2. raktapittanidānam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto raktapittanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| pittaṃ yathābhūtaṃ lohitapittamiti sañjñāṃ labhate, tad 1 vyākhyāsyāmaḥ||3||
ādyotpattau jvarasantāpādraktapittotpatterjvaramanu raktapittanidānamucyate| pittaṃ yathābhūtamityādinā pittamevāvasthāvaśāllohitapittamityucyata iti darśayati, natu raktaṃ ca pittaṃ ca raktapittamiti||1-3||
yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅkte, bhṛśoṣṇatīkṣṇamapi cānyadannajātaṃ niṣpāvamāṣakulatthasūpakṣāropasaṃhitaṃ, dadhidadhimaṇḍodaśvitkaṭvarāmlakāñjikopasekaṃ 2 vā, vārāhamāhiṣāvikamātsyagavyapiśitaṃ, piṇyākapiṇḍāluśuṣkaśākopahitaṃ, mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigru(khaḍayūṣa 3 ) bhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakopadaṃśaṃ, surāsauvīratuṣodakamaireyamedakamadhūlakaśuktakuvalabadarāmlaprāyānupānaṃ vā, piṣṭānnottarabhūyiṣṭham; uṣṇābhitapto vā'timātramativelaṃ vā''maṃ payaḥ pibati, payasā samaśnāti rauhiṇīkaṃ 4, kāṇakapotaṃ vā sarṣapatailakṣārasiddhaṃ, kulatthapiṇyākajāmbavalakucapakvaiḥ śauktikairvā saha kṣīraṃ pibatyuṣṇābhitaptaḥ 5; tasyaivamācarataḥ pittaṃ prakopamāpadyate, lohitaṃ ca 6 svapramāṇamativartate| tasmin pramāṇātivṛtte pittaṃ prakupitaṃ śarīramanusarpadyadeva 7 yakṛtplīhaprabhavāṇāṃ lohitavahānāṃ ca srotasāṃ lohitābhiṣyandagurūṇi mukhānyāsādya pratirundhyāt 8 tadeva 9 lohitaṃ dūṣayati||4||
yadā janturityādinā nidānamucyate| yavakaḥ vrīhiviśeṣaḥ; uddālaḥ vanakodravaḥ; koradūṣaḥ yadyapyannapāne pittahara uktastathā'pyasya niṣpāvādiyuktasya saṃyogamahimnā raktapittanidānatvaṃ jñeyam, evamanyatrāpi raktapittanidānatvenehoktakṣīrādau jñeyam| dadhimaṇḍaḥ mastu, udaśvit ardhajalaṃ takraṃ, kaṭvaraṃ nirjalaṃ, kiṃvā amlaṃ takram| madhuśigruḥ svalpaśobhāñjanakaḥ| khaḍayūṣaḥ 10 rāgakarpūra iti khyātaḥ| sumukhādayaḥ phaṇijjhakāntāḥ parṇāsabhedāḥ| upadaṃśamiti mūlakādīni 11 khādayitvā yāvakādyannaṃ bhuṅkte ityarthaḥ| madhūlakaḥ godhūmaviśeṣaḥ| śuktaḥ sandhānaviśeṣaḥ| piṣṭānnamuttaratra bhojanasya bhūyiṣṭhaṃ yatra tat piṣṭānnottarabhūyiṣṭham| ativelamiti punaḥ punaḥ| rauhiṇīkaṃ rohiṇīśākam| śauktikairiti badarīphalaiḥ| āmamityuttareṇa sambadhyate| svapramāṇamativartate pravardhata ityarthaḥ| yadevetyanena evamapi prakupitasya pittasya ya evāṃśa uktasamprāptimān bhavati sa eva raktaṃ dūṣayati nānya iti darśayati| lohitābhiṣyandagurūṇi pravṛddhalohitasyandena gurūṇi utsannāni vivṛtānīti yāvat| pratirundhyāt ‘vṛddhena śoṇitena’ iti śeṣaḥ; ‘pratipadyate’ iti pāṭhapakṣe tu ‘śoṇitam’ iti śeṣaḥ, tena śoṇitaṃ pratipadyata ityarthaḥ| yakṛtplīhaprabhavāṇāmityasya viśeṣaṇaṃ- lohitavahānāmiti| cakāro'vadhāraṇe| vakṣyati ca raktapittacikitsite- “plīhānaṃ ca yakṛccaiva tadadhiṣṭhāya vartate| srotāṃsi raktavāhīni tanmūlāni hi dehinām” (ci.a.4) iti||4||
