5. kuṣṭhanidānam

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pramehamanu prāgutpattau kuṣṭhotpādāt kuṣṭhanidānamucyate| vacanaṃ hi- “haviḥprāśānmehakuṣṭhayoḥ” (ni.a.8) iti||1-2||
sapta dravyāṇi kuṣṭhānāṃ prakṛtirvikṛtimāpannāni 1 bhavanti| tadyathā- trayo doṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ prakopaṇavikṛtāḥ, dūṣyāśca śarīradhātavastvaṅmāṃsaśoṇitalasīkāścaturdhā 2 doṣopaghātavikṛtā iti| etat saptānāṃ saptadhātukamevaṅgatamājananaṃ kuṣṭhānām, ataḥprabhavāṇyabhinirvartamānāni kevalaṃ śarīramupatapanti||3||
sapta dravyāṇīti trayo doṣāścatvāri dūṣyāṇi| prakṛtiriti kāraṇamityarthaḥ| saptadravyāṇāṃ viśeṣaṇaṃ- vikṛtimāpannānīti| kiṃvā ‘prakṛtivikṛtimāpannāni’ iti pāṭhaḥ, tadā prakṛtyā kuṣṭhakāraṇena vikṛtimāpannānītyarthaḥ| etena ca yadā kuṣṭhajanakahetuvyatirekeṇa vātādīnāṃ vikṛtirbhavati na tadā kuṣṭhotpādo bhavati, kintu visarpotpāda iti darśayati; visarpe hi “raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| sarva eva prakupyanti visarpāṇāṃ samudbhave” (ci. a.21) iti vacanādeta eva sapta vikṛtāḥ kāraṇamityuktam| yadyapi kuṣṭhavisarpayordoṣadūṣyakṛtaṃ sāmyamasti, tathā'pi visarpaṇaśīlena raktapradhānena ca doṣeṇa visarpajanma, anyathā tu kuṣṭhajanmeti vyādhibhedotpattiḥ| ata eva “vividhaṃ sarpati yato visarpastena sañjñitaḥ” (ci. a.21) ityuktam| tathā, viśiṣṭaśoṇitaduṣṭivaśādeva visarpe prabalā vedanā bhavati, tathā raktacikitsāyāḥ prādhānyopadeśācca raktaprādhānyaṃ visarpe jñeyam| vacanaṃ hi- “ekatastāni sarvāṇi raktamokṣaṇamekataḥ” (ci. a.21) iti| anye tu bruvate- visarpe nāvaśyaṃ doṣadūṣyasaptakaduṣṭiḥ, kintu saptānāṃ tatra duṣṭiryogyatayā darśyate, kuṣṭhe tu sarvatra pratiniyamena saptakaduṣṭiriti| yathā kuṣṭhārambhakā doṣāḥ kupyanti yathā ca dūṣyāṇi, tadāha- tadyathetyādi| prakopaṇavikṛtā iti kuṣṭhanidānaprakopaṇavikṛtāḥ; anyathā prakopaṇavacanamanarthakaṃ syāt, vinā prakopaṇaṃ vyādhijanakavikṛtyabhāvāt| doṣopaghātavikṛtā ityanena doṣopaghātādeva dhātūnāṃ vikṛtirbhavatīti darśayati, na doṣamantarā dhātavo dūṣyantītyarthaḥ| kiṃvā, kuṣṭhakāraṇānāṃ dhātūnāṃ kṣayavṛddhimātrarūpavikṛtiṃ nirākṛtya doṣābhisambandharūpāṃ duṣṭiṃ grāhayati| saptadhātukaṃ saptadhātumelakaḥ| evaṅgatamiti uktakrameṇa vikṛtiṃ gatam| ājananaṃ kāraṇam| ataḥprabhavāṇīti etatkāraṇabhūtāni| abhinirvartamānānīti abhitaḥ prasarpamāṇāni| kevalaṃ kṛtsnaṃ dūṣyacatuṣṭayātiriktamapītyarthaḥ| etena, prathamotpattau kuṣṭhe caturdhātuduṣṭiniyamaḥ 3, utpannasya tvasthisirādidūṣaṇamapi bhavatīti darśayati| tatra suśrute kuṣṭhasya prathamaṃ tvagāśrayasya paścāduttarottaradhātūnāmanugamanamuktam- “evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ| krameṇa dhātūn vyāpnoti” (su. ni.a.5) ityādinā granthena, tadihāpyaviruddhameva| yena, sarvakuṣṭheṣu prathamaṃ tvacyeva vaikṛtaṃ bhavati viśeṣeṇa, paścādvaiśeṣikī duṣṭiḥ kālaprakarṣādraktādiṣu bhavati| caturdhātuduṣṭiśceha kuṣṭhotpāde sāmānyaduṣṭyabhiprāyeṇoktā, vaiśeṣikī tu duṣṭisteṣāṃ krameṇaiva bhavati| vaiśeṣikaduṣṭiśceha ‘kevalaṃ śarīramupatapanti’ iti vacanādvyākhyeyā| ata eva suśrute vaiśeṣikaduṣṭyabhiprāyeṇaiva- “kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśraye” (su. ni.a.5) ityādinā viśiṣṭaduṣṭilakṣaṇamuktam| iha tu yā sāmānyena caturdhātuduṣṭiruktā na sā tallakṣaṇayuktā, kintu kuṣṭhotpādamātrajñeyā; tena na virodhaḥ||3||
na ca kiñcidasti kuṣṭhamekadoṣaprakopanimittam, asti tu khalu samānaprakṛtīnāmapi kuṣṭhānāṃ doṣāṃśāṃśavikalpānubandhasthānavibhāgena vedanāvarṇasaṃsthānaprabhāvanāmacikitsitaviśeṣaḥ| sa saptavidho'ṣṭādaśavidho'parisaṅkhyeyavidho vā bhavati| doṣā hi vikalpanairvikalpyamānā vikalpayanti vikārān, anyatrāsādhyabhāvāt| teṣāṃ vikalpavikārasaṅkhyāne'tiprasaṅgamabhisamīkṣya saptavidhameva kuṣṭhaviśeṣamupadekṣyāmaḥ||4||
samprati tridoṣajanyatve'pi sarvakuṣṭhānāṃ yathā vātikādivyapadeśo bhavati tadāha- na ca kiñcidityādi| samānaprakṛtīnāmiti avāntaravikalparahitatulyavātādisaptakāraṇānām, avāntarabhedābhāve hi kāraṇānāṃ kāryasyāpyekarūpatvameva syāt| doṣāṃśāṃśavikalpasya tathā sthānasya ca vibhāgena vedanāviśeṣaḥ kuṣṭhe bhavatīti vākyārthaḥ| doṣāṇāmaṃśamaṃśaṃ prati vikalpoṃ'śāṃśavikalpaḥ; kvacidvāyuḥ svasya rūkṣāṃśena prakupito bhavati, kvacicchaityāṃśenetyādi| tathā doṣadūṣyarūpasthānavibhāgena ca vedanāviśeṣo bhavati; vacanaṃ hi- “tatra rasādisthāneṣu prakupitānāṃ doṣāṇāṃ yasmin yasmin sthāne ye ye vyādhayo bhavanti” (sū.a.28) ityādi| sthānaṃ ca yadyapi caturvidhadūṣyarūpamiha niyataṃ, tathā'pyeṣa doṣasyaiva dūṣye 4 vyāptyādikṛtaḥ sthānavibhāgo jñeyaḥ| tatra vedanāviśeṣaḥ- “kāpālaṃ todabahulaṃ” (ci.a.7) ityādi, varṇaviśeṣaḥ- “yat kākaṇantikāvarṇaṃ” (ci.a.7) ityādi, saṃsthānaviśeṣaḥ- “yadṛṣyajihvāsaṃsthānaṃ” (ci.a.7) ityādi, prabhāvaviśeṣaḥ- sādhyatāsādhyatādi, nāmaviśeṣaḥ- kāpāla ityādi| yataśca samāne'pi hi kāraṇe doṣāṃśāṃśabalavikalpasthānavibhāgena vedanādiviśeṣaḥ kuṣṭhabhedako'sti, ataḥ saptavidha ityādi yojanīyam| saptavidha iti atraiva