4. mahatīgarbhāvakrāntiśārīram

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto mahatīṃ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiprapañcatvānmahatyā garbhāvakrānteranantaramabhidhānam||1-2||
yataśca garbhaḥ sambhavati, yasmiṃśca garbhasañjñā, yadvikāraśca garbhaḥ, yayā cānupūrvyā'bhinirvartate kukṣau, yaścāsya vṛddhihetuḥ, yataścāsyājanma bhavati, yataśca jāyamānaḥ kukṣau vināśaṃ prāpnoti, yataśca kārtsnyenāvinaśyan vikṛtimāpadyate, tadanuvyākhyāsyāmaḥ||3||
yata iti yataḥ kāraṇāt| yadvikāra iti yanmaya ityarthaḥ| yayā''nupūrvyā yenānukrameṇetyarthaḥ| kārtsnyenāvinaśyanniti maraṇamagacchan||3||
mātṛtaḥ pitṛta ātmataḥ sātmyato rasataḥ sattvata ityetebhyo bhāvebhyaḥ samuditebhyo garbhaḥ sambhavati| tasya ye ye'vayavā yato yataḥ sambhavataḥ sambhavanti tān vibhajya mātṛjādīnavayavān pṛthak pṛthaguktamagre||4||
ye ye bhāvā mātṛjapitṛjaprabhṛtayastvaglohitādayaḥ, yato yato mātrādeḥ sambhavanti, tān mātṛjādīnavayavān pṛthagvibhajya, agre pūrvādhyāye; tenātra mātṛjādayo noktā iti vākyārthaḥ phalati| ayaṃ cārtho yadyapi pūrvādhyāya evokto “mātṛjaścāyaṃ” (śā. 3) ityādinā, tathā'pi praśnakramaviśuddhyanurodhāt 1 punariha kṛtaḥ; yena prathamaṃ kāraṇaṃ, tadanu kāryarūpo garbhaḥ, tadanu garbhadharmo'bhidheya iti krameṇa praśnaḥ śobhate||4||
śukraśoṇitajīvasaṃyoge tu khalu kukṣigate garbhasañjñā bhavati||5||
yattu “śukraśoṇitasaṃsargamantargarbhāśayagataṃ” ityādinā, “garbho'bhinirvartate” (śā.a.3) ityantenoktaṃ, tatrāyamasau garbhaśabdābhidheyo'rtha iti nābhihitam, apekṣate ca; teneha garbhasañjñābhidheyārthavyākaraṇamapunaruktameva| kukṣigate iti kukṣyekadeśagatagarbhāśayagate| saṃyoge iti samyagyoge; tena jīvasyātivāhikaśarīreṇa yogaḥ saṅgṛhyate, na cātmano vyāpakatvena yo yogo garbhajanakaḥ| evambhūtaśca saṃyogo yadyapi kukṣāveva bhavati, tathā'pi siddhamevārthaṃ śiṣyaṃ pratipādayituṃ “kukṣigate” iti padaṃ kṛtam||5||
garbhastu khalvantarikṣavāyvagnitoyabhūmivikāraścetanādhiṣṭhānabhūtaḥ| evamanayā yuktyā pañcamahābhūtavikārasamudāyātmako garbhaścetanādhiṣṭhānabhūtaḥ; sa hyasya ṣaṣṭho dhāturuktaḥ||6||
garbhastvityādi| garbhārambhakāṇyapi bhūmyādīni parityajyāntarikṣamādau kṛtaṃ, vakṣyamāṇabhūtagrahaṇānurodhāt| vakṣyati hi- ‘antarikṣaṃ pūrvamanyebhyo guṇebhya upādatte’ ityādi| cetanādhiṣṭhānabhūta iti ātmano bhogāyatanasvarūpa ityarthaḥ, cetanāśabdena hyātmocyate; kiṃvā, bhūtaśabdaḥ sādṛśye; tenādhiṣṭhānamivātmanaḥ śarīraṃ, na tu paramārthato nirāśrayasyātmano bhogāyatanatvavyatirekeṇa śarīramāśrayo bhavati| anayā yuktyeti anayā bhūtavikārarūpayā 2 yojanayā pañcamahābhūtavikārasamudāyātmako bhavati, anyayā 3 yuktyā katidhāpuruṣīyoktaścaturviṃśatiko