athāto raktapittanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| pittaṃ yathābhūtaṃ lohitapittamiti sañjñāṃ labhate, tad 1 vyākhyāsyāmaḥ||3||
ādyotpattau jvarasantāpādraktapittotpatterjvaramanu raktapittanidānamucyate| pittaṃ yathābhūtamityādinā pittamevāvasthāvaśāllohitapittamityucyata iti darśayati, natu raktaṃ ca pittaṃ ca raktapittamiti||1-3||
yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅkte, bhṛśoṣṇatīkṣṇamapi cānyadannajātaṃ niṣpāvamāṣakulatthasūpakṣāropasaṃhitaṃ, dadhidadhimaṇḍodaśvitkaṭvarāmlakāñjikopasekaṃ 2 vā, vārāhamāhiṣāvikamātsyagavyapiśitaṃ, piṇyākapiṇḍāluśuṣkaśākopahitaṃ, mūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrumadhuśigru(khaḍayūṣa 3 ) bhūstṛṇasumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakopadaṃśaṃ, surāsauvīratuṣodakamaireyamedakamadhūlakaśuktakuvalabadarāmlaprāyānupānaṃ vā, piṣṭānnottarabhūyiṣṭham; uṣṇābhitapto vā'timātramativelaṃ vā''maṃ payaḥ pibati, payasā samaśnāti rauhiṇīkaṃ 4, kāṇakapotaṃ vā sarṣapatailakṣārasiddhaṃ, kulatthapiṇyākajāmbavalakucapakvaiḥ śauktikairvā saha kṣīraṃ pibatyuṣṇābhitaptaḥ 5; tasyaivamācarataḥ pittaṃ prakopamāpadyate, lohitaṃ ca 6 svapramāṇamativartate| tasmin pramāṇātivṛtte pittaṃ prakupitaṃ śarīramanusarpadyadeva 7 yakṛtplīhaprabhavāṇāṃ lohitavahānāṃ ca srotasāṃ lohitābhiṣyandagurūṇi mukhānyāsādya pratirundhyāt 8 tadeva 9 lohitaṃ dūṣayati||4||
yadā janturityādinā nidānamucyate| yavakaḥ vrīhiviśeṣaḥ; uddālaḥ vanakodravaḥ; koradūṣaḥ yadyapyannapāne pittahara uktastathā'pyasya niṣpāvādiyuktasya saṃyogamahimnā raktapittanidānatvaṃ jñeyam, evamanyatrāpi raktapittanidānatvenehoktakṣīrādau jñeyam| dadhimaṇḍaḥ mastu, udaśvit ardhajalaṃ takraṃ, kaṭvaraṃ nirjalaṃ, kiṃvā amlaṃ takram| madhuśigruḥ svalpaśobhāñjanakaḥ| khaḍayūṣaḥ 10 rāgakarpūra iti khyātaḥ| sumukhādayaḥ phaṇijjhakāntāḥ parṇāsabhedāḥ| upadaṃśamiti mūlakādīni 11 khādayitvā yāvakādyannaṃ bhuṅkte ityarthaḥ| madhūlakaḥ godhūmaviśeṣaḥ| śuktaḥ sandhānaviśeṣaḥ| piṣṭānnamuttaratra bhojanasya bhūyiṣṭhaṃ yatra tat piṣṭānnottarabhūyiṣṭham| ativelamiti punaḥ punaḥ| rauhiṇīkaṃ rohiṇīśākam| śauktikairiti badarīphalaiḥ| āmamityuttareṇa sambadhyate| svapramāṇamativartate pravardhata ityarthaḥ| yadevetyanena evamapi prakupitasya pittasya ya evāṃśa uktasamprāptimān bhavati sa eva raktaṃ dūṣayati nānya iti darśayati| lohitābhiṣyandagurūṇi pravṛddhalohitasyandena gurūṇi utsannāni vivṛtānīti yāvat| pratirundhyāt ‘vṛddhena śoṇitena’ iti śeṣaḥ; ‘pratipadyate’ iti pāṭhapakṣe tu ‘śoṇitam’ iti śeṣaḥ, tena śoṇitaṃ pratipadyata ityarthaḥ| yakṛtplīhaprabhavāṇāmityasya viśeṣaṇaṃ- lohitavahānāmiti| cakāro'vadhāraṇe| vakṣyati ca raktapittacikitsite- “plīhānaṃ ca yakṛccaiva tadadhiṣṭhāya vartate| srotāṃsi raktavāhīni tanmūlāni hi dehinām” (ci.a.4) iti||4||
