athāto'pasmāranidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
unmādānantaraṃ prāgutpattāvapasmārotpādādapasmāranidānamucyate||1-2||
iha khalu catvāro'pasmārā bhavanti vātapittakaphasannipātanimittāḥ||3||
catvāra iti vacanamāgantusambandhe'pyapasmārāṇāṃ catuṣkapratipādanārtham; apasmāro hi nonmādavat svatantreṇāgantunā kriyate||3||
ta evaṃvidhānāṃ prāṇabhṛtāṃ kṣipramabhinirvartante; tadyathā- rajastamobhyāmupahatacetasāmudbhrāntaviṣamabahudoṣāṇāṃ samalavikṛtopahitānyaśucīnyabhyavahārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogamapi ca viṣamamācaratāmanyāśca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣayādvā 1 doṣāḥ prakupitā rajastamobhyāmupahatacetasāmantarātmanaḥ śreṣṭhatamamāyatanaṃ hṛdayamupasṛtyopari tiṣṭhante, tathendriyāyatanāni ca| tatra cāvasthitāḥ santo yadā hṛdayamindriyāyatanāni 2 ceritāḥ kāmakrodhabhayalobhamohaharṣaśokacintodvegādibhiḥ sahasā'bhipūrayanti, tadā janturapasmarati||4||
udbhrāntaviṣamabahudoṣāṇāmiti atrodbhrāntatvenonmārgitvaṃ, viṣamatvena kadācidapasmāravegakartṛtvaṃ darśyate| samaletyādi unmādavyākhyānatulyam| atyupakṣayādveti atyupakṣīṇadehatvādityarthaḥ; unmādanidāne'pi samalavikṛtetyādigranthe ‘atyupakṣīṇadehānāṃ’ (ni.a.7) ityuktam| śreṣṭhatamāyatanamiti anenānyo'pi śarīradeśo'ntarātmanaḥ sthānaṃ, hṛdayaṃ tu śreṣṭhatamaṃ, tatraiva cetanāviśeṣanibandhanāditi darśayati| upasṛtyeti vyāpya| upari tiṣṭhante iti hṛdayasyopari indriyāyatanāni copasṛtya tiṣṭhante iti yojanā| ‘paryavatiṣṭhante’ iti pāṭho vyakta eva| tatrāvasthitā iti hṛdaye indriyāyataneṣu ca līnatvenāvasthitāḥ| te ca līnāḥ santaḥ kāmādibhirīritāḥ punarhṛdayamindriyāyatanāni ca viśeṣeṇa pūrayanti yadā, tadā apasmarati apasmāravegayukto bhavatīti vākyārthaḥ||4||
apasmāraṃ punaḥ smṛtibuddhisattvasamplavādbībhatsaceṣṭamāvasthikaṃ tamaḥ praveśamācakṣate||5||
apasmārapratyātmalakṣaṇamāha- apasmāraṃ punarityādi| samplavāditi vikṛtigamanāt| bībhatsā phenavamanāṅgabhaṅgādirūpā ceṣṭā yasmin tadbībhatsaceṣṭam| āvasthikaṃ tamaḥpraveśamiti kādācitkaṃ tamaḥpraveśaṃ; tamaḥpraveśo'jñānasādharmyāt, apasmāravegavān hi tamaḥpraveśe iva na kiñcidbudhyate||5||
tasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- bhrūvyudāsaḥ satatamakṣṇorvaikṛtamaśabdaśravaṇaṃ lālāsiṅghāṇaprasravaṇamanannābhilaṣaṇamarocakāvipākau hṛdayagrahaḥ kukṣerāṭopo daurbalyamasthibhedo'ṅgamardo mohastamaso darśanaṃ mūrcchā bhramaścābhīkṣṇaṃ svapne ca madanartanavyadhanavyathanavepanapatanādīnīti||6|| tato'nantaramapasmārābhinirvṛttireva||7||
