athātaḥ khuḍḍikāṃ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye śukraśoṇite garbhakāraṇatvenokte, natu kṛtsnaṃ garbhakāraṇamuktam, ataḥ sampūrṇagarbhakāraṇābhidhānārthaṃ khuḍḍikāgarbhāvakrāntirucyate| khuḍḍikāmiti alpām| garbhasyāvakrāntiḥ melakaḥ, utpattiriti yāvat||1-2||
puruṣasyānupahataretasaḥ striyāścāpraduṣṭayoniśoṇitagarbhāśayāyā yadā bhavati saṃsargaḥ ṛtukāle, yadā cānayostathāyukte 1 saṃsarge śukraśoṇitasaṃsargamantargarbhāśayagataṃ jīvo'vakrāmati sattvasamprayogāttadā garbho'bhinirvatete, sa sātmyarasopayogādarogo'bhivardhate samyagupacāraiścopacaryamāṇaḥ, tataḥ prāptakālaḥ sarvendriyopapannaḥ paripūrṇaśarīro balavarṇasattvasaṃhananasampadupetaḥ sukhena jāyate samudayādeṣāṃ bhāvānāṃ- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ pitṛjaścātmajaśca sātmyajaśca rasajaśca, asti ca khalu sattvamaupapādukamiti 2 hovāca bhagavānātreyaḥ||3||
puruṣasyetyādi| anupahataretasa iti padenaiva puruṣasyeti labhyate, yataḥ puruṣasyaiva retaso garbhajanakatvamuktaṃ; tena puruṣasyeti padena ya eva sampūrṇadhātuḥ puruṣaśabdavācyo bālavyatiriktastaṃ grāhayati| striyāśceti padamarthalabdhaṃ sad yauvanavatīṃ striyaṃ lambhayati| saṃsargaḥ maithunam| ṛtau puṣpadarśane praśastaḥ kālaḥ ṛtukālaḥ; tena ṛtukālasyāditryahaṃ niṣedhayati| yataḥ “rajasvalābhigamanamalakṣmīmukhānāṃ” (sū. 25) ityādinā ṛtau tryahaṃ niṣiddham| ārtavadarśanaṃ ca śaradādyṛtusādharmyād ṛtuśabdenocyate| yathā ṛtāvuptāni bījāni prarohanti, tathā ārtavadarśanākhye'pi ṛtau śukrarūpaṃ bījamuptamiti 3 ṛtusādharmyam| na kevalamevambhūtaḥ saṃsarga eva garbhakāraṇaṃ, kiṃ tu jīvādhiṣṭhāne satītyāha- yadetyādi| tathāyukta iti aduṣṭaretasaḥ puruṣasya aduṣṭayonyādeśca striyāḥ saṃsarge| ayaṃ cārthaḥ puruṣasyetyādinaiva labdho'pi punaḥ śukraśoṇitasaṃsargamityādigranthavakṣyamāṇādhikadharmavidhyarthamanūdyate, tena na paunaruktyam| kiṃvā, puruṣasyetyādinā pūrvaṃ maithunāt prāganupahataretastvādyuktaṃ, tathāyukte cetyanena tu maithunasamaye'pi śukrayonyādīnāmaduṣṭirucyate| maithunakāle hi īrṣyādinā śukraduṣṭiḥ sambhāvyate| śukraśoṇitasaṃsargamiti śukraśoṇitamelakam| antarityanena garbhāśayabāhyagataṃ saṃsargamakāraṇaṃ garbhasya niṣedhayati| jīvaśabdena cetanādhāturātmā| nanvātmā vyāpakaḥ, tat kathamayamavakrāmatītyāha- sattvetyādi| sattvasamprayogāditi manogamanādityarthaḥ| tad yathoktaṃ- “yuktasya manasā tasya nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ” (śā.a.1) iti| yadyapyātmā vibhutvāt sarvagatatvena na kvacidapi yāti, tathā'pi yatrāsya karmavaśānmano yāti, tatraiva caitanyopalabdherātmā'pi gata iti vyapadiśyata iti bhāvaḥ| athaivamutpanno garbhaḥ kathamabhivardhate, kathaṃ vā jāyata ityāha- samyagupacārairiti; garbhahitakarairāhāravihārairityarthaḥ| prāptakāla iti prāptaprasavakālaḥ, prasavakālo navamadaśamamāsau| paripūrṇaśarīra iti sarvāṅgopacitadehaḥ| sampacchabdo balādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate| samudayāditi samyaṅmelakāt| eṣāmityanena puruṣasyetyādigranthoktān reta-ārtava-jīva-sattva-sātmya-rasa-samyagupacārān pratyavamṛśati| etadeva samudāyaprabhavatvaṃ garbhasya pratyekaṃ mātrādigarbhakāraṇavyutpādanena darśayannāha- mātṛjaścetyādi| sātmyajaścetyatra sātmyaśabdena rasavyatiriktarūpādi, tathā ācāraśca sātmyo grāhyaḥ| sātmyarasastu ‘rasaja’ ityanenaiva gṛhītaḥ| aupapādukamiti ātmanaḥ śarīrāntarasambandhopapādakam| etacca vyākṛtameva pūrvam| atra yadyapi puruṣasyānupahataretasa ityanena pitaiva prathamamuktaḥ, tathā'pi mātṛpradhānatāṃ garbhasya darśayituṃ mātṛjaścāyamiti prathamaṃ kṛtaṃ; mātā ca garbhe pradhānaṃ kāraṇaṃ, yena āsekāt prabhṛti prasavaparyantaṃ mātureva guṇadoṣāvanuvidadhāti garbhaḥ; prathamaṃ tu puruṣasya maithune svātantryāt tathā śarīradhārakapradhānāsthikāraṇatvāccāgre'bhidhānaṃ kṛtam||3||
neti bharadvājaḥ, kiṃ kāraṇaṃ- na hi mātā na pitā nātmā na sātmyaṃ na pānāśanabhakṣyalehyopayogā garbhaṃ janayanti, na ca paralokādetya garbhaṃ sattvamavakrāmati (1)|4|
pūrvapakṣoddhāreṇa siddhāntaṃ grāhayituṃ mātrādigarbhakāraṇāni bharadvājamukhenākṣipati- netyādi| netītyanena sāmānyenātreyavacanasyoktasyākṣepaḥ| kiṃ kāraṇamityanena kasmādātreyavacanametadviruddhamityatra kāraṇaṃ pṛcchato nahi mātetyādinoktamātrādikāraṇānāmakāraṇatvaṃ bharadvājaḥ pratijānīte||4 (1)||
yadi hi mātāpitarau garbhaṃ janayetāṃ, bhūyasyaḥ striyaḥ pumāṃsaśca bhūyāṃsaḥ putrakāmāḥ, te sarve putrajanmābhisandhāya maithunadharmamāpadyamānāḥ putrāneva janayeyurduhitṝrvā duhitṛkāmāḥ, na tu kāścit striyaḥ kecidvā puruṣā nirapatyāḥ syurapatyakāmā 4 vā parideveran (2)|4|
yadi hītyādinā mātrādīnāmakāraṇatve hetuṃ brūte| kiṃvā, mātrādīnāmakāraṇatvaṃ bharadvājena pratijñātaṃ tatra ‘kiṃ kāraṇamiti’ hetupraśnaḥ, tataḥ ‘nahi mātā’ ityādinā hetukathanam| asya cāyamarthaḥ- yat- na mātrādayo garbhakāraṇatvena pratyakṣeṇa dṛśyante, tato na mātrādayo garbhakāraṇam| yadi hītyādinā tūpapattivirodho'pi mātrādikāraṇatve'stīti darśayati; tena na paunaruktyam| maithunadharmaḥ vyavāyaḥ| putrakāmāḥ putrāneva janayeyuḥ, duhitṛkāmā duhitṝrvā janayeyuriti yojanā| natu kāścit striya ityatra maithunamāpadyamānā eva striyaḥ puruṣāśca parideveran na ceti yojanā 5| mātāpitradhīnatvena garbhasya yadaivecchantyapatyaṃ, tadaiva maithunamāpadyamānāḥ sāpatyāḥ syuḥ; tataśca sarvāpatyatvena na kecit parideverannityarthaḥ||4 (2)||
