athātaḥ katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
nidānasthāne jñātahetvādinā tathā vimāne pratītarasadoṣādimānena kartavyacikitsāyā adhikaraṇaṃ śarīraṃ jñātavyaṃ bhavati; yato'pratipanne'śeṣaviśeṣataḥ śarīre na śarīravijñānādhīnā cikitsā sādhvī bhavati; ataḥ śarīraṃ kāraṇotpattisthitivṛddhyādiviśeṣaiḥ pratipādayituṃ śārīraṃ sthānamucyate| atrāpi cātyantaduḥkhoparamamokṣakāraṇacikitsopayuktapuruṣabhedādipratipādakatayā pradhānatvena katidhāpuruṣīyo'dhyāyo'bhidhīyate||1-2||
katidhā puruṣo dhīman! dhātubhedena bhidyate| puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāt, prabhavaḥ puruṣasya kaḥ||3|| kimajño jñaḥ, sa nityaḥ kiṃ kimanityo nidarśitaḥ| prakṛtiḥ kā, vikārāḥ ke, kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca||4|| niṣkriyaṃ ca svatantraṃ ca vaśinaṃ sarvagaṃ vibhum| vadantyātmānamātmajñāḥ kṣetrajñaṃ sākṣiṇaṃ tathā||5|| niṣkriyasya kriyā tasya bhagavan! vidyate katham| svatantraścedaniṣṭāsu kathaṃ yoniṣu jāyate||6|| vaśī yadyasukhaiḥ kasmādbhāvairākramyate balāt| sarvāḥ sarvagatatvācca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ||7|| na paśyati vibhuḥ kasmācchailakuḍyatiraskṛtam| kṣetrajñaḥ kṣetramathavā kiṃ pūrvamiti saṃśayaḥ||8|| jñeyaṃ kṣetraṃ vinā pūrvaṃ kṣetrajño hi na yujyate| kṣetraṃ ca yadi pūrvaṃ syāt kṣetrajñaḥ syādaśāśvataḥ||9|| sākṣibhūtaśca kasyāyaṃ kartā hyanyo na vidyate| syāt kathaṃ cāvikārasya viśeṣo vedanākṛtaḥ||10|| atha cārtasya bhagavaṃstisṛṇāṃ kāṃ cikitsati| atītāṃ vedanāṃ vaidyo vartamānāṃ bhaviṣyatīm||11|| bhaviṣyantyā asamprāptiratītāyā anāgamaḥ| sāmpratikyā api sthānaṃ nāstyarteḥ saṃśayo hyataḥ||12|| kāraṇaṃ vedanānāṃ kiṃ, kimadhiṣṭhānamucyate| kva caitā vedanāḥ sarvā nivṛttiṃ yāntyaśeṣataḥ||13|| sarvavit sarvasannyāsī sarvasaṃyoganiḥsṛtaḥ| ekaḥ praśānto bhūtātmā kairliṅgairupalabhyate||14|| ityagniveśasya 1 vacaḥ śrutvā matimatāṃ varaḥ| sarvaṃ yathāvat provāca praśāntātmā punarvasuḥ||15||
katidheti katiprakāraḥ| puruṣa ityanena cāviśeṣeṇa puruṣaśabdābhidheyo'rthobhidhīyate; yataḥ ‘khādayaścetanāṣaṣṭhā’ ityādinā, tathā caturviṃśatikabhedabhinnaśca karmapuruṣa eva śarīrī vācyaḥ, tathā ‘cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasañjñakaḥ’ ityanenātmaiva śarīrarahitaḥ puruṣaśabdārthatvena vācyaḥ| puruṣadhāraṇāddhātuḥ; tena dhātubhedeneti puruṣadhāraṇārthabhedena| dhīmanniti viśeṣaṇena ya eva dhīmān sa eva puruṣabhedādikamimaṃ vakṣyamāṇaṃ susūkṣmaṃ vaktuṃ samartha iti darśayati| puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāditi kasmāddhetoḥ puruṣaḥ saṃsāre pradhānaṃ sthāyikāraṇamityarthaḥ| prabhavatyasmāditi prabhavaḥ kāraṇam| yoniṣviti jātiṣu| sarvā iti parapuruṣagatā 2 api| kṣetrajñaḥ ātmā| kṣetram avyaktavarjitaṃ sarvaṃ vakṣyamāṇam| jñeyamityādi| asati kṣetre kṣetrajñānābhāvānna kṣetrajñatvamupapadyate iti 3 bhāvaḥ| sākṣibhūta iti sākṣisadṛśaḥ| viśeṣo vedanākṛta iti putrādijñānarūpavedanājanito harṣādiviśeṣa ityarthaḥ| tisṛṇāmiti atītānāgatavartamānānāṃ duḥkharūpāṇāṃ madhye kāṃ cikitsati| atītāmityādau kiṃśabdo'dhyāhāryaḥ, tena kimatītāṃ cikitsati, kiṃ vartamānāṃ, kiṃvā bhaviṣyatīmiti yojyam| sthānaṃ nāstīti kṣaṇikatvena cikitsāyāḥ pravṛttiyogyakālāvasthānaṃ nāsti| vedanānāṃ kāraṇamadhiṣṭhānaṃ ca yadyapi dīrghañjīvitīye'pyuktaṃ, tathā'pīha prakaraṇavaśādviśeṣapratītyākāṅkṣayā ca viśiṣṭāḥ 4 punaḥ praśnāḥ| praśnārthāścāmī uttaragranthe ācāryeṇa prapañcanīyā iti neha 5 vyākaraṇīyāḥ||3-15||
khādayaścetanāṣaṣṭhā 6 dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ| cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasañjñakaḥ||16||
khādaya ityādi| khādayaḥ “khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” iti vakṣyamāṇāḥ; cetanāṣaṣṭhā ityatra cetanāśabdena cetanādhāraḥ samanaska ātmā gṛhyate; khādigrahaṇena cendriyāṇi khādimayānyavaruddhāni| ayaṃ ca vaiśeṣikadarśanaparigṛhītaścikitsāśāstraviṣayaḥ puruṣaḥ; ayameva “pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ” (su. sū. 1) ityanena suśrutenāpyuktaḥ| smṛta iti bhāṣayā pūrvācāryāṇāmapyayaṃ puruṣaśabdavācyo'bhipreto nāsmatkalpita iti darśayati| puri śarīre śete iti vyutpattyā ya ātmā puruṣaśabdenocyate tamāha- cetanetyādi| atra puruṣa iti kartavye 7 yat ‘puruṣasañjñaka’ iti karoti tena na cetanādhāturūpaḥ puruṣaścikitsāyamabhipretaḥ, kintu śāstrāntaravyavahārānurodhādihāpyayaṃ puruṣaśabdena sañjñita iti darśayati; cikitsāviṣayastu ṣaḍdhātuka eva puruṣaḥ, ata eva tatra sañjñitagrahaṇaṃ na kṛtam| ayaṃ ca puruṣaśabdo gavādāvapi ṣaḍdhātusamudāye yadyapi vartate, tathā'pi sarvapradhāne nara eva viśeṣeṇa vartate; tena nātiprasiddho gavādau puruṣaśabdaḥ||16||
punaśca dhātubhedena caturviṃśatikaḥ smṛtaḥ| mano daśendriyāṇyarthāḥ prakṛtiścāṣṭadhātukī||17||
ṣaḍdhāturūpameva puruṣaṃ punaḥ sāṅkhyadarśanabhedāccaturviṃśatikabhedenāha- punaścetyādi| caturviṃśatikameva vibhajate- mana ityādi| yadyapi pañcaviṃśatitattvamayo'yaṃ puruṣaḥ sāṅkhyairucyate, yadāha- “mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta| ṣoḍaśakastu vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ” (sāṃ.kā.3) iti, tathā'pīha prakṛtivyatiriktaṃ codāsīnaṃ puruṣamavyaktatvasādharmyādavyaktāyāṃ prakṛtāveva prakṣipya avyaktaśabdenaiva gṛhṇāti; tena ‘caturviṃśatikaḥ puruṣaḥ’ ityaviruddham| udāsīnasya hi sūkṣmasya bhedapratipādanamihānatiprayojanamiti na kṛtam| daśendriyāṇīti pañca karmendriyāṇi, pañca buddhīndriyāṇi ca| aṣṭadhātukīti khādipañcakabuddhyavyaktāhaṅkārarūpā; vakṣyati hi- “khādīni buddhiravyaktamahaṅkārastathā'ṣṭamaḥ” iti||17||
lakṣaṇaṃ manaso jñānasyābhāvo bhāva eva ca| sati hyātmendriyārthānāṃ sannikarṣe na vartate||18|| vaivṛttyānmanaso jñānaṃ sānnidhyāttacca vartate| aṇutvamatha caikatvaṃ dvau guṇau manasaḥ smṛtau||19||
atra caturviṃśatike prathamoddiṣṭaṃ mano lakṣayitumāha- lakṣaṇamityādi| yathā jñānasyābhāvo jñānasya bhāvaśca manogamako bhavati tadāha- satītyādi| vaivṛttyānmanasa iti indriyeṇāsaṃyogāt, sānnidhyāditi indriyeṇa manasaḥ sambandhāt| evaṃ 8 manyate- yadā yugapadindriyārthā indriyaiḥ saṃyujyante tadā kvacidindriyārthe jñānaṃ bhavati kvacinna bhavatīti dṛṣṭaṃ, tenemau jñānabhāvābhāvau jñānakāraṇāntaraṃ 9 darśayataḥ; yacca tat kāraṇāntaraṃ tanmanaḥ| tacca kāraṇaṃ manorūpaṃ yadyātmavadyugapat sarvendriyavyāpakaṃ svīkriyate kiṃvā anekasaṅkhyamindriyavat svīkriyate, tadā punarapi yugapadindriyārthasambandhe pañcabhirjñānairbhavitavyaṃ vibhunā vā manasā, anekairvā manobhiryugapadadhiṣṭhitatvādindriyāṇāṃ; na ca bhavanti yugapajjñānāni, tasmādyugapajjñānānudayālliṅgānmano'ṇurūpamekaṃ ca sidhyatītyāha- aṇutvamityādi||18-19||
cintyaṃ vicāryamūhyaṃ ca dhyeyaṃ saṅkalpyameva ca| yatkiñcinmanaso jñeyaṃ tat sarvaṃ hyarthasañjñakam||20|| indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ| ūho vicāraśca, tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartate||21||
manoguṇamabhidhāya manoviṣayamāha- cintyamityādi| cintyaṃ kartavyatayā akartavyatayā vā yanmanasā cintyate| vicāryam upapattyanupapattibhyāṃ yadvimṛśyate| ūhyaṃ ca yat sambhāvanayā ūhyate ‘evametadbhaviṣyati 10 ’ iti| dhyeyaṃ bhāvanājñānaviṣayam| saṅkalpyaṃ guṇavattayā doṣavattayā vā'vadhāraṇāviṣayam| yat kiñcidityanena sukhādyanuktaviṣayāvarodhaḥ| manaso jñeyamiti indriyanirapekṣamanogrāhyam| ete ca mano'rthāḥ śabdādirūpā eva; tena ṣaṣṭhārthakalpanayā na caturviṃśatisaṅkhyātirekaḥ| sukhādayastu śabdādivyatiriktā mano'rthā buddhibhedagrahaṇenaiva grāhyāḥ| manoviṣayamabhidhāya manaḥ karmāha- indriyetyādi| indriyābhigrahaḥ indriyādhiṣṭhānaṃ manasaḥ karma, tathā svasya nigraho manasaḥ karma; mano hyaniṣṭaviṣayaprasṛtaṃ manasaiva niyamyate, “manaśca guṇāntarayuktaṃ sadviṣayāntarānniyamayati” ityāhureke| yaduktam- “viṣayapravaṇaṃ cittaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate| niyantumahitādarthāddhṛtirhi niyamātmikā” iti| tena, dhṛtyā kāraṇabhūtayā (mana 11 ) ātmānaṃ niyamayatīti na svātmani kriyāvirodhaḥ| manaḥ karmāntaramāha- ūho vicāraśceti|- atroha ālocana(nā)jñānaṃ nirvikalpa(ka)m, vicāro heyopādeyatayā vikalpanam| caturvidhaṃ hi vikalpakāraṇaṃ sāṅkhyā manyante; tatra bāhyamindriyarūpam, ābhyantaraṃ tu mano'haṅkāro buddhiśceti tritayam| tatrendriyāṇyālocayanti nirvikalpena gṛhṇantītyarthaḥ, manastu saṅkalpayati heyopādeyatayā kalpayatītyarthaḥ, ahaṅkāro'bhimanyate ‘mamedamahamatrādhikṛtaḥ’ iti manyata ityarthaḥ, buddhiradhyavasyati ‘tyajāmyenaṃ doṣavantamupādadāmyenaṃ guṇavantam’ ityadhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ| ūhastu yadyapi bāhyacakṣurādikarma, tathā'pi tatrāpi mano'dhiṣṭhānamastīti manaḥ- karmatayoktaḥ| vacanaṃ hi “sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayamavagāhate yasmāt| tasmāttrividhaṃ karaṇaṃ dvāri, dvārāṇi śeṣāṇi” (sāṃ. kā. 35) iti 12| tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartata iti ūhavicārānantaraṃ buddhiradhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ| ahaṅkāravyāpāraścābhimananamihānukto'pi buddhivyāpāreṇaiva sūcito jñeyaḥ| buddhirhityajāmyenamupādadāmīti vā'dhyavasāyaṃ kurvatī ahaṅkārābhimata eva viṣaye bhavati; tena buddhivyāpāreṇaivāhaṅkāravyāpāro'pi gṛhyate| buddhau hi sarvakaraṇavyāpārārpaṇaṃ bhavati| yaduktam- “ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ| kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti 13 ” (sāṃ.kā.36)||20-21||
indriyeṇendriyārtho hi samanaskena gṛhyate| kalpyate manasā tūrdhvaṃ guṇato doṣato'thavā||22|| jāyate viṣaye tatra yā buddhirniścayātmikā| vyavasyati tayā vaktuṃ kartuṃ vā buddhipūrvakam||23||