aśabdaśravaṇamiti avidyamānaśabdaśravaṇaśabdam| āṭopaḥ guḍaguḍāśabdaviśeṣo vātajanyaḥ 3 śrūyata ityarthaḥ||6-7||
tatredamapasmāraviśeṣavijñānaṃ bhavati; tadyathā- abhīkṣṇamapasmarantaṃ, kṣaṇena 4 sañjñāṃ pratilabhamānam, utpiṇḍitākṣam, asāmnā vilapantam, udvamantaṃ phenam, atīvādhmātagrīvam, āviddhaśiraskaṃ, viṣamavinatāṅgulim, anavasthitapāṇipādam, aruṇaparuṣaśyāvanakhanayanavadanatvacam, anavasthitacapalaparuṣarūkṣarūpadarśinaṃ, vātalānupaśayaṃ, viparītopaśayaṃ ca vātenāpasmarantaṃ 5 vidyāt (1)||8|| abhīkṣṇamapasmarantaṃ kṣaṇena 6 sañjñāṃ pratilabhamānam, avakūjantam, āsphālayantaṃ bhūmiṃ, haritahāridratāmranakhanayanavadanatvacaṃ, rudhirokṣitograbhairavādīptaruṣitarūpadarśinaṃ, pittalānupaśayaṃ,viparītopaśayaṃ ca pittenāpasmarantaṃ vidyāt (2)||8|| cirādapasmarantaṃ, cirācca sañjñāṃ pratilabhamānaṃ, patantam, anativikṛtaceṣṭaṃ, lālāmudvamantaṃ, śuklanakhanayanavadanatvacaṃ, śuklagurusnigdharūpadarśinaṃ, śleṣmalānupaśayaṃ, viparītopaśayaṃ ca śleṣmaṇā'pasmarantaṃ vidyāt (3)||8|| samavetasarvaliṅgamapasmāraṃ sānnipātikaṃ vidyāt, tamasādhyamācakṣate (4)||8|| iti catvāro'pasmārā vyākhyātāḥ||8||
tatredamityādi| viśeṣavijñānaṃ vātādyapasmāraliṅgamityarthaḥ| kṣaṇena sañjñāṃ pratilabhamānamiti vātāpasmāre śīghraṃ prabodho bhavatīti darśayati| ādhmātagrīvamiti pūritastabdhagrīvam| āviddhaśiraskamiti vakraśiraskam| anavasthitacapalarūpadarśanaṃ patanakāle jñeyaṃ, patitastu na budhyata eva| evamanyatrāpi rūpadarśanaṃ boddhavyam| suśrute'pi patanakāla eva rūpadarśanamuktaṃ; yathā- “yo brūyādvikṛtaṃ sattvaṃ kṛṣṇaṃ māmanudhāvati| tato me cittanāśaḥ syāt so'pasmāro'nilātmakaḥ” (su.u.a.61) ityādi| pittāpasmāre yadyapi 7 viśeṣalakṣaṇe kṣaṇena sañjñāṃ pratilabhamānamityuktaṃ, tathā'pi vātikāpekṣayā kālaprakarṣo'tra jñeyaḥ; pittādapi hi vāyuḥ śīghrakārī bhavati| ugraṃ hiṃsakamiva, bhairavaṃ tu ahiṃsakamapi bhayajanakaṃ śmaśānādi, ādīptaṃ jvalitam| cirādapasmarantamiti bhūyasā kālenāpasmāravegavantam||8||
teṣāmāganturanubandho bhavatyeva kadācit, tamuttarakālamupadekṣyāmaḥ| tasya viśeṣavijñānaṃ yathoktaliṅgairliṅgādhikyamadoṣaliṅgānurūpaṃ ca kiñcit||9||