na cātmā''tmānaṃ janayati| yadi hyātmā''tmānaṃ janayejjāto vā janayedātmānamajāto vā, taccobhayathā'pyayuktam| na hi jāto janayati sattvāt, na cājāto janayatyasattvāt, tasmādubhayathā'pyanupapattiḥ| tiṣṭhatu tāvadetat| yadyayamātmā''tmānaṃ śakto janayituṃ syāt, na tvenamiṣṭāsveva kathaṃ yoniṣu janayedvaśinamapratihatagatiṃ kāmarūpiṇaṃ tejobalajavavarṇasattvasaṃhananasamuditamajaramarujamamaram; evaṃvidhaṃ hyātmā''tmānamicchatyato vā bhūyaḥ (3)|4|
ātmajatvaṃ garbhasya niṣedhayati- na cātmetyādi| manuṣyakarituragādirūpeṇa ātmānaṃ janayatītyarthaḥ| sattvāditi janyasyātmano vidyamānatvāt, na ca vidyamāno janyata ityarthaḥ| asattvāditi kāraṇabhūtasyātmano'jātapakṣe'sattvānna kāraṇatvamupapannamityarthaḥ| atraiva dūṣāṇāntaramāha- tiṣṭhatvityādi| yoniṣvivi jātiṣu| ato vā bhūya iti yathoktaguṇayuktādapyadhikaṃ śakrādiparamardhitulyamityarthaḥ||4 (3)||
asātmyajaścāyaṃ garbhaḥ| yadi hi sātmyajaḥsyāt, tarhi sātmyasevināmevaikāntena prajā syāt, asātmyasevinaśca nikhilenānapatyāḥ syuḥ, taccobhayamubhayatraiva dṛśyate (4)|4|
taccobhayamiti saprajatvamanapatyatvaṃ ca| ubhayatreti sātmyasevinyasātmyasevinyapi||4 (4)||
arasajaścāyaṃ garbhaḥ| yadi hi rasajaḥ syāt, na kecit strīpuruṣeṣvanapatyāḥ syuḥ, na hi kaścidastyeṣāṃ yo rasānnopayuṅkte; śreṣṭharasopayogināṃ cedgarbhā jāyanta ityabhipretamiti, evaṃ satyājaurabhramārgamāyūragokṣīradadhighṛtamadhutailasaindhavekṣurasamudgaśālibhṛtānāmevaikāntena prajā syāt, śyāmākavarakoddālakakoradūṣakakandamūlabhakṣāśca nikhilenānapatyāḥ syuḥ, taccobhayamubhayatra dṛśyate (5)|4|
yo rasānnopayuṅkte iti rasaścedgarbhakāraṇaṃ taṃ ca sarva eva strīpuruṣāḥ sevante, tena sarva eva sāpatyāḥ syuriti bhāvaḥ| atha rasajo garbha ityasya śreṣṭharasa ityartho varṇyate, tatrāpi dūṣaṇamāha- śreṣṭhetyādi||4 (5)||
na khalvapi paralokādetya sattvaṃ garbhamavakrāmati; yadi hyenamavakrāmet, nāsya kiñcit paurvadehikaṃ syādaviditamaśrutamadṛṣṭaṃ vā, sa ca tacca na kiñcidapi smarati (6)||4|| tasmādetadbrūmahe- amātṛjaścāyaṃ garbho'pitṛjaścānātmajaścāsātmyajaścārasajaśca, na cāsti sattvamaupapādukamiti (hovāca bharadvājaḥ 6 )||4||
‘asti ca sattvamaupapādukam’ iti yaduktaṃ, taddūṣayati- na khalvapītyādi| paurvadehikamiti pūrvadehānubhūtam| aviditamadṛṣṭaṃ veti iha janmanyapi pūrvadehānubhūtaṃ nāviditamadṛṣṭaṃ vā syāt; viditaṃ pratyakṣavyatiriktapramāṇopalabdhaṃ, dṛṣṭaṃ tu pratyakṣopalabdham, etadviparyayādaviditamadṛṣṭaṃ ca vijñeyam| na ca kiñcidapi smaratīti naca pūrvajanmānubhūtaṃ smaratītyarthaḥ| evaṃ manyate- yanmanaḥ paurvadehikamanubhavati tacceha janmanyapyanuvartate, tathā yat tena janmāntare'nubhūtaṃ tadiha janmanyapi tathaiva smaratu; yathā- devadatto bālyānubhūtaṃ yauvane smarati, na cāyaṃ tathā smarati; tena na pūrvāparajanmanyekaṃ sattvamiti| tasmādityādinā dūṣaṇadūṣitamarthaṃ punarnigamanena darśayati||4||
neti bhagavānātreyaḥ, sarvebhya ebhyo bhāvebhyaḥ samuditebhyo garbho'bhinirvartate||5||
bharadvājamatamātreyavacasā dūṣayati- netītyādi| samuditebhya iti vacanāt pratyekaṃ mātrādīnāmitarakāraṇanirapekṣāṇāṃ garbhakāraṇatvaṃ niṣedhayati| tena, mātrādigarbhakāraṇasānnidhye'pi garbhakāraṇāntarajīvāvakramādyabhāvād garbhānutpādo yukta eva| na ca sāmagrījanye kārye ekadeśasyājanakatvenākāraṇatvam| evaṃ sati tantūnāmapi paṭakāraṇānāṃ kāraṇāntarāsānnidhye paṭājanakatvenākāraṇatvaṃ syāditi bhāvaḥ| idameva garbhasya mātrādijanyatvaṃ yat- mātrādivyatirekeṇānutpadyamānatvam||5||
mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ| na hi māturvinā garbhotpattiḥ syāt, na ca janma jarāyujānām| yāni khalvasya garbhasya mātṛjāni, yāni cāsya mātṛtaḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- tvakca lohitaṃ ca māṃsaṃ ca medaśca nābhiśca hṛdayaṃ ca kloma ca yakṛcca plīhā ca vṛkkau ca bastiśca purīṣādhānaṃ cāmāśayaśca pakvāśayaścottaragudaṃ cādharagudaṃ ca kṣudrāntraṃ ca sthūlāntraṃ ca vāpā ca vapāvahanaṃ ceti (mātṛjāni)||6||
evaṃvidhameva mātustāvat kāraṇatvamāha- mātṛjaścāyaṃ garbha ityādinā| garbhotpattau mātuḥ kāraṇatvaṃ darśayitvā jarāyujajanmani kāraṇatvamāha- na ca janmetyādi| jarāyuḥ amarā, yena veṣṭitā manuṣyādayaḥ prajāyante; jarāyuṇā veṣṭitā jāyante iti jarāyujāmanuṣyādayaḥ saṃsvedajānāṃ maśakādīnāmudbhijjādīnāṃ bhekādīnāṃ ca mātaraṃ vinā'pi janma bhavati| aṇḍajānāmapi yadyapi mātā kāraṇaṃ bhavatyeva janmani, tathā'pi jarāyujasya mānuṣasyeha prakaraṇe'bhipretatvenāṇḍajān vihāya jarāyujānāmiti kṛtam| kiṃvā, jarāyujasyābhivyaktirūpe janmani yāvadabhivyakti yathā mātā kāraṇaṃ bhavati, na tathā'ṇḍaje; tatra kūrmādāvaṇḍotpattimātra eva mātā kāraṇaṃ, na janmanyabhivyaktirūpe| yattu ‘piturvinā na jarāyujānāṃ janma’ iti vakṣyati, tajjarāyujotpāde pituravaśyāpekṣaṇīyatvopadarśanārtham; aṇḍajāstu matsyādayaḥ pitaraṃ vinā'pi ṛtuviśeṣaprāptyaiva bhavantīti bhāvaḥ| mātṛjānītyasya vivaraṇaṃ- yānyasya mātṛtaḥ sambhavataḥ sambhavantīti sambhavato garbhasya yāni mātṛta iti māturāgatācchoṇitāt sambhavantyutpadyante, tāni mātṛjāni tvagādīnyanuvyākhyāsyāma iti yojanā| evamanyatrāpi yāni tvityādigrantho vyākhyeyaḥ| mātṛjatvaṃ ca tvagādīnāmāgamagamyageva| purīṣādhānaṃ pakvāśayaḥ| uttaragudādharagudau gudottarādharabhāgau| vapāvahanaṃ ‘tailavartikā’ iti kathyate 7||6||
