2. atulyagotrīyaśārīram

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye śarīrasyādisarga ādhyātmiko naiṣṭhikamokṣarūpacikitsopayukta uktaḥ, samprati garbhādirūpaṃ sargamabhidhātumatulyagotrīyo'bhidhīyate 1||1-2||
atulyagotrasya rajaḥkṣayānte rahovisṛṣṭaṃ mithunīkṛtasya| kiṃ syāccatuṣpātprabhavaṃ ca ṣaḍbhyo 2 yat strīṣu garbhatvamupaiti puṃsaḥ||3||
atulyagotrasyeti atulyagotrasya puṃsaḥ| tulyagotrāṇāṃ hi maithune'dharmo bhavati, dharmaśāstreṣu niṣiddhatvāt| rajaḥkṣayānte iti rajaḥpravṛttyante; ‘ante’ itipadena rajaḥpravṛttitryahaṃ niṣedhayati| rahovisṛṣṭamiti vijane visṛṣṭam| śukravisargaśca vijana eva pratibandhakalajjābhāvāt samyagbhavatīti raha ityanena darśayati| mithunīkṛtasyetyanena samyaṅmaithunaprayogaṃ darśayati, viparītasuratādīṃśca niṣedhati| catuṣpādatvaṣaṭprabhavatve uttaragranthe eva vyakte| ayaṃ ca śiṣyapraśnatayā niveśito granthaḥ a(prā)jñāśiṣyasya ācāryasanmatimātrārtho jñeyaḥ; tena yaḥ śiṣyaścatuṣpadādiviśeṣaṃ sūkṣmaṃ bījasya jānāti, sa kathaṃ śukraśabdābhidheyaṃ 3 na vettīti na vācyam||3||
śukraṃ tadasya pravadanti dhīrā yaddhīyate garbhasamudbhavāya| vāyvagnibhūmyabguṇapādavattat ṣaḍbhyo rasebhyaḥ prabhavaśca tasya||4||
paśnasyottaraṃ- śukramityādi| dhīyata āropyata ityarthaḥ| vāyvādipādavaditi vaktavye yad guṇapadamadhikaṃ karoti, tena praśastaguṇavatāmeva vāyvādīnāṃ viśuddhaśukrārambhakatvamiti darśayati| vāyvādiṣu śukrārambhakeṣu pādavyapadeśena sarveṣāṃ tulyaśukrārambhakatvaṃ darśayati| ākāśaṃ tu yadyapi śukre pāñcabhautike'sti, tathā'pi na puruṣaśarīrānnirgatya garbhāśayaṃ gacchati, kintu bhūtacatuṣṭayameva kriyāvad 4 yāti, ākāśaṃ tu vyāpakameva tatragatena śukreṇa sambaddhaṃ bhavati, tenākāśasya gamanābhāvādiha garbhāśayagamanābhidhānaprastāve śukragatatvenānabhidhānam| anyatrāpi ca bhūtānāṃ gamanaprastāve ākāśaṃ parityaktameva| yathā- “bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt” iti| śukraṃ ca ṣaḍrasāhārotpannameva viśuddhaṃ bhavatīti kṛtvoktaṃ- ṣaḍbhyo rasebhya ityādi| yattu madhurasya śukrajanakatvamamlādīnāṃ ca śukravighātakatvamucyate, tadatyarthopayogāditi jñeyam||4||
sampūrṇadehaḥ samaye sukhaṃ ca garbhaḥ kathaṃ kena ca jāyate strī| garbhaṃ cirādvindati saprajā'pi bhūtvā'thavā naśyati kena garbhaḥ||5||
‘sampūrṇadehaḥ kathaṃ jāyate’ ityekaḥ praśnaḥ, ‘samaye kathaṃ jāyate’ iti dvitīyaḥ, ‘sukhaṃ kathaṃ jāyate’ iti tṛtīyaḥ| saprajā'pīti avandhyā'pi satī kathaṃ cireṇa garbhaṃ vindati||5||
śukrāsṛgātmāśayakālasampad yasyopacāraśca hitaistathā'nnaiḥ 5| garbhaśca kāle ca sukhī sukhaṃ ca sañjāyate samparipūrṇadehaḥ||6|| yonipradoṣānmanaso'bhitāpācchukrāsṛgāhāravihāradoṣāt| akālayogādbalasaṅkṣayācca garbhaṃ cirādvindati saprajā'pi||7|| asṛṅgiruddhaṃ 6 pavanena nāryā garbhaṃ vyavasyantyabudhāḥ kadācit| garbhasya rūpaṃ hi karoti tasyāstadasṛgasravi vivardhamānam||8|| tadagnisūryaśramaśokarogairūṣṇānnapānairathavā 7 pravṛttam| dṛṣṭvā'sṛgekaṃ 8 na ca garbhasañjñaṃ kecinnarā bhūtahṛtaṃ vadanti||9|| ojośanānāṃ rajanīcarāṇāmāhārahetorna śarīramiṣṭam| garbhaṃ hareyuryadi te na māturlabdhāvakāśā na hareyurojaḥ||10||
