athāto jvaranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
saṅkṣepeṇa hetuliṅgābhidhāyakaṃ sūtrasthānamanu prapañcena hetuliṅgābhidhāyakaṃ nidānasthānamucyate; hetuliṅgajñānapūrvikā hi cikitsā sādhvī bhavati| yacca cikitsāsūtramātramabhidhātavyaṃ, tadupaśayāntargatameveti kṛtvā; kiṃvā, hetuliṅgābhidhānasyāpi cikitsārthatvāccikitsāsūtramātrābhidhānamiha 1| tatrāpi ca śārīravikāreṣu pradhānatvājjvarasyaiva nidānamādāvucyate| yathā ca jvaraḥ pradhānaṃ tathā'traiva ‘jvarastu khalu’ ityādinā vakṣyati; tathā cikitsite'pi vakṣyati- “dehendriyamanastāpī sarvarogāgrajo balī” (ci.a.3) ityādi| yattu vakṣyati- “purā gulmotpattirabhūt” (ni.a.8) iti; tatra purāśabda ādyāvirbhāve gulmasya vartate, natu jvarasya prāgbhāve; dakṣādhvaroddhvaṃse hi jvaraparigṛhītānāṃ prāṇināṃ dikṣu vidrāvaṇādinā gulmotpatteruktatvāt| nidānaṃ kāraṇamihocyate, tacceha vyādhijanakaṃ vyādhibodhakaṃ 2 ca sāmānyenocyate| tatra vyādhijanakaṃ nidānaṃ hetuḥ, vyādhibodhakaṃ ca kāraṇaṃ nidānapūrvarūparūpopaśayasamprāptirūpam| tatra heturūpaṃ nidānaṃ janakaṃ ca bhavati, vyādherbodhakaṃ ca bhavati| ata eva prathamam ‘iha khalu’ ityādinā hetumabhidhāya tasyopalabdhirnidānetyādinā punarheturapyuktaḥ| jvarasya nidānaṃ jvaranidānam| kiṃvā, nidānaśabdo janakakāraṇavacana eva; taṃ jvarasya janakakāraṇaṃ nidānamadhikṛtya kṛto'dhyāyo jvaranidānam| tena pūrvarūpādīnāmapi jñaptihetūnāṃ tathā cikitsāsūtrasya ca grahaṇam||1-2||
iha khalu heturnimittamāyatanaṃ kartā kāraṇaṃ pratyayaḥ samutthānaṃ nidānamityanarthāntaram| tattrividham- asātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti||3||
tadevaṃ jvaranidāne vaktavye sarvavyādhisādhāraṇameva nidānaṃ vaktumudyataḥ sāmānyapūrvakatvādviśeṣasya, tatrāpyutpannasya vyādherlakṣaṇaṃ yuktamiti kṛtvā utpattihetumeva vyavahārārthaṃ lakṣaṇārthaṃ ca paryāyairāha- iha khalvityādi| iheti iha prakaraṇe kāraṇābhidhāyake hetvādayo'narthāntare 3; prakaraṇāntare arthāntare'pi hetvādiśabdā bhavantīti darśayati; yathā- vakṣyati- “heturakṛtakatvāt” (vi.a.8) iti, tathā “daśaivāyatanāni syuḥ” (sū.a.29), tathā “kartā, mantā, veditā, boddhā” (śā.a.4) ityādau, pratyayasya laḍādau, utthānasya udgamanādau| hetvādibhūriparyāyakathanaṃ śāstre vyavahārārthaṃ, tathā hetvādiśabdānāmarthāntare'pi vartamānatve 4 paryāyāntareṇa 5 samaṃ sāmānādhikaraṇyāt kāraṇa eva vṛttirniyamyate; tena, ekasminnarthe yasmiṃste śabdāḥ pravartante tat kāraṇamitarahetvādyarthebhyo vyavacchidyate; tena, lakṣaṇārthaṃ 6 ca paryāyābhidhānaṃ bhavati| evamanyatrāpi vyādhyādiparyāyābhidhāne'pi vyākhyeyam| iha cāṣṭasaṅkhyāyā maṅgalatvena, tathā'ṣṭavidhavyādhijvarādyabhidhānānuṣaṅgāccāṣṭāveva 7 hetuparyāyā uktāḥ; tenāpare'pi yonimūlamukhaprakṛtyādayo hetuparyāyā boddhavyāḥ, te ca tantravistarabhayānnoktāḥ| evaṃ rogaparyāyāntarānabhidhāne'pi granthavistarabhayādyanusaraṇīyam| hetorbhedamāha- tat trividhamityādi| etaccāsātmyendriyārthasaṃyogādi dīrghañjīvitīye tisraiṣaṇīye ca prapañcitamiti neha prapañcyate| atra pāṭhādeva tritve siddhe trividhamitivacanaṃ bahuprapañcasyāpyasātmyendriyārthasaṃyogādestraividhyānatikramopadarśanārthaṃ, tathā pratyekamayogātiyogamithyāyogabhedāttrividhatvadarśanārthaṃ ca| etacca hetutritayamuktamapi punaḥ prakaraṇavaśāducyamānamiha 8 na punaruktaṃ doṣamāvahati| etaccāsātmyendriyārthādestraividhyaṃ mūlakāraṇaṃ prati niyāmakaṃ, tena “jvarasantāpādraktapittamudīryate” (ni.a.8) ityādyuktarogādirūpapratyāsannakāraṇānavarodho 9 nodbhāvanīyaḥ| kiṃvā, raktapittādikāraṇe jvarādāvapyasātmyendriyārthasaṃyogādyeva mūlakāraṇaṃ, tena jvarādikārye raktapittādau jvarādikāraṇameva 10 mūlakāraṇaṃ bhavati| “kālabuddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca” (sū.a.1) iti pūrvoktakramabhedenehāsātmyendriyārthasaṃyogasyādāvabhidhānena sarveṣāmevaiṣāṃ rogakartṛtve prādhānyaṃ darśayati, mā bhūdekāntābhidhānena pradhānatāniyamaḥ| yadyapi ca mūlabhūtatvena prajñāparādhaḥ pradhānaṃ bhavati 11, tathā'pi pratyāsannakāraṇatvena tathā'buddhipūrvakasyāpyutkaṭaśabdamithyāyogāderapi kāraṇatvenāsātmyendriyārthasaṃyogo'pi pradhānam| yadyapi kālo duṣpariharatvena pradhānaṃ, tathā'pi so'pīndriyārthaparādhīnatvenāpradhānaṃ, kālātiyogādayo hīndriyārthaśītādyatiyogādibhya eva prāyo bhavanti||3||
atastrividhā vyādhayaḥ prādurbhavanti- āgneyāḥ, saumyāḥ, vāyavyāśca; dvividhāścāpare- rājasāḥ, tāmasāśca||4||
hetorhetutvaṃ kārye bhavatīti hetukāryaṃ vyādhimāha- atastrividhā ityādi| na cātra yathāsaṅkhyam, ekarūpādapi hetostrividhavyādhyutpādāt| atrāpi trividhavacanamānantye'pi rogāṇāmāgneyatvādyanatikramopadarśanārtham| āgneyāḥ paittikāḥ, saumyāḥ kaphajāḥ, vāyavyāḥ vātajāḥ| yadyapi pradhānatvena vāyavyā eva prathamaṃ nirdeṣṭuṃ yujyante, tathā'pīha jvare pittasya pradhānatvādāgneyābhidhānam| āgneyasaumyavāyavyā iti samāsenaikaikasmādapyasātmyendriyārthasaṃyogādestrividharogotpattitvaṃ darśayati, asamāse hi yathāsaṅkhyamapi śaṅkyeta| anyathā'pi vyādhīnuktahetujānāha- dvividhāścāpare ityādi| rājasatāmasānāṃ ca vicchidya pāṭheneha tantre śārīravyādhyadhikārapravṛtte'nadhikāratvenāprapañcanīyatvaṃ darśayati, abhidhānaṃ ca rājasatāmasayoriha vyādhikathanasya nyūnatāparihārārtham| āgantavaścābhighātādijā rogā āgneyādiṣvevāntarbhavanti; yatastatrāpi hi doṣaprakopo'vyapadeśyo'styeva; kiṃvā, apare iti apradhānāḥ, paro hi śreṣṭha ucyate; apradhānatve coktaivopapattiḥ||4||
tatra vyādhirāmayo gada ātaṅko yakṣmā jvaro vikāro roga ityanarthāntaram||5||
vyādhīnāmāgneyādivibhāgaṃ darśayitvā vyavahārārthaṃ lakṣaṇārthaṃ ca paryāyānāha- tatra vyādhirityādi| atrāpi paryāyāṇāmanarthāntareṇātaṅkādiśabdānāṃ bhayādyarthatāvyudāsādvyādhilakṣaṇatvaṃ bodhyam| ātaṅkaśabdena hi bhayamapyucyate, vikāraśabdena hi indriyādayo'pi ṣoḍaśa vikārā ucyante| tathā vyādhyādiśabdānāṃ vyutpattyā rogadharmā lakṣaṇīyāḥ| tathā hi- vividhaṃ duḥkhamādadhātīti vyādhiḥ; prāyeṇāmasamutthatvenāmaya 12 ityucyate; ātaṅka iti duḥkhayuktatvena kṛcchrajīvanaṃ karoti, vacanaṃ hi- “ātaṅkaḥ kṛcchrajīvane” iti; yakṣmaśabdena ca rājayakṣmavadanekarogayuktatvaṃ vikārāṇāṃ darśayati; jvaraśabdena ca dehamanaḥsantāpakaratvaṃ; vikāraśabdena ca śarīramanasoranyathākaraṇatvaṃ vyādherdarśayati; rogaśabdena ca rujākartṛtvam||5||
tasyopalabdhirnidānapūrvarūpaliṅgopaśayasamprāptitaḥ||6||
idānīṃ vyādherjanakahetumabhidhāya tathā taddhetujanyaṃ ca vyādhimuktvā tasya vyādherjñānopāyamāha- tasyetyādi| avijñāte hi vyādhau cikitsā na pravartate, ataḥ sāmānyena vyādhijñānopāyanidānapañcakābhidhānaṃ yuktam||6||
tatra nidānaṃ kāraṇamityuktamagre||7||
nidānaṃ vivṛṇoti- tatretyādi| agre uktamiti ‘iha khalu’ ityādinā ‘pariṇāmaśca’ ityantena| kāraṇaṃ ca vyādhīnāṃ sannikṛṣṭaṃ vātādi, viprakṛṣṭaṃ cārthānāmayogādi; punarviprakṛṣṭaṃ kāraṇaṃ raktapittasya jvarasantāpa ityādi; punaśca vyādhīnāṃ sāmānyena viprakṛṣṭaṃ kāraṇamuktaṃ yathā- “prāgapi cādharmādṛte na rogotpattirabhūt” (vi.a.3) ityādi; tadetat sarvamapi kāraṇaśabdena grāhyam| tatrādharmakāryatvena vyādhīnāṃ daivavyapāśrayaprāyaścittabalimaṅgaletyādicikitsāsādhyatvaṃ pratīyate, rudrakopabhavatvena ca jvarasya mahāprabhāvatvaṃ tathā''gneyatvaṃ ca pratīyate; krodho hyāgneyaḥ, tena tanmayo jvaro'pyāgneyaḥ| tathāca vacanam- “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam” (vā.ci.a.1) iti| vātādijanyatvajñānena ca vātādiviparītabheṣajasādhyatvaṃ tathā'nudbhūtavātādivikārāntarasambandho'pi bhāvī kalpyate| asātmyarūkṣādihetusevādarśanena ca bhāvī vyādhistajjanya unnīyate| vyādhiparīkṣāyāṃ ca sandehe jāte yasya vyādherhetusevā dṛśyate, sa parikalpyate; evamādi hetunā vyādhiparīkṣaṇam||7||
pūrvarūpaṃ prāgutpatti lakṣaṇaṃ vyādheḥ||8||
