athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pramehamanu prāgutpattau kuṣṭhotpādāt kuṣṭhanidānamucyate| vacanaṃ hi- “haviḥprāśānmehakuṣṭhayoḥ” (ni.a.8) iti||1-2||
sapta dravyāṇi kuṣṭhānāṃ prakṛtirvikṛtimāpannāni 1 bhavanti| tadyathā- trayo doṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ prakopaṇavikṛtāḥ, dūṣyāśca śarīradhātavastvaṅmāṃsaśoṇitalasīkāścaturdhā 2 doṣopaghātavikṛtā iti| etat saptānāṃ saptadhātukamevaṅgatamājananaṃ kuṣṭhānām, ataḥprabhavāṇyabhinirvartamānāni kevalaṃ śarīramupatapanti||3||
sapta dravyāṇīti trayo doṣāścatvāri dūṣyāṇi| prakṛtiriti kāraṇamityarthaḥ| saptadravyāṇāṃ viśeṣaṇaṃ- vikṛtimāpannānīti| kiṃvā ‘prakṛtivikṛtimāpannāni’ iti pāṭhaḥ, tadā prakṛtyā kuṣṭhakāraṇena vikṛtimāpannānītyarthaḥ| etena ca yadā kuṣṭhajanakahetuvyatirekeṇa vātādīnāṃ vikṛtirbhavati na tadā kuṣṭhotpādo bhavati, kintu visarpotpāda iti darśayati; visarpe hi “raktaṃ lasīkā tvaṅmāṃsaṃ dūṣyaṃ doṣāstrayo malāḥ| sarva eva prakupyanti visarpāṇāṃ samudbhave” (ci. a.21) iti vacanādeta eva sapta vikṛtāḥ kāraṇamityuktam| yadyapi kuṣṭhavisarpayordoṣadūṣyakṛtaṃ sāmyamasti, tathā'pi visarpaṇaśīlena raktapradhānena ca doṣeṇa visarpajanma, anyathā tu kuṣṭhajanmeti vyādhibhedotpattiḥ| ata eva “vividhaṃ sarpati yato visarpastena sañjñitaḥ” (ci. a.21) ityuktam| tathā, viśiṣṭaśoṇitaduṣṭivaśādeva visarpe prabalā vedanā bhavati, tathā raktacikitsāyāḥ prādhānyopadeśācca raktaprādhānyaṃ visarpe jñeyam| vacanaṃ hi- “ekatastāni sarvāṇi raktamokṣaṇamekataḥ” (ci. a.21) iti| anye tu bruvate- visarpe nāvaśyaṃ doṣadūṣyasaptakaduṣṭiḥ, kintu saptānāṃ tatra duṣṭiryogyatayā darśyate, kuṣṭhe tu sarvatra pratiniyamena saptakaduṣṭiriti| yathā kuṣṭhārambhakā doṣāḥ kupyanti yathā ca dūṣyāṇi, tadāha- tadyathetyādi| prakopaṇavikṛtā iti kuṣṭhanidānaprakopaṇavikṛtāḥ; anyathā prakopaṇavacanamanarthakaṃ syāt, vinā prakopaṇaṃ vyādhijanakavikṛtyabhāvāt| doṣopaghātavikṛtā ityanena doṣopaghātādeva dhātūnāṃ vikṛtirbhavatīti darśayati, na doṣamantarā dhātavo dūṣyantītyarthaḥ| kiṃvā, kuṣṭhakāraṇānāṃ dhātūnāṃ kṣayavṛddhimātrarūpavikṛtiṃ nirākṛtya doṣābhisambandharūpāṃ duṣṭiṃ grāhayati| saptadhātukaṃ saptadhātumelakaḥ| evaṅgatamiti uktakrameṇa vikṛtiṃ gatam| ājananaṃ kāraṇam| ataḥprabhavāṇīti etatkāraṇabhūtāni| abhinirvartamānānīti abhitaḥ prasarpamāṇāni| kevalaṃ kṛtsnaṃ dūṣyacatuṣṭayātiriktamapītyarthaḥ| etena, prathamotpattau kuṣṭhe caturdhātuduṣṭiniyamaḥ 3, utpannasya tvasthisirādidūṣaṇamapi bhavatīti