pañcānāṃ praśnānāmuttaraṃ- śukretyādi| sampacchabdaḥ śukrādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate| śukrāsṛgāśayānāmaduṣṭatvaṃ sampad, ātmanastu śukraśoṇitasaṃyogādhiṣṭātuḥ śubhajīvakarmayuktatvaṃ sampat, kālasya tvanatitīkṣṇatvādi sampat| upacāro garbhiṇyupacāraḥ| kāla iti navame daśame vā māse| yaduktaṃ- “kālaḥ punarnavamaṃ māsamupādāyādaśamāt” (śā. a. 4) iti| sukhīti vyādhinā kenacinna grastaḥ| sukhamiti akleśena| akālayogāditi ṛtukālātikrameṇa puruṣeṇa saṃyogāt, ṛtukālaśca ṣoḍaśarātraṃ yāvat| yaduktaṃ hārīte- “ṣoḍaśa divasā ṛtukālaḥ” iti| suśrute tu dvādaśarātramṛtukāla uktaḥ| ‘bhūtvā'thavā naśyati kena garbhaḥ’ ityasyottaram- asṛgityādi| pavaneneti duṣṭavātena| kṛte asṛṅnirodhe garbhabhramo bhavatītyāha- garbhasya rūpamityādi| garbhāśaye hi vivardhamānaṃ rudhiraṃ prabhāvādgarbhaliṅgāni kāniciddarśayatītyarthaḥ| asṛgekamiti asṛgeva param| na ca garbhasañjñamiti na garbhaṃ granthādyākārakam| bhūtairgarbhānāharaṇe hetumāha- ojośanānāmityādi| ojaḥ aṣṭabindukamaśnantīti ojośanāḥ| yadi tvanāhārabhūtamapi garbhaṃ hareyustadā māturnitarāmāhārabhūtamojo labdhāvakāśatvena hareyuḥ| labdhāvakāśā iti prāptagarbhiṇyabhigamanakāraṇāḥ||6-10||
kanyāṃ sutaṃ vā sahitau pṛthagvā sutau sute vā tanayān bahūn vā| kasmāt prasūte sucireṇa garbhameko'bhivṛddhiṃ ca yame'bhyupaiti||11||
kanyāmityādi praśnāṣṭakam| kanyāṃ kasmāt pṛthak prasūta iti prathamaḥ, sutaṃ pṛthag veti dvitīyaḥ, sahitau kanyāsutau veti tṛtīyaḥ, sutau sahitāviti caturthaḥ, sute sahite iti pañcamaḥ, tanayān bahūn veti ṣaṣṭaḥ, sucirāt kathaṃ strī prasūta iti saptamaḥ, yame yugme kathameko'bhivṛddhimabhyupaitītyaṣṭamaḥ||11||
raktena kanyāmadhikena putraṃ śukreṇa tena dvividhīkṛtena| bījena kanyāṃ ca sutaṃ ca sūte yathāsvabījānyatarādhikena||12|| śukrādhikaṃ dvaidhamupaiti bījaṃ yasyāḥ sutau sā sahitau prasūte| raktādhikaṃ vā yadi bhedameti dvidhā sute sā sahite prasūte||13|| bhinatti yāvadbahudhā prapannaḥ śukrārtavaṃ vāyuratipravṛddhaḥ| tāvantyapatyāni yathāvibhāgaṃ karmātmakānyasvavaśāt prasūte||14|| āhāramāpnoti yadā na garbhaḥ śoṣaṃ samāpnoti parisrutiṃ vā| taṃ strī prasūte sucireṇa garbhaṃ puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt||15|| karmātmakatvādviṣamāṃśabhedācchukrāsṛjorvṛddhimupaiti kukṣau| eko'dhiko nyūnataro dvitīya evaṃ 9 yame'pyabhyadhiko viśeṣaḥ||16||
raktenetyādyuttaram| adhikeneti padaṃ raktena śukreṇa ca yojanīyam| dvividhīkṛtena dvikhaṇḍīkṛtena| yathāsvaṃ bīje'nyataro bhāgo'dhiko yatra tena bījena; etena yadi dvividhe bhāge ekatra raktamadhikam, aparatra śukram, eṣa vibhāgo bhavati, tadā kanyāsutau bhavata ityuktaṃ bhavati| yāvadbahudhā bhinattīti yāvatīṃ bahusaṅkhyāṃ karoti catuḥpañcādirūpām| prapanna āgataḥ śukrārtavaṃ vāyuriti sambandhaḥ| yathāvibhāgamiti yathā śukraraktavibhāgo bhavati tathā kanyāḥ sutāśca svabījādhikyāpekṣayā bhavantīti| karmātmakāni karmakāraṇakāni| asvavaśāt karmaparādhīnatvena| āhāramityādau garbhiṇyā āhāraprāptyā garbhasyāhāraprāptiḥ| śukrāsṛjoryaḥ sthūlasūkṣmarūpo viṣamāṃśabhedo bhavati, sa jāyamānagarbhakarmavaśādeva bhavatītyāha- karmātmakatvāditi||12-16||
kasmāddviretāḥ pavanendriyo vā saṃskāravāhī naranāriṣaṇḍau| vakrī tatherṣyābhiratiḥ kathaṃ vā sañjāyate vātikaṣaṇḍako vā||17||
kasmādityādi praśnāṣṭakam| naraṣaṇḍo nāriṣaṇḍaśceti naranāriṣaṇḍau||17||
bījāt samāṃśādupataptabījāt strīpuṃsaliṅgī bhavati dviretāḥ| śukrāśayaṃ garbhagatasya hatvā 10 karoti vāyuḥ pavanendriyatvam||18|| śukrāśayadvāravighaṭṭanena saṃskāravāhaṃ 11 kurute'nilaśca| mandālpabījāvabalāvaharṣau klībau ca heturvikṛtidvayasya||19|| māturvyavāyapratighena vakrī syādbījadaurbalyatayā pituśca| īrṣyābhibhūtāvapi mandaharṣāvīrṣyāratereva 12 vadanti hetum||20|| vāyvagnidoṣādvṛṣaṇau tu yasya nāśaṃ gatau vātikaṣaṇḍakaḥ saḥ| ityevamaṣṭau vikṛtiprakārāḥ karmātmakānāmupalakṣaṇīyāḥ||21||