saṃsargāllohitapradūṣaṇāllohitagandhavarṇānuvidhānācca 12 pittaṃ lohitapittamityācakṣate||5||
evaṃ raktadūṣake pitte yathā raktapittasañjñā bhavati, tadāha- saṃsargādityādi| saṃsargāt lohitasambandhāt| lohitagandhavarṇānuvidhānāditi lohitasadṛśagandhavarṇayuktatvāt| etena, ‘raktayuktaṃ pittaṃ raktapittam’ iti prathamā niruktiḥ, ‘rakte dūṣye pittam’ iti dvitīyā, ‘raktavat pittaṃ raktapittam’ iti tṛtīyā darśyate| uktaṃ ca cikitsite- “saṃsargāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayoḥ| raktasya pittamākhyātaṃ raktapittaṃ manīṣibhiḥ”- (ci.a.4) iti| etadeva ca raktapittasya sāmānyalakṣaṇaṃ- yad- raktagandhavarṇānuvidhānaṃ; viśeṣalakṣaṇaṃ tu ūrdhvādibhedena kaphādisambandhādeveha 13 boddhavyaṃ; cikitsite'pi ‘sāndraṃ sapāṇḍu’ (ci.a.4) ityādinā lakṣaṇaṃ vakṣyati||5||
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- anannābhilāṣaḥ, bhuktasya vidāhaḥ, śuktāmlagandharasa udgāraḥ, charderabhīkṣṇamāgamanaṃ, charditasya bībhatsatā, svarabhedo, gātrāṇāṃ sadanaṃ, paridāhaḥ, mukhāddhūmāgama iva, lohalohitamatsyāmagandhitvamiva cāsyasya, raktaharitahāridratvamaṅgāvayavaśakṛnmūtrasvedalālāsiṅghāṇakāsyakarṇamalapiḍakolikāpiḍakānām 14, aṅgavedanā, lohitanīlapītaśyāvānāmarciṣmatāṃ ca rūpāṇāṃ svapne darśanamabhīkṣṇamiti (lohitapittapūrvarūpāṇi 15 bhavanti)||6||
pūrvarūpe charditasya bībhatsatā vaivarṇyavaigandhyādiyogāt| piḍakolikā netramalaḥ| aṅgavedanā aṅgamardaḥ||6||
upadravāstu khalu daurbalyārocakāvipākaśvāsakāsajvarātīsāraśophaśoṣapāṇḍurogāḥ svarabhedaśca||7||
vyādherasādhyatvasya dharmasya khyāpakān liṅgaviśeṣānupadravākhyānāha- upadravāstvityādi| etenopadravasya liṅgabhūtatvena nidānapañcakānatiriktatvam| raktapitte caite upadravāḥ prāyobhāvitvena niyatā ityabhidhīyante; jvare tūpadravā niyatā na santi, tena tatra noktāḥ; evaṃ gulmādāvapi prāyobhāvitvenopadravakathanaṃ vyākhyeyam| svarabhedaśceti pṛthakpāṭhena svarabhedasya prāyobhāvitvamāha||7||
mārgau punarasya dvau ūrdhvaṃ, cādhaśca| tadbahuśleṣmaṇi śarīre śleṣmasaṃsargādūrdhvaṃ pratipadyamānaṃ karṇanāsikānetrāsyebhyaḥ pracyavate, bahuvāte tu śarīre vātasaṃsargādadhaḥ pratipadyamānaṃ mūtrapurīṣamārgābhyāṃ pracyavate, bahuśleṣmavāte tu śarīre śleṣmavātasaṃsargāddvāvapi mārgau pratipadyate, tau mārgau pratipadyamānaṃ sarvebhya eva yathoktebhyaḥ khebhyaḥ pracyavate śarīrasya||8|| tatra yadūrdhvabhāgaṃ tat sādhyaṃ, virecanopakramaṇīyatvādbahvauṣadhatvācca; yadadhobhāgaṃ tadyāpyaṃ, vamanopakramaṇīyatvādalpauṣadhatvācca; yadubhayabhāgaṃ tadasādhyaṃ, vamanavirecanāyogitvādanauṣadhatvācceti||9||
