4. pramehanidānam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| tridoṣakopanimittā viṃśatiḥ pramehā bhavanti vikārāścāpare'parisaṅkhyeyāḥ| tatra yathā tridoṣaprakopaḥ pramehānabhinirvartayati tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ||3||
dakṣādhvare gulmamanu pramehotpādāt pramehābhidhānaṃ; vacanaṃ hi- “haviḥprāśānmehakuṣṭhayorjanma” (ni.a.8) iti| tridoṣaprakopanimittā iti sarvameheṣveva tridoṣāḥ kāraṇam, adhikatvācca ślaiṣmikādivyapadeśa iti darśayati| suśrute'pyuktaṃ- “sarva eva mehāḥ sarvadoṣajāḥ” (ni.a.6) iti| vikārā iti pramehaliṅgopadravarūpāḥ; kiṃvā, anye'pi ye kecana tridoṣajāste grāhyāḥ||1-3||
iha khalu nidānadoṣadūṣyaviśeṣebhyo vikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣā bhavanti| yadā hyete trayo nidānādiviśeṣāḥ parasparaṃ nānubadhnantyathavā 1 kālaprakarṣādabalīyāṃso'thavā'nubadhnanti na tadā vikārābhinirvṛttiḥ, cirādvā'pyabhinirvartante, tanavo vā bhavantyayathoktasarvaliṅgā vā; viparyaye viparītāḥ; iti sarvavikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣābhinirvṛttiheturbhavatyuktaḥ||4||
ihetyādau nidānādīnāṃ viśeṣāḥ parasparānubandhitvādayo'gre vakṣyamāṇā jñeyāḥ| vikārāṇāṃ vighātasyotpattipratibandhasya bhāvo vighātabhāvaḥ, vikārāṇāṃ vighātasyābhāvo vikārajananamiti vikāravighātabhāvābhāvau, tayoḥ prativiśeṣā vikāravighātabhāvābhāvaprativiśeṣāḥ| tatra vikārāṇāṃ vighātabhāvasya prativiśeṣāḥ- vikārājananaṃ, tathā cireṇa ca jananam, aṇuvikārajananaṃ vā, asarvaliṅgavikārajananaṃ vā'gre vakṣyamāṇam| vighātābhāvaprativiśeṣāstu vikārājananādiviparyayeṇāgre vakṣyamāṇāḥ| uktaphakkikārthaṃ vyākaroti- yadetyādi| parasparaṃ nānubadhnanti parasparaṃ pratikūlā bhavanti, anubandho hyanukūle'bhipretaḥ| tatra tadeva nidānaṃ doṣamanubadhnāti, yadbhūyaḥsāmānyādavirodhena doṣaṃ dūṣayati| doṣasya dūṣyānubandhitvaṃ yad- dūṣyaṃ vyādhikāraṇaṃ sāmānyaguṇatvādidharmayogādavirodhena dūṣayati| tathā dūṣyasya ca doṣānubandhitvaṃ yad- doṣasya dūṣaṇaṃ prati śithilatvasamānaguṇatvādinā''nukūlyenāvasthānam| tathā doṣasya cedameva nidānānubandhitvaṃ yat- nidānaṃ doṣajananaṃ prati samānaguṇatvaṃ, samānaguṇatayā hi doṣo nidānasya vyādhijananaṃ pratyanukūlo bhavati| etadudāharaṇānāṃ ca viparyayeṇānanubandho boddhavyaḥ| nidānasya ca doṣānanubandhaḥ samānāsamānaguṇayogāt kiñciddoṣajanane boddhavyaḥ, sarvathā doṣavaiparītye tathā doṣajananaṃ pratyudāsīnatve ca nidānasya nidānatvameva na syāt; janakaṃ hi nidānamucyate| athavā