bījāditi śukraśoṇitāt| upataptabījāditi upataptabījajanakabījabhāgāt| strīpuṃsaliṅgīti strīpuruṣasādhāraṇanāsikācakṣurādiliṅgayuktaḥ, yāni tu strīpuṃsayorasādhāraṇānyupasthadhvajastanaśmaśruprabhṛtīni tāni cāsya na sambhavantīti| asādhāraṇāni liṅgāni vṛddhena śukreṇa raktena vā janyāni, iha samaraktaśukrārabdhena nāstyanyataravṛddhiriti nopasthadhvajādiviśeṣaliṅgabhavanam| dvidhā strītvapuruṣatvopajanakatvena sthitaṃ reto bījaṃ yasya sa dviretāḥ| kiṃvā, strīpuṃsaliṅgīti strīpuṃsayoryalliṅgamupasthadhvajarūpaṃ, tadyukta eva strīpuruṣaliṅgī; uttarakālabhāvīni tvasya stanaśmaśruprabhṛtīni na bhavanti| asmin pakṣe bījopatāpenottarakālabhāvistanādipratibandhaḥ kriyate, nopasthadhvajotpādapratibandhaḥ karmavaśādeveti bruvate| kiṃvā upasthadhvajau balavantau, yena tau garbhakāla eva bhavataḥ; stanādi tūttarakālabhāvitayā durbalaṃ, durbalena bījopatāpena na balavatorupasthadhvajayorbādhaḥ, kintu durbalānāmeva stanādīnāmiti| yatra samāṃśe śukraśoṇite bhavataḥ, tatra saṃyogamahimnaiva bījāṃśatāpo bhavatīti jñeyam| pavanendriyaṃ vivṛṇoti- śukrāśayamityādi| śukrāśayaṃ śukrasthānam| pavanendriyatvamiti pavanaśukratvam| śukraṃ hīndriyamucyate, pavanasya cedameveha śukratvaṃ- yad vyavāyakāle śukrasadṛśarūpatayā pravartanaṃ; asya hi vāyureva paraṃ vyavāyakāle yāti| śukrāśayadvāretyādi saṃskāravāhavivaraṇam| dvāravighaṭṭaneneti dvāradūṣaṇena| saṃskāreṇa bastivājīkaraṇādinā paraṃ yasya śukramaduṣṭadvāraṃ sat pravartate sa saṃskāravāhaḥ| atra ca saṃskāravāhena suśrutoktā āsekyasaugandhikakumbhīkā antarbhāvanīyāḥ, yata ete'pi saṃskāraviśeṣeṇaiva śukraṃ tyajanti; yaduktaṃ tatra- “pitroratyalpavīryatvādāsekyaḥ puruṣo bhavat| sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyamasaṃśayam|| yaḥ pūtiyonyāṃ jāyeta sa saugandhikasañjñakaḥ| sa yoniśephasorgandhamāghnāya labhate balam|| sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat pravartate| kumbhīkaḥ sa tu vijñeyaḥ” (su. śā. 2) iti| naranārīṣaṇḍāvāha- mandetyādi| mandavegamalpaṃ ca bījaṃ yayostau tathā| abalāviti nisargabalarahitau| aharṣāviti anutsāhau| klībāviti duṣṭabījau| atra yathoktaguṇā strī strīṣaṇḍasya, yathoktaguṇaḥ puruṣastu puruṣa ṣaṇḍasya heturiti vijñeyam| etau tvabījāveva jñeyau; yaduktaṃ suśrute- “aśukrastveva ṣaṇḍakaḥ” (su. śā. 2) iti| māturvyavāyapratigheneti vyavāyakāle māturvyavāyānicchā viṣamāṅganyāso vā vyavāyapratighaḥ, tena yasya śukraṃ garbhāśayaṃ niyamānnopaiti sa vakrītyucyate 13| bījadaurbalyatayā ca piturvakrīsyāditi yojanā| atra durbalasya karma daurbalyaṃ tasya bhāvo daurbalyatā, tena piturbījasya durbalakriyatayetyarthaḥ| paravyavāyaṃ dṛṣṭvā prāptadhvajocchrāyo vyavāyaśakto bhavati, sa īrṣyāratiḥ| yaduktaṃ suśrute- “dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate| īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ” (su. śā. 2) iti| karmātmakānāmitipadena ete klaibyabhedāḥ prāktanakarmabalādeva prāyo bhavantīti darśayati||18-21||
garbhasya sadyo'nugatasya kukṣau strīpunnapuṃsāmudarasthitānām| kiṃ lakṣaṇaṃ? kāraṇamiṣyate kiṃ sarūpatāṃ yena ca yātyapatyam||22||
