athātaḥ śoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
jvaranidānoktasambandhādrājayakṣmanidānamucyate||1-2||
iha khalu catvāri śoṣasyāyatanāni bhavanti; tadyathā- sāhasaṃ sandhāraṇaṃ kṣayo viṣamāśanamiti||3||
āyatanānīti kāraṇāni| saṅkhyeyasāhasādinirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ catvārīti punarvacanaṃ sāhasādīnāmavāntarabalavadvigrahādibhede'pyekajātīyatāpratipādanārtham||3||
tatra sāhasaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣo durbalo hi san balavatā saha vigṛhṇāti, atimahatā vā dhanuṣā vyāyacchati, jalpati vā'pyatimātram, atimātraṃ vā bhāramudvahati, apsu vā plavate cātidūram, utsādanapadāghātane 1 vā'tipragāḍhamāsevate, atiprakṛṣṭaṃ vā'dhvānaṃ drutamabhipatati, abhihanyate vā, anyadvā kiñcidevaṃvidhaṃ viṣamamatimātraṃ vā vyāyāmajātamārabhate, tasyātimātreṇa karmaṇoraḥ kṣaṇyate| tasyoraḥ kṣatamupaplavate vāyuḥ| sa tatrāvasthitaḥ śleṣmāṇamuraḥsthamupasaṅgṛhya 2 pittaṃ ca dūṣayan viharatyūrdhvamadhastiryak ca| tasya yoṃ'śaḥ śarīrasandhīnāviśati tenāsya jṛmbhā'ṅgamardo jvaraścopajāyate, yastvāmāśayamabhyupaiti tena rogā bhavanti urasyā arocakaśca 3, yaḥ kaṇṭhamabhiprapadyate kaṇṭhastenoddhvaṃsyate svaraścāvasīdati, yaḥ prāṇavahāni srotāṃsyanveti tena śvāsaḥ pratiśyāyaśca jāyate, yaḥ śirasyavatiṣṭhate śirastenopahanyate; tataḥ kṣaṇanāccaivoraso viṣamagatitvācca vāyoḥ kaṇṭhasya coddhvaṃsanāt kāsaḥ satatamasya sañjāyate, sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ ṣṭhīvati, śoṇitāgamanāccāsya daurbalyamupajāyate; evamete sāhasaprabhavāḥ sāhasikamupadravāḥ spṛśanti| tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣo matimān balamātmanaḥ samīkṣya tadanurūpāṇi karmāṇyārabheta kartuṃ; balasamādhānaṃ hi śarīraṃ, śarīramūlaśca puruṣa iti||4|| bhavati cātra- sāhasaṃ varjayet karma rakṣañjīvitamātmanaḥ| jīvan hi puruṣastviṣṭaṃ karmaṇaḥ phalamaśnute||5||
padāghātanaṃ padbhyāmunmardanam| atiprakṛṣṭamiti atidūram| uraḥkṣatamupaplavate vyāpnotītyarthaḥ| uraḥsthamiti svabhāvādevoraḥstham| urasyā iti urogatā hṛddravaśūlādayaḥ 4| āmāśayagatena corasyarogakaraṇamuraso'pyāmāśayapratyāsannatvāt| balena samyagādhīyate dhāryata iti balasamādhānaṃ śarīram| śarīramūlaśca puruṣa iti saṃyogapuruṣa ityarthaḥ||4-5||
sandhāraṇaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣo rājasamīpe bhartuḥ samīpe vā gurorvā pādamūle dyūtasabhamanyaṃ vā satāṃ samājaṃ strīmadhyaṃ vā samanupraviśya yānairvā'pyuccāvacairabhiyān 5 bhayāt prasaṅgāddhrīmattvāddhṛṇitvādvā niruṇaddhyāgatān vātamūtrapurīṣavegān tadā 6 tasya sandhāraṇādvāyuḥ prakopamāpadyate, sa prakupitaḥ pittaśleṣmāṇau samudīryordhvamadhastiryak ca viharati; tataścāṃśaviśeṣeṇa pūrvavaccharīrāvayavaviśeṣaṃ praviśya śūlamupajanayati, bhinatti purīṣamucchoṣayati vā, pārśve cātirujati, aṃsāvavamṛdgāti, kaṇṭhamuraścāvadhamati, śiraścopahanti, kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ svarabhedaṃ pratiśyāyaṃ copajanayati; tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣo matimānātmanaḥ śārīreṣveva yogakṣemakareṣu prayateta viśeṣeṇa; śarīraṃ hyasya mūlaṃ, śarīramūlaśca puruṣo bhavati||6|| bhavati cātra- sarvamanyat parityajya śarīramanupālayet| tadabhāve hi bhāvānāṃ sarvābhāvaḥ śarīriṇām||7||
samājamiti sabhām| uccāvacairiti uccanīcaiḥ| abhiyāniti gacchan| bhayādityādi rājasamīpādīṣu yathāyogyatayā boddhavyam| yogena ye kṣemakarāste yogakṣemakarāḥ, te ceha mūtrapurīṣāvidhāraṇādayaḥ| viśeṣeṇetivacanācchārīreṣveva viśeṣeṇa yatnaṃ kuryānmānasayogakṣemāpekṣayeti darśayati| ātmana iti padaṃ paraśarīrayogakṣemāpekṣayā svaśarīrayogakṣemakaraṇasyopādeyatādarśanārtham| atha kathaṃ mānasayogakṣemāpekṣayā tathā paraśarīrayogakṣemāpekṣayā svaśarīrayogakṣemaḥ 7 śreṣṭha ityāha- śarīramityādi| asya puruṣasya| sarvapuruṣārtheṣu kartavyeṣu yasmāccharīraṃ mūlamiti kāraṇaṃ, tasmāt svaśarīrayogakṣemamevācaredviśeṣeṇa, paścāt paraśarīramānasayogakṣemamityarthaḥ| svaśarīre hyupahate paraśarīropakārastathā'dhyātmikaśubhacintā ca vyākulā bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā, yogāḥ śarīrasya balavarṇādyutkarṣayogāḥ, kṣemāścānāgatābādhapratiṣedhāḥ, teṣu| nanu yadyevamādhyātmike'pi bhāve śarīraṃ mūlaṃ, tat kiṃ puruṣo'pradhānameva? netyāha- śarīramūlaśca puruṣa iti| śarīrasyāpyutpattau dharmādharmasahāyo bhoktā sukhaduḥkhānāmātmā mūlaṃ kāraṇamityarthaḥ| mūlaśabdaścāyaṃ bhāvapradhānaḥ; tena śarīramūlatvaṃ yasyātmanaḥ sa ‘śarīramūlaḥ’ iti puṃliṅganirdeśa upapannaḥ| sarvābhāva iti dharmādicaturvargābhāva ityarthaḥ||6-7||
kṣayaḥ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣo'timātraṃ śokacintāparigatahṛdayo bhavati, īrṣyotkaṇṭhābhayakrodhādibhirvā samāviśyate, kṛśo vā san rūkṣānnapānasevī bhavati, durbalaprakṛtiranāhāro'lpāhāro vā bhavati, tadā tasya hṛdayasthāyī rasaḥ kṣayamupaiti; sa tasyopakṣayācchoṣaṃ prāpnoti, apratīkārāccānubadhyate yakṣmaṇā yathopadekṣyamāṇarūpeṇa|8|
hṛdayasthāyī rasa iti dhāturūpo'nnarasapoṣya ityarthaḥ; anye tu, hṛdayasthāyī rasa iti ojo bruvate| yathopadekṣyamāṇarūpeṇeti ‘sandhayaḥ śithilībhavanti’ ityādigranthavakṣyamāṇalakṣaṇena||8||