bhavati, tathā mātṛjādirūpacintayā mātrādisamudāyātmako bhavatītyarthaḥ| na caiteṣāṃ pakṣāṇāṃ virodho'sti; yato mātṛjādivyapadeśe'pi pañcamahābhūtavikāratvamaviruddhameva, yena mātṛjādayo'pyasya mahābhūtavikārā eva; uktaṃ hi- “rasātmamātāpitṛsambhavāni bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe” (śā. 2) iti; caturviṃśatikatve'pi ca pañcamahābhūtātmakarūpataiva tatra prapañcitā| sa hītyādi| asyeti garbhasya||6||
yayā cānupūrvyā'bhinirvartate kukṣau tāṃ vyākhyāsyāmaḥ- gate purāṇe rajasi nave cāvasthite śuddhasnātāṃ striyamavyāpannayoniśoṇitagarbhāśayāmṛtumatīmācakṣmahe| tayā saha tathābhūtayā yadā pumānavyāpannabījo miśrībhāvaṃ gacchati, tadā tasya harṣodīritaḥ paraḥ śarīradhātvātmā śukrabhūto'ṅgādaṅgāt sambhavati| sa tathā harṣabhūtenātmanodīritaścādhiṣṭhitaśca 4 bījarūpo dhātuḥ puruṣaśarīrādabhiniṣpattyocitena pathā garbhāśayamanupraviśyārtavenābhisaṃsargameti||7||
gata iti nivṛtte 5| purāṇa iti ṛtukālātikramasañcite| nave cāvasthita itivacanena nave'pyanavasthite garbhakāraṇatvaṃ nāstīti darśayati| śuddhasnātāmityanena śuddhasnātaiva strī gamyā nāsnātā, aśuddhatvāditi darśayati| styāyatyasyāṃ garbha iti strī; anena vandhyāṃ nirasyati| ṛtumatīmityatra praśaṃsāyāṃ matup| tayā saheti tayā striyā| tathābhūtayeti tādṛgṛtuyuktayā| harṣaḥ prītiviśeṣaḥ, tenodīritaḥ preritaḥ| para iti sāraḥ; kiṃvā parakālotpannaḥ paraḥ, śukraṃ hi sarvadhātubhyaḥ paramutpadyate 6| śarīradhātvātmeti śarīradhāturūpaḥ| śukrabhūta iti śukrarūpa evāṅgādaṅgāt sambhavati vyajyate| tena nāṅgebhyaḥ śukramutpadyate, kintu śukrarūpatayaiva sthitaṃ vyajyate| vacanaṃ hi- “sarvatrānugataṃ dehe śukraṃ” (ci. a. 2pā. 4) iti| harṣabhūteneti harṣamayatāṃ 7 gatena; udīritaścādhiṣṭhitaścetyanena udīraṇakāle tathā niḥsaraṇakāle harṣamayātmādhiṣṭhānaṃ śukrasya garbhāśayaprāptikāraṇaṃ darśayati; yadi śukrapravṛttikāle puruṣo harṣarahitaḥ syānna tadā samyak śukrapravṛttiḥ, tathā vegavighātānna garbhāśayaprāptirbhavati| bījarūpo dhātuḥ śukram| abhisaṃsargāṃ samyaṅmūrcchanam||7||
tatra pūrvaṃ cetanādhātuḥ sattvakaraṇo 8 guṇagrahaṇāya pravartate; sa hi hetuḥ kāraṇaṃ nimittamakṣaraṃ kartā mantā veditā 9 boddhā draṣṭā dhātā brahmā viśvakarmā viśvarūpaḥ puruṣaḥ prabhavo'vyayo nityo guṇī grahaṇaṃ pradhānamavyaktaṃ jīvo jñaḥ pudgalaścetanāvān vibhurbhūtātmā cendriyātmā cāntarātmā ceti| sa guṇopādānakāle'ntarikṣaṃ pūrvataramanyebhyo guṇebhya upādatte, yathā- pralayātyaye sisṛkṣurbhūtānyakṣarabhūta ātmā sattvopādānaḥ pūrvataramākāśaṃ sṛjati, tataḥ krameṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṃścaturaḥ; tathā dehagrahaṇe'pi pravartamānaḥ pūrvataramākāśamevopādatte, tataḥ krameṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṃścaturaḥ| sarvamapi tu khalvetadguṇopādānamaṇunā kālena bhavati||8||