bhavatyevetyatra evakāro'tyantāyogavyavacchede; yathā- nīlaṃ sarojaṃ bhavatyeva, na ca na bhavati| kadāciditi padaṃ tvatyantāyogavyavacchedārthatāmeva dyotayati| etena, sarvāpasmāre bhūtasambandho bhavati, na ca svatantro'pasmāro bhautiko bhavatīti darśayati| uttarakālamiti cikitsite, yadyapi cāpasmāracikitsite'pi prapañco na vaktavyaḥ, tathā'pi tatronmādavidhyatideśādunmādoktavistāra 8 eveti kṛtvā ihoktaṃ- ‘tamuttarakālamupadekṣyāmaḥ’ iti; uktaṃ hi- “yasyānubandhaṃ tvāgantuṃ doṣaliṅgādhikākṛtim| paśyettasya bhiṣakkuryādāgantūnmādabheṣajam” (ci.a.10) iti| yathoktaliṅgairiti pañcamīsthāne tṛtīyā, tena yathoktāpasmāraliṅgebhyo liṅgādhikyaṃ liṅgātiriktatvaṃ; taccādoṣaliṅgānurūpaṃ doṣaliṅgāsadṛśamityarthaḥ| kiñciditi na sarvaṃ, kintu stokaṃ doṣaliṅgavilakṣaṇaṃ liṅgamāgantvanubandhe bhavati| etena ca svātantryeṇāgantvapasmārasambhavo na bhavatīti darśayati; yadi hi svatantra evāgantuḥ syāttadā na stokamāgantuliṅgaṃ syāt, kintu sarvameva||9||
hitānyapasmāribhyastīkṣṇāni saṃśodhanānyupaśamanāni ca yathāsvaṃ, mantrādīni cāgantusaṃyoge||10||
hitānītyādinā cikitsāsūtramāha| upaśamanāni ca hitānīti yojanā||10||
tasmin hi dakṣādhvaradhvaṃse dehināṃ nānādikṣu vidravatāmabhidravaṇataraṇadhāvanaplavanalaṅghanādyairdehavikṣobhaṇaiḥ purā gulmotpattirabhūt, haviṣprāśāt pramehakuṣṭhānāṃ, bhayatrāsaśokairunmādānāṃ, vividhabhūtāśucisaṃsparśādapasmārāṇāṃ, jvarastu khalu maheśvaralalāṭaprabhavaḥ 9, tatsantāpādraktapittam, ativyavāyāt punarnakṣatrarājasya rājayakṣmeti||11|| bhavanti cātra- apasmāro hi vātena pittena ca kaphena ca| caturthaḥ sannipātena pratyākhyeyastathāvidhaḥ||12|| sādhyāṃstu bhiṣajaḥ prājñāḥ sādhayanti samāhitāḥ| tīkṣṇaiḥ saṃśodhanaiścaiva yathāsvaṃ śamanairapi||13|| yadā doṣanimittasya bhavatyāganturanvayaḥ| tadā sādhāraṇaṃ karma pravadanti bhiṣagvidaḥ||14||
sampratyuktānāṃ gadānāmutpattimāha- tasminnityādi| yadyapi ca jvara eva tatra prathama utpannastathā'pyasau pṛthageva rudrakrodharūpa utpanna iti kṛtvā paścāducyate, gulmādayastu yajñadhvaṃsānantarakālabhūtā ekasāmagrījātatvena prathamamucyante; jvarasya tu sarvaprathamotpattirjvaranidāna evokteti bhāvaḥ| purā iti ādyutpattau| lalāṭaprabhava iti lalāṭabhavakrodhāgniprabhava ityarthaḥ| anvayaḥ anubandhaḥ| sādhāraṇamiti doṣapratyanīkaṃ vamanādi, devādipratyanīkaṃ ca balimaṅgalādi||11-14||
sarvarogaviśeṣajñaḥ sarvauṣadhaviśāradaḥ| bhiṣak sarvāmayān hanti na ca mohaṃ nigacchati 10||15||
nidānasthānoktasarvarogajñānaphalamāha- sarvetyādi| na ca mohaṃ nigacchatīti nidānasthānādyanukte'pi prameye sūkṣme'pi bahudṛṣṭatvena na mohaṃ gacchati, kinntu tadapyūhyata ityarthaḥ||15||
ityetadakhilenoktaṃ nidānasthānamuttamam|16|