vakṣyamāṇamahākuṣṭhabhedena, aṣṭādaśavidhastu cikitsāvakṣyamāṇabhedena, aparisaṅkhyeyastu vedanādyavāntarabhedena| kuto'parisaṅkhyātā eva vikalpā bhavantītyāha- doṣā hītyādi| vikalpanairiti vividhabhedavikalpanairaṃśāṃśavikalpādibhiḥ, vikalpyamānā bhidyamānāḥ, vikalpayanti bhedayanti; vyādhikāraṇadoṣabhedāt kāryasyāpi vyādherbhedo bahuvidho bhavatīti bhāvaḥ| so'yaṃ doṣabhedakṛto bhedo'sādhye vyādhau neha kriyata ityāha- anyatretyādi| asādhyamiha pratyākhyeyamabhipretaṃ, yāpyabhedo hyasādhyasya kriyata eva yāpanārtham| evaṃ manyate- pratyākhyeye vyādhau sannapi doṣabhedakṛto bhedo'cikitsyatvena cikitsāviśeṣāpravartakatvānneha kriyate, sādhye tu cikitsābhedārthaṃ kriyata iti yuktam| sampratītaraprakāratyāgaṃ sahetukaṃ darśayan saptavidhābhidhānaṃ pratijānīte- teṣāmityādi| vikalpaiḥ sarvairvikārakathanaṃ vikalpavikārasaṅkhyānam| atiprasaṅgamiti atyabhidhānadoṣaprasaṅgam| nanu, yadi saptavidhakuṣṭhe'paraikādaśacikitsāvakṣyamāṇakuṣṭhāntarbhāvo bhavati, tadā saptavidhatvaṃ tathā'ṣṭādaśavidhatvaṃ ceti vidhādvayaṃ bhavati; yathā jvarāṇāmekavidhatvadvividhatvādi, atra hi sarvāsveva vidhāsu sarvāntarbhāvo'sti; na ceha saptamahākuṣṭhe kṣudrakuṣṭhapraveśo'sti, kiñcaivaṃ kṣudrakuṣṭhāpraveśe kathamihācāryo nidāne saptakuṣṭhābhidhānena kṛtī syāt? ucyate- iha saptavidhakuṣṭhābhidhānenaikadoṣajadvidoṣajatridoṣajakuṣṭhābhidhānaṃ kṛtaṃ- ‘vāte'dhikatare kāpālakuṣṭhaṃ’ ityādinā, na caitatprakāratrayāt prakārāntaraṃ kṣudrakuṣṭhānāmapyasti; tena kṣudrakuṣṭheṣu yat kuṣṭhaṃ yaddoṣajaṃ vaktavyaṃ tasyehoktataddoṣalakṣaṇayuktatvenāvarodho vyākhyeyaḥ, paraṃ kṣudrakuṣṭhe mahākuṣṭhoktadoṣalakṣaṇānāmalpatvaṃ bhavatīti jñeyam| atra “carmākhyamekakuṣṭhaṃ tu kiṭimaṃ savipādikam| kuṣṭhaṃ tvalasakaṃ jñeyaṃ prāyo vātakaphātmakam” (ci.a.7) ityādi cikitsite vakṣyamāṇagranthānurodhāt 5 kṣudrakuṣṭhāntarbhāvo vyākhyeyaḥ||4||
iha vātādiṣu triṣu prakupiteṣu tvagādīṃścaturaḥ pradūṣayatsu vāte'dhikatare kapālakuṣṭhamabhinirvartate, pitte tvaudumbaraṃ, śleṣmaṇi maṇḍalakuṣṭhaṃ, vātapittayoṛuṣyajihvaṃ, pittaśleṣmaṇoḥ puṇḍarīkaṃ, śleṣmamārutayoḥ sidhmakuṣṭhaṃ, sarvadoṣābhivṛddhau kākaṇakamabhinirvartate; evameṣa saptavidhaḥ kuṣṭhaviśeṣo bhavati| sa 6 caiṣa bhūyastaratamataḥ prakṛtau vikalpyamānāyāṃ bhūyasīṃ vikāravikalpasaṅkhyāmāpadyate||5||
kuṣṭhānāṃ kāpālādisañjñāḥ kapālādisādṛśyaprayuktāstathā śāstravyavahārasiddhāśca boddhavyāḥ; nahi sidhmasañjñāyāmanvayo'sti, tena śāstravyavahārasiddhaiva sidhmasañjñā| prakṛtau vikalpyamānāyāmiti kuṣṭhajanakakāraṇe bhidyamāne| vikalpasaṅkhyā bhedarūpasaṅkhyā| iha ca kṣudrakuṣṭhānabhidhānamuktanyāyena mahukuṣṭhāntargatatvādeveti boddhavyam||5||