garbhasyetyādipañca praśnāḥ| sadyo'nugatasyeti sadyogṛhītasya| kāraṇamityādi| kāraṇaṃ kiṃ tat, yena kāraṇena sarūpatāṃ sādṛśyamapatyaṃ garbho yātītyarthaḥ| ayaṃ ca pañcamaḥ praśnaḥ||22||
niṣṭhīvikā gauravamaṅgasādastandrāpraharṣau hṛdaye vyathā ca| tṛptiśca bījagrahaṇaṃ ca yonyāṃ garbhasya sadyo'nugatasya liṅgam||23|| savyāṅgaceṣṭā puruṣārthinī 14 strī strīsvapnapānāśanaśīlaceṣṭā| savyāttagarbhā 15 na ca vṛttagarbhā savyapradugdhā striyameva sūte||24|| putraṃ tvato liṅgaviparyayeṇa vyāmiśraliṅgā prakṛtiṃ tṛtīyām| garbhopapattau tu manaḥ striyā yaṃ jantuṃ vrajettatsadṛśaṃ prasūte||25|| garbhasya catvāri caturvidhāni bhūtāni mātāpitṛsambhavāni| āhārajānyātmakṛtāni caiva sarvasya sarvāṇi bhavanti dehe||26|| teṣāṃ viśeṣādbalavanti yāni bhavanti mātāpitṛkarmajāni| tāni vyavasyet sadṛśatvahetuṃ sattvaṃ yathānūkamapi vyavasyet||27||
bījagrahaṇaṃ śukrasya yonau niṣiktasyāniḥsaraṇam| savyāṅgpradhānatayā ceṣṭate yā sā savyāṅgaceṣṭā| striyā iva svapnādayo yasyāḥ sā strīsvapnapānāśanaśīlaceṣṭā| savyena pārśvena ātto gṛhīto garbho yayā sā savyāttagarbha; kiṃvā ‘savyāṅgagarbhā’ iti pāṭhaḥ| na ca vṛttagarbheti dīrghagarbhetyarthaḥ| savye stane prakṛṣṭaṃ dugdhaṃ yasyāḥ sā savyapradugdhā| vyāmiśraliṅgā tu savyadakṣiṇāṅgaceṣṭādinā jñeyā| prakṛtiṃ tṛtīyāmiti napuṃsakam| garbhopapattāvityādināsārūpyakāraṇamāha| garbhopapattau bījagrahaṇakāle mano yaṃ jantuṃ vrajed yaṃ prāṇinaṃ manasā dhyāyati| etacca bījagrahaṇakālīnaṃ manasā'nudhyānaṃ prabhāvādeva cintyamānasadṛśamapatyaṃ karotīti jñeyaṃ; kiṃvā tatkālīnacintayaiva bījaṃ cintyamānajantusadṛśārambhaśaktikaṃ kriyate, dṛṣṭaśca mānasānāmapi bhāvānāṃ bhūtaviśeṣakaraṇe śaktiviśeṣaḥ; yathā- saṅkalpaḥ śukrodīraṇaṃ karoti, tathā dohadāprāptau taccintayā garbhavikṛtiḥ, īrṣyābhayādīnāṃ caujaḥśukrakṣayakartṛtvamityādi| etadeva ca sādṛśyakāraṇaṃ paśyatā punarvaktavyaṃ yathā- “yā yā yathāvidhaṃ putramāśāsīta” ityupādāya “sā sā tāṃstāñjanapadān manasā'nukramet” (śā. a. 8) iti| jantvanudhyānaṃ sādṛśyakāraṇamabhidhāya sādṛśyakāraṇāntaramāha- garbhasyetyādi| catvārīti nirviśeṣamākāśaṃ varjayitvā| bhūtāni caturvidhānīti vivṛṇoti- mātetyādi| mātṛsambhavāni raktagatāni, pitṛsambhavāni śukragatāni, āhārajāni tu śukraśoṇitasaṃyogottarakālaṃ māturāhāsambhūtarasajāni, ātmajāni tvātmapratibaddhakarmavaśabhūtāni jñeyāni| tatra śubhakarmaṇā sadṛśarūpajanakāni, aśubhakarmaṇā tu visadṛśarūpajanakānīti jñeyam| yāni tvātmani sūkṣmāṇi bhūtāni ātivāhikaśarīrarūpāṇi, tāni sarvasādhāraṇtvenāviśeṣasādṛśyakāraṇānīti neha boddhavyāni| tatraivaṃ caturvidhānāṃ sādṛśye kiṃ bhavati kāraṇaṃ, kimbhūtaṃ cetyāha- teṣāmityādi| viśeṣāditipadena sarvāṇyeva sādṛśyakāraṇāni bhavanti, kintu yāni balavanti tāni viśeṣādbhūyiṣṭaṃ sādṛśyaṃ janayantīti darśayati| atra cāhārajabhūtānāṃ prāktanakarmāpekṣayaiva sādṛśyakāraṇatvaṃ bhavatīti kṛtvā nāhārajānāṃ grahaṇaṃ kṛtaṃ, tena karmajeṣvevāhārajānāmavarodho jñeyaḥ; pūrvaṃ tu ‘āhārajāni’ iti padena teṣāṃ vidyamānatāmātramuktaṃ jñeyam| kiṃvā, mātṛjādīni hi mātrādibhiḥ sadṛśaṃ kurvanti, natvāhārajātānyāhārasadṛśaṃ kurvanti, tena teṣāmihānupādānam| tathā hyuttarādhyāye “yāni khalvasya rasajāni” (śā.a.3) ityādinā prāṇānubandhādīni vaktavyāni, na ca tāni sādṛśyarūpatayeha bhavitumarhanti| dehasādṛśyahetumabhidhāya manaḥsādṛśyahetumāha- sattvamityādi| anūkaṃ prāktanā'vyavahitā dehajātiḥ; tena yathānūkamiti yo devaśarīrādavyavadhānenāgatya bhavati sa devasattvo bhavati, yaḥ paśuśarīrādeti sa paśusattvo bhavatītyādi| apiśabdāt karmasambandhaṃ jātisambandhaṃ ca darśayati; tena karmavaśādapi sattvaṃ rājasaṃ, tāmasaṃ, sāttvikaṃ vā bhavati; tathā mānuṣādijātyanurūpaṃ ca bhavati||23-27||