darśayati| tatra suśrute kuṣṭhasya prathamaṃ tvagāśrayasya paścāduttarottaradhātūnāmanugamanamuktam- “evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ| krameṇa dhātūn vyāpnoti” (su. ni.a.5) ityādinā granthena, tadihāpyaviruddhameva| yena, sarvakuṣṭheṣu prathamaṃ tvacyeva vaikṛtaṃ bhavati viśeṣeṇa, paścādvaiśeṣikī duṣṭiḥ kālaprakarṣādraktādiṣu bhavati| caturdhātuduṣṭiśceha kuṣṭhotpāde sāmānyaduṣṭyabhiprāyeṇoktā, vaiśeṣikī tu duṣṭisteṣāṃ krameṇaiva bhavati| vaiśeṣikaduṣṭiśceha ‘kevalaṃ śarīramupatapanti’ iti vacanādvyākhyeyā| ata eva suśrute vaiśeṣikaduṣṭyabhiprāyeṇaiva- “kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśraye” (su. ni.a.5) ityādinā viśiṣṭaduṣṭilakṣaṇamuktam| iha tu yā sāmānyena caturdhātuduṣṭiruktā na sā tallakṣaṇayuktā, kintu kuṣṭhotpādamātrajñeyā; tena na virodhaḥ||3||
na ca kiñcidasti kuṣṭhamekadoṣaprakopanimittam, asti tu khalu samānaprakṛtīnāmapi kuṣṭhānāṃ doṣāṃśāṃśavikalpānubandhasthānavibhāgena vedanāvarṇasaṃsthānaprabhāvanāmacikitsitaviśeṣaḥ| sa saptavidho'ṣṭādaśavidho'parisaṅkhyeyavidho vā bhavati| doṣā hi vikalpanairvikalpyamānā vikalpayanti vikārān, anyatrāsādhyabhāvāt| teṣāṃ vikalpavikārasaṅkhyāne'tiprasaṅgamabhisamīkṣya saptavidhameva kuṣṭhaviśeṣamupadekṣyāmaḥ||4||
samprati tridoṣajanyatve'pi sarvakuṣṭhānāṃ yathā vātikādivyapadeśo bhavati tadāha- na ca kiñcidityādi| samānaprakṛtīnāmiti avāntaravikalparahitatulyavātādisaptakāraṇānām, avāntarabhedābhāve hi kāraṇānāṃ kāryasyāpyekarūpatvameva syāt| doṣāṃśāṃśavikalpasya tathā sthānasya ca vibhāgena vedanāviśeṣaḥ kuṣṭhe bhavatīti vākyārthaḥ| doṣāṇāmaṃśamaṃśaṃ prati vikalpoṃ'śāṃśavikalpaḥ; kvacidvāyuḥ svasya rūkṣāṃśena prakupito bhavati, kvacicchaityāṃśenetyādi| tathā doṣadūṣyarūpasthānavibhāgena ca vedanāviśeṣo bhavati; vacanaṃ hi- “tatra rasādisthāneṣu prakupitānāṃ doṣāṇāṃ yasmin yasmin sthāne ye ye vyādhayo bhavanti” (sū.a.28) ityādi| sthānaṃ ca yadyapi caturvidhadūṣyarūpamiha niyataṃ, tathā'pyeṣa doṣasyaiva dūṣye 4 vyāptyādikṛtaḥ sthānavibhāgo jñeyaḥ| tatra vedanāviśeṣaḥ- “kāpālaṃ todabahulaṃ” (ci.a.7) ityādi, varṇaviśeṣaḥ- “yat kākaṇantikāvarṇaṃ” (ci.a.7) ityādi, saṃsthānaviśeṣaḥ- “yadṛṣyajihvāsaṃsthānaṃ” (ci.a.7) ityādi, prabhāvaviśeṣaḥ- sādhyatāsādhyatādi, nāmaviśeṣaḥ- kāpāla ityādi| yataśca samāne'pi hi kāraṇe doṣāṃśāṃśabalavikalpasthānavibhāgena vedanādiviśeṣaḥ kuṣṭhabhedako'sti, ataḥ saptavidha ityādi yojanīyam| saptavidha iti atraiva vakṣyamāṇamahākuṣṭhabhedena, aṣṭādaśavidhastu