kālaprakarṣāditi anubadhnantīti sambandhaḥ; kālaprakarṣādanubadhnantīti kālaprakarṣāt parasparaṃ nidānādayo'nuguṇā bhavanti yadā, tadā vikārā cirādabhinirvartanta iti jñeyam| yadā parasparaṃ nānubadhnanti, na tadā vikārābhinirvṛttirbhavatīti yojanīyam| kālaprakarṣāccānubandho nidānasya doṣeṇa tadā bhavati, yadā heturvicchedaṃ kṛtvā punaḥ sevyate; kāla eva vā cireṇa samānaguṇatayā heturūpaḥ prāpyata ityādi tarkyam| abalīyāṃso'thavā'nubadhnantīti nidānaṃ yadā'lpaṃ bhavati tadā stokadoṣaṃ karoti, doṣaśca stokaḥ stokaṃ ca dūṣyaṃ dūṣayatītyādi jñeyam| yadā cā(vā')balīyāṃso'nubadhnanti, tadā tanavo vā vikārā bhavanti, ayathoktasarvaliṅgā vā bhavantīti yojyaṃ; tanavaḥ alpamātrāḥ, ayathoktasarvaliṅgā iti yena prakāreṇa liṅgānyuktāni na tena prakāreṇa sarvāṇi liṅgāni bhavantītyarthaḥ| evamete nidānādīnāmananubandhaviśeṣakṛtā vikāravighātabhāvasya prativiśeṣā uktāḥ| samprati nidānādīnāṃ parasparānubandhaviśeṣakṛtān vikārāṇāṃ vighātābhāvaviśeṣānāha- viparyaye viparītā iti| viparyaya iti nidānādīnāmanubandhe tathā śīghrānubandhe tathā balavatāṃ cānubandhe; viparītā iti nirvartamānā vikārāḥ, tathā śīghraṃ nirvartamānāḥ, tathā mahānto yathoktasarvaliṅgāśceti yathāsaṅkhyaṃ boddhavyam| upasaṃharati- itītyādi| etacca prakaraṇaṃ sarvavikārasādhāraṇamapi pramehasya parasparānubandhibhireva nidānādibhirjanyatvaṃ bhavatīti khyāpayituṃ pramehanidāne kṛtam||4||
tatreme trayo nidānādiviśeṣāḥ śleṣmanimittānāṃ pramehāṇāmāśvabhirnirvṛttikarā bhavanti; tadyathā- hāyanakayavakacīnakoddālakanaiṣadhetkaṭamukundakamahāvrīhipramodakasugandhakānāṃ navānāmativelamatipramāṇena copayogaḥ, tathā sarpiṣmatāṃ navahareṇumāṣasūpyānāṃ, grāmyānūpaudakānāṃ ca māṃsānāṃ, śākatilapalalapiṣṭānnapāyasakṛśarāvilepīkṣuvikārāṇāṃ, kṣīranavamadyamandakadadhidravamadhurataruṇaprāyāṇāṃ copayogaḥ, mṛjāvyāyāmavarjanaṃ, svapnaśayanāsanaprasaṅgaḥ, yaśca kaścidvidhiranyo'pi śleṣmamedomūtrasañjananaḥ, sa sarvo nidānaviśeṣaḥ||5||
samprati prakṛte kaphajādimehe parasparānubandhino nidānādiviśeṣānāha- tatretyādi| iha kapha evāgre'bhidhīyate, bhūripramehakartṛtvāt| hāyanakādayo dhānyaviśeṣāḥ| ativelamiti punaḥ punaḥ| hareṇuḥ vartulakalāyaḥ| tilataṇḍulamāṣakṛtamannaṃ kṛśarā| mṛjā udvartanam| sarvaḥ sa nidānaviśeṣa iti evambhūtameva nidānaṃ pramehakartuḥ śleṣmaṇaḥ kāraṇamityarthaḥ||5||
bahudravaḥ śleṣmā doṣaviśeṣaḥ||6||
bahudravaḥ śleṣmā doṣaviśeṣa iti bahudrava eva kapho mehajanako nālpadrava iti||6||
