9. tilvakakalpaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātastilvakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
caturaṅgulavattilvakasyānapāyitvāccaturaṅgulakalpānantaraṃ tilvakakalpo'bhidhīyate||1-2||
tilvakastu mato lodhro bṛhatpatrastirīṭakaḥ| tasya mūlatvacaṃ śuṣkāmantarvalkalavarjitām||3|| cūrṇayettu tridhā kṛtvā dvau bhāgau ścotayettataḥ| lodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet||4|| bhāgaṃ taṃ daśamūlasya punaḥ 1 kvāthena bhāvayet| śuṣkaṃ cūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tata 2 ūrdhvaṃ prayojayet||5||
antarvalkalavarjitāmiti tilvakasyāntarvalkalaṃ kaṭhinaṃ bhavati, tadarthaṃ tadvarjanam| ścotayediti vacanena ṣaḍguṇadraveṇaikaviṃśativārān srāvayediti jñeyaṃ, madanaphalakalpe evambhūtasyaiva srāvaṇasya dṛṣṭatvāt| bhāvanāvidhiśca nirantaraṃ vyākṛta eva||3-5||
dadhitakrasurāmaṇḍamūtrairbadarasīdhunā 3| rasenāmalakānāṃ vā tataḥ pāṇitalaṃ pibet||6||
dadhimaṇḍetyādinā pibedityantena pañca yogāḥ||6||
meṣaśṛṅgyabhayākṛṣṇācitrakaiḥ salile śṛte| marujān sunuyāttacca jātaṃ sauvīrakaṃ yadā||7|| bhavedañjalinā tasya lodhrakalkaṃ pibet sadā|8|
meṣaśṛṅgītyādinā viśiṣṭasauvīrakeṇa yoga ekaḥ| marujā bhṛṣṭayavāḥ||7||-
surāṃ lodhrakaṣāyeṇa jātāṃ pakṣasthitāṃ pibet||8|| dantīcitrakayordroṇe salilasyāḍhakaṃ pṛthak| samutkvāthya guḍasyaikāṃ tulāṃ lodhrasya cāñjalim||9|| āvapettat paraṃ pakṣānmadyapānāṃ 4 virecanam|10|
surāmityādinā surāyogamāha| dantītyādinaikamariṣṭayogamāha| dantīcitrakayorāḍhakaṃ pṛthak saliladroṇe pacet| tilvakacūrṇamāvāpaḥ||8-9||-
kampillakakaṣāyeṇa 5 daśakṛtvaḥ subhāvitām||10|| mātrāṃ kampillakasyaiva kaṣāyeṇa punaḥ pibet|11|
kampillaketyādinā kampillakayogamāha| kampillakaḥ guṇḍārocanikā| mātrāmiti tilvakacūrṇamātrām||10||-
caturaṅgulakalpena leho'nyaḥ kārya eva ca||11|| triphalāyāḥ kaṣāyeṇa sasarpirmadhuphāṇitaḥ| lodhracūrṇayutaḥ siddho lehaḥ śreṣṭho 6 virecane||12|| tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaraḥ| saghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭho 7 virecane||13||
caturaṅguletyādinā prathamo lehaḥ| caturaṅgulakalpeneti ‘kaṣāyeṇāthavā tasya’ (ka.a.8) ityādinoktavidhānena| tenātra tilvakakvāthena guḍānvitatrivṛccūrṇaṃ paktvā lehaḥ kartavyaḥ| triphalāyā ityādinā dvitīyo lehaḥ| tilvakasyetyādinā tṛtīyaḥ||11-13||
aṣṭāṣṭau trivṛtādīnāṃ muṣṭīṃstu sanakhān pṛthak| droṇe'pāṃ sādhayet pādaśeṣe prasthaṃ ghṛtāt pacet||14|| piṣṭaistaireva bilvāṃśaiḥ samūtralavaṇairatha| tato mātrāṃ pibet kāle śreṣṭhametadvirecanam||15|| lodhrakalkena mūtrāmlalavaṇaiśca pacedghṛtam| caturaṅgulakalpena sarpiṣī dve ca sādhayet||16||
aṣṭāṣṭāvityādinā prathamaṃ ghṛtam| sanakhāniti vidyamānanakhān| atra trivṛdādigṛhītalodhrasya 8 pradhānatvāddviguṇo bhāgo bhavati| uktaṃ hi jatūkarṇe- “trivṛdādidviguṇo lodhrakvāthaḥ” iti| samabhāgatve tu lodhraprayogatvasya kena viśeṣaḥ syāt, tasmād yathāvyākhyātameva sādhu| lavaṇamapyatra palāṃśameva| lodhretyādi dvitīyaṃ ghṛtam| caturaṅguletyādinā ghṛtadvayamatidiśyate| evaṃ ghṛtena catvāro yogā bhavanti| caturaṅgulaghṛte ca “caturaṅgulasiddhāt” (ka.a.8) ityādinā, tathā “tadeva daśamūlasya” (ka.a.8) ityādinā prokte jñeye; tathā ca caturaṅgulakalpena lodhrādinā dve lodhraghṛte bhavataḥ||14-16||
tatra ślokau- pañca dadhyādibhistvekā surā sauvīrakeṇa ca| eko'riṣṭastathā yoga ekaḥ kampillakena ca||17|| lehāstrayo ghṛtenāpi catvāraḥ samprakīrtitāḥ| yogāste lodhramūlānāṃ kalpe ṣoḍaśa darśitāḥ||18||
pañca dadhyādibhirityādisaṅgraho vyaktaḥ||17-18||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne tilvakakalpo nāma navamo'dhyāyaḥ||9||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne tilvakakalpo nāma navamo'dhyāyaḥ||9||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘kaṣāye bhāvitaṃ punaḥ’ iti pā.
  2. 2 ‘snigdhasvinne pradāpayet’ iti pā.
  3. 3 ‘dadhimaṇḍasurāmaṇḍa...’ iti pā.
  4. 4 ‘madyapānādvi...’ iti pā.
  5. 5 ‘tilvakasya kaṣāyeṇa’ iti pā.
  6. 6 ‘śreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā.
  7. 7 ‘śreṣṭhaṃ virecanam’ iti pā.
  8. 8 ‘trivṛtādigṛhīte lodhre lodhrasya pradhānatvāt’ iti pā.