saṃsargāllohitapradūṣaṇāllohitagandhavarṇānuvidhānācca 12 pittaṃ lohitapittamityācakṣate||5||
evaṃ raktadūṣake pitte yathā raktapittasañjñā bhavati, tadāha- saṃsargādityādi| saṃsargāt lohitasambandhāt| lohitagandhavarṇānuvidhānāditi lohitasadṛśagandhavarṇayuktatvāt| etena, ‘raktayuktaṃ pittaṃ raktapittam’ iti prathamā niruktiḥ, ‘rakte dūṣye pittam’ iti dvitīyā, ‘raktavat pittaṃ raktapittam’ iti tṛtīyā darśyate| uktaṃ ca cikitsite- “saṃsargāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ”- (ci.a.4) iti| etadeva ca raktapittasya sāmānyalakṣaṇaṃ- yad- raktagandhavarṇānuvidhānaṃ; viśeṣalakṣaṇaṃ tu ūrdhvādibhedena kaphādisambandhādeveha 13 boddhavyaṃ; cikitsite'pi ‘sāndraṃ sapāṇḍu’ (ci.a.4) ityādinā lakṣaṇaṃ vakṣyati||5||
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- anannābhilāṣaḥ, bhuktasya vidāhaḥ, śuktāmlagandharasa udgāraḥ, charderabhīkṣṇamāgamanaṃ, charditasya bībhatsatā, svarabhedo, gātrāṇāṃ sadanaṃ, paridāhaḥ, mukhāddhūmāgama iva, lohalohitamatsyāmagandhitvamiva cāsyasya, raktaharitahāridratvamaṅgāvayavaśakṛnmūtrasvedalālāsiṅghāṇakāsyakarṇamalapiḍakolikāpiḍakānām 14, aṅgavedanā, lohitanīlapītaśyāvānāmarciṣmatāṃ ca rūpāṇāṃ svapne darśanamabhīkṣṇamiti (lohitapittapūrvarūpāṇi 15 bhavanti)||6||
pūrvarūpe charditasya bībhatsatā vaivarṇyavaigandhyādiyogāt| piḍakolikā netramalaḥ| aṅgavedanā aṅgamardaḥ||6||
upadravāstu khalu daurbalyārocakāvipākaśvāsakāsajvarātīsāraśophaśoṣapāṇḍurogāḥ svarabhedaśca||7||
vyādherasādhyatvasya dharmasya khyāpakān liṅgaviśeṣānupadravākhyānāha- upadravāstvityādi| etenopadravasya liṅgabhūtatvena nidānapañcakānatiriktatvam| raktapitte caite upadravāḥ prāyobhāvitvena niyatā ityabhidhīyante; jvare tūpadravā niyatā na santi, tena tatra noktāḥ; evaṃ gulmādāvapi prāyobhāvitvenopadravakathanaṃ vyākhyeyam| svarabhedaśceti pṛthakpāṭhena svarabhedasya prāyobhāvitvamāha||7||
mārgau punarasya dvau ūrdhvaṃ, cādhaśca| tadbahuśleṣmaṇi śarīre śleṣmasaṃsargādūrdhvaṃ pratipadyamānaṃ karṇanāsikānetrāsyebhyaḥ pracyavate, bahuvāte tu śarīre vātasaṃsargādadhaḥ pratipadyamānaṃ mūtrapurīṣamārgābhyāṃ pracyavate, bahuśleṣmavāte tu śarīre śleṣmavātasaṃsargāddvāvapi mārgau pratipadyate, tau mārgau pratipadyamānaṃ sarvebhya eva yathoktebhyaḥ khebhyaḥ pracyavate śarīrasya||8|| tatra yadūrdhvabhāgaṃ tat sādhyaṃ, virecanopakramaṇīyatvādbahvauṣadhatvācca; yadadhobhāgaṃ tadyāpyaṃ, vamanopakramaṇīyatvādalpauṣadhatvācca; yadubhayabhāgaṃ tadasādhyaṃ, vamanavirecanāyogitvādanauṣadhatvācceti||9||