bahvabaddhaṃ 2 medo māṃsaṃ śarīrajakledaḥ śukraṃ śoṇitaṃ vasā majjā lasīkā rasaścaujaḥsaṅkhyāta iti dūṣyaviśeṣāḥ||7||
abaddhamiti asaṃhatam| atra tu bahutvamaghanatvaṃ ca yathāyogyatayā boddhavyam| tena, medasi māṃse vasāmajjñośca dvayamapi, śeṣeṣu bahutvam| ojaḥsaṅkhyāta iti ojorūpa eva| vakṣyati hi pramehacikitsite- “majjā rasaujaḥ piśitaṃ ca dūṣyāḥ” (ci.a.5) iti| itiśabdo bahvabaddhamedaādīn pratyavamṛśati; kiṃvā ‘saṅkhyātāḥ’ iti pāṭhaḥ sugamaḥ||7||
trayāṇāmeṣāṃ nidānādiviśeṣāṇāṃ sannipāte kṣipraṃ śleṣmā prakopamāpadyate, prāgatibhūyastvāt; sa prakupitaḥ kṣiprameva śarīre visṛptiṃ labhate, śarīraśaithilyāt; sa visarpañ śarīre medasaivādito miśrībhāvaṃ gacchati, medasaścaiva bahvabaddhatvānmedasaśca guṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhatvāt; sa medasā miśrībhavan dūṣayatyenat, vikṛtatvāt; sa vikṛto duṣṭena medasopahitaḥ śarīrakledamāṃsābhyāṃ saṃsargaṃ gacchati, kledamāṃsayoratipramāṇābhivṛddhatvāt; sa māṃse māṃsapradoṣāt pūtimāṃsapiḍakāḥ śarāvikākacchapikādyāḥ sañjanayati, aprakṛtibhūtatvāt; śarīrakledaṃ punardūṣayan mūtratvena pariṇamayati, mūtravahānāṃ ca srotasāṃ vaṅkṣaṇabastiprabhavāṇāṃ 3 medaḥkledopahitāni gurūṇi mukhānyāsādya pratirudhyate; tataḥ pramehāṃsteṣāṃ sthairyamasādhyatāṃ vā janayati, prakṛtivikṛtibhūtatvāt||8||
sannipāte melake| prakopamāpadyata iti pramehakaraṇāyodyato bhavati| kutaḥ pramehakaraṇāyodyato bhavatītyāha- prāgatibhūyastvāt| prāgiti utpādakāla eva| yasmāt pramehakaraṇaṃ pratyabhimukho bhūyāṃśca kapho bhūtastata ityarthaḥ| pramehanidānena hi kapho'yaṃ pramehakaraṇābhimukha eva janito bhūriśca; tato bhūritvāt tathā pramehakaraṇaśaktiyogācca tathā prakupyatīti yuktam| visṛptiṃ visaraṇam| medasaśca guṇānāṃ guṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhatvādityādi|- medaso guṇānāṃ madhurasnehagauravādīnāṃ śleṣmaṇo guṇairguruśītādibhirbhūrisāmānyādityarthaḥ; samānaṃ hi samānena milatīti bhāvaḥ| vikṛtatvāditivacanena prakṛtena śleṣmaṇā sambandho medodūṣako na bhavati, kintarhi vikṛtenaiveti darśayati| atipramāṇavṛddhatvāditi atiśayitapramāṇayogena vṛddhatvāt; na guṇātiyogamātreṇa vṛddhatvamiha, kintarhyavayavopacayenetyarthaḥ| pūtimāṃsavatyaḥ piḍakāḥ pūtimāṃsapiḍakāḥ| aprakṛtibhūtatvāditi māṃsapradoṣeṇa nānāvidhaśarāvikādijanakatvaśaktitvāditīha boddhavyam| tena, aprakṛtabhūtatvāditivacanaṃ hi viśeṣārthatvānna punaruktam| āsādya pratirudhyata iti gatvā'vatiṣṭhate| prakṛtivikṛtibhūtatvāditi