pitṛjaścāyaṃ garbhaḥ| nahi pituṛute garbhotpattiḥ syāt, na ca janma jarāyujānām| yāni khalvasya garbhasya pitṛjāni, yāni cāsya pitṛtaḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- keśaśmaśrunakhalomadantāsthisirāsnāyudhamanyaḥ śukraṃ ceti (pitṛjāni)||7||
śukramiti vicchidyapāṭhena śukrasya sarvadhātusārasyopādeyatāṃ darśayati||7||
ātmajaścāyaṃ garbhaḥ| garbhātmā hyantarātmā yaḥ, taṃ ‘jīva’ ityācakṣate śāśvatamarujamajaramamaramakṣayamabhedyamacchedyamaloḍyaṃ viśvarūpaṃ viśvakarmāṇamavyaktamanādimanidhanamakṣaramapi| sa garbhāśayamanupraviśya śukraśoṇitābhyāṃ saṃyogametya garbhatvena janayatyātmanā''tmānam, ātmasañjñā hi garbhe| tasya punarātmano janmānāditvānnopapadyate, tasmānna 8 jāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayati, ajāto hyayamajātaṃ garbhaṃ janayati; sa caiva garbhaḥ kālāntareṇa bālayuvasthavirabhāvān prāpnoti, sa yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ vartate tasyāṃ tasyāṃ jāto bhavati, yā tvasya puraskṛtātasyāṃ janiṣyamāṇaśca, tasmāt sa eva jātaścājātaśca yugapadbhavati; yasmiṃścaitadubhayaṃ sambhavati jātatvaṃ janiṣyamāṇatvaṃ ca sa jāto janyate, sa caivānāgateṣvavasthāntareṣvajāto janyayatyātmanā''tmānam| sato hyavasthāntaragamanamātrameva hi janma cocyate tatra tatra vayasi tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ; yathā- satāmeva śukraśoṇitajīvānāṃ prāk saṃyogādgarbhatvaṃ na bhavati, tacca saṃyogādbhavati; yathā- satastasyaiva puruṣasya prāgapatyāt pitṛtvaṃ na bhavati, taccāpatyādbhavati; tathā satastasyaiva garbhasya tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ jātatvamajātatvaṃ cocyate||8||
ātmaja ityādinā ātmajatvaṃ vyutpādayati| antarātmocyata ityanena garbhakāraṇabhūtamātmānaṃ ṣaḍdhātusamudāyavartyātmaśabdābhidheyād vyāvartayati| ācakṣata iti āgameṣu śāśvatādiśabdairbruvate vṛddhāḥ| aloḍyamiti akṣobhyam| garbhatvena janayatyātmānamiti garbhasvarūpo yaḥ ṣaḍdhātuka ātmā taṃ janayatītyarthaḥ| garbhasyātmaśabdābhidheyatāmāha- ātmasañjñā hi garbhe iti| tasyetyanena paramātmānaṃ pratyavamṛśati| yasmādasyānāditvājjanma nopapadyate tasmājjāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayatīti pakṣo'na, iti yojyam| atha jātaḥ sa na cejjanayati kathaṃ tarhi janayatītyaha- ajāto hyayamiti; nityo hyayamityarthaḥ| tena nityatvenākāśavanna jātaḥ sannantarātmā garbhasvarūpamātmānaṃ janayati| ataścāntarātmarūpatayā nityavidyamānatvenājātaḥ san garbharūpāvasthāyāṃ jāta ucyate| evamajātatvaṃ jātatvaṃ cātmani dvayamapi vyapadiśyate| etadevātmani jātatvamajātatvaṃ ca darśayituṃ dṛṣṭāntārthaṃ garbha eva jātatvamajātatvaṃ ca darśayati- sa caivetyādi| puraskṛteti agre bhaviṣyantī| yathā- bālasya vṛddhatvāvasthā'jātā janyata iti ca, tathā ajāto janayatyātmanā''tmanamiti ca śabdaprayogasamarthanamātrametad vivakṣābhedādboddhavyam| anena cātmanyavasthābhedakṛtajātatvasamarthanena ‘jāto vājanayet, ajāto vā’ ityādigranthakṛtapūrvapakṣaḥ śabdaprayogasamarthanatayā parihṛtaḥ| paramārthatastu nityatvenājāta evātmā ātmano'jātāvasthāṃ garbhādirūpāṃ janayati| tena, nāsataḥ kāraṇatvaṃ sato vā janyatvamiti pakṣaḥ sthita eva| sato hītyādinā satkāryapakṣaṃ sāṅkhyamataṃ darśayati| kiṃvā vayobhedena yadevāvasthāntaragamanaṃ 9 tadeva janmeti darśayati| tasyāṃ tasyāmavasthāyāmiti cchedaḥ| pitṛtvamiti pitṛtvena vyapadeśa ityarthaḥ||8||
na khalu garbhasya na ca māturna piturna cātmanaḥ sarvabhāveṣu yatheṣṭakāritvamasti; te kiñcit svavaśāt kurvanti, kiñcit karmavaśāt, kvaciccaiṣāṃ karaṇaśaktirbhavati, kvacinna bhavati| yatra sattvādikaraṇasampattatra yathābalameva yatheṣṭakāritvam, ato'nyathā viparyayaḥ| na ca karaṇadoṣādakaraṇamātmāsambhavati garbhajanane, dṛṣṭaṃ ceṣṭā yoniraiśvaryaṃ mokṣaścātmavidbhirātmāyattam| nahyanyaḥ sukhaduḥkhayoḥ kartā| na cānyato garbho jāyate jāyamānaḥ, nāṅkurotpattirabījāt||9||
yaduktaṃ- yadyātmā ātmānaṃ janayati tadā vaśitvādiguṇayuktaṃ janayediti, tatrottaramāha- na khalvityādi| garbhasya sarvabhāveṣu na mātrādīnāṃ yatheṣṭakāritvamiti yojyam| atra ca yadyapyātmaiva prakṛtaḥ, tathā'pi tulyasamādhānatvena mātāpitarāvapyupāttau| yathā ātmanaḥ sarvabhāveṣu yatheṣṭakāritveneṣṭayonigamanādiprasaktiḥ samādhīyate, tathā mātāpitrorapi yatheṣṭakāritvena putrāneva janayeyurityādipūrvapakṣaḥ 10 parihṛto bhavati| atha kuta evātmādīnāṃ yatheṣṭakāritvaṃ kvacinna bhavatītyāha- kiñcidityādi| kiñciditi na sarvam| tatra mātāpitarau svavaśau maithunaṃ garbhakāraṇaṃ sātmyarasasevādikaṃ cācarataḥ, garbhasya jīvādhiṣṭhānādau tu karmādhīne paravaśau; tathā, ātmā'pi garbhasya caitanye tathā dharmādharmahetukriyānuṣṭhāne svavaśaḥ, karmajanye iṣṭāniṣṭayonyādigamane tu dharmādharmaparādhīna eva; tena karmādhīne viṣaye na mātrādīnāṃ yatheṣṭakāritvam| yatheṣṭakāritvamapi mātrādīnāṃ kvaciddarśayannāha- kvaciccaiṣāmityādi| karaṇamupakaraṇaṃ sādhanopāya iti yāvat| sattvaṃ manaḥ, ādi pradhānaṃ yeṣāṃ tāni sattvādīni mana-indriyaśukraśoṇitādīni| yathābalamiti yathākarma; balaśabdenehādṛṣṭamucyate 11| etena, yatra mātrādīnāṃ putrecchāyāmiṣṭayonigamanādikaraṇaśaktirbhavati 12, karma cānuguṇaṃ bhavati, tatrepsitaputrādiṣviṣṭayonigamanādi kāryaṃ bhavati; yathā- yadi tatra viśuddhabhūriśukraḥ puruṣo bhavati, strī ca viśuddhayonyāśrayatvādiguṇayuktā, putrajanakaṃ ca karmaṃ tayorbalavat, tadā putrajanmābhisandhāya maithunamāpadyamānau īpsitaṃ putraṃ janayataḥ; tathā ātmā'pi viśuddhasattvādiguṇayuktaḥ śubhakarmavān tatkāle 13 iṣṭāṃ yonimanudhyāyati, tadā'bhīṣṭayonigamanaṃ sampādayatyātmana ityādi yatheṣṭakāritvodāharaṇaṃ jñeyam| ato'nyathā iti sattvādikaraṇāśaktau viguṇe ca daive| viparyaya iti na yatheṣṭakāritvam| kiṃvā, kvacicca maithunādāveṣāṃ pitrādīnāṃ svavaśatvaṃ, tat kimiti jīvopakramādāvapi na svavaśatvameṣāṃ bhavatītyāha- kvaciccaiṣāmityādi| kvacideva kārye yasmāt kiñcit karaṇaṃ mātrādīnāṃ śaktaṃ na sarvatra, tena sarveṣveva garbhasya bhāveṣu na svavaśatvamiti bhāvaḥ| yatrāpi caite mātrādayaḥ svavaśāḥ santaḥ kurvanti, tatrāpi svīyasvīyakaraṇayuktā eva kurvantītyāha- yatra sattvetyādi| yathābalamiti yathāśakti| anena ca mātrādayo garbhasya yeṣu viśeṣeṣu śaktāḥ, teṣu sattvādikaraṇasampattau yatheṣṭakāriṇo bhavanti, na tvaśakye viṣaye upahatakaraṇā vā yatheṣṭakāriṇo bhavantīti darśayati| ato'nyathā viparyaya ityasya cārtho'gre vyākṛtaḥ| nanu sattvādikaraṇadoṣāccedayamātmā garbhaṃ na janayati tathāvidhaṃ, hanta tarhyakāraṇamevāyamātmā, kāraṇaṃ hi yadbhavati tat karotyeva kāryamityāha- na cetyādi| karaṇadoṣādakurvan garbhaṃ kadācidātmāna garbhajanane kāraṇaṃ bhavatīti na, apitu bhavatyeva kāraṇam; evaṃ manyate- mṛdādyabhāvāt ghaṭamakurvannapi kumbhakāraḥ kāraṇameva ghaṭasya bhavati, ghaṭajananaśaktiyuktatvāt; tathā ātmā'pi karaṇadoṣādakurvannapi tathāvidhaṃ garbhaṃ, tajjananaśaktatvena bhūyodṛṣṭatvāt kāraṇameva bhavati| tatheṣṭayonigamane prasaktirapi prodbhāvitā ātmanaḥ kāraṇatvena sā kvacidbhavatītyapi darśayannāha- dṛṣṭaṃ cetyādi| ātmādhīnā yoniḥ puruṣaṃ prati iṣṭā yoniḥ; tathā aiśvaryādayaścātmādhīnā dṛṣṭāḥ, yathoktaṃ katidhāpuruṣīye- “āveśaścetaso jñānaṃ” (śā. 1) ityādinā| ātmanaḥ kāraṇatve hetvantaramāha- na hyanya ityādi|- hi yasmādātmano'nyaḥ sukhaduḥkhayoḥ kartā nāsti, kiṃ tvātmaiva 14 sukhaduḥkhasādhanendriyakarmaśarīrādikartā; tena ātmā kāraṇaṃ garbhasya sukhaduḥkhādyādhārasyeti bhāvaḥ| atha bhūtānyeva kasmāt saṃyogavaśāccetanāmāsādya sukhādikāraṇāni na bhavantītyāha- na cānyata ityādi| anyata iti vijātīyāt| jāyamāna iti utpadya mānaḥ| sadṛśameva kāraṇāt kāryamutpadyate; yena na śaṇasyāṅkurotpattirnārikelabījādbhavati; abījāditi kāryatvenābhimatāṅkurasyābījāt| etena, garbhasya yaccaitanyaṃ tadacetanebhyo bhūtebhyo na bhavati, kintu cetanādhātorātmana eveti darśayati||9||
yāni tu khalvasya garbhasyātmajāni, yāni cāsyātmataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ tadyathā- tāsu tāsu yoniṣūtpattirāyurātmajñānaṃ mana indriyāṇi prāṇāpānau preraṇaṃ dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ sukhaduḥkhe icchādveṣau cetanā dhṛtirbuddhiḥ smṛtirahaṅkāraḥ prayatnaśceti (ātmajāni)||10||
evamātmajatvaṃ garbhasya vyutpādyātmajān viśeṣānāha- yānītyādi| preraṇaṃ dhāraṇaṃ cendriyāṇāmeva| atra ca tattaddevādipaśvādiyonigamanādau dharmādharmajanye dharmādharmasyāpi janakatvenātmaiva mūlakāraṇamucyate; ātmajñānaprāṇāpānapreraṇādau tu manaḥkaraṇa ātmaivāvyavadhānena kāraṇam||10||
sātmyajaścāyaṃ garbhaḥ| nahyasātmyasevitvamantareṇa strīpuruṣayorvandhyatvamasti, garbheṣu vā'pyaniṣṭo bhāvaḥ| yāvat khalvasātmyasevināṃ strīpuruṣāṇāṃ trayo doṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpanto na śukraśoṇitagarbhāśayopaghātāyopapadyante, tāvat samarthā garbhajananāya bhavanti| sātmyasevināṃ punaḥ strīpuruṣāṇāmanupahataśukraśoṇitagarbhāśayānāmṛtakāle sannipatitānāṃ jīvasyānavakramaṇādgarbhā na prādurbhavanti| nahi kevalaṃ sātmyaja evāyaṃ garbhaḥ, samudayo'tra kāraṇamucyate| yāni khalvasya garbhasya sātmyajāni, yāni cāsya sātmyataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- ārogyamanālasyamalolupatvamindriyaprasādaḥ svaravarṇabījasampat praharṣabhūyastvaṃ ceti (sātmyajāni)||11||
sātmyajaścetyādinā sātmyajatvaṃ vyutpādayati, asātmyasevāṃ ca garbhopaghātinīṃ darśayan sātmyasevāyā garbhaṃ prati kāraṇatvaṃ draḍhayati| asātmyasevināmapi prajābhavanopapattiṃ darśayan ‘asātmyasevinaśca nikhilenāpatyāḥ syuḥ’ iti pūrvapakṣaṃ pariharati| sātmyasevināṃ punarityādinā tu granthena ‘sātmyasevināmekāntena prajā syāt’ iti yaduktaṃ tat pariharati| sannipatitānāmiti vyavāyamāpannānām| atra svaravarṇau sātmyajatvena tathā ātmajatvena coktau, tena dvāvapyatra kāraṇamiti jñeyam||11||
rasajaścāyaṃ garbhaḥ| na hi rasādṛte mātuḥ prāṇayātrā'pi syāt, kiṃ punargarbhajanma| na 15 caivāsamyagupayujyamānā rasā garbhamabhinirvartayanti, na ca kevalaṃ samyagupayogādeva rasānāṃ garbhābhinirvṛttirbhavati, samudāyo'pyatra 16 kāraṇamucyate| yāni tu khalvasya garbhasya rasajāni, yāni cāsya rasataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- śarīrasyābhinirvṛttirabhivṛddhiḥ prāṇānubandhastṛptiḥ puṣṭirutsāhaśceti (rasajāni)||12||
