athāto gulmanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| iha khalu pañca gulmā bhavanti; tadyathā- vātagulmaḥ, pittagulmaḥ, śleṣmagulmo, nicayagulmaḥ, śoṇitagulma iti||3||
dakṣādhvaroddhvaṃse raktapittamanu gulma utpanna iti raktapittamanu gulmanidānam| iha pañcetivacanāccikitsite'dhikān gulmān sūcayati; vakṣyati hi- “vyāmiśraliṅgānaparāṃstu gulmāṃstrīnādiśedauṣadhakalpanārtham” (ci.a.5) iti| nicayaḥ sannipātaḥ, tatkṛto gulmo nicayagulmaḥ| iha pratyekavātādigulmakriyāmelakādeva dvandvajagulmāḥ sādhyanta iti kṛtvā na pṛthaguktāḥ| sannipātagulmastu vātādigulmakriyāmelakena sādhyo na bhavatyeva vātādisaṃyogamahimnā; tena, atiriktāsādhyatvayogānnicayagulmaḥ pṛthaguktaḥ| etadeva gulme'sminnasādhyatvaṃ pratipādayituṃ sannipātaśabdaṃ sādhyajvarādisannipāte'pi vartamānaṃ parityajya nicayaśabdaḥ kṛtaḥ; atyarthaṃ hi asādhyarūpaścāyaṃ nicayaḥ||1-3||
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- kathamiha bhagavan pañcānāṃ gulmānāṃ viśeṣamabhijānīmahe; nahyaviśeṣavidrogāṇāmauṣadhavidapi bhiṣak praśamanasamartho bhavatīti||4|| tamuvāca bhagavānātreyaḥ- samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣebhyo viśeṣavijñānaṃ gulmānāṃ bhavatyanyeṣāṃ ca rogāṇāmagniveśa! tattu khalu 1 gulmeṣūcyamānaṃ nibodha||5||
samutthānetyādau liṅgāntarniviṣṭā vedanā pṛthagucyate, gulmādiṣvantargateṣu vedanāpradhānavikāreṣu prāyo vedanayaiva viśeṣāvadhāraṇaṃ bhavatīti darśayitum| samprāptestvihākathanaṃ gulmaviśeṣāgamakatvenaiva boddhavyaṃ, gulmavijñānaṃ cehādhikṛtaṃ; saṅkhyādibhedabhinnā tu sāmānyasamprāptiḥ 2 sarvaroganidānaprastāva evokteti bhāvaḥ| balakālabhinnā tu samprāptiryadyapi vātikatvādiviśeṣaṃ gamayatyapi, tathā'pyalpatvāttathā liṅgagṛhītatvācca sā nādriyate| divasāntajaraṇāntādibalasamprāptirhi vātāderliṅgamadhya eva paṭhyate tatra tatra; tena liṅgagrahaṇenaiva tat sustham| prāgrūpaṃ ca yadyapi pṛthagvātādigulmagamakaṃ sākṣānna paṭhitaṃ, tathā'pi viśeṣaliṅgāvyaktatārūpaṃ viśiṣṭaṃ prāgrūpaṃ viśeṣaliṅgakathanenaivoktameva; tena, vātādigulmaviśeṣagamakanidānādimadhye pūrvarūpapāṭho nyāyya eva; kiṃvā, pūrvarūpaviśeṣo'pyatra raktapittādirogāntarāpekṣayā sāmānyokto'pi viśeṣo jñeyaḥ||4-5||
yadā puruṣo vātalo viśeṣeṇa jvaravamanavirecanātīsārāṇāmanyatamena karśanena karśito vātalamāhāramāharati, śītaṃ vā viśeṣeṇātimātram 3, asnehapūrve vā vamanavirecane pibati, anudīrṇāṃ vā chardimudīrayati, udīrṇān vātamūtrapurīṣavegānniruṇaddhi, atyaśito vā pibati navodakamatimātram, atisaṅkṣobhiṇā vā yānena yāti, ativyavāyavyāyāmamadyaśokarucirvā, abhighātamṛcchati vā, viṣamāsanaśayanasthānacaṅkramaṇasevī 4 vā bhavati, anyadvā kiñcidevaṃvidhaṃ viṣamamatimātraṃ vyāyāmajātamārabhate, tasyāpacārādvātaḥ 5 prakopamāpadyate||6||