nidānānantarīyakatvāt pūrvarūpādīnāṃ nidānānantaraṃ pūrvarūpādīnyucyante 13, ataḥ pūrvarūpalakṣaṇamāha- pūrvetyādi| utpatteḥ prāk prāgutpatti| etena utpatteḥ pūrvaṃ yadbhaviṣyadvyādherlakṣaṇaṃ tat pūrvarūpam| nidānasevā tu bhāvivyādhibodhikā bhavatyapi 14 nidānaśabdagṛhītatvādeva tathā lakṣaṇaśabdānabhidheyatvācca na pūrvarūpaśabdenocyate| uktaṃ hyanyatra- “sthānasaṃśrayiṇaḥ kruddhā bhāvivyādhiprabodhakam| liṅgaṃ kurvanti yaddoṣāḥ pūrvarūpaṃ taducyate” iti| na ca vācyaṃ yadanutpannasyāvidyamānasya vyādheḥ kathaṃ lakṣaṇaṃ bhavatīti; yato meghādapi bhāvinī vṛṣṭiranumīyate, tathā rohiṇyudayaṃ dṛṣṭvā kṛttikodayo'numīyate| tacca pūrvarūpaṃ dvividham- ekaṃ bhāvivyādhyavyaktarūpaṃ, yaduktam- “avyaktaṃ lakṣaṇaṃ tasya pūrvarūpamiti smṛtam” (ci.a.11) iti, tathā “liṅgamavyaktamalpatvādvyādhīnāṃ tadyathāyatham” (vā. ni. a.1) iti 15; dvitīyaṃ tu doṣadūṣyasammūrcchanāvasthājanyamavyaktaliṅgādanyadeva; yathā- jvare bālapradveṣaromaharṣādi; na 16 hyetat pūrvarūpaṃ jvarāvasthāyāṃ niyamena vyaktaṃ bhavati, kintu jvarapūrvakāla eva; yatra tu vyaktaṃ bhavati, sa cāsādhyo mataḥ| ata evaivambhūtapūrvarūpābhiprāyeṇaivāriṣṭe vakṣyati- “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapurassaraḥ” (iṃ.a.5) iti; tathā- “anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram| viśantyanena kalpena tasyāpi 17 maraṇaṃ dhruvam” (iṃ.a.5) iti| etaddhi yadyavyaktalakṣaṇapūrvarūpābhiprāyeṇa vacanaṃ syāttadā sarvajvarāṇāmasādhyatvaṃ syāt, yataḥ pūrvarūpāvasthāyāmavyaktāni lakṣaṇāni jvare jāte vyaktāni sarvāṇi sarvatraiva bhavanti; tasmāt pūrvarūpāvasthāpratiniyatapūrvarūpābhiprāyeṇaivaitadvacanam| avyaktatā ca lakṣaṇānāmiyameva- yadalpatvenāsphuṭatvam| yattu pūrvarūpaṃ doṣadūṣyasammūrcchanāvasthāniyataṃ tad vyādhimātrasya gamakaṃ, na taddoṣaviśeṣaṃ gamayati| etatpūrvarūpābhiprāyeṇa ca vāgbhaṭe'pyuktaṃ yat- “prāgrūpaṃ yena lakṣyate| utpitsurāmayo doṣaviśeṣeṇānadhiṣṭhitaḥ 18 ” (vā. ni.a.1) iti| yattu avyaktaliṅgaṃ rūpaṃ pūrvarūpaṃ, taddoṣaviśeṣamapi vyādhergamayati, yaduktaṃ hārīte- “iti pūrvarūpamaṣṭānāṃ jvarāṇāṃ sāmānyataḥ, viśeṣatastu jṛmbhāṅgamardabhūyiṣṭhaṃ hṛdayodvegi vātajam” ityādi, tathā suśrute'pyuktaṃ- “sāmānyato, viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt| pittānnayanayordāhaḥ kaphānnānnābhinandanam” (su.u.a.39) iti, etaddhi pūrvarūpaṃ bhāvijvaraliṅgamevāvyaktamalpatveneti jñeyam| vyakte hi jvare vātādije jṛmbhādayaḥ pūrvarūpāpekṣayā'tyarthaṃ bhavanti| evaṃ pūrvarūpadvaividhye yatra viśiṣṭaṃ pūrvarūpamasti tatra sākṣādevābhidhīyate, yatra viśiṣṭaṃ nāsti tatra liṅgamātraṃ vakṣyati; tenāvyaktānyeva liṅgāni pūrvarūpamiti tatra jñātavyam 19||8||
prādurbhūtalakṣaṇaṃ punarliṅgam| tatra liṅgamākṛtirlakṣaṇaṃ cihnaṃ saṃsthānaṃ vyañjanaṃ rūpamityanarthāntaram||9||
lakṣaṇamāha- prādurbhūtetyādi| utpannavyādheḥ svarūpaṃ, tathā vātādyāmapakvādiviśeṣaṇaviśiṣṭaṃ vyādhiṃ nidānopaśayasamprāptivyatiriktaṃ yadbodhayati, talliṅgam| anena ca vyādhipratiniyataṃ liṅgaṃ yathā- jvarasya santāpaḥ, tathā atisaraṇamatīsārasyetyādi gṛhyate; tathā vātādikṛtaṃ ca vātādijvarasya viṣamārambhavisargitvādi gṛhyate; tathā āmapakvajīrṇajvaralakṣaṇādīni viśiṣṭavyādhibodhakāni gṛhyante; tathā upadravāścāsādhyatādyavasthāpannavyādhibodhakatvena lakṣaṇānyeva| riṣṭaṃ tu maraṇasya pūrvarūpameva| nidānādayastu yadyapyutpannavyādhigamakā api bhavanti, tathā'pi pṛthaglakṣaṇānirdeśānna te iha liṅgaśabdenocyante| vyavahārārthaṃ tathā lakṣaṇārthaṃ ca liṅgaparyāyānāha- tatra liṅgamityādi| asminnarthe'narthāntaramiti liṅgalakṣaṇe'rthe'bhidheye'narthāntaraṃ, prakaraṇāntare tvarthāntare'pi liṅgādayo bhavanti; yathā- “balī liṅgaṃ samarpayet” (ci.a.2) ityatra śepha ucyate, tathā “saṃsthānamākṛtirjñeyā suṣamā viṣamā ca yā” (i.a.7); tathā “lakṣaṇavaccodāharaṇavacca” (vi.a.8), tathā “tailasarpirbhyāṃ vyañjanānyupakalpayet”, tathā “rūpasya sattvasya ca santatiryā” (śā.a.2) ityādau| nanu, yatheha ‘asminnarthe’ ityuktaṃ tathā hetuvyādhisamprāptiparyāyābhidhāne'pi ‘asminnarthe’ iti vaktavyam| na, hetuparyāyābhidhāne tāvat ‘iha khalu’ ityanenaiva tadartha ukta eva, samprāptiparyāyakathane ca vyādheriti padenaiva ‘asminnarthe’ itipadasyārtho labhyata eva, gadaparyāyeṣu tu nārthāntaratā prāyo dṛśyate, tena tatra ‘asminnarthe’ iti na kṛtam| ayaṃ cācāryābhiprāyo yat- yatrānyārthatāṃ śabdasya paśyati, tatraiva ‘asminnarthe’ iti karoti, yathā- ‘samavetānāṃ punardoṣāṇāmaṃśāṃśavikalpo vikalpo'sminnarthe’ iti| vikalpaśabdo hyayamanyatrāpi vartate, yathā- “anyaiśca vikalpairvikalpitānāṃ” (vi.a.1), tathā “vikalpo na tvasādhyānāṃ” (sū.a.10) ityādi| nanu pūrvarūpopaśayayoḥ kimiti paryāyānabhidhānam? brūmaḥ- pūrvarūpasya tāvat paryāyābhidhānaṃ yadeva rūpasya tadeva; yataḥ, rūpādaya eva hi pūrvaśabdayuktāḥ pūrvarūpaparyāyā bhavanti; upaśayastu cikitsā, tasyāstu paryāyāścikitsita eva svādhikāratvena vaktavyā iti neha punaruktāḥ||9||
upaśayaḥ punarhetuvyādhiviparītānāṃ viparītārthakāriṇāṃ cauṣadhāhāravihārāṇāmupayogaḥ sukhānubandhaḥ||10||
upaśayamāha- upaśaya ityādi| upaśayanamupaśayaḥ sukhānubandha ityarthaḥ| hetunā, tathā vyādhinā, tathā hetuvyādhibhyāṃ ca viparītā hetuvyādhiviparītāḥ; teṣāmauṣadhāhāravihārāṇāṃ, tathā hetuvyādhiviparītārthakāriṇāṃ cauṣadhānnavihārāṇāṃ; sukhānubandha iti sukharūpo'nubandhaḥ, anubandhaśca sukhakāraṇamityarthaḥ 20| ayaṃ copaśayo gūḍhaliṅge ca vyādhau jñānopāyo bhavati| yaduktaṃ- “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta” (vi.a.4) iti; uktaṃ ca triśothīye- “snehoṣṇamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātikaḥ” (sū.a.18)| atra ca viparītārthakāri tadevocyate yadaviparītatayā''pātataḥ pratīyamānaṃ viparītasyārthaṃ praśamalakṣaṇaṃ karoti| atrodāharaṇāni likhyante- hetuviparītamauṣadhaṃ yathā- śītakaphaje jvare śuṇṭhyādyuṣṇaṃ bheṣajaṃ, hetuviparītamannaṃ yathā- śramānilaje jvare rasaudanaḥ, hetuviparīto vihāro yathā- divāsvapnotthakaphe rātrau jāgaraṇaṃ, vyādhiviparītamauṣadhaṃ yathā- atīsāre stambhanaṃ pāṭhādi, vyādhiviparītamannaṃ yathā- atīsāre stambhanaṃ masūrādi, vyādhiviparīto vihāro yathā- udāvarte pravāhaṇaṃ, hetuvyādhiviparītamauṣadhaṃ yathā- vātaśothe vātaharaṃ śothaharaṃ ca daśamūlaṃ, hetuvyādhiviparītamannaṃ yathā- śītotthajvare uṣṇā jvaraghnī ca yavāgūḥ, hetuvyādhiviparīto vihāro yathā- snigdhadivāsvapnajāyāṃ 21 tandrāyāṃ rūkṣaṃ tandrāviparītaṃ ca rātrijāgaraṇaṃ 22, hetuviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā- pittapradhāne pacyamāne śothe pittakara uṣṇa upanāhaḥ, hetuviparītārthakāryannaṃ yathā- pacyamāne pittapradhāne śothe vidāhyannaṃ, hetuviparītārthakārī vihāro yathā- vātonmāde santrāsanaṃ, vyādhiviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā- chardyāṃ vamanakārakaṃ madanaphalādi; vyādhiviparītārthakāryannaṃ yathā- atīsāre virekakārakaṃ kṣīraṃ, uktaṃ hi- “bahudoṣasya dīptāgneḥ saprāṇasya na tiṣṭhati| paittiko yadyatīsāraḥ payasā taṃ virecayet” (ci. a.19) iti; vyādhiviparītārthakārī vihāro yathā- chardyāṃ vamanasādhyāyāṃ vamanārthaṃ pravāhaṇaṃ; hetuvyādhiviparītārthakāryauṣadhaṃ yathā- agninā pluṣṭe'gurvādinā lepaḥ, uṣṇaṃ hi hetāvagnau vyādhau ca dāhe'nuguṇaṃ pratibhāti; hetuvyādhiviparītārthakāryannaṃ yathā- madyapānotthe madātyaye madakārakaṃ madyaṃ; hetuvyādhiviparītārthakārī vihāro yathā- vyāyāmajanitasammūḍhavāte jalaprataraṇādirūpo vyāyāmaḥ, ayaṃ hetau vyāyāme vyādhau ca sammūḍhavāte'nuguṇaḥ pratibhāti| nanūpaśayavadanupaśayo'pi vyādhiparīkṣako'sti, ucyate ca- “gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ parīkṣeta” (vi. a.4), tathā vāgbhaṭe'pyuktaṃ- “viparīto'nupaśayaḥ sa hyasātmyamiti smṛtaḥ” (vā. ni. a.1) iti; satyamasti ca, paraṃ nidānagrahaṇenaiva gṛhītatvānna pṛthagucyate; anupaśayo'pi hetusevayaiva bhavati||10||
samprāptirjātirāgatirityanarthāntaraṃ vyādheḥ||11||