prāṇayātrā'pi syāditi garbhadhāraṇakāraṇabhūtāyā māturapi prāṇasthitirityarthaḥ| na caivāsamyagupayujyamānā ityādinā asātmyarasopayogasya garbhopaghātitvaṃ darśayati| asātmyarasopayogināṃ prajābhavanaṃ yat, tadasātmyaseviprajābhavananyāyatulyamiti neha punardarśitam| samudāyo'pyatra kāraṇamityanena tu asamyagrasasevināṃ cāpatyabhavane kāraṇaṃ dharmādi darśayati| abhinirvṛttiḥ aṅgapratyaṅgavyaktatā| prāṇānubandha iti balānubandhaḥ puṣṭiḥ upacayaḥ| vṛddhistu dairghyeṇa vṛddhiḥ| utsāhaḥ balam| iti śabdaḥ prakāre; tenaivamprakārāṇyanyānyapi varṇādīni rasajānīti darśayati| evaṃ pūrvatrāpi itiśabdo 17 vyākhyeyaḥ| yadā tvitiśabdaḥ parisamāptyarthastadā'pyāviṣkṛtānāṃ rasajānāṃ parisamāptirjñeyā; tena anāviṣkṛtā varṇādayo'pi rajasā labhyante||12||
asti khalu sattvamaupapādukaṃ; yajjīvaṃ 18 spṛkśarīreṇābhisambadhnāti, yasminnapagamanapuraskṛte śīlamasya vyāvartate, bhaktirviparyasyate, sarvendriyāṇyupatapyante, balaṃ hīyate, vyādhaya āpyāyyante, yasmāddhīnaḥ prāṇāñjahāti, yadindriyāṇāmabhigrāhakaṃ ca ‘mana’ ityabhidhīyate; tattrividhamākhyāyate- śuddhaṃ, rājasaṃ, tāmasamiti| yenāsya khalu mano bhūyiṣṭhaṃ, tena dvitīyāyāmājātau 19 samprayogo bhavati; yadā tu tenaiva śuddhena saṃyujyate, tadā jāteratikrāntāyā api smarati| smārtaṃ hi jñānamātmanastasyaiva manaso'nubandhādanuvartate, yasyānuvṛttiṃ puraskṛtya puruṣo ‘jātismara’ ityucyate| yāni khalvasya garbhasya sattvajāni, yānyasya sattvataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- bhaktiḥ śīlaṃ śaucaṃ dveṣaḥ smṛtirmohastyāgo mātsaryaṃ śauryaṃ bhayaṃ krodhastandrotsāhastaikṣṇyaṃ mārdavaṃ gāmbhīryamanavasthitatvamityevamādayaścānye, te sattvavikārā yānuttarakālaṃ sattvabhedamadhikṛtyopadekṣyāmaḥ| nānāvidhāni khalu sattvāni, tāni sarvāṇyekapuruṣe bhavanti, na ca bhavantyekakālam, ekaṃ tu prāyovṛttyā''ha 20||13||
astītyādinā manasa aupapādukatvamākṣiptaṃ samādadhāti| apiśabdo'vadhāraṇe| atra ca ‘yajjīvaṃ spṛkśarīreṇābhisambadhnāti’ ityādinā manaso'sādhāraṇadharmakathanamevaupapādukasādhanaṃ 21 bhavati, manovyatirekeṇaitaducyamānadharmāṇāmasiddheḥ| nityamātmānaṃ spṛśatīti spṛk, śarīramātivāhikaśarīraṃ; tena spṛkśarīreṇa kāraṇabhūtena jīvamātmarūpamabhisambadhnāti bhogāyatanaśarīreṇetyarthaḥ| ātivāhikaśarīrasadbhāvaśca “bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt” (śā. 2) ityanena pratipāditaḥ|kiṃvā, jīvam ātmānaṃ, spṛkśarīreṇeti sparśavatā śarīreṇa, yanmano'bhisambadhnāti tadupapādukamastīti yojanā| evaṃ manyate- yadi mano'trātmanaḥ śarīrasambandhena svīkriyate tadā vyāpakatvādātmanaḥ sarvatraivopalabdhyā bhavitavyaṃ, na ca bhavati; tasmādyatraiva sparśavati śarīre manaḥ 22 pratibaddhaṃ bhavati tatraivāyaṃ sukhādyupalabhate| spṛgitiviśeṣaṇena śarīrasya mūtranakhakeśādau manogamanābhāvādātmano'nupalabdhiṃ darśayati| apagamanapuraskṛte iti dehāntaragamanābhimukhe| bhaktiḥ icchā| yasmāddhīna iti manasā tyaktaḥ| yeneti yathābhūtena sāttvikena rājasena tāmasena vā manasā bhūyiṣṭhamityabhiprāyaḥ| dvitīyāyāmājātāviti dvitīyajanmani; pūrvajanmani yādṛśaṃ manastādṛśameva janmāntare prāyo bhavatītyarthaḥ| kecittu, ‘tena na dvitīyāyāṃ’ ityādi paṭhanti| tatrāpi prāyo dvitīye janmani tulyena manasā yogo na bhavati, kadācittu bhavatītyarthaḥ| yaduktaṃ ‘nāsya kiñcit paurvadehikamaviditaṃ syāt’ iti, tat paurvadehikaṃ jñānaṃ kvacidbhavatīti darśayannāha- yadā tvityādi| śuddheneti viśuddhasattvaguṇena| tasyaiveti vakṣyamāṇena yasyetyanena sambadhyate| yoniyantrapīḍāyāṃ hi udbhūtena tamasā viplutaṃ mano nātikrāntajanmagataṃ 23 smarati; yastūdbhūtasattvastamasā nābhibhūyate, sa smaratyevātikrāntajanmānubhūtamiti bhāvaḥ| puraskṛtyeti kāraṇatvenāvadhārya| ayaṃ ca manodharmasamūha indriyopakramaṇīyokto'pi punariha prakaraṇavaśāducyamāno na punaruktadoṣamāvahati| yadyapi sattvasya garbhajanakatvaṃ 24 sākṣānnoktaṃ, tathā'pi sattvasya yadupapādukatvaṃ garbhaṃ prati tenaiva sattvasya garbhajanakatvaṃ pratijñātaṃ mantavyam| tena ‘yāni khalvasya garbhasya sattvajāni’ ityādinā garbhe sattvajabhāvakathanamupapannameva| garbhakāraṇasyāpi ca sattvasyopapādukabhāṣayā kāraṇatvaṃ yaduktaṃ taddehāddehāntaragamanarūpamanodharmasya garbhakāraṇatvātiriktasya pratipādanārtham| nānāvidhānīti nānāvidhasāttvikarājasatāmaṃsavṛttibhinnāni| tānyekapuruṣe bhavantītyanenaika eva puruṣaḥ kadāciddharmakriyāyāṃ sāttviko bhavati, kadācit kāmacintāyāṃ rājasaḥ, kadācinmohe 25 tamomaya iti darśayati| na bhavantyekakālamiti ekadaiva sāttvikādayo dharmā na bhavanti, kintu paryāyeṇa bhavanti| nanu yadyekapuruṣa eva sarve sāttvikādayo bhavanti, tat katham ‘ayaṃ sāttvikaḥ’ ityādivyapadeśo bhavatītyāha- ekaṃ tvityādi| prāyovṛttyeti 26 bhūyiṣṭhā yasya sāttvikavṛttayo bhavanti 27 sa sāttvikaḥ, yasya bhūyiṣṭhaṃ rājasyo vṛttayo bhavanti sa rājasa ucyate ityādi| etadeva pūrvamuktaṃ- “yadguṇaṃ cābhīkṣṇaṃ puruṣamanuvartate sattvaṃ, tatsattvamevopadiśanti bāhulyānuśayāt” (sū. 8) iti||13||