vātalo viśeṣeṇeti vacanāt pittalāderapi yathoktamācarato vātagulmo bhavati, vātalasya tvatyarthamiti darśayati| śītaṃ vā viśeṣeṇeti atyarthaśītamityarthaḥ| atimātramiti cchedaḥ| ativyavāyavyāyāmādirucirvā ‘bhavati’ iti śeṣaḥ; vyavāyādirucyā vyavāyādyācaraṇaṃ lakṣayati||6||
sa prakupito vāyurmahāsroto'nupraviśya raukṣyāt kaṭhinībhūtamāplutya 6 piṇḍito'vasthānaṃ karoti hṛdi bastau pārśvayornābhyāṃ vā; sa śūlamupajanayati granthīṃścānekavidhān, piṇḍitaścāvatiṣṭhate, sa piṇḍitatvād ‘gulma’ ityabhidhīyate; sa muhurādhamati 7, muhuralpatvamāpadyate; aniyatavipulāṇuvedanaśca bhavati calatvādvāyoḥ, muhuḥ pipīlikāsampracāra ivāṅgeṣu, todabhedasphuraṇāyāmasaṅkocasuptiharṣapralayodayabahulaḥ; tadāturaḥ sūcyeva śaṅkuneva cābhisaṃviddhamātmānaṃ manyate, api ca divasānte jvaryate 8, śuṣyati cāsyāsyam, ucchvāsaścoparudhyate, hṛṣyanti cāsya romāṇi vedanāyāḥ prādurbhāve; plīhāṭopāntrakūjanāvipākodāvartāṅgamardamanyāśiraḥśaṅkhaśūlabradhnarogāścainamupadravanti; kṛṣṇāruṇaparuṣatvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati, nidānoktāni cāsya nopaśerate, viparītāni copaśerata iti vātagulmaḥ||7||
raukṣyāt kaṭhinībhūtamiti mahāsrotoviśeṣaṇaṃ; tacca prakupitasya vāyo raukṣyeṇa tathoktajvarakarśanādihetukṛtācca raukṣyāt koṣṭhasya kaṭhinatvamupapannam| āplutyeti vyāpya, koṣṭhameva| anyatrāpyuktam- “āplutaṃ māruteneha śarīraṃ yasya kevalam” (iṃ. a. 10) iti; āplutaṃ vyāptamityarthaḥ| yadā tu ‘raukṣyāt kaṭhinībhūta’ iti pāṭhastadā vātaviśeṣaṇaṃ, vātasya kaṭhinatvamatyarthaṃ prakopeṇa ghanatvameva boddhavyam| piṇḍita iti kuṇḍalībhūtaḥ| nābhyāṃ veti cchedaḥ| piṇḍitaśceti dvitīyapiṇḍitaśabdena māṃsādyuttuṇḍanena gulmapradeśasyāpi piṇḍitatvamucyate; pūrveṇa piṇḍitaśabdena tu vāyoḥ piṇḍitatvamiti na paunaruktyam| anekavidhāniti cchedaḥ| granthīṃścānekavidhāniti dīrghavṛttasthūlādibhedena bhinnān| piṇḍitatvād ‘gulma’ ityucyate ityanena latādigulmasādṛśyanibandhanāṃ 9 gulmasañjñāṃ darśayati| ādhamati vistārībhavati| aniyatavipulāṇuvedana iti kadācidvipulavedanaḥ kadācidalpavedanaścāniyamena bhavati| atraiva hetumāha- calatvādvāyoriti| āyāmaḥ vistaraṇaṃ, harṣaḥ romaharṣaḥ, pralayaḥ nāśaḥ, udayaḥ janma; sphuraṇādīnāṃ janmanāśau bahudhā bhavata ityarthaḥ| atrāpi calatvameva vāyorheturboddhavyaḥ| hṛṣyanti cāsya romāṇīti vedanāprādurbhāve pratiniyamena, sphuraṇādau tu harṣo vinā'pi vedanāmiti jñeyam||7||