etadevohavicārapūrvakatvaṃ buddhervivṛṇoti- indriyeṇetyādi| gṛhyate iti ūhamātreṇa nirvikalpena gṛhyate| guṇata iti upādeyatayā| doṣata iti heyatayā| buddhyadhyavasāyaṃ vivṛṇoti- jāyata ityādi| viṣaye tatreti manasā kalpite viṣaye| niścayātmiketi sthirasvarūpā adhyavasāyarūpetyarthaḥ| vyavasyatīti anuṣṭhānaṃ karoti, udyukto bhavatītyarthaḥ; buddhyadhyavasitamarthaṃ vaktuṃ kartuṃ vā'nutiṣṭhatīti 14 yāvat| buddhipūrvakamityanena yadeva buddhipūrvakamanuṣṭhānaṃ tadevaivaṃvidhaṃ bhavati nonmattādyanuṣṭhānamiti darśayati||22-23||
ekaikādhikayuktāni khādīnāmindriyāṇi tu| pañca karmānumeyāni yebhyo buddhiḥ pravartate||24||
mano'bhidhāyendriyāṇyabhidhatte, tatrāpi jyāyastvād buddhīndriyāṇi, prāgāha- ekaiketyādi| khādīnāṃ madhye ekaikenādhikena bhūtena yuktānīndriyāṇi pañca cakṣurādīni; ekaikādhikapadena pañcāpi pāñcabhautikāni, paraṃ cakṣuṣi tejo'dhikamityādyuktaṃ sūcayati| karmānumeyānīti kāryānumeyāni; kāryaṃ cakṣurbuddhyādi| yebhyo buddhiḥ pravartata iti yāni buddhīndriyāṇi, tānīmāni pañceti darśayati| yadyapi ca sāṅkhye āhaṅkārikāṇīndriyāṇi, yaduktaṃ- “sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṅkārāt” (sāṃ.kā.25) iti, tathā'pi matabhedādbhautikatvamindriyāṇāṃ jñeyaṃ; kiṃvā, aupacārikametadbhautikatvamindriyāṇāṃ jñeyam; upacārabījaṃ ca yadguṇabhūyiṣṭhaṃ 15 yadindriyaṃ gṛhṇāti, tattadbhūyiṣṭhamityucyate; cakṣustejo gṛhṇāti, tena taijasamucyata ityādi jñeyam||24||
hastau pādau 16 gudopasthaṃ vāgindriyamathāpi ca| karmendriyāṇi pañcaiva pādau gamanakarmaṇi||25|| pāyūpasthaṃ visargārthaṃ hastau grahaṇadhāraṇe| jihvā vāgindriyaṃ vāk ca satyā jyotistamo'nṛtā||26||
atha karmendriyāṇyāha- hastāvityādi| hastāvekaṃ pādau caikamindriyamekarūpakarmakartṛtayā| gudopasthaṃ caikaikam| vāca upādānahānārthaṃ bhedamāha- vāk cetyādi| jyotiriva jyotiḥ, dharmakartṛtvenobhayalokaprakāśakāritvāt 17; etadviparyayeṇa tamaḥ anṛtā||25-26||
mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā| śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ||27||
sampratyuddeśakramānurodhādarthe'bhidhātavye'rthānāṃ prakṛtigrahaṇagṛhītapañcabhūtaguṇatayā parādhīnatvādaṣṭadhātuprakṛtigṛhītāni bhūtānyeva tāvadāha- mahābhūtānītyādi| śabdādayo yathāsaṅkhyaṃ khādīnāṃ naisargikā guṇā jñeyāḥ| yastu guṇotkarṣo'bhidhātavyaḥ sa hi anupraviṣṭabhūtasambandhādeva 18| tena pṛthivyāṃ caturbhūtapraveśāt pañcaguṇatvam, evaṃ jalādāvapi caturguṇatvādi jñeyam||27||
naisargikaṃ guṇamabhidhāya bhūtāntarapraveśakṛtaṃ guṇamāha- teṣāmityādi| ekaguṇaḥ pūrva iti pūrvo dhātuḥ kharūpaḥ śabdaikaguṇaḥ| puṃliṅgatā ca khādīnāṃ dhāturūpatābuddhisthīkṛtatvāt 21; uktaṃ hi- “khādayaścetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ” iti| yathā yathā ca paratvaṃ tathā tathā ca guṇavṛddhiryathāsaṅkhyam| nanu, etāvatā'pyekaguṇatvadviguṇatvādi 22 na niyamena jñāyate ko guṇaḥ kva bhūte ityāha- pūrva ityādi|- guṇiṣu khādiṣu dhātuṣu pūrvo guṇaḥ krameṇa yathāsaṅkhyaṃ vartate; na kevalaṃ pūrvaḥ kintu pūrvasyāpi yo guṇaḥ, sa ca pūrvaguṇa uttare bhūte vartate| tena khe pūrve 23 pūrvaḥ śabda(bdo)guṇo vartate; vāyau tu sparśaḥ kramaprāptaḥ pūrvo bhavati, pūrvaguṇaśca śabda iti dviguṇatvam; evamagnyādau ca jñeyam| gandhastūttaraguṇāntarābhāvānna pūrvo bhavati, tathā'pi ‘gandhaśca tadguṇāḥ’ iti granthe tadguṇā itipadāpekṣayā gandhasya pūrvatvaṃ kalpanīyaṃ; kiṃvā, pūrva iti chatriṇo gacchantītinyāyenoktaṃ, tenāpūrvo'pi gandhaḥ kramāgataḥ pṛthivyāṃ jñeyaḥ||28||
kharadravacaloṣṇatvaṃ bhūjalānilatejasām| ākāśasyāpratīghāto dṛṣṭaṃ liṅgaṃ yathākramam||29|| lakṣaṇaṃ sarvamevaitat sparśanendriyagocaram| sparśanendriyavijñeyaḥ sparśo hi saviparyayaḥ||30||
bhūtānāmasādhāraṇaṃ lakṣaṇamāha- kharetyādi| apratīghātaḥ apratihananamasparśatvamiti yāvat; sparśavaddhi gativighātakaṃ bhavati nākāśaḥ, asparśavattvāt| sarvamevaitaditi kharatvādi| sparśanendriyagocaramiti sparśanendriyajñeyam| kathametat sarvaṃ sparśanendriyajñeyamityāha- sparśanetyādi| saviparyaya iti sparśābhāva ityarthaḥ| yadindriyaṃ yadgṛhṇāti, tattasyābhāvamapi gṛhṇāti; tena, ākāśasyāsparśatvamapi sparśanendriyagrāhyamiti 24 yuktam| dravatvaṃ calatvaṃ ca sāṅkhyamate sparśanagrāhyatvāt sthūlabhūtavātadharmaḥ sparśa eva; yaddhi sparśanena gṛhyate, tat sarvaṃ mahābhūtavātapariṇāma eva| etāni ca khādīni sūkṣmāṇi tanmātrarūpāṇi jñeyāni, sthūlabhūtāni tu khādīni vikāratayā tatroktāni| prakṛtivarge sūkṣmarūpāstanmātrā uktāḥ| vacanaṃ hi- “tanmātrāṇyaviśeṣāstebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ| ete smṛtā viśeṣāḥ śāntā ghorāśca mūḍhāśca” (sāṃ.kā.38) iti; tenehāpi khādīni tanmātraśabdoktāni sūkṣmāṇi boddhavyāni||29-30||
guṇāḥ śarīre guṇināṃ nirdiṣṭāścihnameva ca|31|
bhūtānāṃ sūkṣmāṇāṃ śarīrasthānāṃ liṅgāntarāṇyāha- guṇā ityādi| guṇāḥ śabdādayaḥ| guṇināmiti sūkṣmarūpabhūtānām| evacagrahaṇāt śabdādayaśca vyaktāḥ sūkṣmāṇāṃ śarīrasthānāṃ bhūtānāṃ lakṣaṇaṃ bhavantīti vākyārthaḥ|31|
arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ||31||
arthānāha- arthā ityādi| arthaśabdena tu ye śabdādayo'bhidhīyante 25 te sthūlakhādirūpā eva jñeyāḥ; yenākāśapariṇāma eva śabdaḥ, vātapariṇāmaḥ sparśa ityādi darśanam| śabdādigrahaṇenātrākāśādigrahaṇaṃ yat, tadākāśādipariṇāmā eva śabdādaya iti yuktameva| etena yacchrotragrāhyaṃ tat sarvamākāśaṃ śabdaśca, yat sparśena gṛhyate tat sarvaṃ vāyuḥ sparśaścetyādi jñeyam||31||
yā yadindriyamāśritya jantorbuddhiḥ pravartate| yāti sā tena nirdeśaṃ manasā ca manobhavā||32|| bhedāt kāryendriyārthānāṃ bahvyo vai buddhayaḥ smṛtāḥ| ātmendriyamanorthānāmekaikā 26 sannikarṣajā||33|| aṅgulyaṅguṣṭhatalajastantrīvīṇānakhodbhavaḥ| dṛṣṭaḥ śabdo yathā buddhirdṛṣṭā saṃyogajā tathā||34||
samprati prakṛtigaṇapraviṣṭāyā buddherupadarśanārthaṃ tasyā buddhervṛttibhedāt 27 jñānaviśeṣarūpāṇyāha- yetyādi| yadindriyamāśrityeti yadindriyapraṇālikāmāśritya 28 mahacchabdākhyasya buddhitattvasya vṛttiviśeṣarūpāṇi jñānānīndriyapraṇālikayā bhavanti, tadindriyajanyatvenaiva tāni vyapadiśyante- cakṣurbuddhiḥ, śrotrabuddhirityādivyapadeśena 29| manobhavā ca buddhiścintyādiviṣayā manasā nirdiśyate; manobuddhiriti vyapadiśyata ityarthaḥ| indriyamanobhedena ṣaṭtvaṃ 30 buddhīnāṃ pratipādya buddhibahutvaṃ prāha- bhedādityādi| kāryasya indriyārthasya ca bhedāt tatsambandhena bhidyamānā bahvyo buddhayo bhavanti; kāryaṃ 31 sukhaduḥkhabhedāḥ; sukhaduḥkhaprapañcena hi taktāryeṇa kāraṇaṃ jñānamapi bahu bhavati| idānīṃ sarvabāhyajñānasādhanamāha- ātmetyādi| ātmā avyaktam| ekaiketi pratyekam| buddheranekātmādimelakajanyatve dṛṣṭāntamāha 32 - aṅgulītyādi| anena dṛṣṭāntena śabdadvayamāha; aṅgulyaṅguṣṭhatalajaśabda ekaḥ, ayaṃ cāṅguṣṭhayantritamadhyamāṅgulyāḥ karatalasaṃyogājjāyamānatalaśabda ucyate; tantrīvīṇānakhodbhavaśca vīṇāśabda ekaḥ; anye tvekamevāṅgulyādijaṃ vīṇāśabdaṃ varṇayanti| etena, yathā śabdo'ṅgulādyanyatamavaikalye'pi na bhavati, tathā buddhirapyātmādīnāmanyatamavaikalye'pi na bhavatīti darśayati||32-34||
buddhīndriyamanorthānāṃ vidyādyogadharaṃ param| caturviṃśatiko hyeṣa rāśiḥ puruṣasañjñakaḥ||35||
atra ca buddhivṛttīnāṃ jñānānāṃ kathanenaivāhaṅkāro'pi sūcita eva; yato'haṅkāropajīvitaivātmādisaṃvaliteyaṃ buddhiḥ ‘ahaṃ paśyāmi’ ityādirūpā bhavati; tena buddherahaṅkārasya coktatvādavaśiṣṭamavyakaṃ kāryadvārā brūte- buddhītyādi| paramiti avyaktam| buddhyādīnāṃ yogaṃ melakaṃ dharatīti 33 yogadharam; avyaktaṃ hi prakṛtirūpaṃ puruṣārthapravṛttaṃ buddhyādimelakaṃ bhogasampādakaṃ sṛjati| evaṃ vyutpāditaṃ caturviṃśatikamupasaṃharati- caturviṃśatika ityādi| yadi vā karmendriyāṇyabhidhāya mahābhūtānītyādinā arthā evāśrayabhūtakhādikathanenocyante, yā yadindriyamāśrityetyādinā tu sphuṭopalabhyamānā buddhivṛttibhedā ucyante, buddhyahaṅkāratanmātrāṇyavyaktāni tu sūkṣmāṇi noktāni, tāni sarvāṇyeva buddhīndriyamanorthānāmityādigranthe paraśabdenocyante, tena yogadharaṃ paramityanena mūlaprakṛtistathā prakṛtivikṛtayaśca mahadādayaḥ saptocyante; evaṃ caturviṃśatiko rāśirbhavati| paratvaṃ ca vikārāpekṣayā prakṛtīnāmupapannameva||35||
rajastamobhyāṃ yuktasya saṃyogo'yamanantavān| tābhyāṃ nirākṛtābhyāṃ tu sattvavṛddhyā 34 nivartate||36||
sampratyevaṃrūpapuruṣasya sakāraṇaṃ saṃsaraṇaṃ mokṣahetuṃ cāha- raja ityādi| saṃyogo'yamiti caturviṃśatirāśirūpo melakaḥ| tābhyāmiti rajastamobhyām| sattvavṛddhyā kāraṇabhūtayā rajastamonivṛttyā puruṣarūpaḥ saṃyogo nivartate mokṣo bhavatītyarthaḥ| sattvaṃ vṛddhaṃ viśuddhajñānajananād rajastamasī saṃsārakāraṇe vijitya prakṛtipuruṣavivekajñānānmokṣamāvahati||36||
atra karma phalaṃ cātra jñānaṃ cātra pratiṣṭhitam| atra mohaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ svatā||37|| evaṃ 35 yo veda tattvena sa veda pralayodayau| pāramparyaṃ cikitsāṃ ca jñātavyaṃ 36 yacca kiñcana||38||
punaścaturviṃśatike puruṣe karmaphalādi darśayan doṣahīne puruṣe karmaphalādyabhāvamarthoddarśayati- atretyādi| phalamatreti yathoktasamudāyapuruṣe| karmeti adṛṣṭam| phalamiti adṛṣṭaphalam| svatā mamatā| jñānaṃ ca yadyapi caturviṃśatitattvātiriktasyodāsīnasyaiva, tathā'pi taccetanayā prakṛtirapi cetanāmāpadya cetanaiva bhavatīti yuktam ‘atra jñānam’ iti| vacanaṃ hi- “tasmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam 37 ” (sāṃ. kā. 20) iti| pralayodayāviti jīvitamaraṇe| pāramparyamiti śarīraparamparām| cikitsāṃ ceti naiṣṭhikī ātyantikaduḥkhacikitsā mokṣasādhanā jñātavyā| yacca kiñcanetyanenānuktamapi kṛtsnaṃ jñeyamavaruṇaddhi||37-38||