tatredaṃ sarvakuṣṭhanidānaṃ samāsenopadekṣyāmaḥ- śītoṣṇavyatyāsamanānupūrvyopasevamānasya tathā santarpaṇāpatarpaṇābhyavahāryavyatyāsaṃ, madhuphāṇitamatsyalakucamūlakakākamācīḥ satatamatimātramajīrṇe ca samaśnataḥ, cilicimaṃ ca payasā, hāyanakayavakacīnakoddālakakoradūṣaprāyāṇi cānnāni kṣīradadhitakrakolakulatthamāṣātasīkusumbhasnehavanti, etairevātimātraṃ suhitasya ca vyavāyavyāyāmasantāpānatyupasevamānasya, bhayaśramasantāpopahatasya ca sahasā śītodakamavatarataḥ, vidagdhaṃ cāhārajātamanullikhya vidāhīnyabhyavaharataḥ, chardiṃ ca pratighnataḥ, snehāṃścāticarataḥ, trayo doṣāḥ yugapat prakopamāpadyante; tvagādayaścatvāraḥ śaithilyamāpadyante; teṣu śithileṣu doṣāḥ prakupitāḥ sthānamadhigamya santiṣṭhamānāstāneva tvagādīn dūṣayantaḥ kuṣṭhānyabhinirvartayanti||6||
śītoṣṇavyatyāsaṃ śītoṣṇaparivartanam| anānupūrvyeti yathoktakramatyāgena; kramatyāgaścoṣṇaṃ niṣevya sahasā śītasevā, tadviparyayaśca; tathā anucite kāle śītoṣṇasevā| evaṃ santarpaṇāpatarpaṇābhyavahāryavyatyāsamapi anānupūrvyopasevyamānasyeti jñeyam| cilicimastantrakṛtā''treyabhadrakāpyīye darśito rohitabhedaḥ| sthānamadhigamyeti kuṣṭhajananānuguṇaṃ śithilatvagādisthānaṃ prāpya; kiṃvā sthānamiti janayitavyakuṣṭhaśarīradeśaṃ prāpyetyarthaḥ| santiṣṭhamānā iti vacanena sthirā eva doṣāḥ kuṣṭhajanakā bhavanti, na hi saraṇaśīlāstu iti darśayati||6||
teṣāmimāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- asvedanamatisvedanaṃ pāruṣyamatiślakṣṇatā vaivarṇyaṃ kaṇḍūrnistodaḥ suptatā paridāhaḥ pariharṣo lomaharṣaḥ kharatvamūṣmāyaṇaṃ gauravaṃ śvayathurvīsarpāgamanamabhīkṣṇaṃ ca kāye kāyacchidreṣūpadehaḥ pakvadagdhadaṣṭabhagnakṣatopaskhaliteṣvatimātraṃ vedanā svalpānāmapi ca vraṇānāṃ duṣṭirasaṃrohaṇaṃ ceti||7||
asvedanādipūrvarūpaṃ prabhāvāt| pariharṣo jhinajhinikā 7||7||
tato'nantaraṃ kuṣṭhānyabhinirvartante, teṣāmidaṃ vedanāvarṇasaṃsthānaprabhāvanāmaviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- rūkṣāruṇaparuṣāṇi viṣamavisṛtāni kharaparyantāni tanūnyudvṛttabahistanūni 8 suptavatsuptāni 9 hṛṣitalomācitāni nistodabahulānyalpakaṇḍūdāhapūyalasīkānyāśugatisamutthānānyāśubhedīni jantumanti kṛṣṇāruṇakapālavarṇāni ca kapālakuṣṭhānīti vidyāt(1); tāmrāṇi tāmrakhararomarājībhiravanaddhāni bahalāni bahubahalapūyaraktalasīkāni kaṇḍūkledakothadāhapākavantyāśugatisamutthānabhedīni