taireva tu karśanaiḥ karśitasyāmlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇaśuktavyāpannamadyaharitakaphalāmlānāṃ vidāhināṃ ca śākadhānyamāṃsādīnāmupayogādajīrṇādhyaśanādraukṣyānugate cāmāśaye vamanamativelaṃ 10 sandhāraṇaṃ vātātapau cātisevamānasya pittaṃ saha mārutena prakopamāpadyate||8|| tat prakupitaṃ māruta āmāśayaikadeśe saṃvartya 11 tāneva vedanāprakārānupajanayati, ya uktā vātagulme; pittaṃ tvenaṃ vidahati kukṣau hṛdyurasi kaṇṭhe ca; sa vidahyamānaḥ sadhūmamivodgāramudgiratyamlānvitaṃ, gulmāvakāśaścāsya dahyate dūyate dhūpyate 12 ūṣmāyate svidyati klidyati śithila 13 iva sparśāsaho'lparomāñcaśca 14 bhavati; jvarabhramadavathupipāsāgalatālumukhaśoṣapramohaviḍbhedāścainamupadravanti; haritahāridratvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣaśca bhavati; nidānoktāni cāsya nopaśerate, viparītānyupaśerata iti pittagulmaḥ||9||
raukṣyānugate cāmāśaye iti rūkṣaṇahetubhī 15 rūkṣīkṛte ityarthaḥ; kiṃvā raukṣyānugate cāmāśaye sati vamanaṃ sevamānasyeti yojanīyam| āmāśayaikadeśe saṃvartyetivacanāt pittagulmasya kaphagulmasya ca bastiḥ sthānaṃ na bhavatīti darśayati; vacanaṃ hi- “nābhistanāntaraṃ jantorāmāśaya iti smṛtaḥ” (vi.a.2) iti; vātagulmasya tu bastirapi sthānaṃ bhavati, ata eva tatra sāmānyena mahāsrota iti kṛtaṃ, mahāsrotograhaṇena ca bastirapi gṛhyate; tathā vātagulma eva ‘hṛdi bastau’ ityādi kṛtam| dāhadūyanādayaḥ pittavedanāviśeṣā asakṛdvyākhyātāḥ| davathuḥ ‘dhakdhak’ iti loke kathyate||8-9||
taireva tu karśanaiḥ karśitasyātyaśanādatisnigdhagurumadhuraśītāśanāt piṣṭekṣukṣīratilamāṣaguḍavikṛtisevanānmandakamadyātipānāddharitakātipraṇanayādānūpaudakagrāmyamāṃsātibhakṣaṇāt 16 sandhāraṇādabubhukṣasya 17 cātipragāḍhamudapānāt saṅkṣobhaṇādvā śarīrasya śleṣmā saha mārutena prakopamāpadyate||10|| taṃ prakupitaṃ māruta āmāśayaikadeśe saṃvartya 18 tāneva vedanāprakārānupajanayati ya uktā vātagulme; śleṣmā tvasya śītajvarārocakāvipākāṅgamardaharṣahṛdrogacchardinidrālasyastaimityagauravaśirobhitāpānupajanayati, api ca gulmasya sthairyagauravakāṭhinyāvagāḍhasuptatāḥ, tathā kāsaśvāsapratiśyāyān rājayakṣmāṇaṃ cātipravṛddhaḥ, śvaityaṃ tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣeṣūpajanayati, nidānoktāni cāsya nopaśerate, viparītāni copaśerata iti śleṣmagulmaḥ||11||
śleṣmagulme abubhukṣasyeti abubhukṣitasya; ‘atisuhitasya’ iti vā pāṭhaḥ| yadyapi rājayakṣmā tridoṣajaḥ, tathā'pi kaphagulma eva rogamahimnā ajanitadoṣatrayeṇa janyata iti boddhavyam||10-11||
tridoṣahetuliṅgasannipāte tu sānnipātikaṃ gulmamupadiśanti kuśalāḥ| sa vipratiṣiddhopakramatvādasādhyo 19 nicayagulmaḥ||12||