bhāstamaḥ satyamanṛtaṃ vedāḥ karma śubhāśubham| na syuḥ kartā 38 ca boddhā ca puruṣo na bhavedyadi||39|| nāśrayo na sukhaṃ nārtirna gatirnāgatirna vāk| na vijñānaṃ na śāstrāṇi na janma maraṇaṃ na ca||40|| na bandho na ca mokṣaḥ syāt puruṣo na bhavedyadi| kāraṇaṃ puruṣastasmāt kāraṇajñairudāhṛtaḥ||41|| na cet kāraṇamātmā syādbhādayaḥ 39 syurahetukāḥ| na caiṣu sambhavej jñānaṃ na ca taiḥ syāt prayojanam||42||
puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāditi praśnasyottaraṃ- bhāstama ityādi| bhāḥ pratibhā| tamaḥ mohaḥ| puruṣa iha prakaraṇe ātmā'bhipretaḥ| āśrayaḥ śarīram| gatiśca prayojanānusandhānādbhavati 40, evamāgatirapi| kāraṇaṃ puruṣastasmāditi bhāstamaḥsatyādau kāraṇaṃ puruṣa ityarthaḥ| etadeva bhāādikāraṇatvamātmana āha- na cedityādi| evaṃ manyate- bhāstamasī dharmādharmajanye, dharmādharmau cāsatyātmani nirāśrayau na bhavitumarhataḥ; tathā satyaṃ dharmajanakatayā upādeyam, anṛtaṃ cādharmajanakatayā'nupādeyam, etaccātmani sthire'sati dharmādharmajanakatvaṃ nāsti, tataśca satyāsatyabhedo'pyakiñcitkaratvānnāsti; evaṃ śubhāśubhakarmaṇyapi vācyaṃ; tathā kartā ca kāraṇapratisandhātā na bhavati, pratisandhāturātmano'bhāvādityarthaḥ; tathā boddhā ca pūrvāparāvasthāpratisandhātaiva bhavati; śarīraṃ cātmano bhogāyatanaṃ nātmānaṃ vinā bhavati; evaṃ sukhādāvapyātmanaḥ kāraṇatvamunneyam; vijñānaṃ śāstrārthajñānaṃ, śāstrāṇi pratisandhātrā''tmanaiva kṛtāni| na caiṣu sambhavejjñānamiti ātmānaṃ jñātāraṃ vinā na bhādiṣu jñānaṃ sambhavet, jñāturātmano'bhāvādityarthaḥ| na ca taiḥ syāt prayojanamiti bhādīnāmātmārthatvenāsatyātmani bhādyutpatteḥ prayojanaṃ na syāt, prayojanābhāvāccotpādo na syāt; sarveṣāmeva hi bhāvānāmātmasthau dharmādharmau puruṣabhogārthamutpādakau, asati bhoktari bhojyenāpi na bhavitavyaṃ kāraṇābhāvāt||39-42||
kṛtaṃ mṛddaṇḍacakraiśca kumbhakārādṛte ghaṭam| kṛtaṃ mṛttṛṇakāṣṭhaiśca gṛhakārādvinā gṛham||43|| yo vadet sa vadeddehaṃ sambhūya karaṇaiḥ kṛtam| vinā kartāramajñānādyuktyāgamabahiṣkṛtaḥ||44||
ātmānaṃ vinā śarīrānutpāde dṛṣṭāntadvayaṃ prameyagauravādāha- kṛtaṃ mṛddaṇḍetyādi| sambhūya karaṇaiḥ kṛtamityātmanirapekṣairbhūtaiḥ kṛtamityarthaḥ| yuktyā anumānarūpayā āgamena ca rahito yuktyāgamabahiṣkṛtaḥ; pratyakṣaṃ cātra noktaṃ, tasyātmānaṃ prati prāyo'yogyatvāt||43-44||
kāraṇaṃ puruṣaḥ sarvaiḥ pramāṇairupalabhyate| yebhyaḥ prameyaṃ sarvebhya āgamebhyaḥ pramīyate||45||
sarvaiḥ pramāṇairiti pratyakṣādibhiḥ| yebhya iti karaṇa evāpādānavivakṣayā pañcamī| āgamayanti bodhayantīti āgamāḥ pramāṇānyeva; anye tvāgamapramāṇābhyāṃ śāstrāṇyeva bruvate||45||
na te tatsadṛśāstvanye pāramparyasamutthitāḥ| sārūpyādye ta eveti nirdiśyante navā navāḥ||46|| bhāvāsteṣāṃ samudayo nirīśaḥ sattvasañjñakaḥ| kartā bhoktā na sa pumāniti kecidvyavasthitāḥ||47||
nirātmavādimatamutthāpayati- na te ityādi| asmiñ śarīre te ka eva pṛthivījalādayo bhāvāḥ, ye ta eveti vyapadiśyante; te na bhavanti pūrvānubhūtā nānubhavantītyarthaḥ| yadi te na bhavanti, kathaṃ tarhi ‘te’ ityabhijñānamityāha- tatsadṛśāstvanye pūrvasadṛśā ityarthaḥ| pāramparyasamutthitā iti sadṛśasantānavyavasthitāḥ| sārūpyāditi sadṛśarūpatvāt| teṣāṃ samudaya iti kṣaṇabhaṅgināṃ melaka ityarthaḥ| nirīśa iti sthāyyātmarahitaḥ| sattvasañjñaka iti prāṇisañjñakaḥ| keciditi bauddhāḥ| bauddhā hi nirātmakaṃ kṣaṇikajñānādisamudāyamātraṃ śarīramicchanti; pratisandhānaṃ ca kṣaṇikānāmapi jñānādīnāṃ kāryakāraṇabhāvādekaphalasantatāvicchanti||46-47||
teṣāmanyaiḥ kṛtasyānye bhāvā 41 bhāvairnavāḥ phalam| bhuñjate sadṛśāḥ prāptaṃ yairātmā nopadiśyate||48||
etaddūṣayati- teṣāmityādi| teṣāṃ jñānasantānavādinām, anyena kṛtasyaudanapākādeḥ phalamannādi anye bhuñjata iti prāpnoti| etaccāsaṅgataṃ, yataḥ phalaṃ bhokṣyāmīti kṛtvā bhāviphalapratyāśayā pravṛttiryuktā, na tvanyasya bhogyatāṃ phalasya paśyan kaścit pravartate; yo'pi sūpakārādiḥ parārthaṃ pravartate, so'pi parārthena svārthaṃ sādhayitukāma eveti bhāvaḥ||48||
karaṇānyānyatā dṛṣṭā kartuḥ kartā sa eva tu| kartā hi karaṇairyuktaḥ kāraṇaṃ sarvakarmaṇām||49||
paramataṃ dūṣayitvā svamatamāha- karaṇetyādi| karaṇasya śarīrasya pariṇāmino'nyānyatā dṛṣṭā| kartā cātmā, sa eva na vināśītyarthaḥ| atraiva dṛṣṭāntamāha- kartā hītyādi| yathā'nekaśilpavit kartā karaṇairvāṃśīsandaṃśayantrādibhiḥ kāṣṭhapāṭanalauhaghaṭanādi karoti, tathā''tmā'pītyarthaḥ||49||
nimeṣakālādbhāvānāṃ kālaḥ śīghrataro'tyaye| bhagnānāṃ na 42 punarbhāvaḥ kṛtaṃ nānyamupaiti ca||50|| mataṃ tattvavidāmetadyasmāttasmāt sa kāraṇam| kriyopabhoge bhūtānāṃ nityaḥ puruṣasañjñakaḥ||51||
athāyamātmasadbhāvaḥ sthiro'stu, śarīrārambhakāṇāṃ bhūtānāṃ kā vā gatirityāha- nimeṣetyādi| bhāvānāmiti śarīrādibhāvānām| atyaya iti vināśe; śarīrasya svāgnipacyamānasya 43 nimeṣakālādapi śīghraṃ vināśo bhavatītyarthaḥ| amīṣāṃ ca bhāvānāṃ bhagnānāṃ na punarbhāvaḥ punarāgamanaṃ nāstītyarthaḥ| tena, yena śarīreṇa yat kṛtaṃ taccharīraṃ tatphalaṃ na prāpnotītyuktaṃ bhavati| atha mā bhavatvevaṃ tataḥ kimityāha- kṛtamityādi|- kṛtaṃ karma yāgādi na phalarūpatayā'nyamupaiti, evaṃ sati devadattakṛtena śubhakarmaṇā yajñadattādayo'pi sukhabhājaḥ syuḥ; tasmāt kṣaṇabhaṅgiśarīrādatiriktaḥ 44 karmakartā tatphalabhoktā cāstīti bhāvaḥ| kriyopabhoga iti kriyāyāṃ tatphalabhoge ca| bhūtānāmiti prāṇinām||50-51||
ahaṅkāraḥ phalaṃ karma dehāntaragatiḥ smṛtiḥ| vidyate sati bhūtānāṃ kāraṇe dehamantarā||52||
ātmasadbhāve hetvantaramāha- ahaṅkāra ityādi| ete'haṅkāradayaḥ sthira eva paramātmani bhavanti, pūrvāparakālāvasthāyivastudharmatvāditi bhāvaḥ| dehamantareti dehaṃ vinā; dehātirikte kāraṇe satyahaṅkāro bhavatītyarthaḥ||52||
prabhavo na hyanāditvādvidyate paramātmanaḥ| puruṣo rāśisañjñastu mohecchādveṣakarmajaḥ||53||
‘prabhavaḥ puruṣasya kaḥ’ ityasyottaraṃ- prabhava ityādi| prabhavaḥ kāraṇam| rāśisañjña iti ṣaḍdhātusamudāyarūpaścaturviṃśatirāśirūpo vā| mohecchādveṣajanitakarmajo mohecchādveṣakarmajaḥ| mohāddhi bhāveṣu icchā dveṣaśca bhavati, tataḥ pravṛttiḥ, pravṛtterdharmādharmau, tau ca śarīraṃ janayato bhogārtham||53||
ātmā jñaḥ karaṇairyogāj jñānaṃ tvasya pravartate| karaṇānāmavaimalyādayogādvā na vartate||54|| paśyato'pi yathā''darśe saṅkliṣṭe nāsti darśanam| tattvaṃ 45 jale vā kaluṣe cetasyupahate tathā||55||
‘kimajño jñaḥ’ ityasyottaram- ātmetyādi| karaṇānīha manobuddhīndriyāṇi| na vartate jñānamiti yojanā| nanu yadyayamātmā jñaḥ 46, tat kimityasya sarvadā jñānaṃ na bhavatītyāha- paśyato'pītyādi| paśyato'pīti cakṣuṣmato'pītyarthaḥ| tattvamiti darśanaviśeṣaṇam| tena, mlāne darpaṇe jale vā darśanaṃ bhavadapyayathārthagrāhitayā na tattvarūpaṃ bhavatītyarthaḥ| cetasītyupalakṣaṇaṃ, tena cakṣurādāvapyupahata iti jñeyam||54-55||
karaṇāni mano buddhirbuddhikarmendriyāṇi ca| kartuḥ saṃyogajaṃ karma vedanā buddhireva ca||56|| naikaḥ pravartate kartuṃ bhūtātmā nāśnute phalam| saṃyogādvartate sarvaṃ tamṛte nāsti kiñcana||57||
karaṇaprastāvāj jñāne karmaṇi vedanāyāṃ ca yāvat karaṇamātmanastadāha- karaṇānītyādi| saṃyogajamiti karmaṇā vedanayā buddhyā ca yojyam| nāśnute phalameka iti yojyam| eka iti niṣkaraṇaḥ| saṃyogādvartata iti karaṇasamudāyādutpadyate 47| tamṛta iti saṃyogaṃ vinā||56-57||
na hyeko vartate bhāvo vartate nāpyahetukaḥ| śīghragatvātsvabhāvāttvabhāvo 48 na vyativartate||58||
atraiva sāmagrījanyatve sarvakāryāṇāmupapattimāha- na hyeka ityādi| eko bhāvaḥ kāraṇarūpaḥ sahakārikāraṇāntararahito na kāryakaraṇe vartata ityarthaḥ; evaṃ tāvadekaṃ kāraṇaṃ kārye na vartate, kāryaṃ ca hetuṃ vinā na bhavatītyāha- vartate nāpyahetuka iti; hetuṃ vinā bhāva utpattidharmā na vartate na bhavatītyarthaḥ| tena karaṇayuktātmajanyaṃ kāryaṃ na kevalādātmano heturūpādbhavatītyuktaṃ bhavati| atha hetuṃ vinā cedbhāvo na bhavati, tat kimabhāve'pi śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ hetvapekṣā na vetyāha- śīghragatvādityādi| śīghragatvāt svabhāvāllakṣito'bhāvo na svabhāvaṃ vyativartate śīghragatvasvabhāvaṃ na tyajatītyarthaḥ| tena, ahetuka evābhāvo bhavati, bhāvastu sahetukaḥ| uktaṃ hi “utpattiheturbhāvanāṃ na nirodhe'sti kāraṇam” (sū.a.16) iti| kiṃvā, śīghragatvādasthiratvādabhāvo nāvasthāntaramātmanāśaṃ prati gacchatīti granthārthaḥ||58||
anādiḥ puruṣo nityo viparītastu hetujaḥ| sadakāraṇavannityaṃ dṛṣṭaṃ hetujamanyathā||59||
‘sa nityaḥ kimanityaḥ’ ityasyottaram- anādirityādi| anādiśca puruṣo'vyaktarūpa ātmaśabdābhidheyaḥ| viparīta iti ādimān rāśirūpaḥ puruṣa ityarthaḥ| atraivānādernityatve śāstrāntarasammatimapyāha- sadityādi| saditi trividhasamaye pramāṇagamyabhāvarūpam 49| etena, prāgabhāvasyākāraṇavato'pyabhāvarūpatayā'nityatvaṃ na vyabhicārakam| hetujamanyatheti atrāpi bhāvarūpamiti yojanīyam| tena, hetujanyasyāpi pradhvaṃsasyāvināśitvaṃ parihṛtaṃ bhavati||59||
tadeva bhāvādagrāhyaṃ nityatva 50 na kutaścana| bhāvājjñeyaṃ tadavyaktamacintyaṃ vyaktamanyathā||60|| avyaktamātmā kṣetrajñaḥ śāśvato vibhuravyayaḥ| tasmādyadanyattadvyaktaṃ, vakṣyate cāparaṃ dvayam||61|| vyaktamaindriyakaṃ caiva gṛhyate tadyadindriyaiḥ| ato'nyat punaravyaktaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam||62||
kiṃ tannityatvamityāha- tadevetyādi| bhāvādutpattidharmakāt| tannityatvaṃ na kuto'pi bhāvādbhavati, nityaṃ hi na kuto'pi bhavati| tataścātmā bhāvaṃ prati nirapekṣatvāt sarvebhyo bhāvebhyo'pyagre nityaṃ sadeva| taccaivambhūtaṃ nityamavyaktaṃ jñeyam| acintyamityavyaktaviśeṣaṇam| avyaktaṃ ca mūlaprakṛtiḥ| vyaktamanyatheti prakṛteranyatamakāryaṃ mahadādikamanityam; ākāśamapi vikārarūpatayā'nityameva; udāsīnapuruṣastu nitya evāvyaktaśabdenaiva lakṣita ityuktameva| avyaktadharmāntaravyāpakān paryāyānāha- avyaktamityādi| punaḥ prakārāntareṇa vyaktāvyaktārthamāha 51 - vakṣyata ityādi| aparaṃ dvayamiti prakārāntarakṛtaṃ vyaktāvyaktadvayam| liṅgagrāhyamiti anumānagrahyam| atīndriyamityanena cendriyagrahaṇāyogyaṃ yat kenāpi śabdādiliṅgena gṛhyate na tadavyaktaṃ, kintu yannityānumeyaṃ mano'haṅkārādi tadevāvyaktam||60-62||