kasmāt prajāṃ strī vikṛtāṃ prasūte hīnādhikāṅgīṃ vikalendriyāṃ vā| dehāt kathaṃ dehamupaiti cānyamātmā sadā kairanubadhyate ca||28||
kasmādityādinā vikalendriyāṃ vetyantenaikaḥ praśnaḥ; tatra vikṛtāmityasya vivaraṇaṃ- hīnetyādi| dehādityādirdvitīyaḥ| sadā kairanubadhyate iti tṛtīyaḥ| ye tu vikṛtāmitipadena kurūpāṃ, hīnādhikāṅgīmitipadena ca hīnāṅgādirūpāmeva kurūpātiriktāṃ vadanti, teṣāṃ mate praśnabhedaḥ syāt, tathā'dhyāyānte ca vakṣyamāṇā praśnasaṅkhyā'tiriktā bhavati||28||
bījātmakarmāśayakāladoṣairmātustathā''hāravihāradoṣaiḥ| kurvanti doṣā vividhāni duṣṭāḥ saṃsthānavarṇendriyavaikṛtāni||29|| varṣāsu kāṣṭāśmaghanāmbuvegāstaroḥ saritsrotasi saṃsthitasya| yathaiva kuryurvikṛtiṃ tathaiva garbhasya kukṣau niyatasya doṣāḥ||30||
ātmīyaṃ karma ātmakarma, āśayo garbhāśayaḥ, doṣo vaiguṇyam| aśmaghanāni pāṣāṇakhaṇḍāḥ; vegāḥ kāṣṭhādīnāṃ trayāṇām||29-30||
bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt| karmātmakatvānna tu tasya dṛśyaṃ divyaṃ vinā darśanamasti rūpam||31|| sa sarvagaḥ sarvaśarīrabhṛcca sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ| sa cetanādhāturatīndriyaśca sa nityayuk sānuśayaḥ sa eva 16||32|| rasātmamātāpitṛsambhavāni bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe| catvāri tatrātmani saṃśritāni sthitastathā''tmā ca caturṣu teṣu||33|| bhūtāni mātāpitṛsambhavāni rajaśca śukraṃ ca vadanti garbhe| āpyāyyate śukramasṛk ca bhūtairyaistāni bhūtāni 17 rasodbhavāni||34|| bhūtāni catvāri tu karmajāni yānyātmalīnāni viśanti garbham| sa bījadharmā hyaparāparāṇi dehāntarāṇyātmani yāti yāti||35|| rūpāddhi rūpaprabhavaḥ prasiddhaḥ karmātmakānāṃ manaso manastaḥ| bhavanti ye tvākṛtibuddhibhedārajastamastatra ca karma hetuḥ||36||
dvitīyapraśnasyottaraṃ- bhūtairityādi| susūkṣmairityanena cātīndriyatvaṃ darśayati| ākāśamihākriyatvena dehāntaragamanakarmaṇi noktam| manasā javate gacchatīti manojavaḥ| etena cātmano vyāpakasya yadyapi dehāntaragatirnāsti, tathā'pyasya manogatireva bhūtasahitā gatiśabdenocyata iti darśitaṃ bhavati| dehāditi mriyamāṇadehāt| dehamiti utpadyamānadeham| karmātmakatvāditi karmādhīnatvāt| tena, karma dharmādharmarūpaṃ yatrainaṃ bhogārthaṃ nayati, tadeva dehamayaṃ yātītyuktaṃ bhavati| atha gacchan kimityayaṃ nopalabhyate mriyamāṇapuruṣādityāha- na tvityādi| tasyātmana ātivāhikaśarīrayuktasya dṛśyaṃ rūpaṃ nāsti, atisūkṣmarūpatvāditi bhāvaḥ| atha kiṃ sarva evainaṃ gacchantaṃ na paśyantītyāha- divyaṃ vinā darśanamiti|- divyaṃ darśanaṃ yogicakṣuḥ 18, tena yogina eva paśyantyenamiti darśayati| asyaivātivāhikaśarīrayuktasyātmano dharmāntarāṇyāha- sa sarvaga ityādi| sarvaśarīrabhṛditi sarvaśarīrāṇi bhartuṃ 19 yogyaḥ| viśvakarmakaraṇakṣamo viśvakarmā| viśvarūpatāṃ ca narapaśvādiśarīrarūpatayā karmavaśādbhajata iti viśvarūpaḥ| nityaṃ buddhyādibhiryujyata iti nityayuk| sahānuśayena rāgādinā vartata iti sānuśayaḥ| ātivāhikaśarīrarūpabhūtacatuṣṭayavyākaraṇārthaṃ śarīre yāni sambhavanti bhūtāni tānyevāha- rasetyādi| etāni bhūtāni sārūpyahetuprastāvoktānyapi prakaraṇavaśāttathā