yadā vā puruṣo'tiharṣādatiprasaktabhāvaḥ strīṣvatiprasaṅgamārabhate, tasyātimātraprasaṅgādretaḥ kṣayameti| kṣayamapi copagacchati retasi yadi manaḥ strībhyo naivāsya nivartate, tasya cātipraṇītasaṅkalpasya maithunamāpadyamānasya na śukraṃ pravartate'timātropakṣīṇaretastvāt, tathā'sya vāyurvyāyacchamānaśarīrasyaiva dhamanīranupraviśya śoṇitavāhinīstābhyaḥ śoṇitaṃ pracyāvayati, tacchukrakṣayādasya punaḥ śukramārgeṇa śoṇitaṃ pravartate vātānusṛtaliṅgam| athāsya śukrakṣayācchoṇitapravartanācca sandhayaḥ śithilībhavanti, raukṣyamupajāyate, bhūyaḥ śarīraṃ daurbalyamāviśati 8, vāyuḥ prakopamāpadyate; sa prakupito vaśikaṃ 9 śarīramanusarpannudīrya śleṣmapitte pariśoṣayati māṃsaśoṇite, pracyāvayati śleṣmapitte saṃrujati pārśve, avamṛdgātyaṃsau 10, kaṇṭhamuddhvaṃsati, śiraḥ śleṣmāṇamupatkleśya pratipūrayati śleṣmaṇā, sandhīṃśca prapīḍayan karotyaṅgamardamarocakāvipākau ca, pittaśleṣmotkleśāt pratilomagatvācca vāyurjvaraṃ kāsaṃ śvāsaṃ svarabhedaṃ pratiśyāyaṃ copajanayati; sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ ṣṭhīvati, śoṇitagamanāccāsya daurbalyamupajāyate, tataḥ sa upaśoṣaṇairetairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanairupaśuṣyati| tasmāt puruṣo matimānātmanaḥ śarīramanurakṣañchukramanurakṣet| parā hyeṣā phalanirvṛttirāhārasyeti||8|| bhavati cātra- āhārasya paraṃ dhāma śukraṃ tadrakṣyamātmanaḥ| kṣayo 11 hyasya bahūn rogānmaraṇaṃ vā niyacchati||9||
samprati kṣayeṣu śoṣakāraṇeṣu prāyaḥ śoṣajanakatvena pradhānaṃ śukrakṣayaṃ śoṣakāraṇaṃ yadā vetyādinā prāha| atipraṇītasaṅkalpasyeti atimahatā prayatnena kṛtadhvajocchrāyasya| vyāyacchamānasyeti vyavāyamācarataḥ| vātānusṛtaliṅgamiti vātaliṅgayuktaṃ duṣṭavātaliṅgayuktamiti yāvat| śarīraṃ karmabhūtaṃ, daurbalyaṃ kartṛbhūtam, āviśatīti yojanā| vaśikamiti śūnyaṃ, śukraśoṇitakṣayādriktamityarthaḥ; etacca hetugarbhaviśeṣaṇam; etena yasmādvaśikaṃ śarīraṃ, tasmādanusarpatītyarthaḥ| parā phalanirvṛttiriti śreṣṭhā āhāraphalasampattirityarthaḥ| paraṃ dhāma iti utkṛṣṭasāram; utkṛṣṭatvaṃ ca śukrasyātiprasādarūpatvāt| etacca śoṣakāraṇeṣu kṣayeṣu kevalaśukrakṣayopasaṃharaṇaṃ prādhānyāt, nānyaśoṣahetvabhāvāditi boddhavyam| rūkṣādyannapānasevājanito raktādikṣayo'pi rājayakṣmakāraṇatvenoktaḥ||8-9||
viṣamāśanaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ, tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā puruṣaḥ pānāśanabhakṣyalehyopayogān prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopaśayaviṣamānāsevate, tadā tasya tebhyo vātapittaśleṣmāṇo vaiṣamyamāpadyante; te viṣamāḥ śarīramanusṛtya yadā srotasāmayanamukhāni 12 prativāryāvatiṣṭhante tadā janturyadyadāhārajātamāharati tattadasya mūtrapurīṣamevopajāyate bhūyiṣṭhaṃ nānyastathā śarīradhātuḥ; sa purīṣopaṣṭambhādvartayati, tasmācchuṣyato viśeṣeṇa purīṣamanurakṣyaṃ tathā'nyeṣāmatikṛśadurbalānāṃ; tasyānāpyāyamānasya viṣamāśanopacitā doṣāḥ pṛthak pṛthagupadravairyuñjanto bhūyaḥ śarīramupaśoṣayanti| tatra vātaḥ śūlamaṅgamardaṃ kaṇṭhoddhvaṃsanaṃ pārśvasaṃrujanamaṃsāvamardaṃ svarabhedaṃ pratiśyāyaṃ copajanayati; pittaṃ jvaramatīsāramantardāhaṃ ca; śleṣmā tu pratiśyāyaṃ śiraso gurutvamarocakaṃ kāsaṃ ca, sa kāsaprasaṅgādurasi kṣate śoṇitaṃ niṣṭhīvati, śoṇitagamanāccāsya daurbalyamupajāyate| evamete viṣamāśanopacitāstrayo doṣā rājayakṣyāṇamabhinirvartayanti| sa tairupaśoṣaṇairupadravairupadrutaḥ śanaiḥ śanaiḥ śuṣyati| tasmāt puruṣo matimān prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopaśayādaviṣamamāhāramāharet||10|| bhavati cātra- hitāśī syānmitāśī syātkālabhojī jitendriyaḥ| paśyan rogān bahūn kaṣṭān buddhimān viṣamāśanāt||11||
prakṛtikaraṇādayo rasavimāne prapañcanīyāḥ| atra copaśayaśabdena upayoktā yo rasavimāne vaktavyaḥ sa eva gṛhyate| yatastatroktaṃ- “upayoktā punaryastamāhāramāharati, yadāyattamokasātmyam” (vi.a.1) iti| anena hi tatropayoktṛparīkṣayā sātmyameva parīkṣyata ityuktam| ayanamukhānīti 13 gatidvārāṇi; ayanaṃ gatiḥ| parivāryeti avarudhya| tathā sarveṣāmatyarthakṛśadurbalānāṃ purīṣamanurakṣyamiti yojanā| enameva cārthaṃ vakṣyati- “śoṣī muñcati gātrāṇi purīṣasraṃsanādati(pi)| sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam” (ci.a.8) iti| kāsaprasaṅgāditi kāsātisambandhādityarthaḥ||10-11||
etaiścaturbhiḥ śoṣasyāyatanairupasevitairvātapittaśleṣmāṇaḥ prakopamāpadyante| te prakupitā nānāvidhairupadravaiḥ śarīramupaśoṣayanti| taṃ sarvarogāṇāṃ kaṣṭatamatvādrājayakṣmāṇamācakṣate bhiṣajaḥ; yasmādvā pūrvamāsīdbhagavataḥ somasyoḍurājasya tasmādrājayakṣmeti||12||
kaṣṭatamatvādityatra cakāro luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ; tena kaṣṭatamatvācca tathā candramasaḥ prāgutpannatvācceti hetudvayaṃ jñeyam| yadā kaṣṭatamatvāttadā ‘rājeva 14 yakṣmā rājayakṣmeti’ niruktirboddhavyā| uḍurājasyeti vacanād rājasañjñatvaṃ somasya darśayati; tataśca ‘rājño yakṣmā rājayakṣmā’ iti niruktirbhavati||12||