khādīni buddhiravyaktamahaṅkārastathā'ṣṭamaḥ| bhūtaprakṛtiruddiṣṭā vikārāścaiva ṣoḍaśa||63|| buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca| samanaskāśca pañcārthā vikārā iti sañjñitāḥ||64||
‘prakṛtiḥ kā vikārāḥ ke’ ityasyottaraṃ- khādīnītyādi| khādīni sūkṣmabhūtakhādīni 52 tanmātraśabdābhidheyāni| buddhiḥ mahacchabdābhidheyā| avyaktaṃ mūlaprakṛtiḥ| ahaṅkāraḥ buddhivikāraḥ; sa ca trividhaḥ- bhūtādiḥ, taijasaḥ, vaikārikaśca| bhūtānāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ prakṛtirbhūtaprakṛtiḥ| atra cāvyaktaṃ prakṛtireva paraṃ, buddhyādayastu svakāraṇavikṛtirūpā api svakāryāpekṣayā prakṛtirūpā iha prakṛtitvenoktāḥ| yaduktaṃ- “mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta” (sāṃ.kā.3) iti| vikārā nāha- vikārā ityādi| evaśabdo bhinnakrame'vadhāraṇe, tena vikārā eva ṣoḍaśa paraṃ na prakṛtayaḥ| buddherindriyāṇi buddhīndriyāṇi| pañcārthā iti sthūlā ākāśādayaḥ śabdādirūpāḥ; guṇaguṇinorhi paramārthato bhedo nāstyevāsmin darśane||63-64||
iti kṣetraṃ samuddiṣṭaṃ sarvamavyaktavarjitam| avyaktamasya kṣetrasya kṣetrajñamṛṣayo viduḥ||65||
enameva prakṛtivikārasamūhaṃ kṣetrakṣetrajñabhedena vibhajate- itītyādi| avyaktavarjitamiti prakṛtyudāsīnavarjitaṃ, prakṛteścodāsīnapuruṣacaitanyena caitanyamastyeva||65||
jāyate buddhiravyaktādbuddhyā'hamiti manyate| paraṃ khādīnyahaṅkārādutpadyante 53 yathākramam||66|| tataḥ sampūrṇasarvāṅgo jāto'bhyudita ucyate|67|
samprati mahāpralayāntaraṃ yathā''disarge buddhyādyutpādo bhavati tadāha- jāyata ityādi| buddhyā'hamiti manyata iti buddherjātenāhaṅkāreṇāhamiti manyata ityarthaḥ| khādīnīti khādīni sūkṣmāṇi tanmātrarūpāṇi, tathaikādaśendriyāṇi| vacanaṃ hi “prakṛtermahāṃstato'haṅkārastasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ” (sāṃ.kā.22) iti| yathākramamiti yasmādahaṅkārādutpadyate tena krameṇa; tatra vaikṛtāt sāttvikādahaṅkārāttaijasasahāyādekādaśendriyāṇi bhavanti, bhūtādestvahaṅkārāttāmasāttaijasasahāyāt pañcatanmātrāṇi| yaduktaṃ- “sātvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṅkārāt| bhūtādestanmātraḥ sa tāmasastaijasādubhayam” (sāṃ.kā.25) iti| tata iti āhaṅkārikakāryānantaraṃ tanmātrebhya utpannasthūlabhūtasambandhāt| sampūrṇasarvāṅgo jāta iti ādisargo(rge) jātaḥ||66||
puruṣaḥ pralaye ceṣṭaiḥ punarbhāvairviyujyate||67|| avyaktādvyaktatāṃ yāti vyaktādavyaktatāṃ punaḥ| rajastamobhyāmāviṣṭaścakravat parivartate||68|| yeṣāṃ dvandve parā saktirahaṅkāraparāśca ye| udayapralayau teṣāṃ na teṣāṃ ye tvato'nyathā||69||
evamādisarge prakṛtermahadādisargaṃ darśayitvā mahāpralaye prakṛtāvavyaktarūpāyāṃ buddhyādīnāṃ layamāha- puruṣa ityādi| iṣṭairbhāvairiti puruṣopabhogārthamiṣṭairbuddhyādibhiḥ| anye tu evambhūtasaṅgaṃ janmani 54, buddhyādiviyogaṃ ca maraṇe bruvate| tanna, janmamaraṇayorbuddhyādīnāṃ vidyamānatvāt| uktaṃ hi- “atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna vimuktapūrvaḥ| naivendriyairnaiva manomatibhyāṃ na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ” (śā. a. 2) iti| tathā'nyatrāpyuktaṃ- “pūrvotpannamasaktaṃ niyataṃ mahadādisūkṣmaparyantam| saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvairadhivāsitaṃ liṅgam” (sāṃ. kā. 40) iti| tasmānmahāpralaya eva prakṛtau layaḥ, tathā''disarga eva prakṛtermahadādisṛṣṭiriti| etadeva prapañcaṃ layaṃ ca prakṛterāha- avyaktādityādi| avyaktāditi prakṛteḥ, vyaktatāmiti mahadādimahābhūtaparyantaprapañcarūpatāṃ yāti| vyaktāditi mahābhūtaprapañcādyavasthātaḥ punaravyaktarūpatāṃ yāti gacchati; mahāpralaye hi mahābhūtāni tanmātreṣu layaṃ yānti, tanmātrāṇi tathendriyāṇi cāhaṅkāre layaṃ yānti, ahaṅkāro buddhau, buddhiśca prakṛtāviti layakramaḥ| ayaṃ ca layakramo mokṣe'pi bhavati| paraṃ tu tatra taṃ puruṣaṃ prati punaḥ sargaṃ nārabhate prakṛtiḥ| ayaṃ 55 saṃsāraḥ kuto bhavatītyāha- raja ityādi| āviṣṭo yuktaḥ| cakravat parivartata iti punaḥ punarlayasargābhyāṃ yujyate| dvandva iti rajastamorūpe mithune| ahaṅkāraparā iti ahaṅkārānmamedamityādimithyājñānaparāḥ| udayapralayau janmamaraṇe, kiṃvā layasargau| ato'nyatheti ye rāgadveṣavimuktā nirahaṅkārāśca teṣāṃ nodayapralayau bhavataḥ||67-69||
prāṇāpānau nimeṣādyā jīvanaṃ manaso gatiḥ| indriyāntarasañcāraḥ preraṇaṃ dhāraṇaṃ ca yat||70|| deśāntaragatiḥ svapne pañcatvagrahaṇaṃ tathā| dṛṣṭasya dakṣiṇenākṣṇā savyenāvagamastathā||71|| icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ prayatnaścetanā dhṛtiḥ| buddhiḥ smṛtirahaṅkāro liṅgāni paramātmanaḥ||72|| yasmāt samupalabhyante liṅgānyetāni jīvataḥ| na mṛtasyātmaliṅgāni tasmādāhurmaharṣayaḥ||73|| śarīraṃ hi gate tasmiñ śūnyāgāramacetanam| pañcabhūtāvaśeṣatvāt pañcatvaṃ gatamucyate||74||
‘kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca’ ityasyottaraṃ- prāṇāpānāvityādi| prāṇāpānau ucchvāsaniḥśvāsau| nimeṣādyā iti ādyaśabdagrahaṇena unmeṣādyāḥ prekṣaṇaviśeṣā gṛhyante| manaso gatiriti manasā pāṭaliputragamanādirūpā| indriyāntarasañcāro'pi manasa eva, yathā cakṣuḥ parityajya manaḥ sparśanamadhitiṣṭhatītyādi| preraṇaṃ ca tathā dhāraṇaṃ ca manasa eveti jñeyam| deśāntaragatiḥ svapne iti chedaḥ| pañcatvagrahaṇaṃ maraṇajñānam| savyenāvagama iti savyenākṣṇā sa evāyaṃ dakṣiṇākṣidṛṣṭo ghaṭa ityavagama ityarthaḥ| cetanā jñānamātram| buddhistu ūhāpohajñānam| atha kathametānyātmānaṃ gamayantītyāha- yasmādityādi| jīvata iti pañcabhūtātiriktātmasaṃyuktasya 56| pañcatvaṃ tu yadyapi jīvato na bhavati kintu mṛtasyaiva, tathā'pi pañcatvaṃ mṛtaśarīre dṛśyamānaṃ viparyayāt pañcatvābhāvājjīvaccharīraliṅgaṃ bhavatīti jñeyam| atraivodāhṛtāśca prāṇāpānādayo na bhūtamātre bhavanti, nirātmakeṣviṣṭakāmṛtaśarīrādiṣvadarśanāt| na ca mana eva bhūtātiriktamātmā bhavitumarhati, yatastasyāpi karaṇarūpasya 57 preraṇādyātmanā kartrā kartavyam| nāpīndriyāṇyātmatvena svīkartuṃ pāryante, yatastathā sati indriyāntaropalabdhamarthaṃ nendriyāṇi yajñadattopalabdhamarthaṃ devadatta iva pratisandhātuṃ samarthāni bhaveyuḥ; asti cendriyāntaropalabdhārthapratisandhānaṃ, yathā- surabhicandanaṃ spṛśāmītyatra| tasmānmana-indriya-bhūtātirikta ātmā tiṣṭhatīti jñeyam| atra yadyapi buddhiśabdena cetanādhṛtismṛtyahaṅkārāḥ prāpyanta eva buddhiprakāratvena, tathā'pi pṛthakpṛthagarthagamakatvena punaḥ pṛthagupāttāḥ| tathāhi- cetanā guṇatvena acetanakhādibhūtātiriktadharmeṇātmānaṃ gamayati, dhṛtistu niyamātmikā niyantāramātmānaṃ gamayati, buddhistu ūhāpohayorekaṃ kāraṇaṃ gamayatyātmānaṃ, smṛtistu pūrvānubhūtārthasmartāraṃ sthāyinamātmānaṃ gamayatītyādyanusaraṇīyam| ātmādhiṣṭhānābhāve śarīre prāṇādyabhāvamāha- śarīramityādi| śūnyāgāramiva śūnyāgāraṃ yathā adhiṣṭhātṛśūnyam, evaṃ mṛtaśarīramapi| ṣaḍdhātukaṃ śarīraṃ, tatra ṣaṣṭhe ātmani gate pañcabhūtātmakaṃ 58 śarīraṃ bhavati, tena pañcatvaṃ gatamucyate|||70-74||
acetanaṃ kriyāvacca manaścetayitā paraḥ| yuktasya manasā tasya nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ||75|| cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate| acetanatvācca manaḥ kriyāvadapi nocyate||76||
‘niṣkriyasya kriyā tasya katham’ ityasyottaram- acetanamityādi| cetayitā para iti para ātmā cetayitā paraṃ na tu sākṣāt kriyāvān| nanu, yadyevaṃ kathaṃ tasya 59 kriyetyāha- yuktasyetyādi| ātmādhiṣṭhitasyaiva manasaḥ kriyā upacārādātmanaḥ kriyetyucyata ityarthaḥ| etadevopapādayati- cetanāvānityādi| cetanena hyātmanā'dhiṣṭhitaṃ manaḥ kriyāsu pravartate, cetanānadhiṣṭhitaṃ tu manaḥ kriyāsu 60 na pravartate; tena yatkṛtā sā kriyā sa eva kriyāvāniti vyapadeṣṭuṃ yujyate, natvacetanaṃ 61 manaḥ; tat parādhīnakriyatvena paramārthataḥ kriyāvadapi kartṛtvena nocyata iti vākyārthaḥ; nocyate iti ‘kartṛ’ iti śeṣaḥ||75-76||
yathāsvenātmanā''tmānaṃ sarvaḥ sarvāsu yoniṣu| prāṇaistantrayate prāṇī nahyanyo'styasya tantrakaḥ||77||
samprati svatantratve'pyaniṣṭayonigamanamākṣiptaṃ samādadhāti- yathāsvenetyādi| sarvāsu naragohastikīṭādiyoniṣu| prāṇaistantrayate prāṇairyojayati, ātmanaivāyaṃ dharmādharmasahāyenātmānaṃ sarvayoniṣu nayati, na paraprerito yāti; yato nānyaḥ puruṣo'sya prerako'sti īśvarābhāvāt; kiṃvā satyapi īśvare tasyāpi karmaparādhīnatvāt| idameva cāsyāniṣṭayonigamane svātantryaṃ yad aniṣṭayonigamanahetvadharmakaraṇe svātantryam, adharmakaraṇārabdhasvakarmaṇaivāyamanicchannapi nīyata ityaniṣṭayonigamanaṃ bhavati; svātantryaṃ ca yathoktaṃ bhavati||77||
vaśī tat kurute karma yat kṛtvā phalamaśnute| vaśī cetaḥ samādhatte vaśī sarvaṃ nirasyati||78||
‘vaśī yadyasukhaiḥ kasmādbhāvairākramyate’ ityasyottaraṃ- vaśītyādi| vaśī svecchādhīnapravṛttiḥ (iṣṭe'niṣṭe vā''tmā 62,); tena, vaśī sannayaṃ tāni karmāṇi karoti śubhānyaśubhāni vā āpātaphalarāgāt, yāni kṛtvā tatkarmaprabhāvācchubhenāśubhena vā phalena yogamāpnoti| etena kartavye karmaṇyasya vaśitvaṃ, kṛtakarmaphalaṃ tvasyānicchato'pi bhavati; tena tatprati nāsya 63 vaśitvam| anyadapi 64 vaśitvaphalamāha- vaśī cetaḥ samādhatta iti| aniṣṭe'rthe vaśī sannayaṃ mano nivartayati; yadi hyayaṃ vaśī na syāt, na mano nivartayituṃ śaknuyāt| aparamapi vaśitvagamakaṃ karmāha- vaśī sarvaṃ nirasyatīti| vaśī sannayaṃ mokṣārthaṃ pravṛttaḥ sarvārambhaṃ śubhāśubhaphalaṃ tyajatītyarthaḥ| iha svatantraḥ parātmanā īśvarādinā preritapravṛttirucyate; vaśī tu svayamapi pravartamāna icchāvaśāt pravartate, na preritapravṛttirūpatvenepsite'nīpsite ca vartate iti svātantryavaśitvayorbhedaḥ||78||