sādhyatvādiviśeṣasya tathā kaphādisambandhasya ca mārgaviśeṣakṛtasya pratipādanārthaṃ mārgamāha- mārgāvityādi| bahuśleṣmaṇi śarīre śleṣmasaṃsargāditi vacanena ūrdhvage raktapitte śleṣmasambandhaḥ kāraṇāntaracitenāpi śleṣmaṇā bhavatīti darśayati| yattu raktapittanidānajanyatvaṃ kaphasya, tannāvaśyaṃ bhavati; ata eva “snigdhoṣṇamuṣṇarūkṣaṃ ca raktapittasya kāraṇam| adhogasyottaraṃ prāyaḥ” (ci.a.4) ityādau prāyaḥśabdaṃ kṛtavān| evaṃ ‘bahuvāte tu’ ityatrāpi vyākhyeyam| khebhya iti randhrebhyaḥ| virecanopakramaṇīyatvāditi etacca ślokena svayameva vyākariṣyati||8-9||
raktapittaprakopastu khalu purā dakṣayajñoddhvaṃse rudrakopāmarṣāgninā 16 prāṇināṃ parigataśarīraprāṇānāmabhavajjvaramanu||10||
raktapittasyāpyāgneyatvapratipādanārthaṃ pūrvotpattimāha- raktetyādi| kopayuktaḥ amarṣaḥ, amarṣaḥ abhiniveśaḥ; anyatrāpi ca kopāmarṣayorbheda uktaḥ; yathā- “amarṣasaṃrambhavinagnabhāvāḥ santarjanābhidravaṇauṣṇyaroṣāḥ” (ci.a.9) iti||10||
tasyāśukāriṇo dāvāgnerivāpatitasyātyayikasyāśu praśāntyai prayatitavyaṃ mātrāṃ deśaṃ kālaṃ cābhisamīkṣya santarpaṇenāpatarpaṇena vā mṛdumadhuraśiśiratiktakaṣāyairabhyavahāryaiḥ pradehapariṣekāvagāhasaṃsparśanairvamanādyairvā tatrāvahiteneti||11||
santarpaṇeneti adhogasya, apatarpaṇeneti ūrdhvagasya| saṃspṛśyata iti saṃsparśanaṃ muktādi||11||
bhavanti cātra- sādhyaṃ lohitapittaṃ tadyadūrdhvaṃ pratipadyate| virecanasya yogitvādbahutvādbheṣajasya ca||12|| virecanaṃ tu pittasya jayārthe paramauṣadham| yaśca tatrānvayaḥ 17 śleṣmā tasya cānadhamaṃ smṛtam||13|| bhavedyogāvahaṃ tatra madhuraṃ 18 caiva bheṣajam| tasmāt sādhyaṃ mataṃ raktaṃ yadūrdhvaṃ pratipadyate||14||
ūrdhvagasya virecanayogyatāṃ 19 vivecayati- virecanamityādi| ūrdhvage raktapitte pittaṃ pradhānamanubandhaśca śleṣmā, raktapittākhyavyādhirjetavyaḥ; tatra pittasya jayārthe virecanaṃ tāvat paramauṣadhaṃ, “virecanaṃ pittaharāṇām” (sū.a.25) iti vacanāditi bhāvaḥ, yaśca tatrānvayaḥ anubandhasvarūpaḥ śleṣmā, tasya ca jayārthe anadhamamadhamaṃ na bhavati madhyamamityarthaḥ; vacanaṃ hi- “pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ” (ci.a.3) iti| yogāvahaṃ ca tatreti tatrordhvage raktapitte tadvirecanaṃ yogāvahaṃ bhavati, pratimārgaharaṇarūpatvādityarthaḥ; anena ca vyādhipratyanīkatvamucyate| evaṃ vyādhipradhānakāraṇe pitte pradhānaśamaka(na)tvāt, tathā madhyakupite ca kaphe madhyabheṣajatvāt, pratimārgaharaṇarūpatayā ca vyādhipratyanīkatvād virecanamūrdhvage sādhu bheṣajam| madhuraṃ caiva bheṣajamityatra evaśabdo'pyarthaḥ; tena, tiktakaṣāyau tāvadbheṣaje bhavata eva pittakaphapratyanīkatvāt, madhuramapi laṅghanādinā kaphe jite bheṣajaṃ bhavatītyarthaḥ||12-14||
raktaṃ tu yadadhobhāgaṃ tadyāpyamiti niścitam| vamanasyālpayogitvādalpatvādbheṣajasya ca||15|| vamanaṃ hi na pittasya haraṇe 20 śreṣṭhamucyate| yaśca tatrānvayo 21 vāyustacchāntau cāvaraṃ smṛtam||16|| taccāyogāvahaṃ 22 tatra kaṣāyaṃ tiktakāni ca| tasmādyāpyaṃ samākhyātaṃ yaduktamanulomagam 23||17||
adhoge vamanasyāyogitāṃ vivecayati- vamanaṃ hītyādi| pittasya raktapittamūlasya haraṇe na śreṣṭhaṃ vamanaṃ; vamanaṃ hi kaphānugaṃ pittaṃ harati, na pitte prādhānyena kriyate| tacchāntau cāvaramiti vātaharaṇe tvapradhānameva vamanaṃ, vātaharaṇe'yuktatvādeva 24 vamanasya| taccāyogāvahamiti tadvamanaṃ pratimārgaharaṇarūpatayā yogāvahamapi sat pittavātayoruktena nyāyenāyaugikatvenāyogāvahamityarthaḥ| kaṣāyaṃ tiktakāni ca ayogāvahānīti yojanā, kaṣāyatiktayorvātapratikūlatvādityarthaḥ; evaṃ madhuramekamavaśiṣṭamadhoge raktapitte bheṣajaṃ bhavati; tenālpauṣadhatvaṃ siddham| amlalavaṇakaṭukānāṃ tu pittaviruddhatvena raktapitte prasaktirapi nāstīti bhāvaḥ||15-17||
raktapittaṃ tu yanmārgau dvāvapi pratipadyate| asādhyamiti tajjñeyaṃ pūrvoktādeva kāraṇāt||18|| nahi saṃśodhanaṃ kiñcidastyasya pratimārgagam| pratimārgaṃ ca haraṇaṃ raktapitte vidhīyate||19|| evamevopaśamanaṃ sarvaśo nāsya vidyate| saṃsṛṣṭeṣu ca doṣeṣu sarvajicchamanaṃ matam 25||20|| ityuktaṃ trividhodarkaṃ raktaṃ mārgaviśeṣataḥ|21|
pūrvoktāditi vamanavirecanāyaugikatvādanauṣadhatvācca| vamanavirecanāyaugikatvaṃ vyutpādayati- na hītyādi| saṃśodhanamiti sāmānyavacanena bastiśirovirecanayorapi pratikṣepaṃ sūcayati| yadadhobhāgaṃ virecanaṃ tadadhobhāgaṃ raktapittaṃ kopayati, yadūrdhvabhāgaṃ vamanaṃ tadūrdhvabhāgaṃ raktapittaṃ kopayati; ato nāstyubhayamārge raktapitte śodhanam| athānuguṇameva śodhanaṃ kaphacchardyāmiva vamanaṃ raktapitte bhavatītyāha- pratimārgaṃ cetyādi| raktapittavyādhimahimnā pratimārgaharaṇameva bheṣajaṃ bhavati nānyadityarthaḥ| athātraivaṃ saṃśodhanaṃ mā bhavatu bheṣajaṃ, saṃśamanaṃ bheṣajaṃ bhavatvityāha- evamevetyādi| ubhayamārgānusāritvena vātakaphānubandhatvād yathā yaugikaṃ saṃśodhanaṃ nāsti tathopaśamanamapi yugapadvātakaphaśamakatvābhāvānnāstītyarthaḥ| sarvaśo na vidyata iti kiñcidapi na vidyata iti| etadevopaśamanabheṣajābhāvaṃ sphoṭayati- saṃsṛṣṭeṣvityādi| saṃsṛṣṭeṣviti sannipāteṣviti boddhavyam| sarvajiditi anubandhabhūtavātakaphamūlabhūtapittajit; madhuraṃ hi kaphakāri, tiktakaṣāyau tu vātakarau, śeṣāstu pittakarā eveti bhāvaḥ| kiṃvā, evameveti vinā bheṣajaṃ nopaśamanaṃ raktapittasya bhavatīti yojanīyam| trividhodarkamiti trividhāyatīyaphalaṃ, tacca sādhyatva yāpyatva pratyākhyeyatvarūpam||18-20||-