sattvaṃ manaḥ karaṇaṃ yasya sa sattvakaraṇaḥ; ātmā niṣkriyatvena kriyāvatā 10 manasā yat kāryaṃ karoti, tacca kāryaṃ manasā kriyamāṇamapyacetanena cetanāvata ātmana evocyate| vacanaṃ hi- “cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate” (śā. 1) iti| guṇagrahaṇāyetyatra guṇaśabdena guṇaguṇinorabhedopacārādguṇavanti bhūtānyucyante| kiṃvā, guṇo'pradhānaṃ, pradhānaṃ cātmā, tadvyatiriktāni ca bhūtāni guṇāḥ| kasmādātmā bhūtāni gṛhṇātyapradhānarūpāṇītyāśaṅkāyāmātmanaḥ prādhānyakhyāpakān paryāyānāha- sa hītyādi| na kṣaratītyakṣaram| guṇī bhūtarūpaguṇavānityarthaḥ| gṛhṇāti bhūtānīti grahaṇam| etaiḥ paryāyairātmano'bhidheyasyetarapadārthopakāryatvenāśrayatvaṃ 11 prasiddhaṃ darśyate| pūrvataraṃ prathamameva| anyebhyo guṇebhya iti vāyvādibhyaḥ| atra garbhe bhūtagrahaṇakrame dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| pralayasya mahāpralayasya, atyaye iti ādisarga ityarthaḥ| sisṛkṣuriti sraṣṭumicchuḥ| bhūtāni ākāśādīni| sattvopādāna iti manaḥkaraṇaḥ| mahāpralaye hi vikārasya prakṛtau layāt prakṛtipuruṣāveva paramavyaktarūpau tiṣṭhataḥ, tataśca sargārambhe prakṛtermahadādiprapañca utpadyate krameṇa; tatra prathamamākāśamutpadyate, tato vāyvādīni vyaktānīti sāṅkhyasiddhāntaḥ| ākāśasya ca janyatvaṃ sāṅkhyamatenaiva jñeyam| dehagrahaṇe'pīti garbhasvarūpagrahaṇe'pi| upādatta iti śukraśoṇitagatamākāśamākāśamayatayā svīkaroti| vyaktataraguṇāniti ākāśamekaguṇamapekṣya śabdasparśaguṇo vāyurvyaktataraḥ 12, tamapekṣya śabdasparśarūpaguṇa tejo vyaktataramityādi 13| ayaṃ ca bhūtagrahaṇakrama āgamasiddha eva, nātra yuktistathāvidhā hṛdayaṅgamā'sti| etacca bhūtagrahaṇaṃ laghunaiva kālena bhavatīti darśayannāha- sarvamityādi||8||
sa sarvaguṇavān garbhatvamāpannaḥ prathame māsi sammūrcchitaḥ sarvadhātukaluṣīkṛtaḥ 14 kheṭabhūto bhavatyavyaktavigrahaḥ sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ||9|| dvitīye māsi ghanaḥ sampadyate piṇḍaḥ 15 peśyarbudaṃ vā| tatra ghanaḥ puruṣaḥ, peśī strī, arbudaṃ napuṃsakam||10||
sarvadhātukaluṣīkṛta iti avyaktasarvadhātutayā kaluṣīkṛtaḥ| dhātuśabdena ca bhūtānyucyante, kiṃvā rasādidhātubījāni| kheṭaḥ śleṣmā; tena kheṭabhūta iti śleṣmasadṛśa ityarthaḥ| avyaktavigraha ityasya vivaraṇaṃ- sadasadbhūtāṅgāvayava iti; vidyamānāvidyamānāṅgapratyaṅga ityarthaḥ; aṅgānāṃ ca bījarūpatayā sthitatvena sattvam, avyaktabhāvāccāsattvam 16| kiṃvā, sadasadbhūtāṅgāvayavo ghanaḥ sampadyate iti yojanā| ghanaḥ kaṭhinaḥ| piṇḍo granthyākāraḥ| peśī dīrghā māṃsapeśyākārā| arbudaṃ vartulonnatam||9-10||