vipratiṣiddhopakramatvāditi parasparaṃ vātādiviruddhopakramatvāt| iha ca vipratiṣiddhopakramatvaṃ vikṛtiviṣamasannipātena boddhavyam| tena, sādhyatridoṣajvarādau vātādiviruddhopakramatvaṃ sadapi nāsādhyatāmāpādayati||12||
śoṇitagulmastu khalu striyā eva bhavati na puruṣasya, garbhakoṣṭhārtavāgamanavaiśeṣyāt| pāratantryādavaiśāradyāt satatamupacārānurodhādvā vegānudīrṇānuparundhatyā āmagarbhe vā'pyacirapatite'thavā'pyaciraprajātāyā ṛtau vā vātaprakopaṇānyāsevamānāyāḥ kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate||13|| sa prakupito yonimukhamanupraviśyārtavamuparuṇaddhi, māsi māsi tadārtavamuparudhyamānaṃ kukṣimabhivardhayati| tasyāḥ śūlakāsātīsāracchardyarocakāvipākāṅgamardanidrālasyastaimityakaphaprasekāḥ samupajāyante, stanayośca stanyam, oṣṭhayoḥ stanamaṇḍalayośca kārṣṇyam, atyarthaṃ glāniścakṣuṣoḥ, mūrcchā, hṛllāsaḥ, dohadaḥ, śvayathuśca pādayoḥ, īṣaccodgamo romarājyāḥ, yonyāścāṭālatvam, api ca yonyā daurgandhyamāsrāvaścopajāyate, kevalaścāsyā gulmaḥ piṇḍita eva spandate, tāmagarbhāṃ garbhiṇīmityāhurmūḍhāḥ||14||
śoṇitagulme striyā eveti vacanādeva na puruṣasyeti labdhe punarna puruṣasyeti vacanaṃ spaṣṭārtham| garbhārthaḥ koṣṭho garbhakoṣṭhastasmin garbhakoṣṭhe ya ārtavasyāgamanarūpo viśeṣo raktagulmakāraṇaṃ, sa striyā eva bhavati; tenaivaṃrūpa ārtavapratibandhajanyaḥ śoṇitagulmaḥ puruṣasya na bhavati| sāmānyaśoṇitaduṣṭijanyastu puruṣasyāpi bhavati; tathāhi vakṣyati- “kapho vāte jitaprāye pittaṃ śoṇitameva ca| yadi kupyati vā tasya kriyamāṇe cikitsite” (ci.a.5) ityādi; tathā ‘gulmopakuśavīsarpa’ (sū.a.24) ityādayo ‘raktajā gadāḥ’ ityuktam| pāratantryādihetutrayaṃ vegavidhāraṇe, pāratantryādeva striyo vegaṃ vidhārayanti| avaiśāradyam ajñānaṃ; tena, vegavidhāraṇena mahān vyādhirbhavatītyajñānādvegaṃ vidhārayanti| upacārānurodhāditi bhartrādyupacāraparatvāt| yonimukhamiti garbhāśayadvāram| stanayoḥ stanyamiti rogaprabhāvādeva boddhavyam| ārtavarodhalakṣaṇasya vyādherayaṃ prabhāvo yat stanyaṃ karoti, dṛṣṭatvāt| tena, yaducyate- “striyā hyāpannasattvāyāstridhā rasaḥ sampadyate- svaśarīrapuṣṭaye, stanyāya, garbhābhivṛddhaye ca” (śā.a.6) iti vacanād “garbha eva stanyaṃ bhavati” tannirastaṃ mantavyam| dohadaśabdeneha nāryā uccāvacabhāvatṛṣṇāyogo 20 dohadābhidhāno jñeyaḥ| yaduktaṃ kṣārapāṇinā- “dohadinī vā syānnārī śoṇitagulminī” iti| na tviha dvaihṛdyakṛto dohado'bhipretaḥ, sa hi garbhahṛdayasya mātṛhṛdayena sambandhādbhavati; vacanaṃ hi- “mātṛjaṃ hyasya hṛdayaṃ, tadasya mātṛhṛdayena sambaddhaṃ bhavati rasavāhinībhiḥ saṃvāhinībhiḥ, tasmāttayostābhirbhaktiḥ sampadyate” (śā.a.4) iti; śoṇitagulme ca cetanā nāsti, tena naivaṃrūpamiha dvaihṛdyaṃ dohadam| tena garbhabhrāntyā yatkiñcidabhyavahārecchādilakṣaṇaṃ 21 dohadaṃ tasyā bhavati, asatyapi viṣasambandhe yathā śaṅkāviṣādviṣaliṅgāni bhavanti; vacanaṃ hi- “śaṅkāviṣeṇopahatāḥ 22 kurvanti viṣalakṣaṇam” iti| āṭālatvaṃ vistṛtatvaṃ; yonivistāreṇa ca romarājyā api vistaraṇaṃ vitanyamānacarmaromṇā caivopapannam| kevalaḥ spandata iti naikadeśena; garbho hyekadeśenāpi spandate, tenaitallakṣaṇaṃ garbhaśaṅkāvyāvartakam| nanu yaduktaṃ raktagulme- “samagarbhaliṅgaḥ” iti, tathā “māse vyatīte daśame cikitsyaḥ” (ci.a.5) iti; tadanupapannaṃ, yato garbhādviśiṣṭaṃ piṇḍitaspandanaṃ vidyata eva; tathā navatvaṃ sukhasādhyatāhetutvenoktam, iha ca kathaṃ kālātikrameṇopakramaṇīyatvamucyate? brūmaḥ- samagarbhaliṅgatvaṃ tāvadbhūrigarbhasamaliṅgatābhiprāyeṇoktaṃ; kiṃvā, samasyāvaikārikasya daśamāsikaparyantasya garbhasya liṅgāni yasya sa samagarbhaliṅgaḥ, tena vaikārikasuptanāgodarāderlakṣaṇaṃ neha bhavatīti darśayati| daśamamāsacikitsyatvaṃ ceha vyādhimahimnā boddhavyaṃ, daśamamāsa evāyaṃ 23 śithilībhūtaḥ san cikitsyo bhavatīti vyādhiprabhāvaḥ| dṛṣṭā ca vyādhiprabhāvakṛtā kālāpekṣā- “jvare peyāḥ kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṃ virecanam| ṣaḍahe ṣaḍahe deyam” ityādiṣu| yattu samagarbhaliṅgatvena garbhaśaṅkānirāsārthaṃ raktagulmasya daśamamāsāpekṣaṇaṃ; tanna, daśamamāsādarvāgapi piṇḍitaspandanena raktagulmasyāvadhāraṇam, tathā daśamamāsādūrdhvamapi garbhāvasthānasya dṛṣṭatvena garbhaśaṅkānapagamācca; vakṣyati hi daśamamāsādūrdhvamavasthānaṃ garbhasya- “vaikārikamata ūrdhvamavasthānaṃ” (śā.a.4) iti||13-14||
eṣāṃ tu khalu pañcānāṃ gulmānāṃ prāgabhinirvṛtterimāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- anannābhilaṣaṇam, arocakāvipākau, agnivaiṣamyaṃ, vidāho bhuktasya, pākakāle cāyuktyā chardyudgārau, vātamūtrapurīṣavegānāṃ cāprādurbhāvaḥ, prādurbhūtānāṃ cāpravṛttirīṣadāgamanaṃ vā, vātaśūlāṭopāntrakūjanāpariharṣaṇātivṛttapurīṣatāḥ, abubhukṣā, daurbalyaṃ, sauhityasya cāsahatvamiti||15||
tadyathetyādinā pūrvarūpāṇyāha| ayuktyeti chardyudgārakāraṇamantareṇa vyādhiprabhāvādevetyarthaḥ| ativṛttapurīṣatā udāvartaḥ||15||