dehī sarvagato'pyātmā 65 sve sve saṃsparśanendriye| sarvāḥ sarvāśrayasthāstu nātmā'to vetti vedanāḥ||79||
‘sarvāḥ sarvagatatvācca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ’ ityasyottaramāha- dehītyādi| sarvagata iti sarvagato'pi san, saṃsparśanendriya iti saṃsparśanayukte śarīre, vedanāḥ sukhaduḥkharūpā vetti, sarvāśrayasthāstu na vettīti yojanā| yasmāt sarvagato'pyātmā svakīya eva sparśanavati śarīre paraṃ vedanā vetti, tena sarvāśrayasthāḥ sarvavedanā na vettīti vākyārthaḥ| sarvāśrayasthā iti sarvaparaśarīragatāḥ 66| paraśarīre cātmā khakarmopārjitendriyābhāvādvidyamāno'pi nopalabhate sukhaduḥkhe| sve sve śarīra iti vaktavye yat ‘saṃsparśanendriye’ iti karoti, tena svaśarīre'pi yatra keśanakhādau sparśanendriyaṃ nāsti tatra nātmā kiñcidupalabhata iti darśayati||79||
vibhutvamata evāsya yasmāt sarvagato mahān| manasaśca samādhānāt paśyatyātmā tiraskṛtam||80|| nityānubandhaṃ manasā dehakarmānupātinā| sarvayonigataṃ vidyādekayonāvapi sthitam||81||
‘na paśyati vibhuḥ kasmāt’ ityādipraśnasyottaraṃ vaktuṃ pravṛtto vibhutvasādhakārthaguṇahetuprāptyā vibhutvameva tāvadātmanaḥ sādhayati- vibhutvamityādi| vibhutvaṃ sarvagataparimāṇayogitvam| ata eveti uktasarvagatatvāt| etadeva spaṣṭārthaṃ sākṣādbrūte- yasmādityādi| sarvagatatvaṃ sarvato'pyupalabhyamānatvena sarvagatākāśādiparimāṇasyapyasti, tena tadvyavacchedārthaṃ ‘mahān’ iti padaṃ; tena sarvatropalabhyamānaṃ mahāparimāṇayogidravyaṃ vibhurucyata iti phalati| vibhutvaṃ vyutpādya kuḍyāditirohitajñānaṃ naikāntena bhavatīti darśayannāha- manasa ityādi| samādhānaṃ samādhiḥ| anena, yoginaḥ samādhibalāttirohitamapi paśyantīti darśayati| ye tu tirohitaṃ na paśyanti tatrāpyupapattimāha- nityetyādi| sarvayonigatamapyātmānaṃ manasā'nubandhagatamekayonāvavasthitaṃ 67 vidyāditi yojyam| dehanirvartakena 68 karmaṇā anupāta ātmani sambandho yasya, tena manasā dehakarmānupātinā| etena, yadyapyātmā kuḍyādibhiratirohitastathā'pi yadasyopalabdhisādhanaṃ manastasyaikasminneva śarīre vyavasthitasya vyavadhānānna paśyatyayaṃ tiraskṛtamityuktaṃ bhavati||80-81||
ādirnāstyātmanaḥ 69 kṣetrapāramparyamanādikam| atastayoranāditvāt kiṃ pūrvamiti nocyate||82||
‘kṣetrajñaḥ kṣetramathavā’ ityādipraśnasyottaram- ādirityādi| kṣetrapāramparyamiti kṣetrasyāvyaktavarjitasya mahadāditrayoviṃśatikasya paramparāsantateranāditvenaiva kṣetrakṣetrajñayoridaṃ prathamamiti vyapadeśo naiva 70 bhavatītyarthaḥ| nanu yadi kṣetraparamparā'pyanādistadā 71 tasyātmavaducchedo na prāpnoti, yadanādi tannityaṃ bhavati, yathā- ātmeti dṛṣṭaṃ? brūmaḥ- anāditve'pi yat svarūpenaivānādi tannocchidyate, yathā- ātmā; yattu ucchittidharmakaṃ buddhyādi, taducchidyata eva; santānastu paramārthataḥ santānibhyo'tirikto nāstyeva, yadanādiḥ syāt; tena, santānasyānāditvaṃ bhāktameva| kiñcaivambhūtasya buddhyādisantānasyocchede mokṣapratipādaka āgama eva pramāṇatvena jñeyaḥ||82||
jñaḥ sākṣītyucyate nājñaḥ sākṣī tvātmā yataḥ smṛtaḥ| sarve bhāvā hi sarveṣāṃ bhūtānāmātmasākṣikāḥ||83||
‘sākṣibhūtaśca kasyāyam’ ityasyottaraṃ- jña ityādi| jño jñānavān sākṣīti loke kathyate, natvajñaḥ pāṣāṇādiḥ| tena, jñatvenāsatyapyanyasmin kartari sākṣītyucyate iti vākyārthaḥ| sarveṣāmiti khādibhūtānām| sarve bhāvā iti sarve bhūtadharmā darśanayogyāḥ| ātmasākṣikā iti ātmopalabhyamānāḥ||83||
naikaḥ kadācidbhūtātmā lakṣaṇairupalabhyate| viśeṣo'nupalabhyasya tasya naikasya vidyate||84|| saṃyogapuruṣasyeṣṭo viśeṣo vedanākṛtaḥ| vedanā yatra niyatā viśeṣastatra tatkṛtaḥ||85||
‘syāt kathaṃ cāvikārasya’ ityādipraśnasyottaraṃ- naika ityādi| avikārasya paramātmano vedanākṛto viśeṣo nāstyeva 72, yatra tu vedanākṛto viśeṣaḥ sa rāśirūpaḥ paramātmavyatirikta eveti vākyārthaḥ| bhūtānāmadhiṣṭhātā ātmā bhūtātmā, ayaṃ bhūtātmā eko bhūtavyatirikto na lakṣaṇaiḥ prāṇāpānādibhiruktairupalabhyate| kuto nopalabhyata ityāha- viśeṣa ityādi| ekasya bhūtarahitasya; yadātmano viśeṣo vedanādirnopalabhyata eva, tenānupalabdhirevātra pramāṇamityarthaḥ| saṃyogapuruṣaḥ caturviṃśatikaḥ| nanvevamapi caturviṃśatyantarniviṣṭasya bhūtātmano'pi vedanākṛtaviśeṣeṇa bhavitavyaṃ, yataḥ samudāyadharmaḥ samudāyināmeva bhavati, yathā- māṣarāśergurutvaṃ pratyekaṃ māṣāṇāmeva gauraveṇa bhavatītyāha- vedanetyādi| vedanā sukhaduḥkharūpā| yatra buddhyādisamūhe niyatā vyavasthitā vedanā, tatraiva tatkṛto dainyaharṣādiviśeṣo'pi niyataḥ; tatraiva buddhyādirāśau vartate nātmanīti bhāvaḥ| buddhyādigatena guṇatrayapariṇāmarūpeṇa sukhaduḥkhādinā asukhaduḥkha evātmā tatsambandhāt sukhaduḥkhādimān bhavati||84-85||
cikitsati bhiṣak sarvāstrikālā vedanā iti| yayā yuktyā vadantyeke sā yuktirupadhāryatām||86|| punastacchirasaḥ śūlaṃ jvaraḥ sa punarāgataḥ| punaḥ sa kāso balavāṃśchardiḥ sā punarāgatā||87|| ebhiḥ prasiddhavacanairatītāgamanaṃ matam| kālaścāyamatītānāmartīnāṃ punarāgataḥ||88|| tamartikālamuddiśya bheṣajaṃ yat prayujyate| atītānāṃ praśamanaṃ vedanānāṃ taducyate||89|| āpastāḥ punarāgurmā yābhiḥ śasyaṃ purā hatam| yathā prakriyate setuḥ pratikarma tathā''śraye||90|| pūrvarūpaṃ vikārāṇāṃ dṛṣṭvā prādurbhaviṣyatām| yā kriyā kriyate sā ca vedanāṃ hantyanāgatām||91|| pāramparyānabandhastu duḥkhānāṃ vinivartate| sukhahetūpacāreṇa sukhaṃ cāpi pravartate||92|| na samā yānti vaiṣamyaṃ viṣamāḥ samatāṃ na ca| hetubhiḥ sadṛśā nityaṃ jāyante dehadhātavaḥ||93|| yuktimetāṃ puraskṛtya trikālāṃ vedanāṃ bhiṣak| hantītyuktaṃ cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinopadhām||94||
‘athavā''rtasya’ ityādipraśnasyottaramāha- cikitsatītyādi| atītavedanācikitsā na mukhyā, kintu lokaprasiddhopacāreṇocyata iti vākyārthaḥ| prasiddhavacanairiti lokaprasiddhavacanaiḥ| pratikarma cikitsā| āśraya iti śarīre| pūrvarūpamityādinā anāgatavedanācikitsāṃ samarthayati| pūrvarūpaṃ yadyapi bhaviṣyatāmeva bhavati rogāṇāṃ, tathā'pi bhaviṣyatāmiti padena bhūte'pi vyādhau yāni rūpāṇi bhavanti tāni nirākaroti| uktaṃ hi- “prāksantāpāt, api cainaṃ santāpārtamanubadhnanti” (ni. a. 1) ityanena rogāvasthāyāmapi pūrvarūpasadbhāvaḥ| evamatītānāgatavedanācikitsā vyutpāditā| vartamānacikitsāmapi darśayan pāramārthikaṃ matamāha- pāramparyetyādi| pāramparyānubandhaḥ santānanyāyenānubandhaḥ| duḥkhānāmiti rogāṇām| sukhahetūpacāreṇeti ārogyahetucikitsāsevayā| sukhamiti ārogyam| evaṃ manyate- yadā cikitsā sukhahetuḥ sevyate tadā duḥkhahetusevābhāvādduḥkhaṃ notpadyate, utpannaṃ ca duḥkhaṃ rogarūpaṃ kṣaṇabhaṅgitvena svayameva naśyati, sukhahetusānnidhyāt sukhamārogyamutpadyate; tena cikitsayā anāgataṃ duḥkhaṃ hetupratibandhānnirudhyate, sukhaṃ ca janyate iti siddhāntaḥ 73| etadevāha- na samā ityādi| samāśca viṣamāśca kṣaṇabhaṅgitvasvabhāvānna vaiṣamyāvasthāṃ sāmyāvasthāṃ vā yāntītyarthaḥ| hetubhiḥ sadṛśā iti samahetoḥ samāḥ, tathā viṣamahetośca viṣamāḥ| etaccikitsāprābhṛtīye'dhyāye prapañcitameva| cikitsāprastāvena sakaladuḥkhahāriṇīṃ cikitsāṃ mokṣaphalāmāha- cikitsā tvityādi| niṣṭhā atyantaduḥkhamokṣo mokṣarūpaḥ, tadarthaṃ bhūtā naiṣṭhikī| vinopadhāmiti tṛṣṇāṃ vinā, tṛṣṇāśūnyā pravṛttirmokṣaphalā 74 bhavatītyarthaḥ||86-94||
upadhā hi paro heturduḥkhaduḥkhāśrayapradaḥ| tyāgaḥ sarvopadhānāṃ ca sarvaduḥkhavyapohakaḥ||95|| koṣakāro yathā hyaṃśūnupādatte vadhapradān 75| upādatte tathā'rthebhyastṛṣṇāmajñaḥ sadā''turaḥ||96|| yastvagnikalpānarthāñ jño jñātvā tebhyo nivartate| anārambhādasaṃyogāttaṃ duḥkhaṃ nopatiṣṭhate||97||
paro heturiti mūlakāraṇam| duḥkharūpeṇaiva duḥkhāśrayaḥ śarīram| bhogatṛṣṇayā hi pravartamāno dharmādharmān duḥkhaśarīrotpādakānupādatte, sarvopadhātyāgāttu na rāgadveṣābhyāṃ kvacit pravartate, apravartamānaśca na dharmādharmānupādatte, evamanāgatadharmādharmoparamaḥ, upāttadharmādharmayostu rāgadveṣaśūnyasyopabhogādeva kṣayaḥ 76; tena sarvathā karmakṣayādduḥkhaśarīrābhāva iti bhāvaḥ| atraiva tṛṣṇāyā duḥkhakāraṇatve dṛṣṭāntamāha- koṣakāra ityādi| koṣakāraḥ svanāmaprasiddhaḥ kīṭaḥ| sadā''tura iti sadā saṃsāraduḥkhagṛhītaḥ| anārambhāditi rāgadveṣapūrvakārambhavirahāt| asaṃyogāditi ārambhaśūnyatvena dharmādharmocchedakṛtāccharīrāsaṃyogāt; śarīrābhāve ca nirāśrayamakāraṇakaṃ duḥkhaṃ na bhavatīti bhāvaḥ||95-97||
dhīdhṛtismṛtivibhraṃśaḥ samprāptiḥ kālakarmaṇām| asātmyārthāgamaśceti jñātavyā duḥkhahetavaḥ||98||
‘kāraṇaṃ vedanānāṃ kim’ ityasyottaramāha- dhīdhṛtītyādi| ayaṃ cārthaḥ prakaraṇāgatatvāducyamāno na punaruktatāmāvahati| dhīdhṛtismṛtayaḥ prajñābhedāḥ| ete ca śiṣyavyutpattyarthaṃ prajñābhedatvenānyathā vyutpādya ihocyante| samprāptiḥ kālakarmaṇāmiti kālasya samprāptistathā karmaṇaśca samprāptiḥ| karmasamprāptiḥ pacyamānakarmayogaḥ| kālasamprāptigrahaṇena ceha ye kālavyaktāste gṛhyante, nāvaśyaṃ kālajanyāḥ; yataḥ svābhāvikānapi kālajanyān tathā tṛtīyakādīnapyāsātmyendriyārthādijanyān kālajatvenaivehābhidhāsyati| karmajāstu prajñāparādhajanyā eveha karmajanyatvena viśeṣeṇa śiṣyavyutpattyarthaṃ pṛthagucyante, kālavyañcyatvena ca karmajā iha kālasamprāptijanyeṣvavaroddhavyāḥ| prajñāparādhāvarodhaśca yathā karmajānāṃ, tathā prathamādhyāya evoktam| kiñcācāryeṇonmādanidāne svayamevoktaṃ yat- “prajñāparādhāt sambhūte vyādhau karmaja ātmanaḥ” (ni. 7) ityādi, tathā janapadoddhvaṃsanīye ca vimāne punaruktaṃ- “vāyvādīnāṃ yadvaiguṇyamutpadyate tasya mūlamadharmaḥ, tanmūlaṃ vā'satkarma pūrvakṛtaṃ, tayoryoniḥ prajñāparādha eva” (vi. 3) iti| tasmādiha samprāptiḥ kālakarmaṇāmityanena na kālajanyā gadā ucyante, kiṃ tu kālavyañjyāḥ||98||