yadyapi samprāptyanantaraṃ liṅgaprādurbhāvaḥ, tathā'pi samprāptervyādhinirūpaṇaṃ pratyalpaprayojanatvāccheṣataḥ samprāptimāha- samprāptirityādi| jātiḥ janma; samprātpyāgatijātiśabdairyo'rtho'bhidhīyate sā vyādheḥ samprāptirityarthaḥ| a(ta)traike vyādhijanmamātramantyakāraṇavyāpārajanyaṃ samprāptimāhuḥ| iyaṃ ca samprāptiryadyapi nidānādivad vyādhibodhikā na bhavati, tathā'pi nānutpannasya vyādherlakṣaṇaṃ bhavatīti kṛtvā upapattervyādhyupalambhakatvaṃ varṇayanti| etaccānye na manyante, yato naivaṃ sati samprāptitaḥ kaścidviśeṣo vyādheradhigamyate| na cāyaṃ niyamaḥ- yadutpanna eva paraṃ vyādhirupalabhyate, yato nidānapūrvarūpābhyāmanutpanno'pi vyādhirbhāvitvena budhyate| tasmād vyādhijanakadoṣavyāpāraviśeṣayuktaṃ vyādhijanmeha samprāptiśabdena vācyam, ata eva paryāye ‘āgatiḥ’ ityuktam| āgatirhi utpādakāraṇasya vyādhijananaparyantaṃ gamanam| iyaṃ ca samprāptirvyādhiviśeṣaṃ bodhayatveva| yathā jvare- ‘sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam’ ityārabhya ‘tadā jvaramabhinirvartayati’ ityantena yā samprāptirucyate, tayā jvarasyāmāśayadūṣakatvāgnyupaghātakatvarasadūṣakatvādayo dharmāḥ pratīyante| na ca vācyaṃ- doṣāṇāmayamāmāśayadūṣakatvādirdharmaḥ 23, tataśca kāraṇadharmāṇāṃ nidānagrahaṇenaiva grahaṇaṃ bhavatīti; yataḥ, kāraṇadharmo'pyayaṃ vyādhijanakadoṣavyāpārarūpaḥ samprāptiśabdena viśeṣabodhanārthaṃ pṛthak kṛtvocyate; yathā- liṅgatvāviśeṣe'pi bhāvivyādhibodhakatvaviśeṣāt pūrvarūpaṃ pṛthagucyate, ata eva vāgbhaṭe'pyevameva samprāptilakṣaṇamuktaṃ- “yathāduṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā| nirvṛttirāmayasyāsau samprāptirjātirāgatiḥ 24 ” (vā. ni.a.1) iti||11||
sā saṅkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśeṣairbhidyate|12|
samprati samprāpteḥ prativyādhivyaktibhinnāyāḥ sarvatra vyādhau tatprayojanābhāvānna bhedo vaktavyaḥ, yastūpayukto bhavati samprāptiviśeṣastamabhidhāsyatyeva, “sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam” ityādinā granthena; ataḥ sarvasamprāptyanabhidhānānnyūnatādoṣaparihārārthaṃ sarvavyādhisādhāraṇān samprāptibhedānāha- sā saṅkhyetyādi|- sā samprāptiḥ saṅkhyādibhirbhidyate iti saṅkhyādibhinne vyādhau bhinnā bhavatītyarthaḥ; yato na bhinnānāṃ bhāvānāmabhinnotpattirbhavati, kintarhi bhinnaiva bhavati; yadyapi ca prativyādhi vyaktā'pi samprāptirbhinnaiva bhavati, tathā'pi sa bhedaḥ samprāpteriha prayojanābhāvānnocyate; yataḥ, saṅkhyāprādhānyavidhyāditulyāsu jvaravyaktiṣu ekarūpanidānaliṅgacikitsitāsu bhedapratipādane na kiñcit prayojanamasti, saṅkhyādibhinne tu jvarādau nidānaliṅgacikitsābhedo'sti, ataḥ saṅkhyādibhedajanakāyāḥ samprāpterbhedakathanamucitameva||12(1)||
saṅkhyā tāvadyathā- aṣṭau jvarāḥ, pañca gulmāḥ, sapta kuṣṭhānyevamādiḥ|12|
saṅkhyābhedamudāharati- saṅkhyā tāvadityādi| yadyapi prādhānyādibhedabhinne'pi vyādhau saṅkhyābhedo'styeva, tathā'pīha yaiva śāstrasiddhā aṣṭaudarīyādipratipāditā saṅkhyā saiva saṅkhyāśabdena prāptā| ata evāṣṭau jvarā ityabhidhāya dvividhaṃ śoṇitapittamiti kramāt prāptaṃ raktapittaṃ nodāhṛtaṃ; yataḥ dvividhatvaṃ hi raktapittasya vidhibhede praviśati na saṅkhyāyāṃ, ‘dvividhaṃ śoṇitapittam’ iti vidhiśabdenaivoktatvāt||12(2)||
prādhānyaṃ punardoṣāṇāṃ taratamābhyāmupalabhyate| tatra dvayostaraḥ, triṣu tama iti|12|
prādhānyaṃ punarityādau taratamābhyāmiti taratamaśabdābhidheyābhyāṃ vṛddhibhyām| taratamaśabdayorviṣayaṃ vibhajate- dvayorityādi|- dvayostara iti dvayordoṣayorvṛddhayostaraprayogo bhavati- vṛddhatara iti| evaṃ triṣu tama iti triṣu doṣeṣu vṛddheṣu satsu tamaprayogo bhavati- vṛddhatama iti| tadevaṃ dvandvārabdhe vikāre'nyataradoṣasya taraśabdalakṣitena prādhānyena samprāptirbhidyate, tathā tridoṣārabdhe vikāre tamaśabdalakṣitānyatamadoṣaprādhānyāt samprāptirbhidyate, ityuktaṃ bhavati||12(3)||
vidhirnāma- dvividhā vyādhayo nijāgantubhedena, trividhāstridoṣabhedena, caturvidhāḥ sādhyāsādhyamṛdudāruṇabhedena|12|
samprāptibhedaṃ kramāgataṃ vidhimāha- vidhirnāma dvividhā vyādhayo nijāgantubhedenetyādinā| vidhiriti vidhikṛta ityarthaḥ| tena dvividhatvādayo bhedā yato bhavanti sa vidhiḥ; vidhiśca prakāro bheda ityarthaḥ| sādhyāsādhyamṛdudāruṇabhedeneti sādhyāsādhyagatena mṛdudāruṇabhedena; tena, mṛdusādhyaṃ sukhasādhyaṃ, dāruṇasādhyaṃ kṛcchrasādhyaṃ rohiṇīvalayādi, tathā mṛdvasādhyaṃ yāpyaṃ, dāruṇāsādhyaṃ pratyākhyeyamiti bhedacatuṣṭam| yadyapi ca saṅkhyāprādhānyādikṛto'pi vyādhervidhibhedo bhavatyeva, tathā'pi saṅkhyādibhedānāṃ svasañjñayaiva gṛhītatvādgobalīvardanyāyāt saṅkhyādyagṛhīte vyādhiprakāre'yaṃ vidhiśabdo vartanīyaḥ||12(4)||
samavetānāṃ 25 punardoṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpo vikalpo'sminnarthe|12|
kramāgataṃ vikalpamāha- samavetānāmityādi|- samavetānāmiti sarveṣāṃ; tena, ekaśo dviśo militānāṃ ca doṣāṇāṃ grahaṇam| aṃśamaṃśaṃ prati balamaṃśāṃśabalaṃ, tasya vikalpa utkarṣāpakarṣarūpoṃ'śāṃśabalavikalpaḥ; evambhūto doṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpo'sminnartha iti asmin prakaraṇe vikalpa ucyate| prakaraṇāntare tu vikalpaśabdena bhedamātramucyate; yathā- “vikalpo na tvasādhyānāṃ” (sū.a.10) ityādāviti bhāvaḥ| tatra doṣāṇāmaṃśāṃśavikalpo yathā- vāte prakupite'pi kadācidvātasya śītāṃśo balavān bhavati, kadācillaghvaṃśaḥ, kadācidrūkṣāṃśaḥ, kadācillaghurūkṣāṃśa ityādi; evaṃ pittakaphayorapyudāhāryoṃ'śāṃśavikalpaḥ; ayaṃ cāṃśāṃśabalavikalpo doṣāṇāṃ śītādiguṇodbhūtahetubhedādbhavati||12(5)||
balakālaviśeṣaḥ punarvyādhīnāmṛtvahorātrāhārakālavidhiviniyato bhavati||12||
balakālaviśeṣamāha- baletyādi|- balasya kālo balakālaḥ, tasya viśeṣo vasantapūrvāhṇādirbalakālaviśeṣaḥ| ṛtavaścāhorātrāhārayoḥ kālāśca ṛtvahorātrāhārakālāḥ, teṣāṃ bhedo vidhiḥ, tatra viśeṣeṇa niyato balakālaviśeṣaḥ ṛtvahorātrāhārakālavidhiviniyataḥ; tatra ṛtuviniyato balakālaviśeṣo yathā- śleṣmajvarasya vasantaḥ, ahorātraviniyato yathā- śleṣmajvarasya pūrvāhṇaḥ pradoṣaśca, āhāraviniyato yathā- śleṣmajvarasya bhuktamātrakālaḥ, evamādyunneyam| kecittu vidhiśabdena pūrvakṛtaṃ karma bruvate, tatrāpi karmaniyato balakālaviśeṣaḥ pacyamānakarmakāla eva jñeyaḥ| eṣu ca balakāleṣu yadyapi vyādherabhūtaprādurbhāvarūpā samprāptirna bhavati, tathā'pi vyādhisantāne tatkālaṃ vyādhyutpattau samprāptirbhinnaiva bhavatīti mantavyam| iyaṃ ca kālaviśeṣaprāptyā balavadvyādhijanikā samprāptirvyādherviśeṣaṃ sphuṭameva bodhayati| yataḥ pūrvāhṇe balasamprāptyā jvarasya kaphajatvamunnīyate, madhyāhne ca balaprāptyā pittajatvamityādi| iha ca samprāptereva viśeṣāḥ saṅkhyādikṛtā uktāḥ, na tu nidānādīnāṃ viśeṣāḥ; yato nidānādiviśeṣāḥ prativyādhivakṣyamāṇabhedenaivopayuktāḥ| yato yādṛg jvare nidānaṃ na tādṛg raktapitte; ye ca pūrvarūpādiviśeṣā 26 jvare, na te raktapittādau, kintu bhinnajātīyā eva| sa ca bhedo nidānādīnāṃ vyādhibhedagamakatvenopayukto vyādhibhedakathana eva vaktavyaḥ| samprāptestu saṅkhyādibhedaḥ sarvavyādhiṣvekajātīyatvena na viśeṣagamaka iti ihaiva sarvavyādhinidāne kathyate; nidānādiviśeṣāstu prativyādhiviśiṣṭatvena neha prapañcenocyante| ata eva cātraivādhyāye samprāpteḥ sāmānyābhidhānenaivoktatvāt samprāptiṃ parityajya nidānādiviśeṣaṃ 27 pratijānīte- tasya nidānapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣānanuvyākhyāsyāma iti||12||
tasmādvyādhīn bhiṣaganupahatasattvabuddhirhetvādibhirbhāvairyathāvadanubuddhyeta||13||