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- pratiśyāyaḥ, kṣavathurabhīkṣṇaṃ, śleṣmaprasekaḥ, mukhamādhuryam, anannābhilāṣaḥ, annakāle cāyāsaḥ, doṣadarśanamadoṣeṣvalpadoṣeṣu vā bhāveṣu pātrodakānnasūpāpūpopadaṃśapariveśakeṣu, bhuktavataścāsya hṛllāsaḥ, tathollekhanamapyāhārasyāntarāntarā, mukhasya pādayośca śophaḥ 15, pāṇyoścāvekṣaṇamatyartham, akṣṇoḥ śvetāvabhāsatā cātimātraṃ, bāhvośca pramāṇajijñāsā, strīkāmatā, nirghṛṇitvaṃ, bībhatsadarśanatā cāsya kāye, svapne cābhīkṣṇaṃ darśanamanudakānāmudakasthānānāṃ śūnyānāṃ ca grāmanagaranigamajanapadānāṃ śuṣkadagdhabhagnānāṃ ca vanānāṃ kṛkalāsamayūravānaraśukasarpakākolūkādibhiḥ saṃsparśanamadhirohaṇaṃ yānaṃ vā śvoṣṭrakharavarāhaiḥ 16 keśāsthibhasmatuṣāṅgārarāśīnāṃ cādhirohaṇamiti (śoṣapūrvarūpāṇi 17 bhavanti)||13||
pūrvarūpeṣu pratiśyāyādiḥ prāyaḥ kaphayuktapūrvarūpotpādo vāyunā'pi pradhānena kriyamāṇe śoṣe uraḥsthaśleṣmasaṃsargādboddhavyaḥ; yataśca prāyeṇa kapho'tra sthānamahimnā prakupito bhavati, tena śoṣaṃ kaphapradhānaliṅgatvena śleṣmaroga iti ca bruvate| adoṣeṣviti pātrādiviśeṣaṇam| pāṇyoścāvekṣaṇādipūrvarūpaṃ prabhāvāt| bībhatsadarśanatā kāya iti kāyasya vivarṇavigandhatvādinā| nigamo nagaraviśeṣo bahuvasatiḥ; janapadaṃ maṇḍalam| adhirohaṇaṃ ceti kṛkalāsādīnāmeva śarīrādhirohaṇam| svapne śvoṣṭrakharagamanaṃ cehādiṅniyamena boddhavyaṃ, tena riṣṭaṃ na bhavati; yattu vakṣyati- “śvabhiruṣṭraiḥ kharairvā'pi yāti yo dakṣiṇāṃ diśam” ityādi, taddakṣiṇadiṅniyatatvādriṣṭaṃ jñeyam| yatra pūrvarūpaṃ svapnarūpamasti rājayakṣmonmādādau tatrocyate, jvarādau tvavidyamānatvānnocyate| yattu riṣṭaṃ riṣṭādhikāre jvarādīnāṃ svapnarūpaṃ pūrvarūpaṃ vakṣyati- “pretaiḥ saha piben madyaṃ” (iṃ.a.5) ityādinā, tadriṣṭameva||13||
ata ūrdhvamekādaśarūpāṇi tasya bhavanti; tadyathā- śirasaḥ paripūrṇatvaṃ, kāsaḥ, śvāsaḥ, svarabhedaḥ, śleṣmaṇaśchardanaṃ, śoṇitaṣṭhīvanaṃ, pārśvasaṃrojanam, aṃsāvamardaḥ, jvaraḥ, atīsāraḥ, arocakaśceti||14||
ekādaśarūpāṇītivacanena ekādaśarūpāṇyeva sampūrṇarājayakṣmaṇi bhavantīti darśayati| kāsaśvāsādayaśca ye ekādaśarūpā udāharaṇārthaṃ vyākhyātā na te pratiniyamārthaṃ, tena cikitsite vakṣyamāṇamekādaśarūpacatuṣṭayaṃ bhinnalakṣaṇaṃ na virodhi||14||
tatrāparikṣīṇabalamāṃsaśoṇito 18 balavānajātāriṣṭaḥ sarvairapi śoṣaliṅgairupadrutaḥ sādhyo jñeyaḥ| balavānupacito hi sahatvādvyādhyauṣadhabalasya kāmaṃ subahuliṅgo'pyalpaliṅga eva mantavyaḥ||15||
aparikṣīṇabalābhidhāne'pi balavāniti padaṃ sahajabalayuktatvopadarśanārthaṃ; sahajabalo hyupakṣīṇabalo'pyakṣīṇabalavadbhavatīti bhāvaḥ| sahatvādvyādhyauṣadhabalasyeti yasmādbalavān vyādhibalaṃ tathauṣadhabalaṃ ca sahate, tena na tābhyāmabhibhūyata ityarthaḥ| alpaliṅga eveti alpaliṅga iva sukhasādhya ityarthaḥ||15||