akhileneti yāvannidānasthānatayā vyādhyaṣṭakaṃ pratijñātaṃ tāvadakhilenoktam| tena cikitsāsthānavaktavyanidānābhidhānānna nyūnatvaṃ; yacca jvarādinidānamapi punarvaktavyaṃ tadasyaiva prapañca iti bhāvaḥ|16|-
nidānārthakaro rogo rogasyāpyupalabhyate||16|| tadyathā- jvarasantāpādraktapittamudīryate| raktapittājjvarastābhyāṃ śoṣaścāpyupajāyate 11||17|| plīhābhivṛddhyā jaṭharaṃ jaṭharācchotha eva ca| arśobhyo jaṭharaṃ duḥkhaṃ gulmaścāpyupajāyate||18|| pratiśyāyādbhavet kāsaḥ kāsāt sañjāyate kṣayaḥ| kṣayo rogasya hetutve śoṣasyāpyupalabhyate||19||
samprati nidānaprakaraṇādrogāṇāmapi keṣāñcidvyādhiṃ prati kāraṇatvaṃ yat sambhavati, tadvaktumāha- nidānārthetyādi| nidānasyārthaḥ prayojanaṃ vyādhijananaṃ, tat karotīti nidānārthakaraḥ; vyādhijanaka ityarthaḥ| nidānarūpa iti vaktavye yannidānārthakara iti brūte, tena vyādhinā vyādhyante kriyamāṇe'pi mūlabhūtavyādhijanaka eva heturvyādhijanye'pi vyādhau mūlavyādhijananāvāntaravyāpāro nidānamiti darśayati| tena, rogajanye'pi roge mūlabhūtāsātmyendriyārthādi kāraṇatrayameva kāraṇaṃ bhavatīti na caturthakāraṇāntarāpattirityatiprasaṅgo vācyaḥ; jvarakāraṇānyeva hi uṣṇādīnyatimātrāṇi jvaramabhinirvartya raktapittamapi kāraṇāntaravardhitaśaktīni janayantītyādyanusaraṇīyam| gulmaścāpyupajāyate iti arśobhya eva| kāsāt sañjāyate kṣaya iti kāsāddhātukṣayo jāyate, sa ca dhātukṣayo rogasya śoṣābhidhānasya heturupalabhyata iti yojanā||16-19||
te pūrvaṃ kevalā rogāḥ paścāddhetvarthakāriṇaḥ| ubhayārthakarā dṛṣṭāstathaivaikārthakāriṇaḥ 12||20||
nanu yatra rogasya kāraṇaṃ rogo bhavati, tatra kiṃ kāraṇabhūtarogo'pradhānamevetyāśaṅkyāha- te pūrvamityādi|- te jvarādayo raktapittādyutpādāt pūrvaṃ kevalāḥ santo rogā eva rujākartṛtvena svayameva pradhānā iti; paścāddhetvarthakāriṇa iti paścādraktapittādyutpādakā bhavantītyarthaḥ| athaivamapi raktapittādikaṃ janayitvā jvarādayo hetuvadarogarūpā bhavanti na vetyāha- ubhayetyādi| ubhayārthakarā iti hetvarthaṃ raktapittādijananarūpaṃ, rogārthaṃ ca pīḍālakṣaṇaṃ kurvanti; na vyādhyantarajananamātraṃ kṛtvā nivartanta ityarthaḥ| prakārāntaramāha- tathaivaikārthakāriṇa iti| ekasyaiva hetorarthaṃ kurvantīti ekārthakāriṇaḥ||20||
kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati| na praśāmyati cāpyanyo hetvarthaṃ 13 kurute'pi ca||21||
etadeva pakṣadvayaṃ prātilomyena vivṛṇoti- kaściddhītyādi| atra yo hetvarthaṃ vyādhijananaṃ kṛtvā praśāmyati, sa ekārthakārī; yastu hetvarthaṃ vyādhyantarajananaṃ kṛtvā svayamapyanuvartate, sa ubhayārthakārī; yadā kāsaṃ samārabhyāpi svayamanuvartate, tadā pratiśyāyaḥ svayaṃ ca rujākartṛtvena rogārthakaraḥ, kāsajanakatvena hetvarthakaraśca bhavati; yadā tu kāsaṃ janayitvā svayaṃ nivartate, tadā kāsakāle nivṛttatvāt hetvarthamātraṃ 14 karotītyudāhāryam||21||