viṣamābhiniveśo yo nityānitye hitāhite| jñeyaḥ sa buddhivibhraṃśaḥ samaṃ buddhirhi paśyati||99||
dhīvibhraṃśaṃ vivṛṇoti- viṣametyādi| viṣamābhiniveśaḥ ayathābhūtatvenādhyavasānaṃ nitye'nityamiti, evaṃ hite'hitamahite vā hitamiti yā buddhiḥ sa buddhibhraṃśaḥ| atha kathamayaṃ buddhivibhraṃśaśabdenocyata ityāha- samaṃ buddhirhi paśyati; ucitā buddhiḥ samaṃ yathābhūtaṃ yasmāt paśyati, tasmādasamadarśanaṃ buddhivibhraṃśa ucita evetyarthaḥ||99||
viṣayapravaṇaṃ sattvaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate| niyantumahitādarthāddhṛtirhi niyamātmikā||100||
dhṛtibhraṃśamāha- viṣayetyādi| viṣayapravaṇaṃ viṣayeṣu prasajjat| niyantumiti vyāvartayitum| dhṛtirhi niyamātmiketi yasmād dhṛtirakāryaprasaktaṃ mano nivartayati svarūpeṇa, tasmānmanoniyamaṃ kartumaśaktā dhṛtiḥ svakarmabhraṣṭā bhavatītyarthaḥ||100||
tattvajñāne smṛtiryasya rajomohāvṛtātmanaḥ| bhraśyate sa smṛtibhraṃśaḥ smartavyaṃ hi smṛtau sthitam||101||
smṛtibhraṃśaṃ vivecayati- tattvetyādi| tattvajñāne smṛtiryasya bhraśyata iti yojanā| smartavyaṃ hi smṛtau sthitamiti smartavyatvena sammatasyārthasya smaraṇaṃ praśastasmṛtidharmaḥ| tatra ca tattvajñānasya śiṣṭānāṃ smartavyatvena sammatasya yadasmaraṇaṃ, tat smṛtyaparādhādbhavatītyarthaḥ||101||
dhīdhṛtismṛtivibhraṣṭaḥ karma yat kurute'śubham| prajñāparādhaṃ taṃ vidyāt sarvadoṣaprakopaṇam||102|| udīraṇaṃ gatimatāmudīrṇānāṃ ca nigrahaḥ| sevanaṃ sāhasānāṃ ca nārīṇāṃ cātisevanam||103|| karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām| vinayācāralopaśca pūjyānāṃ cābhidharṣaṇam||104|| jñātānāṃ svayamarthānāmahitānāṃ niṣevaṇam| paramaunmādikānāṃ ca pratyayānāṃ niṣevaṇam||105|| akālādeśasañcārau maitrī saṅkliṣṭakarmabhiḥ| indriyopakramoktasya sadvṛttasya ca varjanam||106|| īrṣyāmānabhayakrodhalobhamohamadabhramāḥ| tajjaṃ vā karma yat kliṣṭaṃ kliṣṭaṃ yaddehakarma ca||107|| yaccānyadīdṛśaṃ karma rajomohasamutthitam| prajñāparādhaṃ taṃ śiṣṭā bruvate vyādhikāraṇam 77||108||
evaṃ buddhyādibhraṃśatrayarūpaprajñāparādhajanyaṃ karma prajñāparādhatvena darśayannāha- dhītyādi| sarvadoṣaśabdena vātādayo rajastamasī ca gṛhyante| karmakālātipātaḥ cikitsākālātivartanam| mithyārambha iti ayogātiyogamithyāyogarūpaḥ| vinayācāralopenaiva prāptamapi yat punaḥ pūjyānāmabhidharṣaṇādyabhidhīyate, tadviśeṣeṇa prakopakatvakhyāpanārthamudāharaṇārthaṃ ca| saṅkliṣṭakarmabhiriti patitaiḥ| kliṣṭamiti ninditam||102-108||
buddhyā viṣamavijñānaṃ viṣamaṃ ca pravartanam| prajñāparādhaṃ jānīyānmanaso gocaraṃ hi tat||109||
saṅkṣepeṇa prajñāparādhalakṣaṇamāha- buddhyetyādi| viṣamamiti anucitaṃ, viṣamavijñānaṃ svarūpata eva prajñāparādhaḥ| viṣamapravartanaṃ ca prajñāparādhakāryatvena prajñāparādhaśabdenocyate| manaso gocaraṃ hi taditi tadviṣamapravartanaṃ viṣamajñānaṃ ca manaḥkāryaprajñāviṣayatvena manaso gocaramityarthaḥ| viṣamapravartanaṃ ca manogocarajanyatvenopacārāduktaṃ, visadṛśamanoviṣayajñānādviṣamavāgdehapravṛttirapi bhavati||109||
nirdiṣṭā kālasamprāptirvyādhīnāṃ vyādhisaṅgrahe| cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathā purā||110|| mithyātihīnaliṅgāśca varṣāntā rogahetavaḥ| jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālākālasthitiśca 78 yā||111|| pūrvamadhyāparāhṇāśca rātryā yāmāstrayaśca ye| eṣu kāleṣu niyatā ye rogāste ca kālajāḥ||112||
vyādhīnāṃ kālasamprāptimāha- nirdiṣṭetyādi| vyādhisaṅgraha iti kiyantaḥśirasīye “cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam| bhavantyekaikaśaḥ ṣaṭsu kāleṣvabhragamādiṣu” (sū. 17) ityanena tathā 79 hyudāharaṇena ca| tena, kālasamprāptirvyādhīnāṃ yathā- cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ purā nirdiṣṭā iti yojyam| udāharaṇāntaramāha- mithyetyādi| jīrṇetyādau jīrṇādyavasthātrayaviśiṣṭasyānnasya kālaḥ, tathā'nnasyākālo'jīrṇādyavasthālakṣitaḥ| prajīrṇaṃ 80 vidagdham| rātreryāmāstrayaśca ya iti trayo bhāgāḥ pūrvarātramadhyarātrāpararātrarūpāḥ, na tu yāmaḥ prahara iti jñeyam| anyatrāpi ca bhāgatraye yāmavibhāgaṃ kṛtvā abhidhānaśāstre triyāmā niśā'bhidhīyate| teṣu kāleṣviti jīrṇānnakālādiṣu; jīrṇe aparāhṇe rātriśeṣe ca vātikā gadāḥ, bhuktamātre pūrvāhṇe pūrvarātre ca kaphajā gadāḥ, prajīrṇe madhyāhne madhyarātre ca pittajā niyatā rogāḥ| annākāle cājīrṇalakṣaṇe bhojanāt trayo'pi doṣā bhavantīti jñeyam| kiṃvā, ‘jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālā’ iti cchedaḥ, tena jīrṇādyavasthāyuktānnakālāḥ pūrvavadeva jñeyāḥ; tathā ‘kālasthitiśca yā’ iti yojanā; kālasthitiśabdena bālyādivayastraividhyamucyate| tatra bālye ślaiṣmikāḥ, yauvane paittikāḥ, vārdhakye vātikā gadā vardhanta 81 iti jñeyam||110-112||
anyedyuṣko dvyahagrāhī tṛtīyakacaturthakau| sve sve kāle pravartante kāle hyeṣāṃ balāgamaḥ||113||
viṣamajvarānapi kālaviśeṣapravartamānamātratvena 82 kālaje darśayannāha- anyedyuṣka ityādi| dvyahagrāhī caturthakaviparyayaḥ| vakṣyati hi- “viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ| madhye ahanī jvarayatyādāvante ca muñcati” (ci. 3) iti| kathaṃ svakīya eva kāle pravartatanta ityāha- kāle hyeṣāṃ balāgama iti| ukta eva kāle yasmād balavanto bhavanti, tasmāttatraiva sañjātabalāḥ santo vyajyanta ityarthaḥ||113||
ete cānye 83 ca ye kecit kālajā vividhā gadāḥ| anāgate cikitsyāste balakālau vijānatā||114||
eteṣāṃ cikitsākramamāha- ete cetyādi| anye cetyanenānyānapi kālaviśeṣaprāptiprādurbhāvinaḥ| śothakuṣṭhādīn sūcayati||114||
kālasya pariṇāmena jarāmṛtyunimittajāḥ| rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ||115||
svābhāvikānapi kālapariṇāmavyajyamānatayā iha kālaje'varodhayitumāha- kālasyetyādi| jarāmṛtyurūpānnimittājjātā jarāmṛtyunimittajāḥ, mṛtyuśabdeneha yugānurūpāyuḥparyavasānabhavakālamṛtyurgrāhyaḥ 84; kiṃvā jarāmṛtyvoryannimittaṃ tasmājjātā jarāmṛtyunimittajāḥ, jarāmṛtyunimittaṃ ca prāṇināṃ sādhāraṇadehanivartakabhūtasvabhāvo'dṛṣṭaṃ ca| atha svābhāvikānāṃ kā cikitsetyāha- svabhāva ityādi| niṣpratikriya iti sādhāraṇacikitsayā rasāyanavarjyayā na pratikriyate, rasāyanena tu pratikriyata eva; tena, “asya prayogāccyavanaḥ suvṛddho'bhūt punaryuvā” (ci. 1 pā. 1) ityādirasāyanaprayogeṇa 85 samaṃ na virodhaḥ; kiṃvā, svābhāvikā jarādayo rasāyanajanitaprakarṣāduttarakālaṃ punaravaśyaṃ bhavantīti niṣpratikriyatvenoktāḥ||115||
nirdiṣṭaṃ daivaśabdena karma yat paurvadehikam| hetustadapi kālena rogāṇāmupalabhyate||116||
samprati karmasamprāptikṛtamapi gadaṃ kālaviśeṣavyajyamānatayā darśayannāha- nirdiṣṭamityādi| kāleneti pacyamānatālakṣitena kālena (yuktaṃ 86 sat) karma kāraṇaṃ bhavatītyarthaḥ||116||
na hi karma mahat kiñcit phalaṃ yasya na bhujyate| kriyāghnāḥ karmajā rogāḥ praśamaṃ yānti tatkṣayāt||117||
karmaṇaḥ phalasambandhiniyamamāha- na hītyādi| mahaditi viśeṣaṇena kiñcidamahat karma prāyaścittabādhanīyaphalaṃ na dadātyapi phalamiti darśayati| karmajānāmacikitsyatvamāha- kriyāghnā ityādi| tatkṣayāditi karmakṣayāt; karmakṣayaśca karmaphalopabhogādeva paraṃ bhavati||117||
atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśo na ca| śabdānāṃ cātihīnānāṃ bhavanti śravaṇājjaḍāḥ||118|| paruṣodbhīṣaṇāśastāpriyavyasanasūcakaiḥ| śabdaiḥ śravaṇasaṃyogo mithyāsaṃyoga ucyate||119|| asaṃsparśo'tisaṃsparśo hīnasaṃsparśa eva ca| spṛśyānāṃ saṅgraheṇoktaḥ sparśanendriyabādhakaḥ||120|| yo bhūtaviṣavātānāmakālenāgataśca yaḥ| snehaśītoṣṇasaṃsparśo mithyāyoga sa ucyate||121|| rūpāṇāṃ bhāsvatāṃ dṛṣṭirvinaśyatyatidarśanāt| darśanāccātisūkṣmāṇāṃ sarvaśaścāpyadarśanāt||122|| dviṣṭabhairavabībhatsadūrātiśliṣṭadarśanāt 87| tāmasānāṃ ca rūpāṇāṃ mithyāsaṃyoga ucyate||123|| atyādānamanādānamokasātmyādibhiśca yat| rasānāṃ viṣamādānamalpādānaṃ ca dūṣaṇam||124|| atimṛdvatitīkṣṇānāṃ gandhānāmupasevanam| asevanaṃ sarvaśaśca ghrāṇendriyavināśanam||125|| pūtibhūtaviṣadviṣṭā gandhā ye cāpyanārtavāḥ| tairgandhairghrāṇasaṃyogo mithyāyogaḥ sa ucyate||126|| ityasātmyārthasaṃyogastrividho doṣakopanaḥ|127|
kramāgatamasātmyendriyārthasaṃyogaṃ vivṛṇoti- atyugretyādi| sarvaśo na ceti sarvathograśabdāśravaṇāt 88| spṛśyānāmiti spṛśyatvenoktānāṃ śāstre'bhyaṅgotsādanādīnām| bhūtāḥ saviṣikrimipi śācādayaḥ| yo bhūtaviṣavātādīnāṃ saṃsparśaḥ, tathā'kālenāgataḥ snehaśītoṣṇasaṃsparśaśceti yojanā| tatrākāle snehasaṃsparśo yathā- ajīrṇe kaphavṛddhikāle abhyaṅgasparśaḥ, evaṃ śīte śītasparśaḥ, uṣṇe coṣṇasparśo'kālenāgato jñeyaḥ| sarvaśaścāpyadarśanāditi bhāsvatāṃ sūkṣmāṇāṃ ca sarvathā'darśanāt| atiśliṣṭamiti netrapratyāsannam| tāmasānāṃ ca rūpāṇāṃ darśanādvinaśyati dṛṣṭiriti sambandhaḥ| mithyāyogaḥ sa iti dviṣṭabhairavādidarśanarūpaḥ| atisūkṣmadarśanaṃ ca mithyāyoga eva jñeyaḥ| okasātmyādibhiriti viṣamādānamiti sambandhaḥ| okasātmyādivaiṣamyeṇa ca rāśidoṣavarjaṃ prakṛtyādisaptadoṣā grahītavyāḥ| trividha iti ayogātiyogamithyāyogarūpaḥ||118-126||
asātmyamiti tadvidyādyanna yāti sahātmatām||127||
asātmyārthaṃ darśayati- asātmyamityādi| saheti militaṃ śarīreṇa| ātmatām avikṛtarūpatāṃ na yāti; etena, yadupayuktaṃ prākṛtarūpopadhātakaṃ bhavati, tadasātmyamiti||127||
mithyātihīnayogebhyo yo vyādhirupajāyate| śabdādīnāṃ sa vijñeyo vyādhiraindriyako budhaiḥ||128||
itthamasātmyārthajasya vyādherindriyadvārabhūtatvenaindriyakatvaṃ darśayannāha- mithyetyādi| hīnayogenehāyogo grāhyaḥ| aindriyaka iti indriyadvārabhūtaḥ||128||
vedanānāmaśāntānāmityete 89 hetavaḥ smṛtāḥ| sukhahetuḥ samastvekaḥ samayogaḥ sudurlabhaḥ||129||