cikitsāvakṣyamāṇabhedena, aparisaṅkhyeyastu vedanādyavāntarabhedena| kuto'parisaṅkhyātā eva vikalpā bhavantītyāha- doṣā hītyādi| vikalpanairiti vividhabhedavikalpanairaṃśāṃśavikalpādibhiḥ, vikalpyamānā bhidyamānāḥ, vikalpayanti bhedayanti; vyādhikāraṇadoṣabhedāt kāryasyāpi vyādherbhedo bahuvidho bhavatīti bhāvaḥ| so'yaṃ doṣabhedakṛto bhedo'sādhye vyādhau neha kriyata ityāha- anyatretyādi| asādhyamiha pratyākhyeyamabhipretaṃ, yāpyabhedo hyasādhyasya kriyata eva yāpanārtham| evaṃ manyate- pratyākhyeye vyādhau sannapi doṣabhedakṛto bhedo'cikitsyatvena cikitsāviśeṣāpravartakatvānneha kriyate, sādhye tu cikitsābhedārthaṃ kriyata iti yuktam| sampratītaraprakāratyāgaṃ sahetukaṃ darśayan saptavidhābhidhānaṃ pratijānīte- teṣāmityādi| vikalpaiḥ sarvairvikārakathanaṃ vikalpavikārasaṅkhyānam| atiprasaṅgamiti atyabhidhānadoṣaprasaṅgam| nanu, yadi saptavidhakuṣṭhe'paraikādaśacikitsāvakṣyamāṇakuṣṭhāntarbhāvo bhavati, tadā saptavidhatvaṃ tathā'ṣṭādaśavidhatvaṃ ceti vidhādvayaṃ bhavati; yathā jvarāṇāmekavidhatvadvividhatvādi, atra hi sarvāsveva vidhāsu sarvāntarbhāvo'sti; na ceha saptamahākuṣṭhe kṣudrakuṣṭhapraveśo'sti, kiñcaivaṃ kṣudrakuṣṭhāpraveśe kathamihācāryo nidāne saptakuṣṭhābhidhānena kṛtī syāt? ucyate- iha saptavidhakuṣṭhābhidhānenaikadoṣajadvidoṣajatridoṣajakuṣṭhābhidhānaṃ kṛtaṃ- ‘vāte'dhikatare kāpālakuṣṭhaṃ’ ityādinā, na caitatprakāratrayāt prakārāntaraṃ kṣudrakuṣṭhānāmapyasti; tena kṣudrakuṣṭheṣu yat kuṣṭhaṃ yaddoṣajaṃ vaktavyaṃ tasyehoktataddoṣalakṣaṇayuktatvenāvarodho vyākhyeyaḥ, paraṃ kṣudrakuṣṭhe mahākuṣṭhoktadoṣalakṣaṇānāmalpatvaṃ bhavatīti jñeyam| atra “carmākhyamekakuṣṭhaṃ tu kiṭimaṃ savipādikam| kuṣṭhaṃ tvalasakaṃ jñeyaṃ prāyo vātakaphātmakam” (ci.a.7) ityādi cikitsite vakṣyamāṇagranthānurodhāt 5 kṣudrakuṣṭhāntarbhāvo vyākhyeyaḥ||4||
iha vātādiṣu triṣu prakupiteṣu tvagādīṃścaturaḥ pradūṣayatsu vāte'dhikatare kapālakuṣṭhamabhinirvartate, pitte tvaudumbaraṃ, śleṣmaṇi maṇḍalakuṣṭhaṃ, vātapittayoṛuṣyajihvaṃ, pittaśleṣmaṇoḥ puṇḍarīkaṃ, śleṣmamārutayoḥ sidhmakuṣṭhaṃ, sarvadoṣābhivṛddhau kākaṇakamabhinirvartate; evameṣa saptavidhaḥ kuṣṭhaviśeṣo bhavati| sa 6 caiṣa bhūyastaratamataḥ prakṛtau vikalpyamānāyāṃ bhūyasīṃ vikāravikalpasaṅkhyāmāpadyate||5||
kuṣṭhānāṃ kāpālādisañjñāḥ kapālādisādṛśyaprayuktāstathā śāstravyavahārasiddhāśca boddhavyāḥ; nahi sidhmasañjñāyāmanvayo'sti, tena śāstravyavahārasiddhaiva sidhmasañjñā| prakṛtau vikalpyamānāyāmiti kuṣṭhajanakakāraṇe bhidyamāne| vikalpasaṅkhyā bhedarūpasaṅkhyā| iha ca kṣudrakuṣṭhānabhidhānamuktanyāyena mahukuṣṭhāntargatatvādeveti boddhavyam||5||