prakṛtibhūtairguṇaiḥ sarvaireva vikṛtatvāt; sarva eva yasmācchleṣmaṇo guṇā vikṛtāstasmāt prakopaprakarṣāt sthiro bhavati, atiprakarṣāttvasādhya ityarthaḥ| kiṃvā prakṛtibhūtaḥ śleṣmā samāne dūṣye medovasādau, vikṛtibhūtaścāsamāne śoṇitādau; tena samānāsamānatvādityarthaḥ| tathā ca samānadūṣyaprāptyā balitvam, asamānadūṣyaprāptyā ca viruddhopakramatvaṃ kaphasya bhavati; tataśca sthairyamasādhyatā vā yukteti mantavyam||8||
śarīrakledastu śleṣmamedomiśraḥ praviśan mūtrāśayaṃ mūtratvamāpadyamānaḥ ślaiṣmikairebhirdaśabhirguṇairupasṛjyate vaiṣamyayuktaiḥ; tadyathā- śvetaśītamūrtapicchilācchasnigdhagurumadhurasāndraprasādamandaiḥ, tatra yena guṇenaikenānekena vā bhūyastaramupasṛjyate 4 tatsamākhyaṃ gauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti||9|| te tu khalvime daśa pramehā nāmaviśeṣeṇa bhavanti; tadyathā- udakamehaśca, ikṣuvālikārasamehaśca, sāndramehaśca, sāndraprasādamehaśca, śuklamehaśca, śukramehaśca, śītamehaśca, sikatāmehaśca, śanairmehaśca, ālālamehaśceti||10|| te daśa pramehāḥ sādhyāḥ; samānaguṇamedaḥsthānakatvāt, kaphasya prādhānyāt, samakriyatvācca||11||
samprati yathā kaphamehāḥ kaphaguṇayogāddaśa bhavanti tathā prāha- śarīretyādi| vaiṣamyamiha vṛddhikṛtameva boddhavyaṃ, kṣayarūpavaiṣamyasyaivaṃrūpavyādhyajanakatvāt| vaiṣamya eva vṛddhavṛddhataratvādinā hānivṛddhī boddhavye; tena śvetādiguṇavṛddhyā ye śukramehādaya uktāḥ, teṣvapītare śleṣmaguṇā hānivṛddhirūpavaiṣamyayuktāḥ santītyarthaḥ| kiṃvā vaiṣamye sati kvaciddvayoḥ kvacittrayāṇāṃ kvaciccaturṇāṃ guṇānāṃ vṛddhirbhavatīti darśayati| tena guṇasaṅkhyotkarṣāpakarṣāddhānivṛddhī jñeye| naceha śvetādidaśaguṇayogādyathāsaṅkhyaṃ daśa pramehāḥ, kintu vyastasamastaguṇayogācca; ata evāha- yena guṇenaikaikenānekena vetyādi| sāndraprasādaśabdenaika eva guṇo gaṇanīyaḥ; sāndramehavyapadeśastu sāndraprasādaguṇaikadeśenodbhūtena jñeyaḥ| tatsamākhyamityādau tatsamākhyaṃ vā gauṇaṃ 5 vā nāmaviśeṣaṃ prāpnotīti yojanīyam| tadguṇasya samā ākhyā yasya tat tatsamākhyaṃ nāma, yathā- śītameha-śuklameha-sāndrameheṣu; atra hi śītādiguṇākhyayaiva mehā vyapadiśyante, itareṣu tūdakamehādiṣu na śvetādiguṇasañjñātulyaṃ nāma, kiṃ tarhi śleṣmaṇo 6 naikaguṇayuktodakāditulyatvena guṇayogapravṛttatvādgauṇamudakameha iti; acchasitaśītādikaphaguṇayogādgauṇamudakameha iti nāma bhavati| evamanyatrāpyanusaraṇīyam| udakādayastviha kaphaguṇamelakalakṣaṇārthāstattatkaphaguṇayuktā upāttāḥ sañjñākaraṇārtham||9-11||