sasantāpakrimīṇi pakvodumbaraphalavarṇānyaudumbarakuṣṭhānīti vidyāt(2); snigdhāni gurūṇyutsedhavanti ślakṣṇasthirapītaparyantāni 10 śuklaraktāvabhāsāni śuklaromarājīsantānāni bahubahalaśuklapicchilasrāvīṇi 11 bahukledakaṇḍūkrimīṇi saktagatisamutthānabhedīni parimaṇḍalāni maṇḍalakuṣṭhāni vidyāt(3); paruṣāṇyaruṇavarṇāni bahirantaḥśyāvāni nīlapītatāmrāvabhāsānyāśugatisamutthānānyalpakaṇḍūkledakrimīṇi dāhabhedanistoda(pāka)bahulāni śūkopahatopamavedanānyutsannamadhyāni tanuparyantāni karkaśapiḍakācitāni dīrghaparimaṇḍalānyṛṣyajihvākṛtīni ṛṣyajihvānīti vidyāt (4); śuklaraktāvabhāsāni raktaparyantāni raktarājīsirāsantatānyutsedhavanti bahubahalaraktapūyalasīkāni kaṇḍūkrimidāhapākavantyāśugatisamutthānabhedīni puṇḍarīkapalāśasaṅkāśāni puṇḍarīkāṇīti vidyāt (5); paruṣāruṇāni 12 viśīrṇabahistanūnyantaḥsnigdhāni śuklaraktāvabhāsāni bahūnyalpavedanānyalpakaṇḍūdāhapūyalasīkāni laghusamutthānānyalpabhedakrimīṇyalābupuṣpasaṅkāśāni sidhmakuṣṭhānīti vidyāt (6); kākaṇantikāvarṇānyādau paścāttu sarvakuṣṭhaliṅgasamanvitāni pāpīyasā 13 sarvakuṣṭhaliṅgasambhavenānekavarṇāni kākaṇānīti vidyāt| tānyasādhyāni, sādhyāni punaritarāṇi||8||
udvṛttabahistanūnīti 14 ucchalīkṛtabāhyadehāni| suptavat suptāni atyarthāsparśajñānītyarthaḥ| kapālaḥ sthālyādikhaṇḍaḥ| saktāni cirabhāvīni gatyādīni yeṣāṃ te tathā| ṛṣyajihvalakṣaṇe bahiriti kuṣṭhaparyante, antariti vikṛtamadhyamucyate 15| ṛṣyo hariṇaviśeṣaḥ| puṇḍarīkapalāśaśabdena padmapuṣpadalamiha| viśīrṇabahistanūnītyatra tanuśabdaḥ pradeśe vartate; tena viśīrṇaparyantadeśānītyarthaḥ| sidhmakuṣṭhaṃ yathoktalakṣaṇaṃ sidhmapuṣpikāvyatiriktameva bruvate; sidhmapuṣpikābhiprāyeṇa ca suśrute sidhmakuṣṭhaṃ kṣudrakuṣṭheṣu paṭhitam| dadru tu suśrute mahākuṣṭhe paṭhitamapīha kṣudrakuṣṭhe paṭhitamuttarottaradhātvanupraveśābhāvāt tathā'tyarthapīḍārahitatvācca, suśrute tu tadanubandhitvaprakarṣānmahākuṣṭhe paṭhitam| sarvakuṣṭhaliṅgasamanvitānītyetetāvataivārthe labdhe punaḥ pāpīyasā sarvakuṣṭhaliṅgasambhavenetivacanādyadeva pāpīyaḥ kuṣṭhaliṅgaṃ, tadeva kākaṇake bhavati nānyaditi darśayati| pāpīyaseti atyarthapīḍākṛtā| kiṃvā pāpīyasetyādipunarvacanena sarvakuṣṭhaliṅgānāṃ kākaṇake pāpārabdhatvenāsādhyatāmatyarthapīḍākartṛtāṃ ca darśayati||8||
tatra yadasādhyaṃ tadasādhyatāṃ nātivartate, sādhyaṃ punaḥ kiñcit sādhyatāmativartate kadācidapacārāt| sādhyāni hi ṣaṭ kākaṇakavarjyānyacikitsyamānānyapacārato vā doṣairabhiṣyandamānānyasādhyatāmupayānti||9||