evamayaṃ nānāvidhānāmeṣāṃ garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ samudāyādabhinirvartate garbhaḥ; yathā- kūṭāgāraṃ nānādravyasamudāyāt, yathā vā- ratho nānārathāṅgasamudāyāt; tasmādetadavocāma- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ, pitṛjaśca, ātmajaśca, sātmyajaśca, rasajaśca, asti ca sattvamaupapādukamiti (hovāca bhagavānātreyaḥ)||14||
evaṃ mātrādikāraṇavyutpādanena garbhasya samudāyaprabhavatāṃ vyutpāditāṃ dṛṣṭāntena draḍhayannāha- evamayamityādi| kūṭāgāraṃ vartulākāraṃ gṛhaṃ jentākasvedapratipāditam; anye tu vastrādikṛtaṃ sañcārigṛhaṃ kūṭāgāramāhuḥ| atra ca prakaraṇe yadyapi mātrādīnāṃ sarveṣāṃ samuditānāmeva garbhaṃ prati kāraṇatvaṃ, tathā'pi mātāpitrātmasattvāni vihāya sātmyarasayoreva kāraṇatvavyutpādane yat ‘samudāyo'pyatra kāraṇam’ ityuktaṃ tatraivaṃ manyate- atra yathā mātrādayaścatvāro'vaśyaṃ garbhaṃ prati kāraṇabhūtā na tathā sātmyaṃ raso vā; yena śukraśoṇitasattvātmasaṃsargādeva garbho bhavati, nāvaśyaṃ garbhamelake sātmyarasayorapekṣā; garbhamelakottarakālaṃ sātmyarasābhyāṃ garbhasya hi puṣṭyādayo janyante, tena sātmye rase cāvaśyaṃ samudāyāpekṣāṃ darśayatā tatraiva ‘samudāyo'pyatra kāraṇam’ ityuktaṃ, mātrādayastu parasparasamudāyamapekṣamāṇā api nāvaśyaṃ sātmyarasasamudāyamādigarbhamelake'pekṣanta iti kṛtvā punastatra samudāyāpekṣitvaṃ 28 noktam| samudāyādeṣāṃ bhāvānāmityanena granthena yat parasparasamudāyāpekṣitvaṃ mātrādīnāṃ caturṇāṃ, taduktameva| yadapi 29 garbhaṃ pratyaviśeṣeṇa sātmyarasayorapi kāraṇatvaṃ, ‘sātmyajaścāyaṃ, rasajaścāyaṃ’ ityanenoktaṃ, tadgarbhamelakottarakālaṃ kāraṇatvena, tathā mātāpitrorapi viśuddhaśukraśoṇitotpādahetutayā pāramparyeṇa kāraṇatvāditi jñeyam||14||
bharadvāja uvāca- yadyayameṣāṃ nānāvidhānāṃ garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ samudāyādabhinirvartate garbhaḥ kathamayaṃ sandhīyate, yadi cāpi sandhīyate kasmāt samudāyaprabhavaḥ san garbho manuṣyavigraheṇa jāyate, manuṣyaśca manuṣyaprabhava ucyate; tatra cediṣṭametadyasmānmanuṣyo manuṣyaprabhavastasmādeva manuṣyavigraheṇa jāyate, yathā- gaurgoprabhavaḥ, yathā- cāśvo'śvaprabhava iti; evaṃ sati yaduktamagre samudayātmaka iti tadayuktam| yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ, kasmājjaḍāndhakubjamūkavāmanamimminavyaṅgonmattakuṣṭhikilāsibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā 30 na bhavanti| athātrāpi buddhirevaṃ syāt- svenaivāyamātmā cakṣuṣā rūpāṇi vetti, śrotreṇa śabdān, ghrāṇena gandhān, rasanena rasān, sparśanena sparśān, buddhyā boddhavyamityanena hetunā na jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśā 31 bhavanti| atrāpi pratijñāhānidoṣaḥ syāt, evamukte hyātmā satsvindriyeṣu jñaḥ syādasatsvajñaḥ; yatra caitadubhayaṃ sambhavati jñatvamajñatvaṃ ca, savikāraścātmā 32| yadi ca darśanādibhirātmā viṣayān vetti, nirindriyo darśanādivirahādajñaḥ syāt, ajñatvādakāraṇam, akāraṇatvācca nātmeti vāgvastumātrametadvacanamanarthaṃ syāditi (hovāca bharadvājaḥ)||15||
punarbharadvājaḥ pṛcchati- yadyayamityādi| kathaṃ sandhīyata iti kayā paripāṭhyā milatītyarthaḥ| manuṣyavigraheṇa jāyata iti manuṣyajātau kasmānmanuṣyavigraheṇaiva jāyata ityarthaḥ| samudāyātmaka iti yaduktaṃ tadayuktamiti atra mātrādyatiriktajāteḥ kāraṇatvakathanena tathā jātereva manuṣyādirūpāyā balavatkāraṇatvena yathoktamātrādisamudāyaprabhavatvaṃ na yuktamiti bhāvaḥ| dūṣaṇāntaramāha- yadi cetyādi| jaḍo jaḍabuddhiḥ, minminaḥ sānunāsikāvyaktasvaraḥ| pitṛsadṛśarūpā ityatra pitṛśabdena mātāpitarau grāhyau| kāraṇasadṛśarūpatvena cenmanuṣyā bhavanti tadā jaḍādirūpakāraṇajātā api kāraṇasadṛśatvena jaḍādirūpāḥ syuriti bhāvaḥ| atra jaḍādibahūdāharaṇakaraṇaṃ pakṣasya bahūdāharaṇasiddhatvena dṛḍhatvapratipādanārtham| kṛtapūrvapakṣe samādhānamāśaṅkate- athātretyādi| svenaiveti ātmakarmopārjitenaiva| tena, indriyāṇi yasmādātmajānyuktāni na tu mātāpitṛrūpamanuṣyajanyāni, tataśca pitrorindriyaṃ pratyakāraṇatvena na tadindriyasadṛśānīndriyāṇyasya bhavantīti bhāvaḥ| svenaiveti śrotrādibhirabhisambadhyate| jaḍādibhirjātā ityatra ādiśabdaḥ prakāravācī, tena kubjakuṣṭyādīnāṃ grahaṇam| kubjatvakuṣṭhādyādhārabhūtaṃ hi śarīraṃ nātmajaṃ, kintu mātāpitṛjameva; tataśca kubjādijātasya kubjatvādiprasaṅgenaivāpakṛtatvaṃ tadavasthameva| āśaṅkitaṃ samādhānaṃ dūṣayati- atrāpītyādi| pratijñādoṣaḥ syāditi “atmā jñaḥ” (śā. 1) ityādinā ātmano jñatvapratijñāyāḥ, tathā “nirvikāraḥ parastvātmā” (sū. 1) ityādinā kṛtāyā nirvikāratvapratijñāyā doṣaḥ syāditi bhāvaḥ| asatsvajña ityanena kadācidajñatvāt pratijñātaṃ jñatvaṃ vyāhatam, indriyādhīnatvena jñatvamātmanaḥ parādhīnaṃ sanna vāstavaṃ syāditi bhāvaḥ| yatretyādinā savikāratvaṃ sādhayati| jñatvaparityāgenājñatve prakṛteranyathābhūtatvena 33 vikāro bhavatīti bhāvaḥ| savikāra iti ‘vikāravān’ ityartho matublopājjñeyaḥ| ātmana indriyādhīnatvena jñatve dūṣaṇāntaramāha- yadi cetyādi| ajñatvādakāraṇamiti ajñatvāt jñānapūrvakaśarīrapreraṇādau na kāraṇaṃ syādityarthaḥ| akāraṇatvācca nātmeti śarīrapreraṇādau buddhiniṣpādye'kāraṇatvādacetanapañcabhūtātiriktaścetanābhidha ātmaśabdavācya ityarthaḥ| vāgvastumātramiti artharahitaśabdamātrametad- yaducyate- ātmā svena cakṣuṣā rūpaṃ paśyatītyādi||15||