tatra ślokāḥ śleṣmapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-||12|| acchaṃ bahu sitaṃ śītaṃ nirgandhamudakopamam| śleṣmakopānnaro mūtramudamehī pramehati||13|| atyarthamadhuraṃ śītamīṣatpicchilamāvilam| kāṇḍekṣurasamaṅkāśaṃ śleṣmakopāt pramehati||14|| yasya paryuṣitaṃ mūtraṃ sāndrībhavati bhājane| puruṣaṃ kaphakopena tamāhuḥ sāndramehinam||15|| yasya saṃhanyate mūtraṃ kiñcit kiñcit prasīdati| sāndraprasādamehīti tamāhuḥ śleṣmakopataḥ||16|| śuklaṃ piṣṭanibhaṃ mūtramabhīkṣṇaṃ yaḥ pramehati| puruṣaṃ kaphakopena tamāhuḥ śuklamehinam||17|| śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā muhurmehati yo naraḥ| śukramehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ||18|| atyarthamadhuraṃ śītaṃ mūtraṃ mehati yo bhṛśam| śītamehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ||19|| mūrtānmūtragatān doṣānaṇūnmehati yo naraḥ| sikatāmehinaṃ vidyāttaṃ naraṃ śleṣmakopataḥ||20|| mandaṃ mandamavegaṃ tu kṛcchraṃ yo mūtrayecchanaiḥ| śanairmehinamāhustaṃ puruṣaṃ śleṣmakopataḥ||21|| tantubaddhamivālālaṃ picchilaṃ yaḥ pramehati| ālālamehinaṃ vidyāttaṃ naraṃ śleṣmakopataḥ||22|| ityete daśa pramehāḥ śleṣmaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti||23||
viśeṣavijñānārthā bhavantīti parasparabhinnalakṣaṇapratipādakā ityarthaḥ| udakopamamiti udakavarṇāditulyam| nanu, ikṣuvālikāmehe kāṇḍekṣurasasaṅkāśamiti kimityucyate, ikṣuvālikākāṇḍekṣvorarthāntaratvāt| naivam, ikṣuvālikārasasya tathā kāṇḍekṣurasasya caikarūpatāpratipādanārthamubhayorupādānaṃ; kiṃvā, kāṇḍekṣurasatulyo'pi tathekṣuvālikārasatulyaścekṣuvālikāmeho bhavatītyubhayopādānāddarśayati 7| saṃhanyate styānībhavati| mūrtāniti kaṭhinān| doṣāniti jātau bahuvacanaṃ, yena doṣo'traika eva prabhūtaḥ kaphaḥ| tantubaddhaṃ tantuvaddīrghamityarthaḥ| lālāmivālālaṃ, samantāllālārūpamityarthaḥ| prati prati mehaṃ ca śleṣmakopata ityādivacanaṃ sukhagrahaṇārtham 8| naceha vācyam- yat- yathā śleṣmaguṇā daśa pramehāñjanayanti, tathā kimityaparānapi guṇasaṃsargādvikalpāntareṇa na kurvantīti; yato bhāvasvabhāvo'yaṃ- yathā dṛṣṭa eva paraṃ kalpyate nādṛṣṭaḥ; nahi satyapi bhūtasaṃsargabhūyastve rasabhūyastvaṃ bhavatīti vyavasthitameva||12-23||
uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanopasevinastathā'titīkṣṇātapāgnisantāpaśrama krodhaviṣamāhāropasevinaśca tathāvidhaśarīrasyaiva kṣipraṃ 9 pittaṃ prakopamāpadyate, tattu prakupitaṃ tayaivānupūrvyā pramehānimān ṣaṭ kṣiprataramabhinirvartayati||24|| teṣāmapi tu khalu pittaguṇaviśeṣeṇaiva nāmaviśeṣā bhavanti; tadyathā- kṣāramehaśca, kālamehaśca, nīlamehaśca, lohitamehaśca, māñjiṣṭhamehaśca, hāridramehaśceti||25|| te ṣaḍbhireva kṣārāmlalavaṇakaṭukavisroṣṇaiḥ pittaguṇaiḥ pūrvavadyuktā bhavanti||26||
uṣṇetyādinā pittamehanidānam| ṣaṭ kṣiprataramiti śleṣmapramehāpekṣayā; śleṣmaṇo hi kṣiprakāri pittaṃ, tena kṣipratarotpādo yuktaḥ| pūrvavadyuktā bhavantīti vaiṣamyahānivṛddhiyuktairityarthaḥ 10||24-26||
sarva eva te yāpyāḥ saṃsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvādviruddhopakramatvācceti||27|| tatra ślokāḥ pittapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-||28|| gandhavarṇarasasparśairyathā kṣārastathāvidham| pittakopānnaro mūtraṃ kṣāramehī pramehati||29|| masīvarṇamajasraṃ yo mūtramuṣṇaṃ pramehati| pittasya parikopeṇa taṃ vidyāt kālamehinam||30|| cāṣapakṣanibhaṃ mūtramamlaṃ mehati yo naraḥ| pittasya parikopeṇa taṃ vidyānnīlamehinam||31|| visraṃ lavaṇamuṣṇaṃ ca raktaṃ mehati yo naraḥ| pittasya parikopeṇa taṃ vidyādraktamehinam||32|| mañjiṣṭhodakasaṅkāśaṃ bhṛśaṃ visraṃ pramehati| pittasya parikopāttaṃ vidyānmāñjiṣṭhamehinam||33|| haridrodakasaṅkāśaṃ kaṭukaṃ yaḥ pramehati| pittasya parikopāttaṃ vidyāddhāridramehinam||34|| ityete ṣaṭ pramehāḥ pittaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti||35||
saṃsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvāditi saṃsṛṣṭaṃ sannikṛṣṭaṃ doṣasya pittasya medasaśca sthānaṃ yasmāt; pittasya hyāmāśayaḥ sthānaṃ, tathā medaso'pi yat sthānaṃ vapāvahanaṃ, tadapyāmāśayaikadeśa eva; tena doṣadūṣyayoḥ sthānapratyāsattyā dūṣaṇaṃ nityaṃ pratyāsannatvāddurjayamiti bhāvaḥ| kiṃvā saṃsṛṣṭadoṣaṃ medorūpaṃ sthānaṃ yasya sa tathā, eṣa viruddhopakramatve hetuḥ| tena, yasmāt pittarūpeṇa doṣeṇa sambaddhaṃ medorūpaṃ sthānaṃ, tasmādviruddhopakramatā| yaddhi pittasya madhuraśītādi pathyaṃ, tadapathyaṃ medasaḥ; yacca medasaḥ kaṭukādi pathyaṃ, tadapathyaṃ pittasya| cakārādvyādhiprabhāvācca yāpyatvamiti darśayati||27-35||
kaṣāyakaṭutiktarūkṣalaghuśītavyavāyavyāyāmavamanavirecanāsthāpana-śirovirecanātiyogasandhāraṇānaśanābhighātātapodvegaśokaśoṇitātiṣeka- jāgaraṇaviṣamaśarīranyāsānupasevamānasya tathāvidhaśarīrasyaiva kṣipraṃ vātaḥ prakopamāpadyate||36|| sa prakupitastathāvidhe śarīre visarpan yadā vasāmādāya mūtravahāni srotāṃsi pratipadyate tadā vasāmehamabhinirvartayati; yadā punarmajjānaṃ mūtrabastāvākarṣati tadā majjamehamabhinirvartayati; yadā tu lasīkāṃ mūtrāśaye'bhivahanmūtramanubandhaṃ cyotayati lasīkātibahutvādvikṣepaṇācca vāyoḥ khalvasyātimūtrapravṛttisaṅgaṃ 11 karoti, tadā sa matta iva gajaḥ kṣaratyajasraṃ mūtramavegaṃ, taṃ hastimehinamācakṣate; ojaḥ punarmadhurasvabhāvaṃ, tad yadā raukṣyādvāyuḥ kaṣāyatvenābhisaṃsṛjya mūtrāśaye'bhivahati tadā madhumehaṃ karoti||37||
rūkṣetyādi vātamehasya nidānam| mūtrabastāvākarṣati mūtrabastau sthita ākarṣati, arthānmūtrabastimeva nayati| lasīkā māṃsatvagantare udakabhāgaḥ| vakṣyati hi śārīre- “yanmāṃsatvagantare udakaṃ, tallasīkāśabdaṃ labhate” (śā.a.7) ityādi| anubandhamiti avicchedena| cyotayatīti pātayati| raukṣyādvāyuḥ kaṣāyatvenābhisaṃsṛjyeti madhuramapyojo vāyuḥ prabhāvāt kaṣāyarasayuktaṃ kṛtvā raukṣyānmūtrāśaye'bhivahati, mūtrāśayaṃ raukṣyācchedayitvā rūkṣaṃ ca kṛtvā nayatyojaḥ; svamahimnā ca vāyurojaḥ kaṣāyaṃ karoti, yato vāto hi vṛddhaḥ prabhāvāt kaṣāyarasaṃ karoti||36-37||
imāṃścaturaḥ pramehān vātajānasādhyānācakṣate bhiṣajaḥ, mahātyayikatvādviruddhopakramatvācceti||38|| teṣāmapi pūrvavadguṇaviśeṣeṇa nāmaviśeṣā bhavanti; tadyathā- vasāmehaśca, majjamehaśca, hastimehaśca, madhumehaśceti||39|| tatra ślokā vātapramehaviśeṣavijñānārthā bhavanti-||40|| vasāmiśraṃ vasābhaṃ vā muhurmehati yo naraḥ| vasāmehinamāhustamasādhyaṃ vātakopataḥ||41|| majjānaṃ saha mūtreṇa muhurmehati yo naraḥ| majjamehinamāhustamasādhyaṃ vātakopataḥ||42|| hastī matta ivājasraṃ mūtraṃ kṣarati yo bhṛśam| hastimehinamāhustamasādhyaṃ vātakopataḥ||43|| kaṣāyamadhuraṃ pāṇḍu rūkṣaṃ mehati yo naraḥ| vātakopādasādhyaṃ taṃ pratīyānmadhumehinam||44|| ityete catvāraḥ pramehā vātaprakopanimittā vyākhyātā bhavanti||45|| evaṃ tridoṣaprakopanimittā viṃśatiḥ pramehā vyākhyātā bhavanti||46||
mahātyayikatvāditi majjaprabhṛtisārabhūtadhātukṣayakaratvāt| viruddhopakramatvaṃ tu yadvāyoḥ snigdhādi pathyaṃ, tanmedaso'pathyamityādi jñeyam||38-46||
trayastu khalu doṣāḥ prakupitāḥ pramehānabhinirvartayiṣyanta imāni pūrvarūpāṇi darśayanti; tadyathā- jaṭilībhāvaṃ keśeṣu, mādhuryamāsyasya, karapādayoḥ suptatādāhau, mukhatālukaṇṭhaśoṣaṃ, pipāsām, ālasyaṃ, malaṃ kāye, kāyacchidreṣūpadehaṃ, paridāhaṃ suptatāṃ cāṅgeṣu, ṣaṭpadapipīlikābhiśca śarīramūtrābhisaraṇaṃ, mūtre ca mūtradoṣān, visraṃ śarīragandhaṃ, nidrāṃ, tandrāṃ ca sarvakālamiti||47||
trayastviti trayo'pītyarthaḥ| tena, sarvapramehāṇāmapyetadeva samānaṃ pūrvarūpamiti darśayati||47||