evaṃ kṛcchratamā nṝṇāṃ dṛśyante vyādhisaṅkarāḥ| prayogāpariśuddhatvāttathā cānyonyasambhavāt||22||
vyādhisaṅkarā vyādhimelakāḥ| kutaḥ punarevaṃ 15 bhavatītyāha- prayogetyādi|- prayogāpariśuddhatvaṃ yathā- āmātīsāre stambhanaṃ kṛtaṃ doṣaṃ saṃstabhya śūlānāhādhmānādi janayati| hetvantaramāha- anyonyasambhavāditi; parasparakāraṇarūpatvādityarthaḥ| pratiśyāyo hi svarūpeṇaiva kāsasya kāraṇaṃ, sa ca rājayakṣmaṇa ityādi||22||
prayogaḥ śamayedvyādhiṃ yo'nyamanyamudīrayet| nāsau viśuddhaḥ, śuddhastu śamayedyo na kopayet||23||
prayogāpariśuddhiṃ vivṛṇoti- prayoga ityādi| na kopayediti vyādhyantaraṃ na kuryādityarthaḥ| anyonyasambhavaśca jvarasantāpādraktapittamudīryata ityādinaivokta iti na punarvivriyate||23||
eko heturanekasya tathaikasyaika eva hi| vyādherekasya cāneko bahūnāṃ bahavo'pi ca||24|| jvarabhramapralāpādyā dṛśyante rūkṣahetujāḥ| rūkṣeṇaikena cāpyeko jvara evopajāyate||25|| hetubhirbahubhiścaiko jvaro rūkṣādibhirbhavet| rūkṣādibhirjvarādyāśca vyādhayaḥ sambhavanti hi||26||
hetuprakaraṇāddhetudharmāntaramāha- eko heturityādi| etatpakṣacatuṣṭayodāharaṇānyāha- jvaretyādi| yadyapi rūkṣaṃ bahūnāṃ kāraṇaṃ, tathā'pi deśakālādivaśāt kadācidekasyaiva jvarasya kāraṇaṃ bhavatīti jñeyam| rūkṣādibhiriti rūkṣoṣṇalavaṇādibhiḥ 16| jvarādyā iti jvararaktapittagulmādyāḥ||24-26||
liṅgaṃ caikamanekasya tathaivaikasya 17 lakṣyate| bahūnyekasya ca vyādherbahūnāṃ syurbahūni 18 ca||27|| viṣamārambhamūlānāṃ liṅgamekaṃ jvaro mataḥ| jvarasyaikasya cāpyekaḥ santāpo liṅgamucyate||28|| viṣamārambhamūlaiśca jvara eko nirucyate| liṅgairetairjvaraśvāsahikkādyāḥ santi cāmayāḥ||29||
liṅgasyāpi hetoriva cāturvidhyamāha- liṅgamityādi| tathaivaikasya lakṣyata iti ekaṃ liṅgamiti sambandhaḥ| viṣamārambhamūlānāmiti viṣamārambhaprathamānāṃ; viṣamārambhavisargitvamūṣmaṇo vaiṣamyamityādyuktajvaraliṅgānāmityarthaḥ| jvaraṃ hyekaṃ (santāpātmakaṃ 19 ) dṛṣṭvā viṣamārambhavisargitvādayo'sya bhūtā bhaviṣyanti vartanta iti vā liṅgyate| jvara eko nirucyata iti jñāyata ityarthaḥ| liṅgairetairityādi| etairviṣamārambhavisargitvādyairjvarādayaḥ santi ‘yuktā’ iti śeṣaḥ| viṣamārambhādayo hi vātajvare tathā vātaśvāse vātahikkāyāṃ vā yathāsambhavaṃ dṛśyanta eva||27-29||
ekā śāntiranekasya tathaivaikasya 20 lakṣyate| vyādherekasya cānekā bahūnāṃ bahvya eva ca||30|| śāntirāmāśayotthānāṃ vyādhīnāṃ laṅghanakriyā| jvarasyaikasya cāpyekā śāntirlaṅghanamucyate||31|| tathā laghvaśanādyāśca jvarasyaikasya śāntayaḥ| etāścaiva jvaraśvāsahikkādīnāṃ praśāntayaḥ||32||
etaccāturvidhyaṃ cikitsāyāmapi brūte- eketyādi||30-32||
sukhasādhyaḥ sukhopāyaḥ kālenālpena sādhyate| sādhyate kṛcchrasādhyastu yatnena mahatā cirāt||33|| yāti nāśeṣatāṃ vyādhirasādhyo yāpyasañjñitaḥ| paro'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyeyo'tivartate||34|| nāsādhyaḥ sādhyatāṃ yāti sādhyo yāti tvasādhyatām| pādāpacārāddaivādvā yānti bhāvāntaraṃ gadāḥ||35||
cikitsābhidhānaprasaṅgena cikitsāpravṛttiviṣayaṃ sādhyabhedaṃ tathā cikitsānivṛttiviṣayaṃ cāsādhyabhedamāha- sukhetyādi|- sukhopāya iti sukhalabhyavaidyādyupāyaḥ 21; kiṃvā, sukhopāyaḥ san sādhyate alpenaiva yatnena sādhyata ityarthaḥ| yāti nāśeṣatāmiti na sarvathā nivartate| paro'sādhya iti yāpyāpekṣayā utkṛṣṭo'sādhyaḥ| asyaiva vivaraṇaṃ- pratyākhyeya iti| kriyāḥ cikitsāḥ| bhāvāntaramiti sukhasādhyaḥ kṛcchrasādhyo bhavati, kṛcchraśca yāpyaḥ, yāpyaśca pratyākhyeya iti||33-35||
vṛddhisthānakṣayāvasthāṃ rogāṇāmupalakṣayet 22| susūkṣmāmapi ca prājño dehāgnibalacetasām||36|| vyādhyavasthāviśeṣān hi jñātvā jñātvā vicakṣaṇaḥ| tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ catuḥśreyaḥ 23 prapadyate||37||
vyādheḥ sukhasādhyatvābhidhānaprasaṅgena vṛddhyādyavasthāntaramāha- vṛddhītyādi| na kevalaṃ rogāṇāṃ kintu dehāgnibalacetasāmapivṛddhisthānakṣayāvasthāmupalakṣayediti yojanā| etadvyādhyavasthājñānaprayojanamāha- vyādhyavasthetyādi| catuḥśreya iti catuśreyaḥkārakaṃ cikitsitaṃ, prapadyate budhyata ityarthaḥ||36-37||
prāyastiryaggatā doṣāḥ kleśayantyāturāṃściram| teṣu 24 na tvarayā kuryāddehāgnibalavit kriyām||38|| prayogaiḥ kṣapayedvā tān sukhaṃ vā koṣṭhamānayet| jñātvā koṣṭhaprapannāṃstān yathāsannaṃ 25 haredbudhaḥ||39||
vyādhiprakārānabhidhāya cikitsopayuktān doṣaprakārānāha- prāya ityādi| tiryaggatāśca doṣā unmārgagatatvena na samyak śīghraṃ vā bheṣajena yojayituṃ pāryante, tena ciraṃ kleśayantīti yuktam| dehāgnibalavidityanena tiryaggatadoṣe tvarayā bhūri bheṣajaprayogeṇa kriyamāṇā cikitsā dehamagnibalaṃ ca hantīti sūcayati| prayogairiti alpamātradīrghakālaprayogaiḥ| sukhaṃ veti sukhaṃ yathā bhavati tathā āsannaṃ haredityarthaḥ; yacchodhanaṃ vamanādi yatrāmāśayādigate doṣe āsannaṃ haraṇayogyatayā bhavati, tena haredityarthaḥ||38-39||