kadācidityanenāgre 16 vakṣyamāṇasacikitsyamānatāpakṣāntaraṃ darśayati| apacārato veti utpanne'pi kuṣṭhe nidānasevanāt| abhiṣyandamānānīti āpūryamāṇāni||9||
sādhyānāmapi hyupekṣyamāṇānāṃ tvaṅmāṃsaśoṇitalasīkākothakledasaṃsvedajāḥ krimayo'bhimūrcchanti; te bhakṣayantastvagādīn doṣāḥ 17 punardūṣayanta imānupadravān pṛthak pṛthagutpādayanti- tatra vātaḥ śyāvāruṇavarṇaṃ paruṣatāmapi ca raukṣyaśūlaśoṣatodavepathuharṣasaṅkocāyāsastambhasuptibhedabhaṅgān, pittaṃ dāhasvedakledakothasrāvapākarāgān, śleṣmā tvasya śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravotsedhopasnehopalepān, krimayastu tvagādīṃścaturaḥ sirāḥ snāyūścāsthīnyapi ca taruṇānyādadate 18||10|| asyāṃ caivāvasthāyāmupadravāḥ kuṣṭhinaṃ spṛśanti; tadyathā- prasravaṇamaṅgabhedaḥ patanānyaṅgāvayavānāṃ tṛṣṇājvarātīsāradāhadaurbalyārocakāvipākāśca, tathāvidhamasādhyaṃ vidyāditi||11||
doṣāḥ punardūṣayanta iti tvagādīneva| taruṇānīti komalāni nāsāsthyādīni| ādadate bhakṣayanti||10-11||
bhavanti cātra- sādhyo'yamiti yaḥ pūrvaṃ naro rogamupekṣate| sa kiñcitkālamāsādya mṛta evāvabudhyate||12|| yastu prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā| bheṣajaṃ kurute samyak sa ciraṃ sukhamaśnute||13|| yathā hyalpena yatnena chidyate taruṇastaruḥ| sa evātipravṛddhastu chidyate'tiprayatnataḥ||14|| evameva vikāro'pi taruṇaḥ sādhyate sukham| vivṛddhaḥ sādhyate kṛcchrādasādhyo vā'pi jāyate||15|| tatra ślokaḥ- saṅkhyā dravyāṇi doṣāśca hetavaḥ pūrvalakṣaṇam| rūpāṇyupadravāścoktāḥ kuṣṭhānāṃ kauṣṭhike pṛthak||16||
kiñcitkālamiti asādhyavyādhikālam| mṛta eveti maraṇopakaṇṭhagataḥ| avabudhyata ityatra ‘sādhyavyādhyupekṣāphalaṃ mṛtyum’ iti śeṣaḥ||12-16||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘prakṛtivikṛtimāpannāni’ iti pā.
  2. 2 ‘cartudhā caturvidhāḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ
  3. 3 ‘saptadhātuduṣṭiniyamaḥ’ iti pā.
  4. 4 ‘dūṣyasyaiva karmavyāptyādikṛtaḥ’ iti pā.
  5. 5 ‘…granthānusārāt’ iti pā.
  6. 6 ‘sa eva’ iti pā.
  7. 7 ‘siṇasiṇikā’ iti pā.
  8. 8 ‘tanūni’ iti pā.
  9. 9 ‘suptasuptāni’ iti pā.
  10. 10 ‘…pīnaparyantāni’ iti pā.
  11. 11 ‘…śuklaraktapicchāsrāvīṇi’ iti pā.
  12. 12 ‘paruṣāruṇaviśīrṇāni bahistanūni’ iti pā.
  13. 13 ‘pāpīyasāṃ sarvakuṣṭhaliṅgasambhavatvena’ iti pā.
  14. 14 ‘udbhūtabahistanūni unmūlīkṛtabāhyadehāni’ iti pā.
  15. 15 ‘vikṛtaṃ madhye’ iti pā.
  16. 16 ‘kadācidvacanenāgre’ iti pā.
  17. 17 ‘doṣān’ iti pā.
  18. 18 ‘…ni khādanti’ iti pā.