ātreya uvāca- purastādetat pratijñātaṃ- sattvaṃ jīvaṃ 34 spṛkśarīreṇābhisambadhnātīti| yasmāttu samudāyaprabhavaḥ san sa garbho manuṣyavigraheṇa jāyate, manuṣyo manuṣyaprabhava ityucyate, tadvakṣyāmaḥ- bhūtānāṃ caturvidhā yonirbhavati- jarāyvaṇḍasvedodbhidaḥ| tāsāṃ khalu catasṛṇāmapi yonīnāmekaikā yoniraparisaṅkhyeyabhedā bhavati, bhūtānāmākṛtiviśeṣāparisaṅkhyeyatvāt| tatra jarāyujānāmaṇḍajānāṃ ca prāṇināmete garbhakarā bhāvā yāṃ yāṃ yonimāpadyante, tasyāṃ tasyāṃ yonau tathātathārūpā bhavanti; yathā- kanakarajatatāmratrapusīsakānyāsicyamānāni teṣu teṣu madhūcchiṣṭavigraheṣu, tāni yadā manuṣyabimbamāpadyante tadā manuṣyavigraheṇa jāyante, tasmāt samudāyaprabhāvaḥ san garbho manuṣyavigraheṇa jāyate; manuṣyaśca manuṣyaprabhava ucyate, tadyonitvāt||16||
ātreyaḥ samādadhāti- purastādityādi|- etacca ‘kathamayaṃ sandhīyate’ ityasyottaram| sattvaṃ śukrārtavasandhānakāraṇamityarthaḥ| bhūtānāmiti prāṇinām| yoniḥ jātiḥ, yadā'pi yoniśabdaḥ kāraṇavacanastadā'pi jarāyujādirūpayonijātā api jarāyujādaya evocyante, kārye kāraṇopacārāt| ākṛtiḥ saṃsthānaṃ, tasyā viśeṣāḥ parasparavisadṛśākṛtaya eva nara-kari-turagādi-rūpāḥ| sambhave yonibhedaṃ darśayitvā yathā yonyanukāro bhavati tadāha- tatretyādi| garbhakārā bhāvāḥ śukrādayaḥ| madhūcchiṣṭavigraheṣviti sikthakena mṛttikāyāṃ nirmitasañcakarūpavigraheṣu| manuṣyabimbamiti manuṣyākāraṃ sikthakakṛtaṃ sañcakam| kanakādibahudravyodāharaṇaṃ yathā kanakādīnāṃ bahūnāmapi manuṣyasañcakasikthakasthānāṃ manuṣyākṛtijanakatvaṃ, tathā śukrādīnāmapi bahūnāṃ manuṣyayonipatitānāṃ manuṣyavigrahakartṛtvamiti sādharmyodāharaṇārtham| samudāyātmakaḥ sanniti yadyapi samudāyajanyastathā'pi yonirūpakāraṇamahimnā svayonisadṛśa eva bhavati nānyayonisadṛśaḥ; na ca kāraṇadharmaḥ paryanuyogamarhati| tena, śukrādisamudāyo'pi kāraṇaṃ bhavati, mātāpitarau viśeṣeṇa garbhasya sajātīyatve kāraṇaṃ bhavata iti na kācit kṣatiḥ| tadyonitvāditi viśeṣeṇa manuṣyasya kāraṇatvāt||16||
yaccoktaṃ- yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ, kasmānna jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā bhavantīti; tatrocyate- yasya yasya hyaṅgāvayavasya bīje bīja bhāga upatapto bhavati, tasya tasyāṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate, nopajāyate cānupatāpāt; tasmādubhayopapattirapyatra| sarvasya cātmajānīndriyāṇi, teṣāṃ bhāvābhāvaheturdaivaṃ; tasmānnaikāntato jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā bhavanti||17||
bīja iti śukraśoṇite| bījasyāṅgapratyaṅganirvartako bhāgo bījabhāgaḥ| ubhayopapattirapyatreti pitṛsadṛśarūpā bhavanti na bhavanti cetyarthaḥ| ātmajānīti ātmapratibaddhakarmajāni| bhāvābhāvaheturdaivamiti indriyabhāve indriyajanakaṃ śubham, indriyābhāve cāśubhaṃ daivaṃ heturityarthaḥ| upasaṃharati- tasmādityādi| evaṃ manyate- manuṣyabījaṃ hi pratyaṅgabījabhāgasamudāyātmakaṃ svasadṛśapratyaṅgasamudāyarūpapuruṣajanakam, indriyāṇi ca bhogasādhanāni ātmapratibaddhakarmādhīnāni; tena pitā yadi kuṣṭhyapi bhavati, bījaṃ cāduṣṭaṃ bhavati kuṣṭhādhāratvagādijanakaṃ, tato niṣkuṣṭhānyeva tvagādīnyanupataptatvagādibījāt sadṛśāni jāyante; yadā tvativṛddhakuṣṭhatayā pitrorbījamapi kuṣṭhajanakadoṣeṇa duṣṭaṃ bhavati, tadā duṣṭatvagādibījabhāgāt kuṣṭhaduṣṭaiva tvag jāyate| yaduktaṃ- “dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ| yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam” (su. ni. 5) iti| evaṃ kuṣṭhino'pi yadi hetubalād bīje kuṣṭhajanako doṣo bhavati, tadā kuṣṭhino'pi kuṣṭhavadapatyaṃ bhavati| andhatvādāvindriyopaghātarūpe durdaivameva kāraṇaṃ; taccāndhāpatye'pyavaśyamasti; tena yadā'ndhe'patye dṛṣṭyupaghātakamaśubhaṃ bhavati, tadā kākatālīyanyāyādandhajāto'pyandho dṛśyate| evaṃ kubjādau jaḍādau ca vyākhyeyam||17||
na cātmā satsvindriyeṣu jñaḥ, asatsu vā bhavatyajñaḥ; na hyasattvaḥ kadācidātmā, sattvaviśeṣāccopalabhyate jñānaviśeṣa iti||18||
yā cājñatvaprasaktirātmanyuktā, tatrāha- na cetyādi| indriyabhāve tathendriyābhāve'pi nityaṃ jñānavānevātmā iti pratijñārthaḥ 35| na hyasattvaḥ kadācidityatra hiśabdo hetau; tena yasmāt sarvadā samanaska evātmā, tena bāhyendriyābhāve'pyantaḥkaraṇamanoyogānnityamātmā manaḥkaraṇako 36 jñānavānevāyamityarthaḥ| yattvetadbāhyaviṣayagataṃ jñānaṃ, tat sattvasyendriyādhiṣṭhānaviśeṣādbhavati; tena, indriyabhāve 37 indriyajanyaṃ viśiṣṭaṃ jñānaṃ bhavati; yattu kevalamanojanyamātmajñānaṃ, tad bhavatyeva sarvadā; tasmādyannityabhāvi manosannidhimātrajanyamātmajñānaṃ, tat sadaivāsti||18||
bhavanti cātra- na karturindriyābhāvāt kāryajñānaṃ pravartate| yā kriyā vartate bhāvaiḥ 38 sā vinā tairna vartate||19|| jānannapi mṛdo'bhāvāt kumbhakṛnna pravartate|20|
na cāsya jñānajananaśaktiḥ parāhatā bhavatītyāśayenāha- netyādi| yatvaitadaindriyakaṃ viṣayopabhogavattadbhavati kadācit, kadāciccendriyābhāvānna bhavatītyadhyātmavido manyante; kiñca bāhyajñāne'pi jñānajananaśakta evāyamātmā, paraṃ karaṇābhāvāt kadācinna pravartate| kāryajñānamiti kāryapravṛttijanakabāhyaviṣayajñānaṃ; tena nirviṣayaṃ jñānamātmana indriyābhāve bhavatīti sūcayati 39| bhāvairityatra ‘yaiḥ’ iti śeṣaḥ| vartate utpadyate| atraiva dṛṣṭāntamāha- jānannapītyādi| jānannapīti ghaṭaṃ kartuṃ jānannapītyarthaḥ| mṛdo mṛttikāyā abhāvāt||19||-