sādhyatvādiviśeṣasya tathā kaphādisambandhasya ca mārgaviśeṣakṛtasya pratipādanārthaṃ mārgamāha- mārgāvityādi| bahuśleṣmaṇi śarīre śleṣmasaṃsargāditi vacanena ūrdhvage raktapitte śleṣmasambandhaḥ kāraṇāntaracitenāpi śleṣmaṇā bhavatīti darśayati| yattu raktapittanidānajanyatvaṃ kaphasya, tannāvaśyaṃ bhavati; ata eva “snigdhoṣṇamuṣṇarūkṣaṃ ca raktapittasya kāraṇam| adhogasyottaraṃ prāyaḥ” (ci.a.4) ityādau prāyaḥśabdaṃ kṛtavān| evaṃ ‘bahuvāte tu’ ityatrāpi vyākhyeyam| khebhya iti randhrebhyaḥ| virecanopakramaṇīyatvāditi etacca ślokena svayameva vyākariṣyati||8-9||
raktapittaprakopastu khalu purā dakṣayajñoddhvaṃse rudrakopāmarṣāgninā 16 prāṇināṃ parigataśarīraprāṇānāmabhavajjvaramanu||10||
raktapittasyāpyāgneyatvapratipādanārthaṃ pūrvotpattimāha- raktetyādi| kopayuktaḥ amarṣaḥ, amarṣaḥ abhiniveśaḥ; anyatrāpi ca kopāmarṣayorbheda uktaḥ; yathā- “amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanābhidravaṇauṣṇyaroṣāḥ” (ci.a.9) iti||10||
tasyāśukāriṇo dāvāgnerivāpatitasyātyayikasyāśu praśāntyai prayatitavyaṃ mātrāṃ deśaṃ kālaṃ cābhisamīkṣya santarpaṇenāpatarpaṇena vā mṛdumadhuraśiśiratiktakaṣāyairabhyavahāryaiḥ pradehapariṣekāvagāhasaṃsparśanairvamanādyairvā tatrāvahiteneti||11||
santarpaṇeneti adhogasya, apatarpaṇeneti ūrdhvagasya| saṃspṛśyata iti saṃsparśanaṃ muktādi||11||
bhavanti cātra- sādhyaṃ lohitapittaṃ tadyadūrdhvaṃ pratipadyate| virecanasya yogitvādbahutvādbheṣajasya ca||12|| virecanaṃ tu pittasya jayārthe paramauṣadham| yaśca tatrānvayaḥ 17 śleṣmā tasya cānadhamaṃ smṛtam||13|| bhavedyogāvahaṃ tatra madhuraṃ 18 caiva bheṣajam| tasmāt sādhyaṃ mataṃ raktaṃ yadūrdhvaṃ pratipadyate||14||
ūrdhvagasya virecanayogyatāṃ 19 vivecayati- virecanamityādi| ūrdhvage raktapitte pittaṃ pradhānamanubandhaśca śleṣmā, raktapittākhyavyādhirjetavyaḥ; tatra pittasya jayārthe virecanaṃ tāvat paramauṣadhaṃ, “virecanaṃ pittaharāṇām” (sū.a.25) iti vacanāditi bhāvaḥ, yaśca tatrānvayaḥ anubandhasvarūpaḥ śleṣmā, tasya ca jayārthe anadhamamadhamaṃ na bhavati madhyamamityarthaḥ; vacanaṃ hi- “pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ” (ci.a.3) iti| yogāvahaṃ ca tatreti tatrordhvage raktapitte tadvirecanaṃ yogāvahaṃ bhavati, pratimārgaharaṇarūpatvādityarthaḥ; anena ca