yasmādime nidānādaya uktena nyāyena vyādhiparīkṣāyāmupayuktāḥ, tasmādvyādhīn bhiṣag hetvādibhiḥ parīkṣeteti yojanā| na ca vācyaṃ yat- nidānādīnāṃ madhye cedanyatamenāpi 28 vyādhiparicchedaṃ kartuṃ samarthastat kiṃ pañcakābhidhāneneti; yato yāvanto jñānopāyā vyādhīnāṃ te sarva evopadarśanīyāḥ| tatra yo nidānaṃ vismṛtavān, tasya pūrvarūpādibhirvyādhiḥ parīkṣyate; tathā yatra ca pūrvarūpādayo vismṛtāḥ sandigdhā vā, tatropaśayena parīkṣā bhavati; evaṃ kaphajatvasandehe jvarasya samprāptirapi pūrvāhṇe bhuktamātre vā bhavantī 29 kaphajatvaṃ gamayatītyādi prayojanamanusaraṇīyam| tathā pūrvarūpeṇāpi liṅgasāmānyaniścaya 30 uktaḥ; yaduktaṃ- “hāridravarṇaṃ rudhiraṃ ca mūtraṃ vinā pramehasya hi pūrvarūpaiḥ| yo mūtrayettaṃ na vadet pramehaṃ raktasya pittasya hi sa prakopaḥ” (ci.a.6) iti| tathā liṅganiścite'pi vyādhau pūrvarūpeṇāsādhyatvamuktaṃ, yathā- “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ” (i.a.5) iti| tasmānnidānādipañcakamabhidhātavyameva| nanu, liṅgena vyādhiḥ parīkṣaṇīya iti vacanālliṅgavyatirikto vyādhirityuktaṃ bhavati; tatra ca na liṅgasamudāyavyatirikto vyādhirupalabhyate, viṣamārambhivisargitvādayo hi santāpasahitā jvarāḥ, tathā pratiśyāyakāsādyekādaśarūpamelaka eva yakṣmā| naivaṃ, liṅgatvena śāstre pratipāditānāṃ tadatiriktavyādhyabhāve liṅgatvānupapatteḥ, vacanaṃ hi- “viṣamārambhamūlaiśca jvara eko nirucyate” (ni.a.8) iti| vikāraścaiha doṣadūṣyamelakaviśeṣo jvarādiśabdenocyate| sa ca doṣadūṣyaviśeṣātmā jvaro'rucyādibhyo doṣadūṣyavaiṣamyaviśeṣebhyo'rthāntarameva| na ca vācyaṃ jvaraliṅgārucyaṅgamardādirūpadhātuvaiṣamyaviśeṣamelako jvaro'stu, alaṃ tadatiriktajvarakalpanayā, liṅgaliṅgibhāvaśca samudāyasamudāyibhedādbhaviṣyatīti; yata evamapyarucyaṅgamardādidhātuvaiṣamyānugato dhātuvaiṣamyaviśeṣo jvararūpo'vayavīti bhinna eva vaktavyaḥ; jaṅghābāhuśirontarādhyavayavānatiriktameva śarīramavayavirūpam| duḥkhameva vyādhiriti pūrvameva parākṛtaṃ, tena duḥkharūpatvādvyādheravayavitvaṃ na sambhavatīti na vācyam| liṅgāni tu svarūpeṇa vyādhayo bhavanti, te ca boddhavyavyādhyapekṣayā liṅgāni bhavanti| taduktaṃ- “vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ” (ni.a.8) iti| liṅgaliṅgibhāvaśca jijñāsāvaśādbhavati| yadvakṣyati- “viṣamārambhamūlānāṃ liṅgamekaṃ jvaro mataḥ| viṣamārambhamūlaiśca jvara eko nirucyate” (ni.a.8) iti| asya cārthamapasmāranidāne prakaraṇāgataṃ vyākhyāsyāmaḥ| tasmāt susthitaṃ vyādhigamakatvaṃ nidānādipañcakasyetyarthaḥ||13||
ityarthasaṅgraho nidānasthānasyoddiṣṭo bhavati| taṃ vistareṇopadiśanto bhūyastaramato'nuvyākhyāsyāmaḥ||14||
itītyādau iti parisamāptau| nidānasthānasyeti sarvavyādhinidānasya| arthasaṅgraha ityanenaiva saṅkṣepārthābhidhāne labdhe uddiṣṭa iti saṅkṣepābhidhāyipadakaraṇena saṅkṣepasyāpi saṅkṣepābhidhānametaditi darśayati| tamiti sāmānyanidānoddeśam, ato nidānoddeśamātrato bhūyastaramupadiśanto vistareṇa vyākhyāsyāma iti yojanā| tenaitadatisaṅkṣepakathanāpekṣayā prapañcakathanameveha vistaraśabdārtha iti darśayati; tena nidānādīnāṃ yāvadvistarakathanamuttaratropapannaṃ bhavati||14||
tatra prathamata eva tāvadādyām~llobhābhidrohakopaprabhavānaṣṭau vyādhīnnidānapūrveṇa krameṇa vyākhyāsyāmaḥ, tathā sūtrasaṅgrahamātraṃ cikitsāyāḥ| cikitsiteṣu 31 cottarakālaṃ yathopacitavikārānanuvyākhyāsyāmaḥ 32||15||
tatretyādinā jvarādyaṣṭavidharogasya nidānasthāne kathanaṃ pratijānīte| prathamata eva tāvadityanena paścāccikitsābhidheyānarśaḥ- prabhṛtīn sūcayati| ādya nityanena ādau dakṣādhvaroddhvaṃse utpannā ye teṣāmiha kathanaṃ darśayati| yadyapi ca rājayakṣmā pṛthagevotpannaḥ, vacanaṃ hi- “ativyavāyāt punarnakṣatrarājasya yakṣmā” (ni.a.8) iti, tathā'pyasya prādhānyādihābhidhānam| yadyapi ca dakṣādhvaroddhvaṃsodbhūtānapasmārāntānabhidhāya pṛthagutpannasya yakṣmaṇo'bhidhānamucitaṃ, tathā'pyunmādāpasmārayorāgantutvena śoṣamapyabhidhāyānte'bhidhānam| lobhābhidrohaprabhavānityanena janapadoddhvaṃsanīye “prāgapi cādharmādṛte na rogotpattirabhūt” (vi.a.3) ityanena vakṣyamāṇānāṃ jvarādīnāṃ lobhābhidrohajanyatāṃ darśayati, anenādharmajatvaṃ jvarādīnāmuktaṃ bhavati| nidānapūrveṇeti nidānaprathamena| krameṇeti rogasāmānyoktanidānapūrvarūparūpopaśayasamprāptirūpeṇa| ayaṃ ca kramaḥ kvacit prayojanavaśādbādhyate; yathā'traiva jvare'gre hi rūpamabhidhāya pūrvarūpamabhidhātavyam| kramabhedaprayojanaṃ ceha yat- rūpāṇyatra pratijvaramabhidhātavyāni, na tu prāgrūpāṇi pratijvaramabhidhātavyāni; tena sarvasādhāraṇatvāt sarvamabhidhāya 33 prāgrūpaṃ sāmānyamabhidhātavyam| tathā, sūtrasaṅgrahamātraṃ cikitsāyā vyākhyāsyāma iti sambandhaḥ| nidāne ca cikitsābhidhānaprayojanaṃ prāgevoktam| sūtramiti kṛtvā yat saṅgrahamiti karoti tena sūtrasyāpi saṅkṣepeṇābhidhānaṃ darśayati; tathā cikitsāsūtramapīha kiñcinna vaktavyaṃ, yathā- laṅghanakālayavāgvādayaḥ| cikitsiteṣvityanenaiva cottarakālatve labdhe punaruttarakālamiti vacanaṃ cikitsitasthāne'pi jvarādyabhidhānottarakālameva yathopacitavikārāṇāṃ nidānādikathanaṃ darśayati| yathopacitamiti ye ye upacitā vikārāḥ śothārśaḥprabhṛtayastān| kiṃvā, ‘yathācitam’ iti pāṭhaḥ, tatrāpi yathāpradhānamityartha unneyaḥ| cikitsite ca vikārāṇāṃ nidānādyabhidhānaṃ nidānādinā'vyavadhānena pratīte viṣaye cikitsā samyak pratīyata ityabhiprāyeṇa| ata eva ca jvarādīnāmapi punarnidānādyabhidhāsyati, iha tu jvarādīnāṃ nidānādyabhidhānaṃ bahuvaktavyatvena sthānabhedaṃ kṛtvā kṛtam| sthānabhedakaraṇena ca cikitsāvadāyurvede nidānasyāpi jñeyatvena prādhānyaṃ darśayati||15||
iha khalu jvara evādau vikārāṇāmupadiśyate, tatprathamatvācchārīrāṇām||16||
iha khalviti aṣṭavidhavyādhinidāne vaktavye| śārīrāṇāmityanena kāmakrodhādimānasaṃ 34 rogaṃ prati na jvarasya prathamatvamiti darśayati||16||
atha khalvaṣṭābhyaḥ kāraṇebhyo jvaraḥ sañjāyate manuṣyāṇāṃ; tadyathā- vātāt, pittāt, kaphāt, vātapittābhyāṃ, vātakaphābhyāṃ, pittakaphābhyāṃ, vātapittakaphebhyaḥ, āgantoraṣṭamāt kāraṇāt||17||
jvarasya nirūpaṇīyasya kāraṇakṛtaṃ bhedamāha- athetyādi| etacca kāraṇaṃ vātādi sannikṛṣṭam| manuṣyāṇāmitivacanena gogajaśakunyādīnāṃ nāvaśyamidaṃ jvarāṣṭatvamanugāmīti darśayati; tathāhi- hastyādīnāṃ pākalādayo nāṣṭavidhāḥ pratipādyante| āgantoriti vaktavye aṣṭamāditi vacanamāgantorabhighātādicatuṣkāraṇabhede'pyekatvopadarśanārtham| āganturhi kāraṇabhedotpanno'pyekarūpa eva, yata āgantuḥ sarvo vyathāpūrvameva bhavati; yastu tatra, “kāmaśokabhayādvāyuḥ” (ci.a.3) ityādinā bhedo vaktavyaḥ, sa vātādikṛta eveti bhāvaḥ||17||
tasya nidānapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣānanuvyākhyāsyāmaḥ 35||18||
tasyetyādau tasyeti jvarasya| viśeṣāniti nidānādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| nidānādiviśeṣāśceha rogāntararaktapittādyapekṣayā tathā parasparaṃ vātādijvarāpekṣayā ca yathāsambhavaṃ boddhavyāḥ| tena pūrvarūpaviśeṣa iha raktapittādipūrvarūpāpekṣayā boddhavyaḥ, pūrvarūpasya viśeṣeṇehānabhidhānāt| upaśayaviśeṣānabhidhānaṃ ca nidānaviśeṣābhidhānādeva labhyate, yato nidānaviparyayeṇopaśayamabhidhāsyati| pūrvarūpaṃ ceha viśiṣṭamavyaktaliṅgaviśeṣarūpameva jñeyam| samprāptestu vakṣyamāṇāyā ihāpratijñānaṃ, tasyāḥ sarvaroge samprāptibhedābhidhāne 36 ca kathitatvāt, tathā nidānādivat samprāptervyādhibodhanaṃ pratyapradhānatvācca; yaśca samprāptibhedo'bhidhātavyaḥ sa sarvarogasādhāraṇa 37 eva; bhedastu tasyā vātādidoṣamātrakṛta eva, vātādibhedaśca nidānabheda eva| anye tu bruvate- samprāptiṃ nābhidhāsyatyevāyaṃ, yadetat ‘sa yadā prakupitaḥ’ ityādyabhidhāsyati, tannidānarūpavātādidharmakathanamiti kṛtvā nidānāntargatameva||18||
rūkṣalaghuśītavamanavirecanāsthāpanaśirovirecanātiyogavyāyāmavegasandhāraṇānaśanābhighāta- vyavāyodvegaśokaśoṇitātiṣekajāgaraṇaviṣamaśarīranyāsebhyo'tisevitebhyo vāyuḥ prakopamāpadyate||19||
rūkṣetyādi| vātaprakopaṇaṃ prati rūkṣasya pradhānatvenāgre'bhidhānaṃ, rūkṣo hi guṇo vātaguṇeṣu pradhānam| āsthāpanaṃ yadyapi vātaharamuktam- “āsthāpanānuvāsanaṃ tu khalu sarvopakramebhyo vātavikāreṣu pradhānam” (sū.a.20) iti vacanāt, tathā'pīhāsthāpanasyātiyogo vātaheturukta eveti na doṣaḥ| vacanaṃ hi- “utkleśāgnivadhau snehānnirūhāt pavanādbhayam” (si.a.4) iti| nirūhaścānuvāsanaṃ 38 kṛtvā yukta eva, mātrākṛtaśca sādhāraṇavātahara iti siddhāntaḥ||19||
sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā 39 saha miśrībhūyādyamāhārapariṇāmadhātuṃ rasanāmānamanvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāyāgnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṃ bahirnirasya kevalaṃ śarīramanuprapadyate, tadā jvaramabhinirvartayati||20||