duḥkharūpavedanāhetuṃ prapañcoktamupasaṃharati- vedanānāmityādi| aśāntānāmiti 90 duḥkhānām| atha sukharūpavedanāhetuḥ ka ityāha- sukhetyādi| samayoga iti kālabuddhīndriyārthānāṃ samyagyogaḥ| sudurlabha iti kālādisamyagyogasya ayogādivirahatvena sudurlabhatvāt| prāyo hi kālādīnāṃ madhye anyatareṇāpyayogādinā puruṣaḥ sambadhyate; tena ca nityāturā eva puruṣā bhavanti, alpaṃ ca rogamanādṛtya svasthavyapadeśaḥ puruṣāṇāṃ kriyata iti bhāvaḥ||129||
nendriyāṇi na caivārthāḥ sukhaduḥkhasya hetavaḥ| hetustu sukhaduḥkhasya yogo dṛṣṭaścaturvidhaḥ||130|| santīndriyāṇi santyarthā yogo na 91 ca na cāsti ruk| na sukhaṃ, kāraṇaṃ tasmādyoga eva caturvadhaḥ||131||
samprati samyagyogasyopādeyatāmayogādīnāṃ ca heyatāṃ darśayituṃ yogameva caturvidhaṃ kāraṇatvena darśayannāha- nendriyāṇītyādi| nanu kathamindriyārthayoḥ sukhaduḥkhakāraṇatvenopalabhyamānayorapyakāraṇatvamityāha- santītyādi| yogo na ceti indriyārthayoḥ sambandho na ca| na sukhamiti cchedaḥ| indriyārthayoryogābhāve akāraṇatvena, sati tu yoge kāraṇatvena, yoga evānvayavyatirekābhyāṃ kāraṇamavadhāryata iti bhāvaḥ| ayaṃ ca yoga indriyārthāvadhikṛtya spaṣṭatvenoktaḥ; tena, prajñākālayorapi boddhavyaḥ| etacchendriyamarthaṃ cānupādeyaṃ kṛtvā caturvidhayogasya kāraṇatvaṃ yogānāmeva heyopādeyatvopadarśanārthaṃ kṛtam||130-131||
nātmendriyaṃ mano buddhiṃ gocaraṃ 92 karma vā vinā| sukhaduḥkhaṃ, yathā yacca boddhavyaṃ tattathocyate||132||
paramārthatastvātmendriyamanobuddhyarthādṛṣṭānyeva tathāyuktāni sukhaduḥkhakāraṇānīti darśayannāha- nātmetyādi| gocara indriyārthaḥ| karma adṛṣṭam| tatra ātmānaṃ vinā na loṣṭādau 93 sukhaduḥkhe bhavataḥ| indriyārthādīnāṃ ca sukhaduḥkhakāraṇatvaṃ spaṣṭameva| karmāpi ca śubhaṃ sukhakāraṇam, aśubhaṃ ca duḥkhakāraṇam| yadyātmādaya eva kāraṇaṃ, tarhi kimarthaṃ kālādyayogātiyogādaya ihocyanta ityāha- yathetyādi| yad boddhavyaṃ sukhaduḥkhaṃ yathā boddhavyaṃ kāryavaśādbhavati, tattathaivocyate nānyathā| tena sātmyāsātmyendriyārthajanyatvena sukhaduḥkhe iha pratīyamāne cikitsāyāmupayukte bhavataḥ, nātmādijanyatveneha 94 sukhaduḥkhe abhidhīyete; na hyātmādayo duḥkhahetutayā pratipannā apīha heyatayā pratipādyante; kintvasātmyendriyārthayogādaya eva duḥkhahetavastyajyante, sukhahetavaḥ sātmyendiyārthayogādayastūpādīyanta iti bhāvaḥ||132||
sparśanendriyasaṃsparśaḥ sparśo mānasa eva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṃ vedanānāṃ pravartakaḥ||133||
idānīṃ sakalakāraṇavyāpakaṃ yogaṃ vyutpādayitumaindriyakaṃ mānasaṃ ca sparśaṃ darśayitumāha- sparśanetyādi| sparśanendriyasaṃsparśa ityanenendriyāṇāmarthena sambandhaṃ sparśanendriyakṛtaṃ darśayati; cakṣurādīnyapi spṛṣṭamevārthaṃ jānanti; yadi hyaspṛṣṭameva cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ vā gṛhṇāti, tadā vidūramapi gṛhṇīyāt, na ca gṛhṇāti, tasmāt spṛṣṭvaivendriyāṇyarthaṃ pratipadyate; mānasastu sparśaścintyādinā'rthena samaṃ sūkṣmo'styeva, yena manaḥ kiścideva cintayati, na sarvaṃ; tena yanmanasā spṛśyate tadeva mano gṛhṇātīti sthitiḥ||133||
icchādveṣātmikā tṛṣṇā sukhaduḥkhāt pravartate| tṛṣṇā ca sukhaduḥkhānāṃ kāraṇaṃ punarucyate||134|| upādatte hi sā bhāvān vedanāśrayasañjñakān| spṛśyate nānupādāne nāspṛṣṭo vetti vedanāḥ||135||
sukhaduḥkhotpattikramamāha- icchetyādi| sukhādicchārūpā tṛṣṇā, duḥkhācca dveṣarūpā tṛṣṇā 95 pravartate| iyaṃ cotpannā tṛṣṇā īpsite'rthe pravartayantī dviṣṭe ca nivartayantī pravṛttinivṛttiviṣayasya sukhaduḥkhahetutāmapekṣya sukhaduḥkhe janayatīti vākyārthaḥ| yathoktaṃ tṛṣṇāyāḥ sukhaduḥkhahetutvaṃ darśayannāha- upādatte hītyādi| vedanāśrayasañjñakāniti vedanākāraṇatvenoktān kālādyayogādirūpān| atha tṛṣṇā cet sukhaduḥkhakāraṇaṃ, tat kimindriyārthenāpareṇa kāraṇenetyāha- spṛśyata ityādi| anupādāna iti avidyamānārtharūpe 96 sparśakāraṇe arthaṃ vinā nārthasya sparśo bhavati| atha na bhavatvarthasparśaḥ, tataḥ kimityāha- nāspṛṣṭo vetti vedanā iti; arthasparśaśūnyaḥ san na sukhaduḥkhe anutpannatvādeva vettītyarthaḥ||134-135||
vedanānāmadhiṣṭhānaṃ mano dehaśca sendriyaḥ| keśalomanakhāgrānnamaladravaguṇairvinā||136||
‘vedanānāṃ kimadhiṣṭhānam’ ityasyottaramāha- vedanānāmityādi| dehaḥ sendriya iti anena nirindriyo deho keśalemādiko nirastaḥ| tadeva spaṣṭārthaṃ vivṛṇoti- keśetyādi| kiṃvā, indriyāṇyapi prādhānyakhyāpanārthaṃ prathag vedanāśrayatvenendriyagrahaṇenocyante| vedanāyā dehendriyagatatvaṃ tadādhāratvena pratīyamānatvājjñeyam| dravaṃ mūtram| guṇāḥ śabdādayaḥ| śarīragatā ete hi keśādayo na vedanādhārā ityanubhava eva pramāṇam| yā tu mūtrapurīṣagatā vedanā grahaṇīmūtrakṛcchrādau vaktavyā, sā mūtrapurīṣādhāraśarīrapradeśasyaiva bodhyā||136||
yoge mokṣe ca sarvāsāṃ vedanānāmavartanam| mokṣe nivṛttirniḥśeṣā yogo mokṣapravartakaḥ||137||
‘kva caitā vedanāḥ sarvā’ ityādipraśnasyottaraṃ- yoga ityādi| yogaḥ ‘anārambhāt’ ityādigranthavakṣyamāṇaḥ| mokṣa ātyantikaśarīrādyucchedaḥ| niḥśeṣeti na punarbhavati| etena, yoge nivṛttā vedanā punarbhavatīti sūcayati| mokṣapravartaka iti mokṣakāraṇam| kiṃvā, ‘yogamokṣau nivartakau’ iti pāṭhaḥ; tadā asmin pakṣe yadyapi yogamokṣayorvedanānivartakatvaṃ ‘yoge mokṣe ca’ ityādinā ślokārdhenoktaṃ, tathā'pi yogamokṣayoriha kartṛtā 97 vedanānivṛttiṃ prati dṛśyata iti na paunaruktyam||137||
ātmendriyamanorthānāṃ sannikarṣāt pravartate| sukhaduḥkhamanārambhādātmasthe manasi sthire||138|| nivartate tadubhayaṃ vaśitvaṃ copajāyate| saśarīrasya yogajñāstaṃ yogamṛṣayo viduḥ||139||
yathā yogo vedanānivartako bhavati, yaśca yogastamāha- ātmetyādi| anārambhāditi viṣayopādānārthaṃ manasā'nārambhāt 98| ātmasthe manasīti viṣaye nivṛte kevalātmajñānasthe| sthire iti acale, ātmajñānaprasakta eveti yāvat| tadubhayamiti sukhaduḥkhe| yoge yogadharmāntaraprāptimāha- vaśitvamityādi| vaśitvaṃ vakṣyamāṇamaṣṭavidhamaiśvaryabalam| saśarīrasyetipadena śarīreṇa sahaiva vaśitvaṃ bhavatīti darśayati||138-139||
āveśaścetaso jñānamarthānāṃ chandataḥ kriyā| dṛṣṭiḥ śrotraṃ smṛtiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam||140|| ityaṣṭavidhamākhyātaṃ yogināṃ balamaiśvaram| śuddhasattvasamādhānāttat sarvamupajāyate||141||
āveśa ityādi| āveśaḥ parapurapraveśaḥ| cetaso jñānamiti paracittajñānam| arthānāṃ chandataḥ kriyeti arthānāmicchātaḥ karaṇam| dṛṣṭiḥ atīndriyadarśanam| śrotram atīndriyaśravaṇam| smṛtiḥ sarvabhāvatattvasmaraṇam| kāntiḥ amānuṣī kāntiḥ| iṣṭataścāpyadarśanamiti yadecchati tadā darśanayogya eva na dṛśyate, yadā cecchati tadā dṛśyate| kiṃvā, āveśaścetasa iti paracetasaḥ praveśaḥ, jñānamiti sarvamatītānāgatādijñānaṃ, śeṣaṃ pūrvavat| aiśvaramiti yogaprabhāvādupapannaiśvaryakṛtam| śuddhasattvasamādhānāditi nīrajastamaskasya manasa ātmani samyagādhānāt||140-141||
mokṣo rajastamo'bhāvāt balavatkarmasaṅkṣayāt| viyogaḥ sarvasaṃyogairapunarbhava ucyate||142||
atha kathaṃ mokṣo bhavati, kaścetyāha- mokṣa ityādi| balavatkarmasaṅkṣayāditi avaśyabhoktavyaphalasya karmaṇaḥ kṣayāt| sarvasaṃyogairiti sarvairātmasambandhibhiḥ śarīrabuddhyahaṅkārādibhiḥ| na punaḥ śarīrādisambandho bhavatītyapunarbhavaḥ 99||142||
satāmupāsanaṃ samyagasatāṃ parivarjanam| vratacaryopavāsau ca niyamāśca pṛthagvidhāḥ||143|| dhāraṇaṃ dharmaśāstrāṇāṃ vijñānaṃ vijane ratiḥ| viṣayeṣvaratirmokṣe vyavasāyaḥ parā dhṛtiḥ||144|| karmaṇāmasamārambhaḥ kṛtānāṃ ca parikṣayaḥ| naiṣkramyamanahaṅkāraḥ 100 saṃyoge bhayadarśanam||145|| manobuddhisamādhānamarthatattvaparīkṣaṇam| tattvasmṛterupasthānāt sarvametat pravartate||146||
prastāvānmokṣopāyamāha- satāmityādi| parā dhṛtiriti atiśayitaṃ manoniyamanam| karmaṇāmasamārambha iti anāgatadharmādharmasādhanānāmakaraṇam| kṛtānāṃ ca parikṣaya iti janmāntaraiḥ kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalopabhogāt parikṣayaḥ| naiṣkamyaṃ saṃsāraniṣkramaṇecchā| anahaṅkāra iti mamedam, ahaṃ ‘karomi’ ityādibuddhivarjanam| saṃyoga iti ātmaśarīrādisaṃyoge| manobuddhisamādhānamiti manobuddhyorātmani samādhānam| sarvametaditi ‘karmaṇāmasamārambhaḥ’ ityādyuktam 101| tattvasmṛtiḥ ātmādīnāṃ yathābhūtānusmaraṇaṃ 102; sā ca nātmā śarīrādyupakāryaḥ, śarīrādayaścāmī ātmavyatiriktāḥ, ityādismaraṇarūpasmṛtiḥ||143-146||
smṛtiḥ satsevanādyaiśca dhṛtyantairupajāyate| smṛtvā svabhāvaṃ bhāvānāṃ smaran duḥkhāt pramucyate||147||
atha smṛtiḥ kathaṃ duḥkhapramoṣe kāraṇamityāha- smṛtvetyādi| svabhāvamiti pratyātmaniyatarūpam| guruvacanāddhi prathamapratipannamātmādīnāṃ rūpaṃ parasparabhinnaṃ parasparānupakārakatvena vyavasthitaṃ smaran na kvacidapi pravartate, apravartamānaśca na duḥkhena pravṛttijanyena yujyata ityarthaḥ||147||
vakṣyante kāraṇānyaṣṭau smṛtiryairupajāyate| nimittarūpagrahaṇāt sādṛśyāt saviparyayāt||148|| sattvānubandhādabhyāsājjñānayogāt punaḥ śrutāt| dṛṣṭaśrutānubhūtānāṃ smāraṇāt smṛtirucyate||149||
idānīṃ smṛtiprastāvāt smṛtikāraṇānyāha- vakṣyanta ityādi| nimittagrahaṇaṃ kāraṇajñānaṃ, kāraṇaṃ hi dṛṣṭvā kāryaṃ 103 smarati| rūpagrahaṇam ākāragrahaṇam 104| yathā- vane gavayaṃ dṛṣṭvā gāṃ smarati| sādṛśyād yathā- pituḥ sadṛśaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ smarati| saviparyayāditi atyarthavaisādṛśyādapi smaraṇaṃ bhavati; yathā- atyarthakurūpaṃ dṛṣṭvā pratiyoginamatyarthasurūpaṃ smarati| sattvānubandhāditi manasaḥ praṇidhānāt, smartavyasmaraṇāya praṇihitamanāḥ smartavyaṃ smarati| abhyāsāditi abhyastamarthamabhyāsabalādeva smarati| jñānayogāditi tattvajñānayogāt; upajātatattvajñāno hi tadbalādeva sarvaṃ smarati| punaḥ śrutāditi śruto'pyartho vismṛtaḥ punarekadeśaṃ 105 śrutvā smaryate| smṛtikāraṇamabhidhāya smṛtirūpamāha- dṛṣṭetyādi|- dṛṣṭaṃ pratyakṣopalakṣaṇaṃ, śrutaṃ tvāgamapratītaṃ 106, tena sarvapūrvānubhūtāvarodhaḥ| kvacit, ‘smaraṇaṃ smṛtirucyate’ iti pāṭhaḥ, tatrāpi nārthabhedaḥ||148-149||