śrūyatāṃ cedamadhyātmamātmajñānabalaṃ 40 mahat||20|| indriyāṇi ca saṅkṣipya 41 manaḥ saṅkṣipya cañcalam| praviśyādhyātmamātmajñaḥ sve jñāne paryavasthitaḥ||21|| sarvatrāvahitajñānaḥ sarvabhāvān parīkṣate|22|
ātmano jñatve sādhanāntaramāha- śrūyatāmityādi| ātmānamadhi adhyātmam| ātmano jñānasya balamātmajñānabalam| saṅkṣipyeti viṣayebhyo vyāvartya| manaḥ saṅkṣipyeti mano'pyātmavyatiriktaviṣayānnigṛhya| cañcalamiti svabhāvataḥ| sve jñāne iti ātmajñāne| sarvabhāvān parīkṣata iti vinā'pīndriyaiḥ samādhibalādeva yasmāt sarvajño bhavati, tasmājjñasvabhāva eva nirindriyo'pyātmā||20-21||-
gṛhṇīṣva ce(ve)damaparaṃ bharadvāja vinirṇayam||22|| nivṛttendriyavākceṣṭaḥ suptaḥ svapnagato 42 yadā| viṣayān sukhaduḥkhe ca vetti nājño'pyataḥ smṛtaḥ||23|| nātmajñānādṛte caikaṃ jñānaṃ kiñcit pravartate| na hyeko vartate bhāvo vartate nāpyahetukaḥ||24||
aparamapi laukikaṃ nirindriyasya jñānasadbhāvodāharaṇamāha- gṛhṇīṣvetyādi| svapnagata iti svapnadarśanāvasthāṃ prāptaḥ| ātmajñānaviṣayajñānayorviśeṣamāha- nātmetyādi| ātmajñānānnityādvinā, kiñcijjñānaṃ viṣayajam, ekam sahāyaṃ, na pravartate indriyādikaraṇarūpasahāyaṃ vinā notpadyate| ātmajñānaṃ ca nityameva sāṅkhye'pyuktaṃ 43 - “cicchaktirapariṇāminī” ityādinā “ātmanaḥ” ityantena| atropapattimāha- na hyeko vartate bhāva iti| bhāvaḥ utpattidharmā, ekaḥ san kāraṇarahitaḥ san, na vartate notpadyate| tathā bhāvaḥ kāraṇajanyatve satyapi ahetuka iti akartṛko na vartate notpadyate, kintu kartṛkumbhakārādhiṣṭhitānyeva mṛccakrādīni pravartante; tasmādviṣayajñānānyapi indriyamanorthaistathā kartrā cātmanā janyanta iti bhāvaḥ||22-24||
tasmājjñaḥ prakṛtiścātmā draṣṭā kāraṇameva ca| sarvametadbharadvāja nirṇītaṃ jahi saṃśayam||25||
upasaṃharati- tasmādityādi| atra cātmano jñatvājñatvaprasaktyā''pāditaṃ savikāratvamātmano nityajñānasādhanenaiva 44 parihṛtamiti kṛtvā na pṛthak parihṛtam| bharadvājaśabdeneha nātreyagururucyate, kintu anya eva bharadvājagotraḥ kaścit; tena, tasya saṃśayacchedanamātreyeṇopapannameva||25||
tatra ślokau- heturgarbhasya nirvṛttau vṛddhau janmani caiva yaḥ| punarvasumatiryā ca bharadvājamatiśca yā||26|| pratijñāpratiṣedhaśca viśadaścātmanirṇayaḥ| garbhāvakrāntimuddiśya khuḍḍīkāṃ tatprakāśitam||27||
saṅgrahe hetuśabdo garbhādiṣu janmānteṣu sambadhyate| pratijñāpratiṣedho bharadvājakṛto jñeyaḥ| tatsādhanaṃ ca yadātreyasya tat ‘viśadaścātmanirṇayaḥ’ ityanenoktam| taditi sāmānyena mātrādipratyavamarśānnapuṃsakam||26-27||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tayostathaiva yukte saṃsarge’ iti, ‘cānayostathāvidhayostathaiva yukte saṃsarge’ iti ca pā. ↩
- 2 ‘sattvamupapādukaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘bījamuptaṃ janayatīti’ iti pā. ↩
- 4 ‘syuḥ| na cāpatyakāmāḥ pavideveran’ iti pā. ↩
- 5 ‘yojyam’ iti pā. ↩
- 6 yogīndranāthasenasyāsammato'yaṃ pāṭhaḥ| evamagre'pyasminnadhyāye koṣṭhasthaḥ pāṭho jñeyaḥ ↩
- 7 ‘khyātam’ iti pā. ↩
- 8 ‘tasmādajāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayati, jāto'pyajātaṃ ca garbhaṃ janayati’ iti pā. ↩
- 9 ‘sata evāvasthāntaragamanamiti darśayati’ iti pā. ↩
- 10 ‘…pūrvapakṣaparihāraḥ kṛto bhavati’ iti pā. ↩
- 11 ‘balaśabdeneha dṛṣṭamucyate’ iti pā. ↩
- 12 ‘putrecchāyāmiṣṭayoniṣu gamanādikaraṇaśaktirbhavati’ iti mudritapustakapāṭhaḥ ↩
- 13 ‘ṛtukāle’ iti pā. ↩
- 14 ‘ata ātmaiva’ iti pā. ↩
- 15 ‘na caivāsyā asamyapayujyamānā’ iti pā. ↩
- 16 ‘samudāyo'tra’ iti pā. ↩
- 17 ‘itiśabdārthaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘jīvaspṛkśarīreṇa’ iti pā.| “jīvaṃ spṛśatīti jīvaspak| jīvaspṛkśarīraṃ śukraśoṇitātmakagarbhaśarīram| tatraiva jīvātmanaḥ prathamasambandho bhavatīti tat ‘jīvaspṛk’ ityucyate” iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 19 ‘dvitīyāyāṃ jātau’ iti pā. ↩
- 20 ‘prāyo'nuvṛttyā’ iti pā. ↩
- 21 ‘upapādakatvasādhanaṃ’ iti pā. ↩
- 22 ‘karmapratibaddhaṃ mano'sti’ iti pā. ↩
- 23 ‘nātikrāntajanmāntaragataṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘garbhasya sattvajanyatvaṃ’ iti pā. ↩
- 25 ‘mohacintāyām’ iti pā. ↩
- 26 ‘prāyo'nuvṛttyā (tteḥ)’ iti pā. ↩
- 27 ‘bhavanti bhūyiṣṭhaṃ yasya sattvamanuvartate’ iti pā. ↩
- 28 ‘samudāyārthakatvaṃ noktam’ iti pā. ↩
- 29 ‘yattu’ iti pā. ↩
- 30 ‘pitṛsadṛśāḥ’ iti pā. ↩
- 31 ‘pitṛsadṛśarūpāḥ’ iti pā. ↩
- 32 ‘sa vikāraprakṛtikaścātmā’ iti pā. ↩
- 33 ‘ayathābhūtatvena’ iti pā. ↩
- 34 ‘jīvaspṛkśarīreṇa’ iti pā. ↩
- 35 ‘pratijñātārthaḥ’ iti pā. ↩
- 36 ‘manaḥkaraṇajñānavān’ iti pā. ↩
- 37 ‘indriyābhāve indriyajanyaṃ viśiṣṭaṃ jñānaṃ na bhavati’ iti pā. ↩
- 38 ‘yaiḥ kriyā vartate yā tu’ iti pā. ↩
- 39 ‘kāryajñānamiti bāhyakāryapravṛttijanakaṃ viṣayajñānamindriyābhāve'pi bhavatīti sūcayati’ iti pā. ↩
- 40 yogīndranāthasenastu ‘vedaṃ’ iti paṭhati, vyākhyānayati ca ‘vedaṃ vedamivātathajñānaṃ śrūyatām’ iti ↩
- 41 ‘saṃyamya’ iti pā. ↩
- 42 ‘svapnagatān’ iti pā. ↩
- 43 ‘sāṅkhye proktam’ iti pā. ↩
- 44 ‘nityajñānavattvasādhanena’ iti pā. ↩