sa yadetyādinā samprāptimāha| yadeti vacanādevaṅkupito'pi vāyuryadā''māśayapraveśādisamprāptiyukto bhavati tadaiva jvaraṃ karoti, nānyadeti darśayati| praviśyāmāśayamityanena jvarakarturdoṣasyāmāśayadūṣakatvaṃ darśayati| ata eva sarvajvareṣvāmāśayaviśuddhyarthaṃ laṅghanamutsargato vadanti| yadyapi cāmāśayapraveśādevoṣmaṇā'pi miśratvaṃ labhyata eva, yata āmāśaya eva vahnisthānaṃ, “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ” (vi.a.2) iti vacanāt, tathā'pi vahnisthānasyāmāśayaikadeśatvenāmāśayapraveśe'pi nāvaśyaṃ grahaṇīrūpavahnisthānaduṣṭirviśeṣeṇa labhyata iti; ata evoktam- ūṣmaṇā saha miśrībhūyeti| rasanāmānamityucyamāne āhārarase'pi madhurarasādau prasaktiḥ syāt, ata uktam- āhārapariṇāmadhātumiti; āhārapariṇāmabhavo dhāturāhārapariṇāmadhātuḥ, tamiti| āhārapariṇāmadhātutvaṃ ca paramparayā raktādiṣvapyastītyāha- ādyamiti; prathamamityarthaḥ| rasamiti vaktavye rasanāmānamiti yat karoti tena rasatīti rasa iti vyutpattimātreṇa raktādiṣu rasasañjñāṃ niṣedhayati, yatraiva rasasañjñā rūḍhā taṃ grāhayati; evamanyatrāpi ca yat padamadhikārthamiha pratīyate tat spaṣṭārthameva, yatastrividhaśiṣyabuddhihitameva vispaṣṭārthaṃ tantraṃ yujyate| anviti yathoktakrameṇa| avetyeti gatvā| pidhāyeti avarudhya| paktisthānāt pācakāgnisthānāt| ūṣmāṇamiti pācakavahnim| bahiriti paktisthānavyatiriktaśarīre| yadyapi coṣmāṇaṃ nirasyetivacanādeva paktisthānāditi 40 labhyate, tathā'pi paktisthānāditivacanena paktisthānāt kṛtsnasya vahnernirasanaṃ darśayati, iha 41 coṣmaśabdena pācakāgniṃ vyapadiśan pācakasya vahnerūṣmarūpatāṃ darśayati, bāhyavahnisadṛśajvālākaraṃ pittaṃ niṣedhayati| ata eva ca vahnernirasanādagnimāndyaṃ jvare darśitaṃ bhavati| vāyuścātrātivṛddhatvena vahnernirāsakaḥ, tenāgnidīptiṃ na karoti; yatra hi prerakamātro bhavati vāyustatra vahnervṛddhiṃ karoti; yathā 42 - medasvinaḥ koṣṭhe caran vāyuragnivṛddhikaro bhavati||20||
tasyemāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- viṣamārambhavisargitvam, ūṣmaṇo vaiṣamyaṃ, tīvratanubhāvānavasthānāni jvarasya, jaraṇānte divasānte niśānte gharmānte vā jvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirvā, viśeṣeṇa paruṣāruṇavarṇatvaṃ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacāmatyarthaṃ klṛptībhāvaśca; anekavidhopamāścalācalāśca vedanāsteṣāṃ teṣāmaṅgāvayavānāṃ; tadyathā- pādayoḥ suptatā, piṇḍikayorudveṣṭanaṃ, jānunoḥ kevalānāṃ ca sandhīnāṃ viśleṣaṇam, ūrvoḥ sādaḥ, kaṭīpārśvapṛṣṭhaskandhabāhvaṃsorasāṃ ca bhagnarugṇamṛditamathitacaṭitāvapāṭitāvanunnatvamiva 43, hanvoścāprasiddhiḥ, svanaśca karṇayoḥ, śaṅkhayornistodaḥ, kaṣāyāsyatā āsyavairasyaṃ vā, mukhatālukaṇṭhaśoṣaḥ, pipāsā, hṛdayagrahaḥ, śuṣkacchardiḥ, śuṣkakāsaḥ, kṣavathūdgāravinigrahaḥ, annarasakhedaḥ, prasekārocakāvipākāḥ, viṣādajṛmbhāvināmavepathuśramabhramapralāpaprajāgararomaharṣadantaharṣāḥ, uṣṇābhiprāyatā, nidānoktānāmanupaśayo viparītopaśayaśceti vātajvarasya 44 liṅgāni bhavanti||21||
liṅgānyāha- tadyathā viṣametyādi| taditi sāmānyena strīliṅgapuṃliṅganapuṃsakaliṅgavakṣyamāṇarūpapratyavamarśakaṃ 45, sarvaliṅgapratyavamarśe hi taditi sarvanāma yuktam| yatheti udāharaṇe| ārambha utpādaḥ, visargo mokṣaḥ, tau viṣamau yasya sa viṣamārambhavisargī; viṣamatvaṃ ca kadācicchiro gṛhītvā bhavati, kadācit pṛṣṭhaṃ, kadācijjaṅghe ityādi; evaṃ mokṣo'pi kadācicchiro'gre mucyate ityādi; kiṃvā, jvarārambhamokṣakālānavasthitatvameva vaiṣamyam| ūṣmaṇo vaiṣamyamiti kvaciccharīrapradeśe mahānūṣmā, kvacinmanda ityādi| tīvratanubhāvānavasthānānīti tīvrabhāvastanubhāvaśca jvarasya kālāpratiniyata ityarthaḥ| etatsarvaṃ vāyoranavasthitatvenopapannam| yacca vāyorjaraṇāntadivasāntādiṣu balavatkāryakartṛtvamuktaṃ, tadapi prāyikatvena jñeyam| anyathā, etadevārambhādivaiṣamyaṃ na syāt| yadi kālaviśeṣe jaraṇāntādau śarīrapradeśaviśeṣe ca jaṅghādau pratiniyamena vātakopaḥ syāt, tadā śarīrapradeśaviśeṣe vātasthāne jaṅghādau kālaviśeṣe jaraṇāntādau ca vātaprakopaḥ prāyiko jñeyaḥ| etameva prāyikavātakālamāśrityāha- jaraṇānta ityādi| gharmānta iti prāvṛṣi muktibhāvavato jvarasya satatakāderabhyāgamanaṃ, nityānuṣaktasya tvativṛddhiriti vyavasthā| paruṣāruṇatvaṃ ca nakhādiṣveva pravyaktamupalabhyata iti kṛtvā nakhādaya ihocyante| tvaggrahaṇenaiva vadanagrahaṇe labdhe'pi vadanagrahaṇaṃ vadanatvaci viśeṣeṇa paruṣatvādidarśanārtham| klṛptībhāvaḥ apravṛttiḥ, sā ca yogyatayā mūtrapurīṣayoreva nakhādiṣūktayormantavyā; kiṃvā, klṛptībhāvo bhedaḥ sphuṭanamiti yāvat; sa ca nakhādīnām| calāśca kāścidvedanā acalāśca kāścinnityānuṣaktatveneti calācalāḥ; kiṃvā atyarthaṃ calāścalāḥ| piṇḍikā jānvadho jaṅghāmadhyamāṃsapiṇḍikā 46| bhagnaṃ kiñcidavaśeṣeṇa cchinnaṃ, rugṇaṃ kiñcicchinnaṃ, mṛditaṃ pārśvāvamoṭitam, avapāṭitam ekadeśotpāṭitam, avanunnaṃ preritam; eṣāṃ ca bhagnādīnāṃ lokata evārthāvagatiḥ, yato laukikairevaite śabdāḥ prasiddhatvena tatra tatra śāstre'bhidhīyante 47| hanvoraprasiddhiriti hanvoḥ svavyāpārākaraṇam| āsyavairasyamiti arasajñatā| annarasakhedaḥ annarase khedo'vasādo'nnarasakhedaḥ, sarvaraseṣvanicchetyarthaḥ| arucistu vakṣyamāṇā vaktre praviṣṭānnānabhyavaharaṇādboddhavyā| uṣṇābhiprāyatā uṣṇapriyatā| nidānoktānāmanupaśaya iti vacanenaiva viparīta upaśayo'rthalabdho'pi spaṣṭārthamucyate; kiṃvā, arthāpatteranaikāntikatvena ucyate; yathā- navajvare divāsvapne pratiṣiddhe'rthāpattyā purāṇajvare divāsvapnaḥ prāpnoti, atha ca tatra divāsvapno na vihita ityarthāpatteranaikāntikatvaṃ vadanti| nidānoktānāmityatroktagrahaṇādyadeva nidānatvenoktaṃ tasyaivānupaśayitvaṃ nidarśayati na punaryasyāpātato nidānatvaṃ pratibhāti; tena, madātyayādau madyādernidānatvena pratīyamānasyāpi upaśayitvameva||21||
uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanebhyo'tisevitebhyastathā tīkṣṇātapāgnisantāpaśramakrodhaviṣamāhārebhyaśca pittaṃ prakopamāpadyate||22|| tadyadā prakupitamāmāśayādūṣmāṇamupasṛjyādyamāhārapariṇāmadhātuṃ 48 rasanāmānamanvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāya dravatvādagnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṃ bahirnirasya 49 prapīḍayat kevalaṃ śarīramanuprapadyate, tadā jvaramabhinirvartayati||23|| tasyemāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- yugapadeva kevale śarīre jvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirvā bhuktasya vidāhakāle madhyandine'rdharātre śaradi vā viśeṣeṇa, kaṭukāsyatā, ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhatālupākaḥ, tṛṣṇā, mado, bhramo, mūrcchā, pittacchardanam, atīsāraḥ, annadveṣaḥ, sadanaṃ, khedaḥ, pralāpaḥ, raktakoṭhābhinirvṛttiḥ śarīre, haritahāridratvaṃ nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām, atyarthamūṣmaṇastīvrabhāvaḥ, atimātraṃ dāhaḥ, śītābhiprāyatā, nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśceti pittajvaraliṅgāni 50 bhavanti||24||
uṣṇetyādinā pittajvaramāha- tadyathetyādi|- pūrvavadvyākhyeyam| dravatvādagnimupahatyetivacanāduṣṇasyāpi pittasya dravatvenāgniviparītena guṇenāgnihantṛtāṃ darśayati| vakṣyati hi grahaṇyadhyāye- “āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam” (ci.a.15) iti| bahirnirasya prapīḍayaditivacanena pittajvare vātajvara iva na sahasā vahnikṣepaṇaṃ bhavati, kintu śanaiḥ stokakrameṇeti darśayati| yugapadeveti na vaiṣamyeṇa| abhyāgamanamabhivṛddhirveti ca pūrveṇa yugapadevetyādinā pareṇa ca viśeṣeṇetyantena ca granthena sambadhyate| koṭhābhinirvṛttiḥ śarīra iti cchedaḥ||22-24||
snigdhagurumadhurapicchilaśītāmlalavaṇadivāsvapnaharṣāvyāyāmebhyo'tisevitebhyaḥ śleṣmā prakopamāpadyate||25|| sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayamūṣmaṇā sahamiśrībhūyādyamāhārapariṇāmadhātuṃ rasanāmānamanvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāyāgnimupahatya paktisthānādūṣmāṇaṃ bahirnirasya prapīḍayan kevalaṃ śarīramanuprapadyate, tadā jvaramabhinirvartayati||26||