sarveṣvapi khalveteṣu gulmeṣu na kaścidvātādṛte sambhavati gulmaḥ| teṣāṃ sānnipātikamasādhyaṃ jñātvā naivopakrameta, ekadoṣaje tu yathāsvamārambhaṃ praṇayet, saṃsṛṣṭāṃstu sādhāraṇena karmaṇopacaret| yaccānyadapyaviruddhaṃ manyeta tadapyavacārayedvibhajya gurulāghavamupadravāṇāṃ, gurūnupadravāṃstvaramāṇaścikitsejjaghanyamitarān| tvaramāṇastu viśeṣamanupalabhamāno gulmeṣvātyayike karmaṇi vātacikitsitaṃ praṇayet, snehasvedau vātaharau snehopasaṃhitaṃ ca mṛdu virecanaṃ bastīṃśca; amlalavaṇamadhurāṃśca rasān yuktyā'vacārayet| mārute hyupaśānte svalpenāpi prayatnena śakyo'nyo'pi doṣo niyantuṃ gulmeṣviti||16|| bhavati cātra- gulmināmanilaśāntirupāyaiḥ sarvaśo vidhivadācaritavyā| mārute hyavajite'nyamudīrṇaṃ doṣamalpamapi karma nihanyāt||17||
pittādikṛteṣvapi tu gulmeṣu samprāptisiddhasya vātasya prādhānyamāha- sarveṣvapītyādi| sādhāraṇeneti saṃsṛṣṭobhayadoṣapratyanīkena| yaccānyadapīti saṃsarge ekadoṣopaśamakamapi| aviruddhamiti upadravāṇāṃ gurūṇāmaviruddham| vibhajyeti gurulāghavaṃ vibhajya| tenaikadoṣapraśamanamapi tadeva kartavyaṃ yadgurūpadravapraśamanaṃ bhavatīti bhāvaḥ| etadevāha- gurūnityādi| sarvagulmānāṃ vātamūlatvena vātanirapekṣacikitsāviśeṣānupalambhe vātacikitsaiva tvarayā kartavyetyāha- tvaramāṇastvityādi| ātyayike karmaṇi ‘kriyamāṇe’ iti śeṣaḥ| alpamapīti karmaviśeṣaṇam||16-17||
tatra ślokaḥ- saṅkhyā nimittaṃ rūpāṇi pūrvarūpamathāpi ca| diṣṭaṃ nidāne gulmānāmekadeśaśca karmaṇām||18||
saṅgrahe ekadeśaśca karmaṇāmiti cikitsitānām||18||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne gulmanidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne gulmanidānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tatra tāvat’ iti pā. ↩
- 2 ‘samprāptiḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘atimātramasnehapūrve vā’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 4 ‘viṣamāśanaśayanāsanasthānacaṅkramaṇasevī’ iti pā. ↩
- 5 ‘tasya tadapacārādvāyuḥ’ iti pā. ↩
- 6 kaṭhinībhūta āplutya’ iti pā. ↩
- 7 ‘avadhamati’ iti pā. ↩
- 8 ‘jīryati’ iti pā. ↩
- 9 ‘latādikalpitagulmasādṛśyanibandhanāṃ iti pā. ↩
- 10 ‘vamanavirecanamativelaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘sammūrcchya’ iti pā. ↩
- 12 ‘dhūmāyate’ iti pā. ↩
- 13 ‘mṛduśithila’ iti pā. ↩
- 14 ‘alparomā ca’ iti pā. ↩
- 15 ‘raukṣyeṇa hetunā'tīva rūkṣīkṛte’ iti pā. ↩
- 16 ‘piṣṭekṣukṣīratilamāṣavikṛtisevanānmadyātipānāt’ iti pā. ↩
- 17 ‘atisuhitasya’ iti pā. ↩
- 18 ‘sammūrcchya’ iti pā. ↩
- 19 ‘viruddhopakramatvāt’ iti pā. ↩
- 20 ‘uccāvacabhāvatṛṣṇāyogāddohadābhidhāno jñeyaḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘yatkiñcidabhyavahārecchādilakṣaṇā dohadinī bhavati’ iti pā. ↩
- 22 ‘durandhakāre viddhasya kenaciddaṣṭaśaṅkayā|viṣodvego jvaraśchardirmūrcchā dāho'pi vā bhavet||glānirmoho'tisāro vā tacchaṅkāviṣamucyate||’ (vā.u.a.36.) ↩
- 23 ‘daśama evāyaṃ māse’ iti pā. ↩