vyādhipratyanīkatvamucyate| evaṃ vyādhipradhānakāraṇe pitte pradhānaśamaka(na)tvāt, tathā madhyakupite ca kaphe madhyabheṣajatvāt, pratimārgaharaṇarūpatayā ca vyādhipratyanīkatvād virecanamūrdhvage sādhu bheṣajam| madhuraṃ caiva bheṣajamityatra evaśabdo'pyarthaḥ; tena, tiktakaṣāyau tāvadbheṣaje bhavata eva pittakaphapratyanīkatvāt, madhuramapi laṅghanādinā kaphe jite bheṣajaṃ bhavatītyarthaḥ||12-14||
raktaṃ tu yadadhobhāgaṃ tadyāpyamiti niścitam| vamanasyālpayogitvādalpatvādbheṣajasya ca||15|| vamanaṃ hi na pittasya haraṇe 20 śreṣṭhamucyate| yaśca tatrānvayo 21 vāyustacchāntau cāvaraṃ smṛtam||16|| taccāyogāvahaṃ 22 tatra kaṣāyaṃ tiktakāni ca| tasmādyāpyaṃ samākhyātaṃ yaduktamanulomagam 23||17||
adhoge vamanasyāyogitāṃ vivecayati- vamanaṃ hītyādi| pittasya raktapittamūlasya haraṇe na śreṣṭhaṃ vamanaṃ; vamanaṃ hi kaphānugaṃ pittaṃ harati, na pitte prādhānyena kriyate| tacchāntau cāvaramiti vātaharaṇe tvapradhānameva vamanaṃ, vātaharaṇe'yuktatvādeva 24 vamanasya| taccāyogāvahamiti tadvamanaṃ pratimārgaharaṇarūpatayā yogāvahamapi sat pittavātayoruktena nyāyenāyaugikatvenāyogāvahamityarthaḥ| kaṣāyaṃ tiktakāni ca ayogāvahānīti yojanā, kaṣāyatiktayorvātapratikūlatvādityarthaḥ; evaṃ madhuramekamavaśiṣṭamadhoge raktapitte bheṣajaṃ bhavati; tenālpauṣadhatvaṃ siddham| amlalavaṇakaṭukānāṃ tu pittaviruddhatvena raktapitte prasaktirapi nāstīti bhāvaḥ||15-17||
raktapittaṃ tu yanmārgau dvāvapi pratipadyate| asādhyamiti tajjñeyaṃ pūrvoktādeva kāraṇāt||18|| nahi saṃśodhanaṃ kiñcidastyasya pratimārgagam| pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate||19|| evamevopaśamanaṃ sarvaśo nāsya vidyate| saṃsṛṣṭeṣu ca doṣeṣu sarvajicchamanaṃ matam 25||20|| ityuktaṃ trividhodarkaṃ raktaṃ mārgaviśeṣataḥ|21|
pūrvoktāditi vamanavirecanāyaugikatvādanauṣadhatvācca| vamanavirecanāyaugikatvaṃ vyutpādayati- na hītyādi| saṃśodhanamiti sāmānyavacanena bastiśirovirecanayorapi pratikṣepaṃ sūcayati| yadadhobhāgaṃ virecanaṃ tadadhobhāgaṃ raktapittaṃ kopayati, yadūrdhvabhāgaṃ vamanaṃ tadūrdhvabhāgaṃ raktapittaṃ kopayati; ato nāstyubhayamārge raktapitte śodhanam| athānuguṇameva śodhanaṃ kaphacchardyāmiva vamanaṃ raktapitte bhavatītyāha- pratimārgaṃ cetyādi| raktapittavyādhimahimnā pratimārgaharaṇameva bheṣajaṃ bhavati nānyadityarthaḥ| athātraivaṃ saṃśodhanaṃ mā bhavatu bheṣajaṃ, saṃśamanaṃ bheṣajaṃ bhavatvityāha- evamevetyādi| ubhayamārgānusāritvena vātakaphānubandhatvād yathā yaugikaṃ saṃśodhanaṃ nāsti tathopaśamanamapi yugapadvātakaphaśamakatvābhāvānnāstītyarthaḥ| sarvaśo