snigdhetyādinā śleṣmajvaramāha| sa yadetyādi pūrvavat kaphajvare'pi vyākhyeyam| nanu, śleṣmaṇa āmāśayaḥ sthānaṃ, tat kiṃ praviśyāmāśayamiti vacanena? naivaṃ, śleṣmaṇa uro'pi pradhānaṃ sthānaṃ, tenehoraḥsthasyāpi śleṣmaṇa āmāśayapraveśaṃ darśayati| yatra kevalāmāśayavṛtti 51 pittaṃ, tatra ‘āmāśayaṃ praviśya’ iti na kṛtaṃ, kintu ‘āmāśayādūṣmāṇamupasṛjya’ iti kṛtaṃ; pittaṃ hyāmāśayapraviṣṭameva bhavati, taccāmāśayaikadeśasthaṃ grahaṇīrūpāmāśayaikadeśaṃ vahnisthānaṃ svasthānādgacchatīti yuktam||25-26||
tasyemāni liṅgāni bhavanti; tadyathā- yugapadeva kevale śarīre jvarasyābhyāgamanamabhivṛddhirvā bhuktamātre pūrvāhṇe pūrvarātre vasantakāle vā viśeṣeṇa, gurugātratvam, anannābhilāṣaḥ, śleṣmaprasekaḥ, mukhamādhuryaṃ, hṛllāsaḥ, hṛdayopalepaḥ, stimitatvaṃ, chardiḥ, mṛdvagnitā, nidrādhikyaṃ, stambhaḥ, tandrā, kāsaḥ, śvāsaḥ, pratiśyāyaḥ, śaityaṃ, śvaityaṃ ca nakhanayanavadanamūtrapurīṣatvacām, atyarthaṃ ca śītapiḍakā bhṛśamaṅgebhya 52 uttiṣṭhanti, uṣṇābhiprāyatā, nidānoktānupaśayo viparītopaśayaśca; iti (śleṣmajvaraliṅgāni 53 bhavanti)||27||
yugapaditi ekakālam; ekadaiva kaphajvare sarvaśarīravyāptyā āgamanamabhivṛddhirvā bhavatīti darśayati| śītapiḍakāstantrāntare śvetapiḍakā ucyante| ‘tasyemāni liṅgāni bhavanti’ ityetāvataiva kaphajvaraliṅgatve labdhe punaḥ ‘śleṣmajvaraliṅgāni bhavanti’ iti vacanaṃ kimarthaṃ? brūmaḥ- tasyetipadena svadoṣamātrapratyavamarśo'pi syāt, tena doṣaliṅgataiva 54 paraṃ liṅgānāṃ mā syādityetadarthaṃ punarabhidhānam; kiṃvā, pūrvapratijñayā liṅgānāṃ prāgavaccheda uktaḥ, uttareṇa śleṣmajvaraliṅgāni bhavantītyanenāntyāvaccheda ucyate; evamanyatrāpi vātajvarādau pūrvarūpe ca punaruktiḥ parihartavyā||27||
viṣamāśanādanaśanādannaparivartādṛtuvyāpatterasātmyagandhopaghrāṇādviṣopahatasya codakasyopayogādgarebhyo girīṇāṃ copaśleṣāt snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānāmayathāvatprayogāt mithyāsaṃsarjanādvā strīṇāṃ ca viṣamaprajananāt prajātānāṃ ca mithyopacārād yathoktānāṃ ca hetūnāṃ miśrībhāvādyathānidānaṃ dvandvānāmanyatamaḥ sarve vā trayo doṣā yugapat prakopamāpadyante, te prakupitāstayaivānupūrvyā jvaramabhinirvartayanti||28||
viṣamāśanādityādinā dvāndvikasānnipātikajvarānāha| anaśanaṃ yadyapi na pittaśleṣmakaraṃ, tathā'pyagnimāndyakaratvāttridoṣakaramapi bhavati; kiṃvā eṣu viṣamāśanādiṣu yathāyogyatayā dvandvakāraṇatvaṃ tridoṣakāraṇatvaṃ conneyaṃ, tenānaśanaṃ vātapittakaraṃ boddhavyaṃ; yattu pittaharatvamuktamanaśanasya, tattu pittadravāṃśakṣayāt| vacanaṃ hi- “kaphapitte drave dhātū sahete laṅghanaṃ mahat” iti| annaparivartāditi sahasaivākrameṇa kṛtābhyastānnaparivartāt| asātmyagandho gandhadravyasya nāsikayā'ntaḥpraveśādyathā doṣakaro bhavati na tathā'sātmyarūpādayaḥ, te hi nāvaśyaṃ śarīraṃ viśanti, tena nehāsātmyarūpādaya uktāḥ| yathānidānamiti yadā dvayornidānaṃ sevyate tadā dvandvaḥ, yadā trayāṇāṃ nidānaṃ sevyate tadā trayo doṣāḥ; dvandve'pi yadā vātapittayornidānaṃ sevyate tadā vātapittarūpaṃ dvandvam; evamanyadapi kupyatītyarthaḥ| sarve trayo doṣā ityanenaiva labdhe'pi yugapaditivacanaṃ kramaprakopapratiṣedhārthaṃ, yugapadeva prakopamāpadyante na krameṇetyarthaḥ||28||
tatra tathoktānāṃ jvaraliṅgānāṃ miśrībhāvaviśeṣadarśanāddvāndvikamanyatamaṃ jvaraṃ sānnipātikaṃ vā vidyāt||29||
jvaraliṅgānāmityādau miśrībhāvaviśeṣo vātapittaliṅgaṃ vā, vātaśleṣmaliṅgaṃ vā, pittaśleṣmaliṅgaṃ vā| anyatamamiti vātapittajvarādikam||29||
abhighātābhiṣaṅgābhicārābhiśāpebhya āganturhi vyathāpūrvo'ṣṭamo jvaro bhavati| sa kiñcitkālamāgantuḥ kevalo bhūtvā paścāddoṣairanubadhyate| tatrābhighātajo vāyunā duṣṭaśoṇitādhiṣṭhānena, abhiṣaṅgajaḥ punarvātapittābhyām, abhicārābhiśāpajau tu sannipātenānubadhyete||30||
āgantujvaramāha- abhighātetyādi| abhighāto laguḍādyabhighātaḥ, abhiṣaṅgaḥ kāmādyabhiṣaṅgaḥ, abhicāro'tharvamantrādirjvarakaraḥ, abhiśāpastu gurusiddhādyabhiśapanam; etat pradhānatvena caturvidhaṃ kāraṇamihoktaṃ; tena, oṣadhigandhabhūtābhiṣaṅgaduṣṭagrahanirīkṣaṇādayo'pyāgantujvarahetavo boddhavyāḥ; kiṃvā, abhighātagrahaṇena śarīrābhihananavācinā'sātmyagandhādayo grāhyāḥ, abhiṣaṅgeṇa tu bhūtābhiṣaṅgādayaḥ| vyathāpūrvamiti āgantau prathamaṃ vyathā bhavati, paścāddoṣānubandhakṛtāni lakṣaṇānīti darśayati; kiṃvā, vyathāpūrvamitivacanādāgantau jvare vyathaiva pūrvarūpamiti vadanti| rūpaṃ tu yadeva jvarasya prātyātmikaṃ santāparūpaṃ tadeva vātajvarādilakṣaṇarahitaṃ boddhavyaṃ prathamataḥ, uttarakālīnadoṣānubandhe tu yathāvakṣyamāṇadoṣaliṅgānyeva bhavanti| aṣṭama itivacanenābhighātādihetucatuṣṭayayogaprāptaṃ cāturvidhyaṃ niṣedhya vyathāpūrvakatvenaikarūpayogādekavidhatvaṃ caturṇāṃ darśayati; cāturvidhye hyāgantornāṣṭamatvaṃ, navamatvādayo'pi syuḥ| kiñcitkālamiti stokakālaṃ; kecit tryahaṃ vadanti, anye saptāhamāhuḥ| āgantau hi saptāhādūrdhvaṃ doṣaliṅgāni bhavantīti dṛṣṭam| tatra yasyāgantoryādṛśo doṣānubandho bhavati tamāha- tatrābhighātetyādi| vātapittābhyāmiti kaścidvātena, kaścit pittena, kaścidvātapittābhyām| vacanaṃ hi- “kāmaśokabhayādvāyuḥ, krodhāt pittaṃ, trayo malāḥ| bhūtābhiṣaṅgāt kupyanti bhūtasāmānyalakṣaṇāḥ” (ci.a.3) iti| bhūtābhiṣaṅge tu yadyapi tridoṣaprakopa uktaḥ, tathā'pi tatra vātapittayorevaitadvacanabalāt prādhānyam||30||
sa saptavidhājjvarādviśiṣṭaliṅgopakramasamutthānatvādviśiṣṭo veditavyaḥ, karmaṇā sādhāraṇena copacaryate 55| ityaṣṭavidhā jvaraprakṛtiruktā||31||
āgantornijādbhedamāha- sa ityādi| viśeṣaliṅgatā āgatorvyathāpūrvakavyākhyāne vyākṛtā, samutthānaviśeṣo'pyabhighātādiruktaḥ, upakramaviśeṣo'pi ‘sādhāraṇena karmaṇā copacaryate’ iti vacanenaivātra kathyate| sādhāraṇeneti daivayuktivyapāśrayeṇa; daivavyapāśrayaṃ hi balimaṅgalahomādi, yuktivyapāśrayaṃ hi laghvaśanāpatarpaṇayavāgūkaṣāyapānādi| prakṛtirukteti svabhāvo'pi vātādijvarāṇāṃ nidānādyupahita ukta ityarthaḥ||31||
jvarastveka eva santāpalakṣaṇaḥ| tamevābhiprāyaviśeṣāddvividhamācakṣate, nijāgantuviśeṣācca| tatra nijaṃ dvividhaṃ trividhaṃ caturvidhaṃ saptavidhaṃ cāhurbhiṣajo vātādivikalpāt||32||
nijāgantuviśeṣācca dvividhamiti sambandhaḥ| nijaṃ dvividhamityādau dvaividhyaṃ (saṃsṛṣṭāsaṃsṛṣṭajanyatvena 56 ) śītoṣṇābhiprāyabhedāt, trividhaṃ tridoṣabhedāt, caturvidhaṃ pratyekaṃ vātādidoṣajanyabhedāt| tatra cāturvidhye dvandvajvarāḥ pratikṣipyante, teṣāṃ pratyekaṃ vātādijvarasadṛśatvāt; tridoṣajvarastu asādhyatāyogāt kṛcchrasādhyatāyogādvā pṛthagucyate||32||
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- mukhavairasyaṃ, gurugātratvam, anannābhilāṣaḥ, cakṣuṣorākulatvam, aśrvāgamanaṃ, nidrādhikyam, aratiḥ, jṛmbhā, vināmaḥ, vepathuḥ, śramabhramapralāpajāgaraṇaromaharṣadantaharṣāḥ, śabdaśītavātātapasahatvāsahatvam, arocakāvipākau, daurbalyam, aṅgamardaḥ, sadanam, alpaprāṇatā, dīrghasūtratā, ālasyam, ucitasya karmaṇo hāniḥ, pratīpatā svakāryeṣu, gurūṇāṃ vākyeṣvabhyasūyā, bālebhyaḥ pradveṣaḥ, svadharmeṣvacintā, mālyānulepanabhojanaparikleśanaṃ, madhurebhyaśca bhakṣebhyaḥ pradveṣaḥ, amlalavaṇakaṭukapriyatā ca, iti jvarasya pūrvarūpāṇi bhavanti prāksantāpāt; api cainaṃ santāpārtamanubadhnanti||33||
tasyemānītyādinā sarvajvarasādhāraṇaṃ pūrvarūpamāha| etāni ca pūrvarūpāṇyāgantorapītyeke vadanti; anye tu nijānāmevaitānīti vadanti, āgantostu vyathaiva pūrvarūpam| atrāpyanannābhilāṣārocakayoḥ pūrvavadbhedaḥ| daurbalyaṃ śarīrabalahāniḥ, alpaprāṇatā ca mānasabalahānirboddhavyā; kiṃvā daurbalyaṃ māṃsāpacayaḥ| dīrghasūtratā cireṇa kāryakartṛtvam| jvarapūrvarūpāṇi bhavanti prāksantāpāditi cchedaḥ, jvararūpasantāpāt prāgetāni pūrvarūpāṇi bhavantītyarthaḥ| apica santāpārtamanubadhnantītyanena pravyakte'pi jvare kānicitpūrvarūpāṇi mukhavairasyārucyādīni bhavantīti darśayati| na caivaṃ pūrvarūpānuvṛttau riṣṭatvaṃ vācyaṃ; yataḥ sarvapūrvarūpāṇāmatimātrānuvartanaṃ riṣṭamuktam| vacanaṃ hi- “pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā| yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ” (i.a.5) iti; kiṃvā, asya ślokasyānya evārthaḥ, tamindriye vakṣyāmaḥ| na cārucyādīnāṃ vyaktajvarabhāvitvena pūrvarūpatvaṃ hanyate, yato liṅgāntarayuktānyarucyādīni liṅgāni bhavanti, liṅgāntaravirahitāni tu pūrvarūpāṇi||33||