vaktavyarajaḥśukrādyanuktarūpapratipādanārthaṃ ca punarucyante| ātmani saṃśritānīti ātmakarmaṇā''tmanyātivāhikadeharūpatayā nibaddhāni| sthitastathā''tmeti ātmā teṣu bhūteṣu dehāntarādikriyārthaṃ 20 sthitaḥ| yā ca gatirdehāntarādinā''tmanaḥ, sā tadbhūtavyavasthitasyaivocyate na vyāpakasya, tasya (sarvatra 21 ) sarvagatatvādityarthaḥ| mātāpitṛsambhavāni rajaśca śukramiti yathāsaṅkhyaṃ mātāpitṛsambhavāni| ātmalīnānīti nityamātmasambaddhāni| ātmalīnabhūtānāṃ dharmāntaramāha- sa bījadharmetyādi| sa ātmalīnabhūtasantāno bījadharmā bījasvarūpaḥ, bījaṃ hi svasadṛśamaṅkuraṃ karoti; tena, ayamapyātmalīno bhūtasantānaḥ sadṛśaṃ deharūpaṃ bhūtāntarasaṅgaṃ kurvan bījadharmā bhavati| ‘sā bījadharmiṇi’ iti vā pāṭhaḥ, tadā sā ‘bhūtasantatiḥ’ ityadhyāhāryam| ātmanīti manoyuktātmani| yāti gacchati sati dehāntarāṇi yātīti yojanā| ātmanaśca gamanaṃ manogamanameva| ‘parāparāṇi’ iti vā pāṭhaḥ; tadā parāṇi śreṣṭhāni devādiśarīrāṇi, aparāṇi aśreṣṭhāni krimyādiśarīrāṇīti yojanīyam| nanvaparidṛśyamānā bhūtacatuṣṭayī manaḥpravṛttiyuktā bījadharmiṇī kimarthaṃ svīkartavyā, yataḥ paridṛśyamānamevedaṃ ṣāḍbhautikaṃ śarīraṃ śukraśoṇitakāraṇakamastvityāha- rūpāddhītyādi| rūpyata iti rūpaṃ bhautikaṃ śarīram| tena, abhautikāccharīrādbhautikaṃ śarīraṃ bhavatītyāgamaprasiddham| tenāgamādeva sāṅkhyadarśanarūpādātivāhikaśarīrād vyaktaṃ śarīramutpadyata iti vākyārthaḥ| yadyapi śukrarajasī kāraṇe, tathā'pi yadaivātivāhikaṃ sūkṣmabhūtarūpaśarīraṃ prāpnutaḥ, tadaiva te śarīraṃ janayataḥ, nānyadā, yadi śukraśoṇitamātivāhikaśarīranirapekṣaṃ garbhaṃ janayet, tadā asatyapi jīvādhiṣṭhāne janayet, na tu janayati, tasmādātmasthasūkṣmabhūtādeva bījarūpācchukraśoṇitayuktādgarbhajanmeti| etaccātmasthabhūtaṃ 22 mātāpitṛjabhūtena samaṃ śarīrakāraṇaṃ karmavaśādeva bhavatītyāha- karmetyādi| karmātmakānāmiti karmakāraṇakānāṃ; kiṃvā yasmād rūpavattantubhyo rūpavān paṭa utpadyata iti prasiddhaṃ, tenātivāhikaśarīreṇa kartavyaśarīrasadṛśena bhavitavyaṃ, kāraṇasadṛśaṃ hi kāryaṃ bhavati; tataścātmadharmitvaṃ 23 sūkṣmāṇāmātmasthitabhūtānāṃ siddhamiti bhāvaḥ| atha manaḥ sāttvikarājasatāmasabhedādbhinnaṃ kutastatra tatra puruṣe bhavatītyāha- manaso manasta iti| pūrvajanmanyavyavahite yādṛṅmanaḥ, iha janmanyapi tādṛgeva mano bhavati| uktaṃ cānyatra “janma janma yadabhyastaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ| tenaivābhyāsayogena tadevābhyasyate punaḥ” iti| atrāpi ca mana-utpattau karmātmakānāmiti yojyam 24| tena karmavaśādeva 25 manobhedo bhavati| nanvevaṃ sati ātmasthasūkṣmabhūtānāmekarūpatvenaikarūpeṇaiva śarīreṇa sarvaprāṇināṃ bhavitavyamityāha- bhavantītyādi| ākṛtiḥ saṃsthānam| rajastamasī anekataratamādibhedabhinne tathā karma cānekadhā bhinnaṃ satyapyabhinne sūkṣmabhūtarūpe kāraṇe bhedakāraṇaṃ bhavatītyarthaḥ||31-36||
atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna viyuktarūpaḥ| na karmaṇā naiva manomatibhyāṃ na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ||37|| rajastamobhyāṃ hi mano'nubaddhaṃ jñānaṃ vinā tatra hi sarvadoṣāḥ| gatipravṛttyostu nimittamuktaṃ manaḥ sadoṣaṃ balavacca karma||38||
