athātaścaturaṅgulakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
śyāmātrivṛtkalpānantaraṃ mṛduvirecanatvasāmānyāccaturaṅgulakalpo'bhidhīyate||1-2||
āragvadho rājavṛkṣaḥ śampākaścaturaṅgulaḥ| pragrahaḥ kṛtamālaśca karṇikāro'vaghātakaḥ||3||
vyavahārārthaṃ paryāyānāha- āragvadha ityādi||3||
jvarahṛdrogavātāsṛgudāvartādirogiṣu| rājavṛkṣo'dhikaṃ pathyo mṛdurmadhuraśītalaḥ||4|| bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe sukumāre ca mānave| yojyo 1 mṛdvanapāyitvādviśeṣāccaturaṅgulaḥ||5||
adhikaṃ pathya iti jvarādiṣu viśeṣeṇa virecanaprayoge hitaḥ||4-5||
phalakāle 2 phalaṃ tasya grāhyaṃ pariṇataṃ ca yat| teṣaṃ guṇavatāṃ bhāraṃ 3 sikatāsu nidhāpayet||6|| saptarātrāt samuddhṛtya śoṣayedātape bhiṣak| tato majjānamuddhṛtya śucau bhāṇḍe nidhāpayet||7||
phalakāle iti ucitaphalakāle| teṣāmiti phalānām| bhāramiti bhūridravyopalakṣaṇam| majjānamiti phalamajjānam||6-7||
drākṣārasayutaṃ dadyāddāhodāvartapīḍite| caturvarṣamukhe bāle yāvaddvādaśavārṣike||8|| caturaṅgulamajjñastu prasṛtaṃ vā'thavā'ñjalim|9|
drākṣetyādiḥ prathamo yogaḥ| caturvarṣamukhe bāle yāvaddvādaśavārṣike ityanenāsya prayogasya caturvarṣādarvāgūrdhvaṃ ca dvādaśavarṣādavaśyatayā yaugikatvaṃ niṣedhayati||8||-
surāmaṇḍena saṃyuktamathavā kolasīdhunā||9|| dadhimaṇḍena vā yuktaṃ 4 rasenāmalakasya vā| kṛtvā śītakaṣāyaṃ taṃ 5 pibet sauvīrakeṇa vā||10||
surāmaṇḍeneti dvitīyaḥ| athavā kolasīdhuneti tṛtīyaḥ| kolakṛtaḥ sīdhuḥ kolasīdhuḥ| sauvīrakeṇa vetyantena yogatrayamaparaṃ vyaktam||9-10||
trivṛto 6 vā kaṣāyeṇa majjñaḥ kalkaṃ tathā pibet| tathā bilvakaṣāyeṇa lavaṇakṣaudrasaṃyutam||11||
trivṛto vā kaṣāyeṇa majjñaḥ kalkaṃ tathā pibediti saptamaḥ| tathetyādinā'ṣṭamaḥ| etatkalkakaṣāyayordvayaṃ 7 jatūkarṇe'pyuktameva- ‘trivṛdbilvakaṣāyābhyāṃ sakṣaudralavaṇau dvau’ iti| tenātra pāṭhāntaraṃ na pramāṇam| saṅgrahe ca kariṣyati- ‘kaṣāye ca trivṛto bilvakasya ca’ iti||11||
kaṣāyeṇāthavā tasya trivṛccūrṇaṃ guḍānvitam| sādhayitvā śanairlehaṃ lehayenmātrayā naram||12||
kaṣāyeṇetyādiko leho navamaḥ||12||
caturaṅgulasiddhādvā kṣīrādyadudiyādghṛtam| majjñaḥ kalkena dhātrīṇāṃ rase tatsādhitaṃ pibet||13||
caturaṅguletyādinā prathamaṃ ghṛtam| majjña iti caturaṅgulamajjñaḥ||13||
tadeva daśamūlasya kulatthānāṃ yavasya ca| kaṣāye sādhitaṃ sarpiḥ kalkaiḥ śyāmādibhiḥ pibet||14||
tadevetyādinā ca dvitīyaṃ ghṛtam| śyāmādibhiriti madanakalpapaṭhitairnavabhiḥ ‘śyāmātrivṛddantī ... ’ (ka.a.1) ityādibhiḥ||14||
dantīkvāthe'ñjaliṃ majjñāḥ śampākasya guḍasya ca| dattvā māsārdhamāsasthamariṣṭaṃ pāyayeta 8 ca||15||
dantītyādinā'riṣṭayogamāha| guḍasya cāñjalimiti sambandhaḥ| māsārdhamāsasthamiti sārdhamāsastham||15||
yasya yat pānamannaṃ 9 ca hṛdyaṃ svādvatha vā kaṭu| lavaṇaṃ vā bhavettena yuktaṃ dadyādvirecanam||16||
yasya yadityādinā'nuktamaparāparasādhanaṃ vidhatte| hṛdyena hi virecanayogasya priyatā syāt| pānamannaṃ ceti hṛdyamityādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate||16||
tatra ślokāḥ drākṣārase surāsīdhvordadhni cāmalakīrase| sauvīrake kaṣāye ca trivṛto bilvakasya 10 ca||17|| lehe'riṣṭe ghṛte dve ca yogā dvādaśa kīrtitāḥ| caturaṅgulakalpe'smin sukumārāḥ sukhodayāḥ||18||
drākṣetyādisaṅgraho vyaktaḥ||17-18||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite kalpasthāne caturaṅgulakalpo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ kalpasthāne caturaṅgulakalpo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘deyaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘recanārthe pariṇataṃ phalaṃ tasyāharedbudhaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘jātaṃ’ iti, ‘sāraṃ’ iti ca pā. ↩
- 4 ‘samyak’ iti pā. ↩
- 5 ‘vā’ iti pā. ↩
- 6 ‘trivṛnmajjñostathā kalkaṃ tatkaṣāyeṇa vā pibet’ iti pā. ↩
- 7 ‘kaṣāye yogadvayam’ iti pā. ↩
- 8 ‘pāyayedbhiṣak’ iti pā. ↩
- 9 ‘pānamamlaṃ ca’ iti pā. ↩
- 10 ‘sauvīrake'tha trivṛtaḥ kaṣāye tilvakasya ca’ iti, ‘sauvīrake kaṣāyābhyāṃ bilvaśampākayostathā’ iti ca pā. ↩