tatredaṃ sarvakuṣṭhanidānaṃ samāsenopadekṣyāmaḥ- śītoṣṇavyatyāsamanānupūrvyopasevamānasya tathā santarpaṇāpatarpaṇābhyavahāryavyatyāsaṃ, madhuphāṇitamatsyalakucamūlakakākamācīḥ satatamatimātramajīrṇe ca samaśnataḥ, cilicimaṃ ca payasā, hāyanakayavakacīnakoddālakakoradūṣaprāyāṇi cānnāni kṣīradadhitakrakolakulatthamāṣātasīkusumbhasnehavanti, etairevātimātraṃ suhitasya ca vyavāyavyāyāmasantāpānatyupasevamānasya, bhayaśramasantāpopahatasya ca sahasā śītodakamavatarataḥ, vidagdhaṃ cāhārajātamanullikhya vidāhīnyabhyavaharataḥ, chardiṃ ca pratighnataḥ, snehāṃścāticarataḥ, trayo doṣāḥ yugapat prakopamāpadyante; tvagādayaścatvāraḥ śaithilyamāpadyante; teṣu śithileṣu doṣāḥ prakupitāḥ sthānamadhigamya santiṣṭhamānāstāneva tvagādīn dūṣayantaḥ kuṣṭhānyabhinirvartayanti||6||
śītoṣṇavyatyāsaṃ śītoṣṇaparivartanam| anānupūrvyeti yathoktakramatyāgena; kramatyāgaścoṣṇaṃ niṣevya sahasā śītasevā, tadviparyayaśca; tathā anucite kāle śītoṣṇasevā| evaṃ santarpaṇāpatarpaṇābhyavahāryavyatyāsamapi anānupūrvyopasevyamānasyeti jñeyam| cilicimastantrakṛtā''treyabhadrakāpyīye darśito rohitabhedaḥ| sthānamadhigamyeti kuṣṭhajananānuguṇaṃ śithilatvagādisthānaṃ prāpya; kiṃvā sthānamiti janayitavyakuṣṭhaśarīradeśaṃ prāpyetyarthaḥ| santiṣṭhamānā iti vacanena sthirā eva doṣāḥ kuṣṭhajanakā bhavanti, na hi saraṇaśīlāstu iti darśayati||6||
teṣāmimāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- asvedanamatisvedanaṃ pāruṣyamatiślakṣṇatā vaivarṇyaṃ kaṇḍūrnistodaḥ suptatā paridāhaḥ pariharṣo lomaharṣaḥ kharatvamūṣmāyaṇaṃ gauravaṃ śvayathurvīsarpāgamanamabhīkṣṇaṃ ca kāye kāyacchidreṣūpadehaḥ pakvadagdhadaṣṭabhagnakṣatopaskhaliteṣvatimātraṃ vedanā svalpānāmapi ca vraṇānāṃ duṣṭirasaṃrohaṇaṃ ceti||7||
asvedanādipūrvarūpaṃ prabhāvāt| pariharṣo jhinajhinikā 7||7||
tato'nantaraṃ kuṣṭhānyabhinirvartante, teṣāmidaṃ vedanāvarṇasaṃsthānaprabhāvanāmaviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- rūkṣāruṇaparuṣāṇi viṣamavisṛtāni kharaparyantāni tanūnyudvṛttabahistanūni 8 suptavatsuptāni 9 hṛṣitalomācitāni nistodabahulānyalpakaṇḍūdāhapūyalasīkānyāśugatisamutthānānyāśubhedīni jantumanti kṛṣṇāruṇakapālavarṇāni ca kapālakuṣṭhānīti vidyāt(1); tāmrāṇi tāmrakhararomarājībhiravanaddhāni bahalāni bahubahalapūyaraktalasīkāni kaṇḍūkledakothadāhapākavantyāśugatisamutthānabhedīni sasantāpakrimīṇi