ebhyastu khalu hetubhyaḥ kiñcitsādhyaṃ na sidhyati||21|| preṣyopakaraṇābhāvāddaurātmyādvaidyadoṣataḥ| akarmataśca sādhyatvaṃ kaścidrogo'tivartate||22|| tatrāsādhyatvamekaṃ syāt sādhyayāpyaparikramāt|23|
asādhyatopoddhātenetaravyādhisādhāraṇānyapyasādhyatāpattikāraṇānyāha- ebhyastvityādi| upakaraṇābhāvāditi bheṣajābhāvāt| daurātmyāditi āturasyānātmavattvāt| akarmata ityatra kutsāyāṃ nañ, aputra iti yathā; tena, akarmataḥ asamyakcikitsāta ityarthaḥ; kiṃvā akarmata iti adharmādasādhyavyādhijanakāt| kaściditivacanena acikitsayā na sarve tilālakamaśakādayo'vaśyamasādhyā bhavantīti darśayati, teṣāmacikitsāyāmapi sādhyatvāt| preṣyādidoṣeṇa prakṛte raktapitte'sādhyatvaṃ darśayannāha- tatretyādi| tatreti raktapitte| asādhyatvamekamiti asādhyatvameva paraṃ syāt| sādhyayāpyaparikramāditi sādhyayāpyamārgābhyāṃ parikramādubhayamārgānusāritvādityarthaḥ; kiṃvā, sādhyayāpyayoḥ parikramaḥ sādhyayāpyaparikramaḥ, tasmāt; tatra sādhyaparikramo yāpyamārgagāmitvam, evaṃ yāpyasya parikramo'sādhyamārgagāmitvam| ayaṃ ca mārgaparikramaḥ mārgaparityāgādaparityāgādvā'sādhya eva; aparityāge tāvadubhayamārgatvenaivāsādhyatvaṃ; parityāge'sādhyatvamuktaṃ, vakṣyati hi cikitsite- “mārgānmārgaṃ caredyadvā tacca raktamasiddhimat” (ci.a.4) iti| kiṃvā, sādhyayāpyaparikramāditi sādhyasya 26 yāpyatvena parikramādityarthaḥ||21-22||-
raktapittasya vijñānamidaṃ tasyopadiśyate||23|| yat kṛṣṇamathavā nīlaṃ yadvā śakradhanuṣprabham| raktapittamasādhyaṃ tadvāsaso rañjanaṃ ca yat||24|| bhṛśaṃ pūtyatimātraṃ ca sarvopadravavacca yat| balamāṃsakṣaye yacca tacca raktamasiddhimat||25|| yena copahato raktaṃ raktapittena mānavaḥ| paśyeddṛśyaṃ viyaccāpi taccāsādhyaṃ na saṃśayaḥ||26||
ūrdhvagasyāpi raktapittasya lākṣaṇikīmasādhyatāmāha- raktapittasyetyādi| ete ca kṛṣṇādayo varṇā gambhīradhātusambandhādbhavanti, tataścāsādhyatvaṃ yuktameva| vāsaso rañjanaṃ ca yaditi prakṣālitamapi sadvāso rañjayati, na kṣālanenāpaitīti boddhavyam; anyathā ‘sarvameva raktaṃ vāsaso rañjanaṃ bhavati’ iti vacanamanarthakaṃ syāt| kiṃvā ‘arañjanam’ iti pāṭhaḥ; tena, raktasya vāsaso rañjakasyārañjanameva vikṛtiḥ| bhṛśaṃ pūtīti dhātvantarasambandhādatidurgandhi| sarvopadravavaditi uktadaurbalyādyupadravayuktam| dṛśyaṃ ghaṭapaṭādi| viyad ākāśam| raktaṃ raktavarṇamityarthaḥ| yadyapyākāśamapi dṛśyaṃ bhavati mīmāṃsakanaye, tathā'pi prāya ākāśe evāsādhyaraktapitte raktatvaṃ pratīyata iti na punaruktam||23-26||