na vidyata iti kiñcidapi na vidyata iti| etadevopaśamanabheṣajābhāvaṃ sphoṭayati- saṃsṛṣṭeṣvityādi| saṃsṛṣṭeṣviti sannipāteṣviti boddhavyam| sarvajiditi anubandhabhūtavātakaphamūlabhūtapittajit; madhuraṃ hi kaphakāri, tiktakaṣāyau tu vātakarau, śeṣāstu pittakarā eveti bhāvaḥ| kiṃvā, evameveti vinā bheṣajaṃ nopaśamanaṃ raktapittasya bhavatīti yojanīyam| trividhodarkamiti trividhāyatīyaphalaṃ, tacca sādhyatva yāpyatva pratyākhyeyatvarūpam||18-20||-
ebhyastu khalu hetubhyaḥ kiñcitsādhyaṃ na sidhyati||21|| preṣyopakaraṇābhāvāddaurātmyādvaidyadoṣataḥ| akarmataśca sādhyatvaṃ kaścidrogo'tivartate||22|| tatrāsādhyatvamekaṃ syāt sādhyayāpyaparikramāt|23|
asādhyatopoddhātenetaravyādhisādhāraṇānyapyasādhyatāpattikāraṇānyāha- ebhyastvityādi| upakaraṇābhāvāditi bheṣajābhāvāt| daurātmyāditi āturasyānātmavattvāt| akarmata ityatra kutsāyāṃ nañ, aputra iti yathā; tena, akarmataḥ asamyakcikitsāta ityarthaḥ; kiṃvā akarmata iti adharmādasādhyavyādhijanakāt| kaściditivacanena acikitsayā na sarve tilālakamaśakādayo'vaśyamasādhyā bhavantīti darśayati, teṣāmacikitsāyāmapi sādhyatvāt| preṣyādidoṣeṇa prakṛte raktapitte'sādhyatvaṃ darśayannāha- tatretyādi| tatreti raktapitte| asādhyatvamekamiti asādhyatvameva paraṃ syāt| sādhyayāpyaparikramāditi sādhyayāpyamārgābhyāṃ parikramādubhayamārgānusāritvādityarthaḥ; kiṃvā, sādhyayāpyayoḥ parikramaḥ sādhyayāpyaparikramaḥ, tasmāt; tatra sādhyaparikramo yāpyamārgagāmitvam, evaṃ yāpyasya parikramo'sādhyamārgagāmitvam| ayaṃ ca mārgaparikramaḥ mārgaparityāgādaparityāgādvā'sādhya eva; aparityāge tāvadubhayamārgatvenaivāsādhyatvaṃ; parityāge'sādhyatvamuktaṃ, vakṣyati hi cikitsite- “mārgānmārgaṃ caredyadvā tacca raktamasiddhimat” (ci.a.4) iti| kiṃvā, sādhyayāpyaparikramāditi sādhyasya 26 yāpyatvena parikramādityarthaḥ||21-22||-
raktapittasya vijñānamidaṃ tasyopadiśyate||23|| yat kṛṣṇamathavā nīlaṃ yadvā śakradhanuṣprabham| raktapittamasādhyaṃ tadvāsaso rañjanaṃ ca yat||24|| bhṛśaṃ pūtyatimātraṃ ca sarvopadravavacca yat| balamāṃsakṣaye yacca tacca raktamasiddhimat||25|| yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ| paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi taccāsādhyaṃ na saṃśayaḥ||26||