‘ātmā sadā kairanubadhyate’ ityasyottaram- atīndriyairityādi| tairiti bījadharmitvenoktaiḥ| ahaṅkāravikārā eva doṣāḥ, kiṃvā rajastamasī doṣau| ayaṃ ca sūkṣmabhūtādyanubandho manasa evetyāha- raja ityādi| rajastamobhyāṃ hetubhūtābhyāṃ manaḥ sarvairbhūtādibhiranubaddhaṃ bhavati| atraiva hetumāha- jñānādityādi| jñānāditi tattvajñānāt; tattvajñānaṃ vinā manaḥ sarvairdoṣairyuktaṃ bhavati, tattvajñānāttu nirdoṣaṃ bhavatītyarthaḥ| sadoṣatve manasaḥ kiṃ bhavatītyāha- gatītyādi| gatiḥ dehāntaragamanaṃ, pravṛttiḥ dharmādharmakriyāsu pravṛttiḥ; sadoṣatvena manaḥ saṃsāraheturbhavatīti vākyārthaḥ| gatipravṛttyorhetvantaramāha- balavacca karmetyādi| balavaditi niyatavipākaṃ; ‘phalavat’ iti vā pāṭhaḥ, tathā'pi sa evārthaḥ| niyataṃ karmaphalaṃ karmabalādeva bhavati| atra ca praśnottareṣu yadadhikamucyate ‘gatipravṛttyoḥ’ ityādinā, tat prakaraṇavaśādeva jñeyam||37-38||
rogāḥ kutaḥ saṃśamanaṃ kimeṣāṃ harṣasya śokasya ca kiṃ nimittam| śarīrasattvaprabhavā vikārāḥ kathaṃ na śāntāḥ punarāpateyuḥ||39||
‘rogāḥ kutaḥ’ ityekaḥ praśnaḥ| ‘saṃśamanaṃ kim’ iti dvitīyaḥ| ‘harṣasya kiṃ nimittam’ iti tṛtīyaḥ| ‘śokasya kiṃ nimittam’ iti caturthaḥ| ‘śarīrasattvaprabhavā vikārāḥ kathaṃ na śāntāḥ punarāpateyuḥ’ iti pañcamaḥ| evaṃ saṅgrahavakṣyamāṇaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ praśnānāṃ pūryate||39||
prajñāparādho viṣamāstathā'rthā hetustṛtīyaḥ pariṇāmakālaḥ| sarvāmayānāṃ trividhā ca śāntirjñānārthakālāḥ samayogayuktāḥ||40||
prajñāparādhādayaḥ prakaraṇavaśāt punarucyante| pariṇāmakāla iti kālapariṇāma ityarthaṃ||40||
dharmyāḥ kriyā harṣanimittamuktāstato'nyathā śokavaśaṃ nayanti| śarīrasattvaprabhavāstu rogāstayoravṛttyā na bhavanti bhūyaḥ||41||
dharmyā dharmasādhanāḥ, tāśca harṣakāraṇadharmakartṛtvena harṣakāraṇaṃ bhavanti| tato'nyatheti adharmyāḥ kriyāḥ| tayoravṛttyeti śarīramanasoḥ santānocchedāt| mokṣe hi śarīramanasī nivartete, tataḥ sarvathā rogasantānanivṛttirbhavati||41||
rūpasya sattvasya ca santatiryā noktastadādirnahi so'sti kaścit| tayoravṛttiḥ kriyate parābhyāṃ dhṛtismṛtibhyāṃ parayā dhiyā ca||42||
nanu yasya nivṛttirbhavati tadādimadbhavati, tat kiṃ śarīramanaḥsantatirādimatī, yena tasyā nivṛttirvāstavikaroganivṛttikāraṇamucyata ityāha- rūpasyetyādi| rūpasya śarīrasya, rūpaṃ hi śarīraṃ rūpyamāṇatvena rūpaśabdenocyate, yathā- “rūpāddhi rūpaprabhavaḥ” ityatroktam| nokta ityāgameṣu| kuto nokta ityāha- na hi so'stīti; abhāvādeva nokta ityarthaḥ| atha yadyanādimatī śarīramanaḥsantatiḥ, tat kathaṃ tasyā nivṛttirityāha- tayorityādi| tayoriti śarīrasattvayoḥ santanyamānayoḥ| parābhyāmiti śreṣṭhābhyām| dhṛtyādayastu yathā mokṣakāraṇaṃ tathoktaṃ katidhāpuruṣīye| anādirapi ca śarīrasantatiryathā vinaśyati, tathā ca tatraivoktam||42||
satyāśraye vā dvividhe yathokte pūrvaṃ gadebhyaḥ pratikarma nityam| jitendriyaṃ nānupatanti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam||43||
prakārāntareṇa śārīramānasarogāṇāṃ cikitsāṃ śāstre vyavahriyamāṇāmāha- satītyādi| āśrayaśabdena śarīramanasī gṛhyete| pūrvaṃ gadebhya iti anutpanneṣveva rūpeṣu 26| pratikarma nityamiti anāgatacikitsā nityam| jitendriyamityanena ca rogahetuprajñāparādhāsātmyendriyārthavarjanaṃ 27 darśayati, pratikarmanityatayā cāśakyaparihārakālakṛtadoṣacikitsāṃ darśayati| tatkālayuktamiti tatkāle'vaśyaṃ rogakartṛtayā pacyamānam; etena, balavaddaivamavaśyaṃ rogaṃ dadātīti darśayati||43||
daivaṃ purā yat kṛtamucyate tat tat 28 pauruṣaṃ yattviha karma dṛṣṭam| pravṛttiheturviṣamaḥ sa dṛṣṭo nivṛttiheturhi samaḥ sa eva||44||