tatrāsādhyaṃ parityājyaṃ, yāpyaṃ yatnena yāpayet| sādhyaṃ cāvahitaḥ siddhairbheṣajaiḥ sādhayedbhiṣak||27||
yatneneti vacanādyāpyayāpanaṃ yatnaṃ vinā na bhavatīti darśayati||27||
tatra ślokau- kāraṇaṃ nāmanirvṛttiṃ pūrvarūpāṇyupadravān| mārgau doṣānubandhaṃ ca sādhyatvaṃ na ca hetumat||28|| nidāne raktapittasya vyājahāra punarvasuḥ| vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ||29||
kāraṇamityādi saṅgrahaḥ| nāmanirvṛttimiti lohitasaṃsargādityādinā| na ceti na ca sādhyatvam; anena ca yāpyamapi saṅgṛhītam, asādhyabhedo hi yāpyam| hetumaditi virecanasya yaugikatvādihetuvarṇanaṃ saṅgṛhṇāti| vītā apagatā mohādayo yasya sa tathā||28-29||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne raktapittanidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne raktapittanidānaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘…kāñjikopahitaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘khaṇḍayūṣa’ iti yogīndranāthaseno na paṭhati ↩
- 4 ‘rohiṇīśākaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘kṣīramāmatimātramathavā pibati’ iti pā. ↩
- 6 ‘cāśu pramāṇamativartate’ iti pā. ↩
- 7 ‘yadaiva’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 8 ‘pratipadyate’ iti pā. ↩
- 9 ‘tadaiva’ iti pā. ↩
- 10 ‘khaḍo dvividhaḥ-satakraśamīdhānya ekaḥ, satakraśākaścāparaḥ|tatrādyaḥ- “saśamīdhānyān sasnehān sāmlān sāṅgrāhikān khaḍān” ityuktalakṣaṇaḥ|satakraśākastu-“takraṃ kapitthacāṅgerīmaricājājicitrakaiḥ|supakvaḥ khaḍayūṣo'yam” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 11 ‘āmalakādīni’ iti pā. ↩
- 12 ‘tallohitasaṃsargāt’ iti pā. ↩
- 13 ‘kaphādisambandhādihoktaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘…piccaḍikā...’ iti pā. ↩
- 15 yogīndranāthasenastu ‘lohitapittapūrvarūpāṇi bhavanti’ iti na paṭhati ↩
- 16 ‘rudrakopāgninā’ iti pā. ↩
- 17 ‘tatrānugaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘kaṣāyaṃ tiktameva ca’ iti pā. ↩
- 19 ‘ūrdhvage virecanasya yogyatāṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘jayārthe paramauṣadham’ iti pā. ↩
- 21 ‘tatrānugaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘syācca yogāvahaṃ tatra madhuraṃ caiva bheṣajam’ iti pā. ↩
- 23 ‘yadraktamanulomagam’ iti pā. ↩
- 24 ‘anuktatvādeva’ iti pā. ↩
- 25 ‘hitam’ iti pā. ↩
- 26 ‘sādhyatvayāpyātikramādityarthaḥ’ iti pā. ↩