upadravāstu khalu pramehiṇāṃ tṛṣṇātīsārajvaradāhadaurbalyārocakāvipākāḥ pūtimāṃsapiḍakālajīvidradhyādayaśca tatprasaṅgādbhavanti||48|| tatra sādhyān pramehān saṃśodhanopaśamanairyathārhamupapādayaṃścikitsediti||49||
tatprasaṅgādbhavantīti pramehātyanubandhādbhavantītyarthaḥ||48-49||
bhavanti cātra- gṛdhnumabhyavahāryeṣu snānacaṅkramaṇadviṣam| pramehaḥ kṣipramabhyeti nīḍadrumamivāṇḍajaḥ||50|| mandotsāhamatisthūlamatisnigdhaṃ mahāśanam| mṛtyuḥ prameharūpeṇa kṣipramādāya gacchati||51|| yastvāhāraṃ śarīrasya dhātusāmyakaraṃ naraḥ| sevate vividhāścānyāśceṣṭāḥ sa sukhamaśnute||52||
yādṛśe puruṣe prameho bhavati prāyastamāha- gṛdhnumityādi|- gṛdhnuṃ lubdham| nīḍadrumaḥ pakṣiṇāṃ vāsavṛkṣaḥ| mṛtyuḥ prameharūpeṇetyādivacanānmandotsāhādiyukte prameho jāto'sādhya eva bhavatīti darśayati| vividhāścānyāśceṣṭā iti dhātusāmyakarā ityarthaḥ||50-52||
tatra ślokāḥ- heturvyādhiviśeṣāṇāṃ pramehāṇāṃ ca kāraṇam| doṣadhātusamāyogo rūpaṃ vividhameva ca||53|| daśa śleṣmakṛtā yasmāt pramehāḥ ṣaṭ ca pittajāḥ| yathā ca vāyuścaturaḥ pramehān kurute balī||54|| sādhyāsādhyaviśeṣāśca pūrvarūpāṇyupadravāḥ| pramehāṇāṃ nidāne'smin kriyāsūtraṃ ca bhāṣitam||55||
saṅgrahe vyādhiviśeṣāṇāmityanena ‘iha khalu’ ityādigranthaṃ 12 saṅgṛhṇāti| sādhyāsādhyaviśeṣā ityatrāsādhyaviśeṣatvena pittajānāṃ yāpyānāṃ grahaṇam||53-55||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne pramehanidānaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘nānubadhnanti na tadā vikārābhinirvṛttirbhavati| athāprakarṣādabalīyāṃso'nubadhnanti na tadā'vaśyaṃ vikārābhinirvṛttirbhavati, cirādvā'pyabhinirvartante vikārāḥ, tanavo vā bhavanti, ayathoktasarvaliṅgā vā’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ
  2. 2 ‘yogīndranāthasenastu ‘bahubaddhaṃ’ iti paṭhati, ‘bahubaddhaṃ citam’ iti ca vyākhyānayati
  3. 3 ‘vṛkkabastiprabhavāṇāṃ’ iti pāṭhaścet sādhu
  4. 4 ‘bhūyasā samupagṛhyate’ iti pā.
  5. 5 ‘tadgauṇaṃ’ iti pā.
  6. 6 ‘śleṣmaṇa eva guṇayuktodakāditulyatvena’ iti pā.
  7. 7 ‘ubhayopādānāṃ’ iti pā.
  8. 8 ‘granthasaundaryārtham’ iti pā.
  9. 9 ‘pittamāśu’ iti pā.
  10. 10 śleṣmavadvṛddhihāniyuktā evetyarthaḥ’ iti pā.
  11. 11 “mūtrātipravṛttisaṅgamiti mūtrasya pravṛttiśca saṅgaśca tayoḥ samāhāraḥ tat tathā| samāhārakaraṇānniḥśeṣeṇa na mūtrātipravṛttiṃ karoti, kintu saṅgapūrvakamūtrātipravṛttiṃ karoti, sāvaśeṣamūtrātikṣaraṇaṃ karotītyarthaḥ” iti gaṅgādharaḥ
  12. 12 ‘granthārthaṃ’ iti pā.