prakaraṇāddaivākhyaṃ karma tadanuṣaṅgat puruṣakāramapyāha- daivamityādi| tena, prakaraṇāducyamānatayā 29 janapadoddhvaṃsanīyoktakarmalakṣaṇena samaṃ na paunaruktyam| pureti janmāntare| iheti iha janmani| pravṛttiheturiti rogapravṛttihetuḥ| viṣama iti adharmarūpaṃ daivaṃ, rogajanakaśca puruṣakāraḥ| samastu daivaṃ dharmarūpaṃ, rogaparipanthī ca puruṣakāraḥ| sa iti puṃliṅganirdeśastu karmaṇi (pulliṅga 30 )dharmādharmarūpatayā tathā puruṣakārasya pratyavamarśājjñeyaḥ| anye tu pravṛttiheturityanena saṃsārapravṛttiheturiti, tathā nivṛttiheturityanena mokṣaheturiti ca varṇayanti||44||
haimantikaṃ doṣacayaṃ vasante pravāhayan graiṣmikamabhrakāle| ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu 31||45||
atha kathaṃ kālavṛttadoṣanimittarogaparihāraḥ pratikarmaṇā kartavya ityāha- haimantikamityādi| vasanta iti caitre| abhrakāla iti śrāvaṇe| ghanātyaya iti mārgaśīrṣe| yaduktaṃ- “mādhavaprathame māsi” (sū.a.7) ityādi| pravāhayannityanena yathāyogyatayā vamanādineti jñeyam||45||
naro hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvānāptopasevī ca bhavatyarogaḥ||46|| matirvacaḥ karma sukhānubandhaṃ sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca buddhiḥ| jñānaṃ tapastatparatā ca yoge yasyāsti taṃ nānupatanti 32 rogāḥ||47|| tatra ślokaḥ| ihāgniveśasya mahārthayuktaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ praśnagaṇaṃ maharṣiḥ| atulyagotre bhagavān yathāvannirṇītavān jñānavivardhanārtham||48||
hetvantaraṃ rogābhāvakāraṇamāha- nara ityādi| sama iti bhūteṣu samacittaḥ| sukhānubandhamiti liṅgavipariṇāmānmatyā vacasā ca yojyam| tena kāyavāṅmanaḥkarmāṇyuttarakālīnasukhaphalāni śubhāni gṛhyante| sattvaṃ vidheyaṃ svāyattaṃ manaḥ| viśadā buddhiriti na kaśmalā buddhiḥ| buddhiśceha ūhāpohavatī vivakṣitā| matistu smṛticintādi| jñānaṃ tattvajñānam| śeṣaṃ sugamam||46-48||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘garbhasyādirūpamabhidhātumatulyagotrīyo'bhidhīyate’ iti pā.
  2. 2 ‘catuṣpadaṃ ṣaḍprabhavaṃ kimasya’ iti pā.
  3. 3 ‘śukrasyābhidheyatāṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘kriyāvatvāt’ iti pā.
  5. 5 ‘hitaistathā'rthaiḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘vibaddhaṃ’ iti pā.
  7. 7 tadagnisūryaśramaroṣaśokaiḥ’ iti pā.
  8. 8 ‘dṛṣṭvā'sṛgevaṃ’ iti pā.
  9. 9 ‘yame'dhike'pyeṣa bhavedviśeṣaḥ’ iti pā.
  10. 10 ‘gatvā’ iti pā.
  11. 11 ‘saṃskāravāhaṃ hi karoti vāyuḥ’ iti pā.
  12. 12 ‘…vīrṣyāhvayasyaiva’ iti pā.
  13. 13 ‘vakrī vakradhvajaḥ syāt’ iti yogīndranāthasenaḥ
  14. 14 ‘susukhārthinī yā’ iti pā.
  15. 15 ‘savyāṅgagarbhā’ iti pā.
  16. 16 ‘ekaḥ’ iti pā.
  17. 17 ‘dehe rasajāni vidyāt’ iti pā.
  18. 18 ‘divyacakṣuḥ’ iti, ‘yogacakṣuḥ’ iti ca pā.
  19. 19 ‘vidhārayituṃ’ iti pā.
  20. 20 ‘…kriyāntarārthaṃ’ iti pā.
  21. 21 koṣṭhasthaḥ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate
  22. 22 ‘etaccātmasthabhūtena mātāpitṛbhūtena ca samaṃ śarīrakaraṇaṃ karmavaśādbhavatītyāha’ iti pā.
  23. 23 ‘tataśca bījadharmitvaṃ’ iti pā.
  24. 24 ‘bodhyam’ iti pā.
  25. 25 ‘karmavaśādapi’ iti pā.
  26. 26 ‘rogeṣu’ iti pā.
  27. 27 ‘rogahetu’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate
  28. 28 ‘tanmānuṣaṃ’ iti pā.
  29. 29 ‘prakaraṇāducyamānasya’ iti pā.
  30. 30 ‘pulliṅga’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate
  31. 31 ‘jantuḥ’ iti pā.
  32. 32 ‘nānutapanti’ iti pā.