etattadekamayanaṃ muktairmokṣasya darśitam| tattvasmṛtibalaṃ, yena gatā na punarāgatāḥ||150|| ayanaṃ punarākhyātametadyogasya yogibhiḥ| saṅkhyātadharmaiḥ sāṅkhyaiśca muktairmokṣasya cāyanam||151||
evaṃ smṛtiṃ sāmānyena pratipādya tattvasmṛtermokṣasādhakatvaṃ darśayannāha- etadityādi| ekamayanamiti śreṣṭhaḥ 107 panthāḥ| muktairiti jīvanmuktairiti jñeyaṃ, sarvathāmuktānāṃ śarīrābhāvenopadarśakatvābhāvāt| tattvasmṛtibalamiti tattvasmṛtirūpaṃ balaṃ; kiṃvā, tattvasmṛtirbalaṃ yatra mokṣasādhanamārge tattattvasmṛtibalam| yeneti yena yathā| gatā iti mokṣaṃ gatāḥ na punarāgatā iti muktiṃ yātā na punarāgacchanti||150-151||
sarvaṃ kāraṇavadduḥkhamasvaṃ cānityameva ca| na cātmakṛtakaṃ taddhi tatra cotpadyate svatā||152|| yāvannotpadyate satyā buddhirnaitadahaṃ yayā| naitanmameti vijñāya jñaḥ sarvamativartate||153||
idānīṃ saṅkṣepeṇa saṃsārahetumajñānaṃ, tathā mokṣahetuṃ ca samyagajñānaṃ darśayannāha 108 - sarvamityādi| sarvaṃ kāraṇavaditi sarvamutpadyamānaṃ buddhyahaṅkāraśarīrādi| duḥkhamiti duḥkhahetureva| asvamiti sarvaṃ kāraṇavadevātmavyatiriktaṃ paramārthataḥ| na cātmakṛtakamiti na cātmanodāsīnena kṛtam| tatreti kāraṇavati buddhiśarīrādau| svateti mamatā ‘mameyaṃ buddhiḥ’ ityādirūpā| atha kiyantaṃ kālamiyaṃ bhrāntyā yutotpadyate ityāha- yāvadityādi| satyā buddhiḥ samyagajñānam| yayā satyayā buddhyā| naitad buddhyādyahaṃ, kintu bhinna 109 evāhaṃ; tathā naitad buddhyādi mama, kintu prakṛteḥ prapañca iti vijñāya| jñaḥ tattvasākṣātkāravān| sarvamativartata iti sarvaṃ buddhyādi tyajati||152-153||
tasmiṃścaramasannyāse samūlāḥ sarvavedanāḥ| sasañjñājñānavijñānā 110 nivṛttiṃ yāntyaśeṣataḥ||154||
caramasannyāsa iti paścādbhāvisakalakarmasannyāse| prathamaṃ hi mokṣopayogitvena guruvacanāt kriyāsannyāsaḥ kṛta eva, paraṃ khānubhavaviraktena 111 na kṛtaḥ; abhyāsādudbhūtena 112 jñānena sākṣāddṛṣṭabhāvasvabhāvena yaḥ sarvasannyāsaḥ kriyate, tatra samūlāḥ sarvavedanā jñānādayaśca śarīroparamādevoparamante| samūlā iti sakāraṇāḥ, kāraṇaṃ ca buddhyādayaḥ| sañjñā ālocanaṃ nirvikalpakaṃ, jñānaṃ savikalpakaṃ, vijñānaṃ buddhyavasāyaḥ; kiṃvā, sañjñā nāmollekhena jñānaṃ, vijñānaṃ śāstrajñānam| tattvajñānamapi hi mokṣaṃ janayitvā nivartata eva, kāraṇābhāvāt||154||
ataḥ paraṃ brahmabhūto bhūtātmā nopalabhyate| niḥsṛtaḥ sarvabhāvebhyaścihnaṃ yasya na vidyate| jñānaṃ brahmavidāṃ cātra nājñastajjñātumarhati||155||
‘sarvavid’ ityādipraśnasyottaram- ataḥ paramityādi| brahmabhūta iti prakṛtyādirahitaḥ| cihnaṃ yasya na vidyate ityanena muktātmanaḥ prāṇāpānādyātmaliṅgābhāvādgamakaṃ cihnaṃ nāstyeveti darśadyati| na kṣarati anyathātvaṃ na gacchatītyakṣaram| avidyamānaṃ lakṣaṇaṃ yasyeti alakṣaṇam| etasyaiva mokṣasyetarapuruṣājñeyatāṃ darśayati- jñānamityādi| brahmavidāmevātra manaḥ pratyeti, nājñānāmahaṅkārādivāsanāgṛhītānāmityarthaḥ||155||
tatra ślokaḥ- praśnāḥ puruṣamāśritya trayoviṃśatiruttamāḥ| katidhāpuruṣīye'sminnirṇītāstattvadarśinā||156||
saṅgraho vyaktaḥ||156||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vacastadagniveśasya’ iti pā. ↩
- 2 ‘sarvapuruṣagatā api’ iti pā. ↩
- 3 ‘ityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘śiṣyasya’ iti pā. ↩
- 5 ‘tatraiva’ iti pā. ↩
- 6 ‘khādayaścetanādhātuṣaṣṭhāstu’ iti pā. ↩
- 7 ‘vaktavye’ iti pā. ↩
- 8 ‘evaṃ manyate’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 9 ‘jñānakāraṇāntarabhāvābhāvaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘evametadbhavati’ iti pā. ↩
- 11 ‘manaḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 12 “sāmprataṃ trayodaśasu karaṇeṣu keṣāñcidguṇabhāvaṃ keṣāñcit pradhānabhāvaṃ sahetukamāha-sāntaḥkaraṇetyādi| dvāri pradhānam| śeṣāṇi karaṇāni bāhyendriyāṇi, dvārāṇi gauṇāni| tairupanītaṃ sarvaṃ viṣayaṃ samano'haṅkārā buddhiryasmādavagāhate'dhyavasyati, tasmādvāhyendriyāṇi dvārāṇi, dvāravatī ca sāntaḥkaraṇā buddhiḥ” iti vācaspatimiśreṇa tattvakaumudyāṃ vyākhyāteyaṃ kārikā ↩
- 13 ‘na kevalaṃ bāhyānīndriyāṇyapekṣya pradhānaṃ buddhirapi tu ye apyahaṅkāramanasī dvāriṇī, te apyapekṣya buddhiḥ pradhānamityāha-eta ityādi| yathāhi grāmādhyakṣāḥ kauṭumbikebhyaḥ karamādāya viṣayādhyakṣāya prayacchanti, viṣayādhyakṣaśca sarvādhyakṣāya, sa ca bhūpataye, tathā bāhyendriyāṇyālocya manase samarpayanti, manaśca saṅkalpyāhaṅkārāya, ahaṅkāraścābhimatya buddhau sarvādhyakṣabhūtāyāṃ, tadidamuktaṃ-puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti, iti| bāhyendriyamano'haṅkārāśca guṇaviśeṣā guṇānāṃ sattvarajastamasāṃ vikārāḥ, te tu parasparavirodhaśīlā api puruṣārthena bhogāpavargarūpeṇa ekavākyatāṃ nītāḥ| yathā-vartitailavahnayaḥ santamasāpanayena rūpaprakāśāya militāḥ pradīpe, evamete guṇaviśeṣā iti yojanā’ iti sāṅkhyatattvakaumudyāṃ vācaspatimiśraḥ ↩
- 14 ‘anutiṣṭhatītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘yadguṇaṃ bhūtaṃ’ iti pā. ↩
- 16 ‘hastapādaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘…prakāśakaratvāt’ iti pā. ↩
- 18 ‘tanityānupraviṣṭabhūtasambandhādeva’ iti pā. ↩
- 19 ‘teṣāmekaguṇaṃ pūrvaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘pūrvo guṇaścaiva’ iti pā. ↩
- 21 ‘…buddhisthīkārāt’ iti pā. ↩
- 22 ‘…dviguṇatvādiniyamo na jñāyate’ iti pā. ↩
- 23 ‘prathame’ iti pā. ↩
- 24 ‘sparśagrāhyamiti’ iti pā. ↩
- 25 ‘viśeṣāste’ iti pā. ↩
- 26 ‘ekaikasannikarṣajāḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘vṛttibhedādviśeṣarūpāṇyāha’ iti pā. ↩
- 28 ‘ṣaḍindriyapraṇālikāmāśritya’ iti pā. ↩
- 29 ‘…rityādīni’ iti pā. ↩
- 30 ‘ṣaṭkaṃ’ iti pā. ↩
- 31 ‘karma’ iti pā. ↩
- 32 ‘dṛṣṭāntatvena śabdamāha-‘ iti pā. ↩
- 33 ‘dadhāti’ iti pā. ↩
- 34 ‘sattvabuddhyā’ iti pā. ↩
- 35 ‘etadyo veda’ iti pā. ↩
- 36 ‘vedyaṃ yaccātra’ iti pā. ↩
- 37 ‘liṅgaṃ mahadādisūkṣmaparyantaṃ, liṅganād jñāpanād buddhyādayo liṅgam’ iti vācaspatimiśraḥ ↩
- 38 ‘kartā veditā’ iti pā. ↩
- 39 ‘khādayaḥ’ iti pā. ↩
- 40 ‘prayojanānusandhānā’ iti pā. ↩
- 41 ‘bhāvairbhāvā’ iti pā. ↩
- 42 ‘ca’ iti pā. ↩
- 43 ‘śarīrasyānupacyamānasya’ iti pā. ↩
- 44 ‘kṣaṇabhāviśarīrātiriktaḥ’ iti pā. ↩
- 45 ‘yadvajjale’ iti pā. ↩
- 46 ‘jñasvabhāvaḥ’ iti pā. ↩
- 47 ‘vartate’ iti pā. ↩
- 48 ‘svabhāvāttu bhāvo na vyativartate’ iti pā. ↩
- 49 ‘vidhiviṣayapramāṇagamyabhāvarūpam’ iti pā. ↩
- 50 ‘nityatvānna kutaścana’ iti pā. ↩
- 51 ‘vyaktāvyaktatvamāha’ iti pā. ↩
- 52 ‘śabdatanmātrādiśabdābhidheyāni’ iti pā. ↩
- 53 ‘khādīnyahaṅkāra upādatte’ iti pā. ↩
- 54 ‘evambhūtasargaṃ’ iti pā. ↩
- 55 ‘atha’ iti pā. ↩
- 56 ‘pañcabhūtātiriktātmākhyabhāvasamprayuktasya’ iti pā. ↩
- 57 ‘karaṇabhūtasya’ iti pā. ↩
- 58 ‘pañcabhūtamātrakaṃ’ iti pā. ↩
- 59 ‘kathaṃ tarhi kriyāvānityāha’ iti pā. ↩
- 60 ‘kriyāyogyamapi na pravartate’ iti pā. ↩
- 61 ‘yujyate| yattvacetanaṃ manastat’ iti pā. ↩
- 62 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 63 ‘nāstyeva’ iti pā. ↩
- 64 ‘anyathā tu’ iti pā. ↩
- 65 ‘dehe sarvagataścātmā’ iti pā. ↩
- 66 ‘sarvaśarīragatāḥ’ iti pā. ↩
- 67 ‘manasā'nubaddhaṃ santaṃ’ iti pā. ↩
- 68 ‘dehānuvartakena’ iti pā. ↩
- 69 ‘anādirātmā kṣetrasya pāramparyamanādikam’ iti pā. ↩
- 70 ‘nāvataratītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 71 ‘tadā''tmavaducchedaṃ nāpnoti’ iti pā. ↩
- 72 ‘atrāvikārasya paramātmano viśeṣo vedanādirnopalabhyata eva, vedanākṛto viśeṣo nāstyeva’ iti pā. ↩
- 73 ‘hetupratibandhānniṣidhyate, sukhaṃ ca kalpyate, iti siddhāntaḥ’ iti pā. ↩
- 74 ‘mokṣaphalamāvahatītyarthaḥ’ iti pā. ↩
- 75 ‘vadhāvahān’ iti pā. ↩
- 76 ‘upāttadharmādharmayoranurāgadveṣaśūnyopabhogādeva kṣayaḥ’ iti pā. ↩
- 77 ‘vyādhikāriṇam’ iti pā. ↩
- 78 ‘bhuktajīrṇaprajīrṇānnakālāḥ’ iti pā. ↩
- 79 ‘yathetyudāharaṇena ca’ iti pā. ↩
- 80 ‘prajīrṇasya jaraṇārambhānnasya pacyamānasya’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 81 ‘bhavantīti’ iti pā. ↩
- 82 ‘…pravartamānatvena’ iti pā. ↩
- 83 anye ca ye keciditi ardhāvabhedakāpasmārādayaḥ ↩
- 84 ‘…paryavasānāntarajaḥ’ iti pā. ↩
- 85 ‘rasāyanaprayogabalena’ iti pā. ↩
- 86 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 87 ‘...tikliṣṭadarśanāt’ iti pā. ↩
- 88 “sarvaśaḥ na ca śravaṇāt aśravaṇāt, atihīnānāṃ śabdānāṃ śravaṇācca| śabdasya sarvaśaḥ aśravaṇam, alpaśaḥ śravaṇaṃ vā śabdasyāyogaḥ| evamanyatra boddhavyam|” iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 89 ‘asātmyānāṃ’ iti pā. ↩
- 90 ‘asātmyānāṃ’ iti pā. ↩
- 91 ‘nāsti’ iti pā. ↩
- 92 ‘nātmendriyamanobuddhigocaraṃ’ iti pā. ↩
- 93 ‘noṣṇādau’ iti pā. ↩
- 94 ‘nātmādijanyatvena| ātmādijanyatveneha sukhaduḥkhe abhidhīyete, nahyātmādayaḥ sukhaduḥkhahetutayā pratipādyante’ iti pā. ↩
- 95 ‘jihāsātṛṣṇā’ iti pā. ↩
- 96 ‘avidyamānārtharūpamūlakāraṇo'rdhasparśo na bhavati’ iti pā. ↩
- 97 ‘kartṛtayā vedanānivṛttiṃ darśayati’ iti pā. ↩
- 98 ‘manaso'nāvasthānāt’ iti pā. ↩
- 99 ‘na punaḥ śarīrādisambandhena bhavanamapunarbhavaḥ’ iti pā. ↩
- 100 ‘naiṣkarmyaṃ’ iti pā. ↩
- 101 ‘ityata ārabhya sarvamuktam’ iti pā. ↩
- 102 ‘yathārthasmaraṇam’ iti pā. ↩
- 103 ‘kāryajñānaṃ’ iti pā. ↩
- 104 ‘ākārarūpagrahaṇam’ iti pā. ↩
- 105 ‘ekadeśasmṛtyā’ iti pā. ↩
- 106 ‘tvāgamapratipādakam’ iti pā. ↩
- 107 ‘śreyaḥ panthāḥ’ iti pā. ↩
- 108 ‘darśayitumāha’ iti pā. ↩
- 109 ‘bhinnamevedaṃ’ iti pā. ↩
- 110 ‘samagrajñeyavijñānānnivṛttiṃ’ iti pā. ↩
- 111 ‘śraddhānubhavaviraktena’ iti pā. ↩
- 112 ‘abhyāsādudbhūtabalena’ iti pā. ↩