ūrdhvagasyāpi raktapittasya lākṣaṇikīmasādhyatāmāha- raktapittasyetyādi| ete ca kṛṣṇādayo varṇā gambhīradhātusambandhādbhavanti, tataścāsādhyatvaṃ yuktameva| vāsaso rañjanaṃ ca yaditi prakṣālitamapi sadvāso rañjayati, na kṣālanenāpaitīti boddhavyam; anyathā ‘sarvameva raktaṃ vāsaso rañjanaṃ bhavati’ iti vacanamanarthakaṃ syāt| kiṃvā ‘arañjanam’ iti pāṭhaḥ; tena, raktasya vāsaso rañjakasyārañjanameva vikṛtiḥ| bhṛśaṃ pūtīti dhātvantarasambandhādatidurgandhi| sarvopadravavaditi uktadaurbalyādyupadravayuktam| dṛśyaṃ ghaṭapaṭādi| viyad ākāśam| raktaṃ raktavarṇamityarthaḥ| yadyapyākāśamapi dṛśyaṃ bhavati mīmāṃsakanaye, tathā'pi prāya ākāśe evāsādhyaraktapitte raktatvaṃ pratīyata iti na punaruktam||23-26||
tatrāsādhyaṃ parityājyaṃ, yāpyaṃ yatnena yāpayet| sādhyaṃ cāvahitaḥ siddhairbheṣajaiḥ sādhayedbhiṣak||27||
yatneneti vacanādyāpyayāpanaṃ yatnaṃ vinā na bhavatīti darśayati||27||
tatra ślokau- kāraṇaṃ nāmanirvṛttiṃ pūrvarūpāṇyupadravān| mārgau doṣānubandhaṃ ca sādhyatvaṃ na ca hetumat||28|| nidāne raktapittasya vyājahāra punarvasuḥ| vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ||29||
kāraṇamityādi saṅgrahaḥ| nāmanirvṛttimiti lohitasaṃsargādityādinā| na ceti na ca sādhyatvam; anena ca yāpyamapi saṅgṛhītam, asādhyabhedo hi yāpyam| hetumaditi virecanasya yaugikatvādihetuvarṇanaṃ saṅgṛhṇāti| vītā apagatā mohādayo yasya sa tathā||28-29||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne raktapittanidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne raktapittanidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā.
  2. 2 ‘…kāñjikopahitaṃ’ iti pā.
  3. 3 ‘khaṇḍayūṣa’ iti yogīndranāthaseno na paṭhati
  4. 4 ‘rohiṇīśākaṃ’ iti pā.
  5. 5 ‘kṣīramāmatimātramathavā pibati’ iti pā.
  6. 6 ‘cāśu pramāṇamativartate’ iti pā.
  7. 7 ‘yadaiva’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ
  8. 8 ‘pratipadyate’ iti pā.
  9. 9 ‘tadaiva’ iti pā.
  10. 10 ‘khaḍo dvividhaḥ-satakraśamīdhānya ekaḥ, satakraśākaścāparaḥ|tatrādyaḥ- “saśamīdhānyān sasnehān sāmlān sāṅgrāhikān khaḍān” ityuktalakṣaṇaḥ|satakraśākastu-“takraṃ kapitthacāṅgerīmaricājājicitrakaiḥ|supakvaḥ khaḍayūṣo'yam” iti śivadāsasenaḥ
  11. 11 ‘āmalakādīni’ iti pā.
  12. 12 ‘tallohitasaṃsargāt’ iti pā.
  13. 13 ‘kaphādisambandhādihoktaṃ’ iti pā.
  14. 14 ‘…piccaḍikā...’ iti pā.
  15. 15 yogīndranāthasenastu ‘lohitapittapūrvarūpāṇi bhavanti’ iti na paṭhati
  16. 16 ‘rudrakopāgninā’ iti pā.
  17. 17 ‘tatrānugaḥ’ iti pā.
  18. 18 ‘kaṣāyaṃ tiktameva ca’ iti pā.
  19. 19 ‘ūrdhvage virecanasya yogyatāṃ’ iti pā.
  20. 20 ‘jayārthe paramauṣadham’ iti pā.
  21. 21 ‘tatrānugaḥ’ iti pā.
  22. 22 ‘syācca yogāvahaṃ tatra madhuraṃ caiva bheṣajam’ iti pā.
  23. 23 ‘yadraktamanulomagam’ iti pā.
  24. 24 ‘anuktatvādeva’ iti pā.
  25. 25 ‘hitam’ iti pā.
  26. 26 ‘sādhyatvayāpyātikramādityarthaḥ’ iti pā.