jñānārthaṃ yāni coktāni vyādhiliṅgāni saṅgrahe| vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ||40||
samprati nidāne liṅgatvenoktānāṃ vyādhīnāṃ pṛthagvyādhitvamapi bhavatītyāha- jñānārthamityādi| saṅgraha iti vyādhinidānādisaṅgrahe| ye nidānasthāne jñānārthaṃ pradhānabhūtajvarādijñānārthaṃ vyādhayaḥ santi, te'vipākārucyādayaḥ svātantryeṇotpadyamānā vyādhaya eva vyādhitvenaiva vyapadeṣṭavyā ityarthaḥ| tadātve tu liṅgānīti yadā jvarādiparatantrā jāyante'rucyādayaḥ, tadā pāratantryālliṅgānyeva te, nāmayāḥ; āmayo hi svatantraḥ svacikitsāpraśamanīyo bhavatītyāyurvedasthitiḥ, jvaraliṅgarūpāstvarucyādayo jvaracikitsāpraśamanīyā eveti bhāvaḥ||40||
vikāraḥ prakṛtiścaiva dvayaṃ sarvaṃ samāsataḥ| taddhetuvaśagaṃ hetorabhāvānnānuvartate||41||
samprati nidānādhikṛtasya hetorvibhavamāha- vikāra ityādi| vikāraḥ vaiṣamyam| prakṛtiḥ sāmyam| sarvamiti anena śārīraṃ tathā''dhyātmikaṃ copasaṅgṛhṇāti| hetuvaśagamiti hetvadhīnotpādam| etena, ārogyarūpaprakṛtyarthinā sāmyahetuḥ sevanīyaḥ, tathā vikārarūparogaparihārārthinā ca vikāraheturvarjanīyaḥ| na ca vācyaṃ- yad- dadhyādiśothajananahetoruparame'pi tajjanitaśothānuvṛttidarśanānmṛṣaitadvacanaṃ- ‘hetorabhāvānnānuvartate’ iti, yata uparate'pi dadhyādau dadhyādijanito doṣasantānaḥ śothādijanakastatrānuvartata eva||41||
tatra ślokāḥ- hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| samprāptiḥ pūrvamutpattiḥ sūtramātraṃ cikitsitāt||42|| jvarādīnāṃ vikārāṇāmaṣṭānāṃ sādhyatā na ca| pṛthagekaikaśaścoktā hetuliṅgopaśāntayaḥ||43|| hetuparyāyanāmāni vyādhīnāṃ lakṣaṇasya ca| nidānasthānametāvat saṅgraheṇopadiśyate||44||
saṅgrahe ‘sūtramātraṃ cikitsitāt’ ityantenāpasmārādhyāyārthasaṅgraha ukta iti boddhavyam| ‘jvarādīnāṃ’ ityādigranthena tu nidānasthānoktārthasaṅgrahaṃ karoti| yadyapi jvarasya jvaranidāne'sādhyatā noktā, tathā'pi ‘aṣṭānāṃ’ itipadaṃ ‘chatriṇo gacchanti’ iti nyāyena boddhavyam| kiṃvā, aṣṭānāṃ hetuliṅgopaśāntaya iti yojanīyam; asādhyatā yathāyogyatayaiva boddhavyā| pṛthaktvena caikaikaśaśceti pṛthagekaikaśaḥ| tena, pṛthaktvena sarvasādhāraṇahetvādayo nidānasthānādāvuktāḥ, tathaikaikaśaśca jvarādīnāṃ hetuliṅgopaśāntayaḥ sve sve adhyāye uktāḥ| atra ca liṅgagrahaṇena pūrvaliṅgagrahaṇam, upaśāntigrahaṇena copaśayagrahaṇaṃ, samprāptestu pratirogamabhidhānādagrahaṇaṃ vyākhyeyam| hetuparyāyanāmānīti ‘heturnimittaṃ’ (ni.a.1) ityādinā, vyādhiparyāyanāmānīti tathā lakṣaṇaparyāyanāmānīti cādyādhyāyoktānyeva jñeyāni; samprāptestu ‘samprāptirjātirāgatiḥ’ (ni.a.1) iti