pakvodumbaraphalavarṇānyaudumbarakuṣṭhānīti vidyāt(2); snigdhāni gurūṇyutsedhavanti ślakṣṇasthirapītaparyantāni 10 śuklaraktāvabhāsāni śuklaromarājīsantānāni bahubahalaśuklapicchilasrāvīṇi 11 bahukledakaṇḍūkrimīṇi saktagatisamutthānabhedīni parimaṇḍalāni maṇḍalakuṣṭhāni vidyāt(3); paruṣāṇyaruṇavarṇāni bahirantaḥśyāvāni nīlapītatāmrāvabhāsānyāśugatisamutthānānyalpakaṇḍūkledakrimīṇi dāhabhedanistoda(pāka)bahulāni śūkopahatopamavedanānyutsannamadhyāni tanuparyantāni karkaśapiḍakācitāni dīrghaparimaṇḍalānyṛṣyajihvākṛtīni ṛṣyajihvānīti vidyāt (4); śuklaraktāvabhāsāni raktaparyantāni raktarājīsirāsantatānyutsedhavanti bahubahalaraktapūyalasīkāni kaṇḍūkrimidāhapākavantyāśugatisamutthānabhedīni puṇḍarīkapalāśasaṅkāśāni puṇḍarīkāṇīti vidyāt (5); paruṣāruṇāni 12 viśīrṇabahistanūnyantaḥsnigdhāni śuklaraktāvabhāsāni bahūnyalpavedanānyalpakaṇḍūdāhapūyalasīkāni laghusamutthānānyalpabhedakrimīṇyalābupuṣpasaṅkāśāni sidhmakuṣṭhānīti vidyāt (6); kākaṇantikāvarṇānyādau paścāttu sarvakuṣṭhaliṅgasamanvitāni pāpīyasā 13 sarvakuṣṭhaliṅgasambhavenānekavarṇāni kākaṇānīti vidyāt| tānyasādhyāni, sādhyāni punaritarāṇi||8||
udvṛttabahistanūnīti 14 ucchalīkṛtabāhyadehāni| suptavat suptāni atyarthāsparśajñānītyarthaḥ| kapālaḥ sthālyādikhaṇḍaḥ| saktāni cirabhāvīni gatyādīni yeṣāṃ te tathā| ṛṣyajihvalakṣaṇe bahiriti kuṣṭhaparyante, antariti vikṛtamadhyamucyate 15| ṛṣyo hariṇaviśeṣaḥ| puṇḍarīkapalāśaśabdena padmapuṣpadalamiha| viśīrṇabahistanūnītyatra tanuśabdaḥ pradeśe vartate; tena viśīrṇaparyantadeśānītyarthaḥ| sidhmakuṣṭhaṃ yathoktalakṣaṇaṃ sidhmapuṣpikāvyatiriktameva bruvate; sidhmapuṣpikābhiprāyeṇa ca suśrute sidhmakuṣṭhaṃ kṣudrakuṣṭheṣu paṭhitam| dadru tu suśrute mahākuṣṭhe paṭhitamapīha kṣudrakuṣṭhe paṭhitamuttarottaradhātvanupraveśābhāvāt tathā'tyarthapīḍārahitatvācca, suśrute tu tadanubandhitvaprakarṣānmahākuṣṭhe paṭhitam| sarvakuṣṭhaliṅgasamanvitānītyetetāvataivārthe labdhe punaḥ pāpīyasā sarvakuṣṭhaliṅgasambhavenetivacanādyadeva pāpīyaḥ kuṣṭhaliṅgaṃ, tadeva kākaṇake bhavati nānyaditi darśayati| pāpīyaseti atyarthapīḍākṛtā| kiṃvā pāpīyasetyādipunarvacanena sarvakuṣṭhaliṅgānāṃ kākaṇake pāpārabdhatvenāsādhyatāmatyarthapīḍākartṛtāṃ ca darśayati||8||
tatra yadasādhyaṃ tadasādhyatāṃ nātivartate, sādhyaṃ punaḥ kiñcit sādhyatāmativartate kadācidapacārāt| sādhyāni hi ṣaṭ kākaṇakavarjyānyacikitsyamānānyapacārato vā doṣairabhiṣyandamānānyasādhyatāmupayānti||9||