ityetānyekaikaśo jvaraliṅgāni vyākhyātāni bhavanti vistarasamāsābhyām||34||
ekaikaśo jvaraliṅgānītyatra liṅgaśabdena nidānapūrvarūpādīnyucyante| vistarasamāsābhyāmiti vistareṇa vātādijvaroktāḥ, samāsena saṃsargasannipātajāḥ; yastvatra samāsenoktaḥ sa cikitsite prapañcanīya iti bhāvaḥ||34||
jvarastu khalu maheśvarakopaprabhavaḥ, sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇaharo, dehendriyamanastāpakaraḥ, prajñābalavarṇaharṣotsāhahrāsakaraḥ 57, śramaklamamohāhāroparodhasañjananaḥ; jvarayati śarīrāṇīti jvaraḥ, nānye vyādhayastathā dāruṇā bahūpadravā duścikitsyāśca yathā'yam| sa sarvarogādhipatiḥ, nānātiryagyoniṣu ca bahuvidhaiḥ śabdairabhidhīyate| sarve prāṇabhṛtaḥ sajvarā eva jāyante sajvarā eva mriyante ca; sa mahāmohaḥ, tenābhibhūtāḥ prāgdaihikaṃ dehinaḥ karma kiñcidapi na smaranti, sarvaprāṇabhṛtāṃ ca jvara evānte prāṇānādatte||35||
samprati jvarasya mahāprabhāvatāṃ darśayituṃ pūrvotpattiprakāramāha- jvarastvityādi| maheśvarakopaprabhava ityanena jvaracikitsite “dvitīye hi yuge śarvamakrodhavratamāsthitam” (ci.a.3) ityādigranthe vakṣyamāṇāṃ jvarotpattimāha| krodhabhavatvena ca śleṣmajanyasyāpyāgneyatvaṃ darśayati; krodho hyagnirūpaḥ, tena tanmayo'pi jvarastathaiva; ata evoktam- “ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā| tasmāt pittaviruddhāni tyajet pittādhike'dhikam” (vā.ci.a.1) iti| na ca rudrakopabhavatvena lobhābhidrohaprabhavatvaṃ jvarasya virudhyate; yato rudrakopodbhūta eva jvaro lobhābhidrohasvarūpapāpācāraprāptyā purā manuṣyeṣu bhūtaḥ| sarvaprāṇināṃ jvara eva prāṇahara iti maraṇakāle sarvaprāṇināṃ jvara eva prāṇahara iti darśayati| dehendriyamanastāpakara ityatra pratyekaṃ tāpalakṣaṇaṃ jvaracikitsite boddhavyaṃ “vaicittyamaratirglānirmanaḥsantāpalakṣaṇam” (ci.a.3) ityādinā| jvarayati santāpayati| itiśabdo hetau; tena, yasmāduktamaheśvarakrodhaprabhavatvādiyuktaḥ, tasmāt| sarvarogāṇāmadhipatiriveti sarvarogādhipatiḥ| nānāvidhaiḥ śabdairiti hastiṣu pākalo, goṣu kheriko 58, matsyānāmindrajālo, vihaṅgānāṃ bhrāmaraka ityādiśabdaiḥ| sarvaprāṇabhṛtaḥ sajvarā eva jāyante sajvarā eva mriyante ca tat kimiti teṣāṃ janmani maraṇe vā santāpātmā jvaro na lakṣyata ityāha- sa mahāmoha iti; janmamaraṇayormahāmoharūpo jvaro bhavati, na santāpātmetyarthaḥ| ata evoktaṃ- “jvaraprabhāvo janmādau nidhane ca mahattamaḥ” (ci.a.3) iti| janmani mahāmoharūpatāmāha- tenetyādi| prāgdaihikaṃ janmāntarakṛtam| nanu, śuddhasattvānugamāt prāgdaihikaṃ smaraṇaṃ yuktaṃ; vacanaṃ hi- “yadā tenaiva śuddhena manasā yujyate, tadā jātimatikrāntāmapi smarati” (śā.a.3) iti| na, tasya śuddhamanaḥsattvānuvṛtterapavādatvādetatparityajyānyatra jvarasya prāgdaihikavismārakatvaṃ jñeyam| maraṇe mahāmohatāmāha- sarvaprāṇabhṛtāmityādi| jvara eva mahāmoharūpa eveti bhāvaḥ; tena mriyamāṇāḥ sarve mahāmohaṃ praviśantītyarthaḥ||35||
tatra pūrvarūpadarśane jvarādau vā hitaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā, jvarasyāmāśayasamutthatvāt; tataḥ kaṣāyapānābhyaṅgasnehasvedapradehapariṣekānulepanavamanavirecanāsthāpanānuvāsanopaśamana- nastaḥkarmadhūpadhūmapānāñjanakṣīrabhojanavidhānaṃ ca yathāsvaṃ yuktyā prayojyam||36||
samprati sūtritaṃ cikitsāsūtramāha- tatretyādi| yadyapi cikitsite jvarādau laṅghanaṃ vakṣyati, tathā'pīha pākṣikalaghvaśanavidhānaṃ na virodhi, laghvaśanasyāpi lāghavakartṛtvenaiva laṅghanatvāt; kiṃvā, yatra vātādijvare laṅghanaṃ na kartavyaṃ tatra laghvaśanaṃ boddhavyam, apatarpaṇaṃ ca laṅghanameva| atha kimiti vātike'pi jvare vātakārakaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā kāryamityāha- āmāśayasamutthatvādityādi| āmāśayasambandhena 59 vāto'pi manāglaṅghanīyaḥ sthānāpekṣayā bhavatīti bhāvaḥ| vacanaṃ hi- “sthānaṃ jayeddhi pūrvaṃ sthānasyāvirodhena” iti||36||
jīrṇajvareṣu tu sarveṣveva sarpiṣaḥ pānaṃ praśasyate yathāsvauṣadhasiddhasya; sarpirhi snehādvātaṃ śamayati, saṃskārāt kaphaṃ, śaityāt pittamūṣmāṇaṃ ca; tasmājjīrṇajvareṣu sarveṣveva sarpirhitamudakamivāgnipluṣṭeṣu dravyeṣviti||37|| bhavanti cātra- yathā prajvalitaṃ veśma pariṣiñcanti vāriṇā| narāḥ śāntimabhipretya tathā jīrṇajvare ghṛtam||38|| snehādvātaṃ śamayati, śaityāt pittaṃ niyacchati| ghṛtaṃ tulyaguṇaṃ doṣaṃ saṃskārāttu jayet kapham||39|| nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṃ matam||40||
yathāsvauṣadhasiddhasyeti vātādijvare vātajvarādiharadravyasiddhasya| kathaṃ sarpiḥ sarvatra kāryamityāha- sarpirhi snehādityādi| saṃskārāt kaphamiti kaṭutiktādikaphaharasaṃskārāt| yadyapi ca ‘yathāsvauṣadhasiddhasya’ iti vacanādvāte'pi vātaharasaṃskṛtameva sarpirvihitaṃ 60, tathā'pi vāte rūkṣaviparītena snehenāpi sarpirvātaharameva, pitte'pyuṣṇaviparītaśaityānvitaṃ, kaphe tu sarpiṣaḥ snehaśaityādinā samānena kaścinna svābhāviko virodhiguṇo'sti kintu saṃskārāddhitameveti darśayati| ūṣmāṇaṃ ceti jvaraprabhāvabhūtamūṣmāṇaṃ; na pittoṣmāṇaṃ, tasya pittagrahaṇenaiva grahaṇāt| anena jvarasyoṣmaharaṇena sarpiṣo jvaravyādhipratyanīkatvaṃ darśitaṃ bhavati| atra vātaśamanaṃ sarpiṣo'bhidhāya pittaśamane'bhidhātavye kaphaśamanamucyate, śeṣato vaktavyoṣmarūpavyādhipratyanīkatayā'pi 61 pittaśamanahetoḥ śaityasya samānaguṇatvāt; yadi tviha madhye pittapraśamanamucyate, tadā punaḥ saṃskārāt kaphamityuktvā śaityādūṣmāṇamiti vaktavyaṃ syāt| yatra tu ślokapāṭhe vyādhipratyanīkatvaṃ ghṛtasya pṛthaṅnoktaṃ; tatra, ‘snehādvātaṃ śamayati’ ityādau vātamanu pittameva kṛtamiti sādhu kṛtam| tasmāditi doṣavyādhipratyanīkatvāt| jīrṇajvareṣviti vacanenāmajvare niṣedhayati, sāme hi samānaguṇatvāt sarpirahitam| śāntimiti santāpaśāntim| abhipretyeti buddhyā svīkṛtya, tathā jīrṇajvare ghṛtaṃ ‘dadāti’ iti śeṣaḥ| nanvatra, śloke sarpirguṇakathane kimiti vyādhirūpoṣmaśamanaṃ nocyate? brūmaḥ- pittoṣmāvyatiriktatvena jvaroṣmaṇaḥ pittaśamanenaiva labdhatvāt| nanu yadyevaṃ 62 gadyapāṭhe pṛthaṅna tarhi paṭhanīya ūṣmā? brūmaḥ- yāvānūṣmā śārīraḥ sa paitta eva, yato brūte- “ūṣmā pittādṛte nāsti” (vā.ci.a.1) ityādi, tathā “pittādūṣmoṣmaṇaḥ paktirnarāṇāmupajāyate” (sū.a.17) iti; kintu, nāsāvūṣmā kadācit pittena sāmye'pyeko bhavati, yathā- kaphajvare; kadācittvadhike pitte vahnirūpa ūṣmā mando bhavati, yathā- pittāgnimāndye; tadevamūṣmā pittādbhinno'bhinnaśca bhavati; tatra bhedaṃ gṛhītvā gadyapāṭhe 63 pṛthag jvaroṣmā paṭhitaḥ, ślokapāṭhe tvabhedavivakṣayā na 64 pṛthak paṭhitaḥ| jvare tu pittoṣmā jvaraprabhāveṇa vardhate, sa ca prabhāvo jvarasya doṣadūṣyaviśeṣātmakasya, tathā “jvarastripādastriśiraḥ” ityādyuktaprāṇiviśeṣasya jñeyaḥ| nanu sarpiḥ kathaṃ pittaṃ hanti? yataḥ, yathā pittaviparītaśaityaṃ sarpiṣi, tathā pittasamānaḥ sneho'pyasti| naivaṃ, pitte “sasnehaṃ” (sū.a.1) itīṣadarthena saśabdenālpasya snehasyābhidhānāt, uṣṇatvaṃ tu pitte pradhānam| yadyapi pittaṃ jalenāpyārabdhaṃ, tathā'pi tatra śaityamabhibhūyāgnikṛtamauṣṇyamevādhikaṃ bhavati, tathā tejaso raukṣyeṇa jalakṛtasneho'pi pitte'bhibhūyate, dravatvaṃ tu jalakṛtaṃ tejasā nābhibhūyate, dṛśyate hyagnisampṛkte jale dravatvamalpasnehatā uṣṇatā ceti| kiṃvā, kimanena taptajaladṛṣṭāntena, adṛṣṭakṛta evāyaṃ bhūtānāmutpādaḥ; tena, kaściteva guṇaḥ pāñcabhautikatve'pi dravyāṇāmāvirbhūto bhavati, natu sarve; yathā- śāliṣu toyakṛtaṃ madhuratvaṃ, na tu gauravamityuktaṃ sūtrasthāne| utsargataḥ sasnehasyāpi pittasya kadācittejobhūyastvena rūkṣatvamapi bhavati jīrṇajvare, tena snigdhaśītaṃ sarpirhitaṃ tatra bhavatīti na doṣaḥ| ata evoktaṃ cikitsite- “rūkṣaṃ tejo jvarakaraṃ” (ci.a.3) ityādi| na ca vācyaṃ- yat- sāṃsiddhikamapi cet pittasya snigdhatvamapaiti tadā vātasyāpi raukṣyaṃ kimiti nāpaitīti; yato vicitrā eva hi guṇā apratikṣepaṇīyāḥ pratikṣepaṇīyāśca; tatra ye na sarvadā dṛśyante vātaśaitya-pittasnehādayaḥ, ta eva pratikṣepaṇīyāḥ; nānye, tathaiva dṛṣṭatvāt| tulyaguṇamiti sarvathā tulyaguṇam| nanu saṃskārāt kaphahantṛtve saṃskāreṇaiva kapho hanyate 65, kastatra sarpiṣo vyāpāra ityāha- nānya ityādi| nānya iti tailādiḥ| saṃskāramanuvartata iti saṃskārakadravyakāryaṃ karoti| etenaitaddarśayati- yat- tenaiva dravyeṇa yādṛṅmānena ghṛtaṃ saṃskriyate, anyatra tailādisnehastathaiva yadi saṃskriyate tadā ghṛtamevānyasnehebhyo viśeṣeṇa saṃskārakadravyakāryaṃ karoti; ayaṃ ghṛtaprabhāvo'dhikaḥ, tena saṃskārāt kaphavijaye ghṛtameva kartavyamityarthaḥ| prapañcitaścāyamarthaḥ snehādhyāye||37-40||
gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate| tadvyaktivyavasāyārthaṃ dviruktaṃ tanna garhyate||41||
nanu snehādvātaṃ śamayatītyādigrantho gadyenaivoktaḥ, tat kimarthaṃ ślokenocyata ityāha- gadyokto ya ityādi| tadvyaktivyavasāyārthamityatra tadvyaktirgadyoktārthasya vyaktiḥ prasannateti yāvat, vyavasāyaḥ adhyavasāyo grahaṇamityarthaḥ; yasmāt pūrvoktārthaspaṣṭīkaraṇārthaṃ punaḥ ślokenābhidhānaṃ, tasmāt prayojanāntarayuktatvānna punaruktidoṣa iti bhāvaḥ| gadyoktāpekṣayā ślokābhidhānaṃ sukhagrahaṇaṃ bhavatīti lokasiddhameva| atra ca gadyokta ityupalakṣaṇaṃ, tena ślokokto'pi ślokenocyata iti boddhavyaṃ; yathā- āragvadhīye| evaṃ gadyokto'pi gadyeneti boddhavyaṃ; yathā- prapañcena kāraṇādyabhidhāyoktam- “evamasātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśca” (sū.a.11) ityādi| tathā ślokenokto'pi gadyenocyate, yathā- “brahmaṇā hi yathā proktaṃ” (sū.a.1) ityādi ślokenābhidhāya ādye'dhyāye punaranyatroktaṃ- “yamāyurvedamaśvinau mahyaṃ prāyacchetām” (ci.a.1.pā.4) ityādi| atra ślokābhidhānameva sukhagrahaṇārthamiti jñeyam| kiṃvā, tadvyaktivyavasāyārthamiti yathāyogyatayā boddhavyam| tena, prapañcābhidhānamarthavyaktyarthaṃ boddhavyaṃ, saṅkṣepābhidhānaṃ tu vyavasāyārthaṃ; tena gadyaślokābhidhānābhyāṃ vyaktivyavasāyau kriyete| tatra prapañcābhidhāne'rthasya vyaktiḥ sphuṭaiveti, saṅkṣepābhidhānaṃ tu prapañcāpekṣayā sukhagrahaṇaṃ bhavati||41||
tatra ślokāḥ- trividhaṃ nāmaparyāyairhetuṃ pañcavidhaṃ gadam| gadalakṣaṇaparyāyān vyādheḥ pañcavidhaṃ graham||42|| jvaramaṣṭavidhaṃ tasya prakṛṣṭāsannakāraṇam| pūrvarūpaṃ ca rūpaṃ ca bheṣajaṃ saṅgraheṇa ca||43|| vyājahāra jvarasyāgre nidāne vigatajvaraḥ| bhagavānagniveśāya praṇatāya punarvasuḥ||44||
saṅgrahe yadyapi hetuparyāyāḥ pūrvamuktāstadanu hetutraividhyaṃ, tathā'pi chando'nurodhena tadviparyayakathanam| nāmarūpā yogarūḍhāḥ paryāyā nāmaparyāyāḥ| pañcavidhaṃ gadamiti āgneyādibhedena| ‘gadaparyāyanāmāni’ iti pāṭhe yalliṅgaparyāyābhidhānaṃ tasya vyādhipañcavidhagrahaśabdenaiva ‘tasyopalabdhiḥ’ ityādigranthāntarniviṣṭasakalārthasya gṛhītatvādgrahaṇam; ‘gadalakṣaṇaparyāyān’ iti pāṭhe tu pūrvapakṣo nāstyeva, pāṭhastu nāyamatiprasiddhaḥ| prakṛṣṭāsannakāraṇaṃ jvarasya rūkṣādi prakṛṣṭam, āsannaṃ vātādi; tathā prakṛṣṭaṃ rudrakopaḥ, āsannaṃ tu rūkṣādi| yadyapi rūpāt paścāt pūrvarūpamuktaṃ, tathā'pi chandonurodhāt pūrvarūpamagre kṛtaṃ; kiṃvā, vātādijaviśiṣṭajvaralakṣaṇānāmavyaktānāṃ viśiṣṭajvarapūrvarūpatāṃ sūcayatā pūrvarūpaṃ pūrvaṅkṛtaṃ; vātādijvaralakṣaṇāni hyavyaktāni pūrvarūpāṇi bhavanti||42-44||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne jvaranidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne jvaranidānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 cikitsārthatvāditi cikitsāmātraprayojanatvādityarthaḥ ↩
- 2 ‘vyādhijñānajanakaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘nārthāntare’ iti pā. ↩
- 4 ‘vartamānānāṃ’ iti pā. ↩
- 5 paryāyāntareṇeti ekārthavācakaśabdāntareṇetyarthaḥ ↩
- 6 lakṣaṇārthamiti lakṣaṇaprayojanakamityarthaḥ ↩
- 7 ‘aṣṭavidhavyādhijvarādyabhidhānārthasañjñāścāṣṭetyaṣṭāveva’ iti pā. ↩
- 8 ‘vakṣyamāṇamiha’ iti pā. ↩
- 9 ‘ityādyuktarogāderapi pratyāsannakāraṇāvabodho’ iti pā. ↩
- 10 jvarādikāraṇameveti jvarādimūlakāraṇamasātmyendriyārthasaṃyogādyevetyarthaḥ ↩
- 11 ‘pratibhāti’ iti pā. ↩
- 12 ‘prāyeṇāmāśayasamutthatvenāmaya ityucyate’ iti pā. ↩
- 13 ‘pūrvarūpāṇyutpadyante’ iti pā. ↩
- 14 asyāgre ‘tathā'pi’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake ↩
- 15 ‘liṅgaṃ lakṣaṇam| avyaktaṃ nātyabhivyaktam| atra hetuḥ-alpatvāt aṇutvāt, natvāvaraṇādiyogādavyaktamityarthaḥ’ iti madhukośa ↩
- 16 ‘nahyetatpūrvarūpaṃ jvarāvasthāyāṃ vyaktaṃ bhavati, ata evaivambhūtapūrvarūpābhiprāyeṇaivāriṣṭe vakṣyati’ iti pā. ↩
- 17 ‘sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘utpitsuḥ sāmagrīsākalyādutpādecchuḥ, āmayo rogaḥ, doṣaviśeṣeṇa vātādijanyāsādhāraṇavepathvādinā, anadhiṣṭhito'sambaddhaḥ’ iti madhukośe ↩
- 19 prāgrūpaṃ dvividhaṃ sāmānyaṃ, viśiṣṭaṃ ca| sāmānyaṃ tu doṣadūṣyasammūrcchanāvasthājanitaṃ, yena bhāvijvarādivyādhimātraṃ pratīyate, natu vātādijanitatvādiviśeṣaḥ| viśiṣṭaṃ punarbhāvivyādhiliṅgānāmavyaktatvam|aruṇadattena tu (vāgbhaṭavyākhyāyāṃ) pūrvarūpatraividhyaṃ darśitaṃ-śārīraṃ, mānasaṃ, śārīramānasaṃ ca ↩
- 20 ‘sukhakarāṇāmityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘snigdhasvapnajātāyāṃ’ iti pā. ↩
- 22 ‘jāgaraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 23 ‘doṣāṇāmayaṃ jvare āmāśayadūṣakatvādirdharmaḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘yena prakāreṇa duṣṭaḥ kupito vātādyanyatamo doṣo yathāduṣṭastena yathāduṣṭena doṣeṇa, yathācānuvisarpitā dehamanudhāvatā sanniveśaviśeṣeṇa gacchatā, pratyāmayaṃ yā nirvṛttirniṣpattirudbhava iti yāvannirdiṣṭā, sā samprāptiḥ’ iti vāgbhaṭaṭīkāyāmaruṇadattaḥ ↩
- 25 ‘pṛthak samavetānāṃ ca’ iti pā. ↩
- 26 ‘pūrvarūpopaśayaviśeṣā’ iti pā. ↩
- 27 ‘nidānādiviśeṣābhidhānaṃ, tatpratijānīte’ iti pā. ↩
- 28 ‘anyatamenāpi vyārdhi paricchettuṃ samarthaḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘bhavatīti’ iti pā. ↩
- 30 ‘sāmānyo liṅganiścayaḥ’ iti pā. ↩
- 31 ‘cikitsitaṃ cottarakālaṃ yathoddiṣṭaṃ vikārāṇām’ iti pā. ↩
- 32 ‘yathācitaṃ’, ‘yathācitraṃ’, ‘yathoddiṣṭaṃ’ iti ca pāṭhāntarāṇi ↩
- 33 ‘rūpamabhidhāya sāmānyaṃ prāgrūpamabhidhātavyaṃ’ iti pā. ↩
- 34 ‘kāmakrodhādimanaḥsaṃyogaṃ prati’ iti pā. ↩
- 35 ‘nidānapūrvarūpaliṅgopaśayasamprāptiviśeṣānanuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā. ↩
- 36 ‘samprāptibhedābhidhānenaiva’ iti pā. ↩
- 37 ‘sarvajvarasādhāraṇaḥ’ iti pā. ↩
- 38 ‘anuvāsanayukta eva’ iti pā. ↩
- 39 ‘praviśyāmāśayamūṣmaṇaḥ sthānamūṣmaṇā saha’ iti pā. ↩
- 40 ‘paktisthānamiti labhyate’ iti pā. ↩
- 41 ‘atra ca’ iti pā. ↩
- 42 ‘yathā medasvinaḥ, kṣiptastu vahniṃ nirvāpayatveva’ iti, ‘medasvinastamākṣipan vahniṃ nirvāpayatveva’ iti ca pā. ↩
- 43 ‘avapīḍitāvatunnatvamiva’ iti pā. ↩
- 44 yogīndranāthastu ‘vātajvarasya liṅgāni bhavanti’ iti na paṭhati ↩
- 45 ‘strīpunnapuṃsakaliṅgavakṣyamāṇapratyavamarśakam’ iti pā. ↩
- 46 ‘jaṅghāmadhyaṇḍikā’ iti pā. ↩
- 47 ‘śāstrairabhidhīyante’ iti pā. ↩
- 48 ‘prakupitamāmāśayaṃ praviśadevoṣmaṇā'pasṛjadādyamāhārapariṇāmadhātuṃ’ iti pā. ↩
- 49 ‘bahirdvāraṃ nirasya’ iti pā. ↩
- 50 ‘yogīndranāthasenastu pittajvaraliṅgāni bhavanti’ iti na paṭhati ↩
- 51 ‘āmāśayasthitaṃ’ iti pā. ↩
- 52 ‘aṅge bhṛśamuttiṣṭhanti’ iti pā. ↩
- 53 yogīndranāthasenastu śleṣmajvaraliṅgāni bhavanti’ iti na paṭhanti ↩
- 54 doṣaliṅgataiva śleṣmaliṅgataiva paraṃ, natu śleṣmajvaraliṅgateti bhāvaḥ ↩
- 55 ‘copakramyaḥ’ iti, ‘copakramyate’ iti ca pā. ↩
- 56 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 57 ‘prajñābalavarṇaharṣotsāhasādanaḥ’ iti pā. ↩
- 58 ‘korako’ iti pā. ↩
- 59 ‘āmāśayasamutthatvena’ iti pā. ↩
- 60 ‘sarpirhitam’ iti pā. ↩
- 61 ‘vyādhipratyanīkatāyā api’ iti, ‘vyādhipratyanīkatāyāmapi’ iti ca pā. ↩
- 62 nanu yadyevaṃ jvaroṣmaṇaḥ pittoṣmavyatiriktatvaṃ syāttarhi gadyapāṭhe pṛthaṅ na paṭhanīya ūṣmeti yojanā ↩
- 63 ‘gadyapāṭhe jvaroṣmā paṭhitaḥ’ iti pā. ↩
- 64 ‘na paṭhitaḥ’ iti pā. ↩
- 65 ‘hanyeta’ iti pā. ↩