nāmakathanaṃ lakṣaṇaprayojakameva prāyaḥ, teneha na saṅgṛhītam| kiṃvā hetava ityādisthānasaṅgraha eva, apasmārādhyāyārthasaṅgrahastu sthānasaṅgraheṇaivāvyavahitena kṛtatvānna punaḥ pṛthakkṛtaḥ| tatra hetava ityādi sarvarogahetvādisaṅgrahaṇam| asmin pakṣe pṛthaktveneti jvarādīnāmityanena sambadhyate, ekaikaśaśceti hetuliṅgopaśayaśāntibhiḥ sambadhyate| saṅgraheṇeti vacanāccikitsitaprapañcanīyaṃ nidānaṃ sūcayati| kecidatra nidīyate nibadhyate hetvādipañcakamaneneti nidānamiti nidānaśabdavyutpattiṃ kurvanti, nidānaśabdena ca gavāṃ dohanakālanibandhanarajjurucyate iti bruvate| jvaranidāne ca nidānaśabdo vyākṛta eva||42-44||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte nidānasthāne apasmāranidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8|| iti carakasaṃhitāyāṃ dvitīyaṃ nidānasthānaṃ samāptam|
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ nidānasthāne'pasmāranidānaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘atyupakṣīṇadehānāṃ vā’ iti pā. ↩
- 2 ‘hṛdayamupasaṃsṛjya paryavatiṣṭhante’ iti, ‘hṛdayamupasaṅgṛhyopari tiṣṭhante’ iti ca pā. ↩
- 3 ‘vātajatvāditi jñāyate’ iti pā. ↩
- 4 ‘kṣaṇe kṣaṇe ca’ iti pā. ↩
- 5 ‘vātenāpasmāritaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘kṣaṇe kṣaṇe ca’ iti pā. ↩
- 7 ‘yadyapi aviśeṣeṇa sañjñāṃ pratilabhamānamityuktaṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘unmādoktavistara uktatvādihoktam’ iti pā. ↩
- 9 ‘maheśvaralalāṭāt prabhavati’ iti pā. ↩
- 10 ‘samṛcchati’ iti pā. ↩
- 11 ‘śvāsaścāpyupajāyate’ iti pā. ↩
- 12 ‘tathaikaikārthakāriṇaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘hetutvaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘hetvarthakaro bhavatītyudāhāryam’ iti pā. ↩
- 15 ‘kutaḥ punarete bhavanti’ iti pā. ↩
- 16 ‘rūkṣoṣṇātisaraṇādibhiḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘tathaikasyaikamucyate’ iti pā. ↩
- 18 ‘bahavastathā’ iti pā. ↩
- 19 ‘santāpātmakaṃ iti hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 20 ‘tathaikaikasya’ iti pā. ↩
- 21 ‘sukhopalabhyavaidyābhyupāyaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘doṣāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 23 ‘tattacchreyaḥ’ iti pā. ↩
- 24 yogīndranāthasenastu ‘teṣu tu tvarayā kuryāddehāgnibalavatkriyām’ iti paṭhati, ‘teṣāmāturāṇāṃ dehāgnibalavatkriyāṃ dehāgnyorbalakarīṃ kriyāṃ tvarayā āśu kuryāt’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 25 ‘yathāsvaṃ taṃ’ iti pā. ↩