kadācidityanenāgre 16 vakṣyamāṇasacikitsyamānatāpakṣāntaraṃ darśayati| apacārato veti utpanne'pi kuṣṭhe nidānasevanāt| abhiṣyandamānānīti āpūryamāṇāni||9||
sādhyānāmapi hyupekṣyamāṇānāṃ tvaṅmāṃsaśoṇitalasīkākothakledasaṃsvedajāḥ krimayo'bhimūrcchanti; te bhakṣayantastvagādīn doṣāḥ 17 punardūṣayanta imānupadravān pṛthak pṛthagutpādayanti- tatra vātaḥ śyāvāruṇavarṇaṃ paruṣatāmapi ca raukṣyaśūlaśoṣatodavepathuharṣasaṅkocāyāsastambhasuptibhedabhaṅgān, pittaṃ dāhasvedakledakothasrāvapākarāgān, śleṣmā tvasya śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravotsedhopasnehopalepān, krimayastu tvagādīṃścaturaḥ sirāḥ snāyūścāsthīnyapi ca taruṇānyādadate 18||10|| asyāṃ caivāvasthāyāmupadravāḥ kuṣṭhinaṃ spṛśanti; tadyathā- prasravaṇamaṅgabhedaḥ patanānyaṅgāvayavānāṃ tṛṣṇājvarātīsāradāhadaurbalyārocakāvipākāśca, tathāvidhamasādhyaṃ vidyāditi||11||
doṣāḥ punardūṣayanta iti tvagādīneva| taruṇānīti komalāni nāsāsthyādīni| ādadate bhakṣayanti||10-11||
bhavanti cātra- sādhyo'yamiti yaḥ pūrvaṃ naro rogamupekṣate| sa kiñcitkālamāsādya mṛta evāvabudhyate||12|| yastu prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā| bheṣajaṃ kurute samyak sa ciraṃ sukhamaśnute||13|| yathā hyalpena yatnena chidyate taruṇastaruḥ| sa evātipravṛddhastu chidyate'tiprayatnataḥ||14|| evameva vikāro'pi taruṇaḥ sādhyate sukham| vivṛddhaḥ sādhyate kṛcchrādasādhyo vā'pi jāyate||15|| tatra ślokaḥ- saṅkhyā dravyāṇi doṣāśca hetavaḥ pūrvalakṣaṇam| rūpāṇyupadravāścoktāḥ kuṣṭhānāṃ kauṣṭhike pṛthak||16||
kiñcitkālamiti asādhyavyādhikālam| mṛta eveti maraṇopakaṇṭhagataḥ| avabudhyata ityatra ‘sādhyavyādhyupekṣāphalaṃ mṛtyum’ iti śeṣaḥ||12-16||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘prakṛtivikṛtimāpannāni’ iti pā. ↩
- 2 ‘cartudhā caturvidhāḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 3 ‘saptadhātuduṣṭiniyamaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘dūṣyasyaiva karmavyāptyādikṛtaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘…granthānusārāt’ iti pā. ↩
- 6 ‘sa eva’ iti pā. ↩
- 7 ‘siṇasiṇikā’ iti pā. ↩
- 8 ‘tanūni’ iti pā. ↩
- 9 ‘suptasuptāni’ iti pā. ↩
- 10 ‘…pīnaparyantāni’ iti pā. ↩
- 11 ‘…śuklaraktapicchāsrāvīṇi’ iti pā. ↩
- 12 ‘paruṣāruṇaviśīrṇāni bahistanūni’ iti pā. ↩
- 13 ‘pāpīyasāṃ sarvakuṣṭhaliṅgasambhavatvena’ iti pā. ↩
- 14 ‘udbhūtabahistanūni unmūlīkṛtabāhyadehāni’ iti pā. ↩
- 15 ‘vikṛtaṃ madhye’ iti pā. ↩
- 16 ‘kadācidvacanenāgre’ iti pā. ↩
- 17 ‘doṣān’ iti pā. ↩
- 18 ‘…ni khādanti’ iti pā. ↩