durbalaṃ tvatikṣīṇabalamāṃsaśoṇitamalpaliṅgamajātāriṣṭamapi bahuliṅgaṃ jātāriṣṭaṃ ca vidyāt, asahatvādvyādhyauṣadhabalasya; taṃ parivarjayet, kṣaṇenaiva hi prādurbhavantyariṣṭāni, animittaścāriṣṭaprādurbhāva iti||16|| tatra ślokaḥ- samutthānaṃ ca liṅgaṃ ca yaḥ śoṣasyāvabudhyate| pūrvarūpaṃ ca tattvena sa rājñaḥ kartumarhati||17||
bahuliṅgaṃ jātāriṣṭaṃ ca vidyāditi bahuliṅgamivāsādhyaṃ tathā jātāriṣṭamiva mārakaṃ vidyādityarthaḥ| nanu, riṣṭaṃ vinā maraṇaṃ nāsti, vacanaṃ hi- “maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṃ.a.2) iti, tat kathamajātāriṣṭo jātāriṣṭa ivādūramaraṇatveneha jñātavya ityāha- kṣaṇena hītyādi| asādhye hi riṣṭaṃ bhavati, asādhyatā ca balamāṃsakṣayakṛtā'styeva; tena, avaśyaṃ riṣṭena bhavitavyamityarthaḥ| athājātāriṣṭe kāraṇāsevayā'riṣṭaṃ na bhaviṣyatyevetyāha- animittataścāriṣṭaprādurbhāva iti| na hi riṣṭaṃ dṛṣṭaṃ kiñcitkāraṇāntaramapekṣate 19, kintvanimittata eva bhavati| tena hetvasevayā'pyariṣṭotpādo bhaviṣyatīti kṛtvā āśvāsaḥ kartavyaḥ; kiñcanimittamevāriṣṭaṃ bhavati tena riṣṭānutpāde sati nāśvāsaḥ kartavya ityarthaḥ||16-17||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne śoṣanidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne śoṣanidānaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 yogīndranāthasenastu ‘ucchādanaparāghātane’ iti paṭhati, ‘ucchādanaṃ śilādibhirurasi āvaraṇaṃ, parāghātanaṃ parairanyaiḥ śatrubhirvā āghātanaṃ ca’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 2 ‘upasaṃsṛjya śoṣayan’ iti pā. ↩
- 3 ‘yastvāmāśayamabhyupaiti tenāsya varco bhidyate, yastu hṛdayamāviśati tena rogā bhavantyurasyāḥ, yo rasānāṃ tenāsyārocakaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘hṛdbhavaśūlādayaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘abhigacchan’ iti pā. ↩
- 6 ‘tataḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘svaśarīrayogakṣemakaraṇameva kartavyamityāha’ iti pā. ↩
- 8 ‘daurbalyamāviśatīti vāyuḥ prakopamāpadyate’ iti pā. ↩
- 9 ‘arasikaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘avagṛhṇātyaṃsau’ iti pā. ↩
- 11 ‘kṣayādasya bahūn rogān maraṇaṃ vā'dhigacchati iti pā. ↩
- 12 ‘srotasāṃ mukhāni’ iti pā. ↩
- 13 ‘āyatimukhānīti gatidvārāṇi, āyatirhi gatiḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘yakṣmaṇāṃ rājā rājayakṣmā’ iti pā. ↩
- 15 ‘śoṣaḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘varāhoṣṭrakharaiḥ’ iti pā. ↩
- 17 yogīndranāthasenastu ‘śoṣapūrvarūpāṇi bhavanti’ iti na paṭhati ↩
- 18 ‘aparikṣīṇamāṃsaśoṇitaḥ’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 19 ‘kāraṇamapekṣate’ iti pā. ↩