tṛtīye māsi sarvendriyāṇi sarvāṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante||11||
aṅgāni śiraḥprabhṛtīni, tadavayavāścetyaṅgāvayavāḥ| yaugapadyeneti vacanena “kumārasya śiraḥ pūrvamabhinirvartate” (śā. 6) ityādivakṣyamāṇānyekīyamatāni niṣedhayati| yaugapadyena hi sarvāṅganirvṛttiriti siddhāntaḥ||11||
tatrāsya kecidaṅgāvayavā mātṛjādīnavayavān vibhajya pūrvamuktā yathāvat| mahābhūtavikārapravibhāgena tvidānīmasya 17 tāṃścaivāṅgāvayavān kāṃścit paryāyāntareṇāparāṃścānuvyākhyāsyāmaḥ| mātṛjādayo'pyasya mahābhūtavikārā eva| tatrāsyākāśātmakaṃ śabdaḥ śrotraṃ lāghavaṃ saukṣmyaṃ vivekaśca, vāyvātmakaṃ sparśaḥ sparśanaṃ raukṣyaṃ preraṇaṃ dhātuvyūhanaṃ ceṣṭāśca śārīryaḥ, agnyātmakaṃ rūpaṃ darśanaṃ prakāśaḥ paktirauṣṇyaṃ ca, abātmakaṃ raso rasanaṃ śaityaṃ mārdavaṃ snehaḥ kledaśca, pṛthivyātmakaṃ gandho ghrāṇaṃ gauravaṃ sthairyaṃ mūrtiśceti||12||
keciditi na sarve| tatra mātṛjādyaṅgakathanena śabdādayo ya iha bhūtavikāratvena vakṣyante te na sarve proktāḥ, kiṃ tu kecideva tvagādayaḥ| paryāyāntareṇetivacanādye mātṛjādayaḥ ‘tvak ca lohitaṃ ca’ (śā.a.3) ityādinoktāsta iha na sākṣādvaktavyāḥ, kintu ye tvaggatā mūrtisnehamārdavādayaste bhūtajanyatvenocyamānāstvaco'bhidhāyakā bhavanti| evaṃ śoṇitādigatabhūtavikārakathanena śoṇitādikathanaṃ jñeyam| tvagādayo vakṣyamāṇā iti bhūtavikārasamudāyarūpā eva| tvagādīnāṃ mātṛjādirūpeṇa yadabhidhānaṃ, tanmātrādyadhīnatvapratipattyartham| punaśceha bhūtajanyatvenābhidhānamaṅgānāṃ kṣaye vā vṛddhau vā satyāṃ tatkāraṇabhūtabhūtopayogapratiṣedhābhyāṃ vṛddhikṣayajananajñānārtham| yadaṅgaṃ yadbhūtaprabhavaṃ tadaṅgaṃ tadbhūtapradhānena dravyeṇa vardhate, kṣīyate ca tadviparītena| lāghavaṃ yadyapi vāyau paṭhanti- “rūkṣaḥ śīto laghuścaiva” (sū.a.1) ityādinā, tathā'pi ākāśe'tiśayitaṃ jñeyaṃ, tenehākāśavikāre paṭhanti; ākāśaṃ hi atyarthasūkṣmatvādvātādapi laghu| viveko vicchedaḥ| dhātuvyūhanaṃ dhāturacanā dhātuvahanaṃ ca| dṛśyate'neneti darśanaṃ cakṣurindriyam| mūrtiḥ kāṭhinyam||12||
evamayaṃ lokasammitaḥ puruṣaḥ| yāvanto hi loke mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvantaḥ puruṣe, yāvantaḥ puruṣe tāvanto loke iti; budhāstvevaṃ draṣṭumicchanti||13||
etadbhūtavikāramayatvaṃ śarīrasya lokasāmyena jñātaṃ sanmokṣasyāpi paramābhīṣṭasya kāraṇaṃ bhavatīti lokasāmyaṃ darśayannāha- evamayamityādi| evamiti pañcabhūtavikāramayatvena| lokasammiti iti lokatulyaḥ| iha ca bhūtavikāramayatvaṃ yaccharīrasyoktaṃ tena bhūtavikāramayatvamadhikṛtya sādṛśyamuktaṃ lokapuruṣayoḥ; yattvādhyātmikaṃ lokapuruṣayoḥ sāmyaṃ puruṣavicaye vaktavyaṃ, tadapīhānuktamapi ‘yāvanto hi’ ityādiviśeṣābhidhānena sūcitaṃ jñeyam| tena, yāvanto bhāvaviśeṣā ādhyātmikā antarātmasattvāhaṅkārādayo, bhautikā vā mūrtikledādayaḥ, te puruṣagatā lokenāpi samānā iti jñeyam| etacca lokapuruṣayoḥ sāmyaṃ puruṣavicaye vyaktaṃ bhaviṣyati| etacca lokapuruṣayoḥ sāmyakathanaṃ mumukṣūṇāmevopayuktamiti darśayannāha- budhāstvevamityādi| budhāḥ samyagjñānavantaḥ, mokṣayuktā iti yāvat| lokapuruṣasāmyakathanaṃ ca mokṣārthameveti puruṣavicaye svayameva vakṣyati||13||
evamasyendriyāṇyaṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante'nyatra tebhyo bhāvebhyo ye'sya jātasyottarakālaṃ jāyante; tadyathā- dantā vyañjanāni vyaktībhāvastathāyuktāni 18 cāparāṇi| eṣā prakṛtiḥ, vikṛtiḥ punarato'nyathā| santi khalvasmin garbhe kecinnityā bhāvāḥ, santi cānityāḥ kecit| tasya ya evāṅgāvayavāḥ santiṣṭhante, ta eva strīliṅgaṃ puruṣaliṅgaṃ napuṃsakaliṅgaṃ vā bibhrati| tatra strīpuruṣayorye vaiśeṣikā bhāvāḥ pradhānasaṃśrayā guṇasaṃśrayāśca, teṣāṃ yato bhūyastvaṃ tato'nyatarabhāvaḥ| tadyathā- klaibyaṃ bhīrutvamavaiśāradyaṃ moho'navasthānamadhogurutvamasahanaṃ śaithilyaṃ mārdavaṃ garbhāśayabījabhāgastathāyuktāni cāparāṇi strīkarāṇi, ato viparītāni puruṣakarāṇi, ubhayabhāgāvayavā 19 napuṃsakakarāṇi bhavanti||14||
prakṛtāṃ tṛtīyamāsabhavāmindriyādyaṅgābhinirvṛttimupasaṃharati- evamasyetyādi| yugapadeva yaugapadyaṃ; yaugapadyamityabhidhānamindriyāṇāmapi sarvāṅgābhinirvṛtteḥ samakālatopadarśanārtham| kiṃ dantādayo'pi tṛtīyamāse bhavantītyāśaṅkyāha- anyatretyādi| vyañjanāni śmaśrustanādīni| vyaktībhāvaḥ śukrarajasorāvirbhāvaḥ| tathāyuktānīti jātottarakālajatvena dantādisadṛśāni cāṅgāni buddhyādīni 20| eṣā prakṛtiriti indriyāṇyaṅgāvayavāśca yugapadbhavanti, dantādayaśca jātasyāpi cireṇa bhavantītyevaṃrūpo manuṣyasvabhāva ityarthaḥ| anyatheti kadācit sadanta eva jāyata ityādikā vikṛtirmanuṣyasya| atha kasmāddantādayo garbhādijāyamānā vikṛtitvenocyanta 21 ityāha- santītyādi| khaluśabdo hetau| nityā iti yāvaccharīrabhāvinaḥ karacaraṇādayaḥ, anityāśca na yāvaccharīrabhāvino dantādayaḥ| etena, anityasvabhāvānāṃ dantādīnāṃ garbhādyajāyamānatvānnityatvaṃ vikṛtiriti yuktamityarthaḥ| atha nityānityeṣu madhye ke stryādiliṅgaṃ bibhratītyāha- tasyetyādi| santiṣṭhanta iti yāvaccharīraṃ 22 tiṣṭhanti| etena, ya eva nityā upasthādayasta eva strīliṅgatāṃ puṃliṅgatāṃ vā bibhrati| tatropastharūpo nityo bhāvaḥ strīliṅgaṃ, śephaśca puṃliṅgam, upasthaliṅgākāravirahitaṃ ca randhramātraṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati| kiṃvā, striyā yalliṅgaṃ stanādi, puruṣasya vā śmaśruprabhṛti, napuṃsakasya vā strīpuṃsamānākārarūpaṃ 23 jātottarakālabhāvi, tadapi ya eva nityā bhāvā uraḥkapolaprabhṛtayasta eva kālavaśādbibhratīti vākyārthaḥ| ura eva hi stanārambhakabījayuktaṃ striyā uttarakālaṃ stanavadbhavati, evaṃ kapola eva śmaśrubījayuktaḥ śmaśruvān bhavati| na cāvaśyaṃ yat stanaśmaśruprabhṛtīnāṃ bījaṃ cedasti śarīre, tat kimiti garbhāt prabhṛti stanādi na jāyata iti; yato bījamahimā'yaṃ- yat svakāla eva kāryaṃ karoti| yathā- avanipatitamapi śālyādibījamṛtuprāptāvevāṅkuraṃ janayati; na ca svabhāva upālambhamarhati| ‘yadaivāṅgāvayayavāḥ santiṣṭhante, tadaiva stryādiliṅgaṃ bibhrati’ ityādipāṭhapakṣe tu vyakta 24 evārthaḥ| atha kutaḥ samāne śukrādau kāraṇe stryādiviśeṣo bhavatītyāha- vaiśeṣikā iti| vaiśeṣikā viśiṣṭāḥ parasparavyāvṛttā iti yāvat| pradhānasaṃśrayā iti ātmasaṃśrayāḥ| guṇasaṃśrayā iti śukraśoṇitagatabhūtasaṃśrayāḥ; guṇaśabdeneha bhūtānyucyante| yata iti saptamyāṃ tasiḥ; tena yasmin vaiśeṣike bhāve bhūyastvaṃ daivavaśādbhavati, tato bhāvādanyatarasya strīrūpasya puṃrūpasya vā garbhasyotpattirbhavati; yadi strīkarā bhāvā klaibyādayo bhūyāṃso bhavanti tadā strī jāyate, viparyaye pumānityarthaḥ| tatra strīkarān bhāvānāha- tadyathetyādi| avaiśāradyaṃ mohaḥ| śaithilyam anibiḍasaṃyogatā, yathā- dṛḍhaśaṇatantuviralavāpitapaṭasya śaithilyaṃ; mārdavaṃ tu nibiḍasaṃyogasyāpi sahajāvayavamārdavaṃ, yathā- paṭṭasūtre nirantaravāpitapaṭasya 25 mṛdutvam| klaibyādyanavasthānaparyantaṃ pradhānasaṃśrayaṃ, śeṣaṃ guṇasaṃśrayam| tathāyuktānītyanena yonibījabhāgādīni grāhayati| ete cādhogurutvādayo rajodhika eva bīje bhavantīti jñeyam| tena, “raktena kanyāmadhikena” (śā. 2) iti yaduktaṃ tadanena samaṃ na viruddhaṃ bhavati| viparītāni aklaibyādīnītyarthaḥ| ubhayabhāgāvayavā iti strīpuruṣakārakā avayavāḥ| napuṃsakakarāṇīti napuṃsakanirdeśo'vyaktaguṇābhiprāyeṇa| tena prathamaṃ napuṃsakakarāṇīti avyaktaguṇasandohābhiprāyeṇa prayuktaṃ, tataḥ kāni tānītyapekṣāyāṃ viśeṣaparigrahādubhayabhāgāvayavā iti puṃliṅgena nirdeśo jñeyaḥ|||14||
tasya yatkālamevendriyāṇi santiṣṭhante, tatkālameva cetasi vedanā nirbandhaṃ prāpnoti; tasmāttadā prabhṛti garbhaḥ spandate, prārthayate ca janmāntarānubhūtaṃ yat kiñcit, taddvaihṛdayyamācakṣate vṛddhāḥ| mātṛjaṃ cāsya hṛdayaṃ mātṛhṛdayenābhisambaddhaṃ bhavati rasavāhinībhiḥ 26 saṃvāhinībhiḥ; tasmāttayostābhirbhaktiḥ saṃspandate 27| taccaiva kāraṇamavekṣamāṇā na 28 dvaihṛdayyasya vimānitaṃ garbhamicchanti kartum| vimānane hyasya dṛśyate vināśo vikṛtirvā| samānayogakṣemā hi tadā bhavati garbheṇa keṣucidartheṣu mātā| tasmāt priyahitābhyāṃ garbhiṇīṃ viśeṣeṇopacaranti kuśalāḥ||15||
santiṣṭhanta iti abhinirvartante| vedanā sukhaduḥkhopalabdhiḥ| nirbandhaṃ prāpnotīti sambandhaṃ prāpnoti, indriyotpādasamakālameva sukhaduḥkhajño 29 bhavatīti vākyārthaḥ| tasmāditi sukhaduḥkhasambandhāt; sukhotpādanārthaṃ duḥkhaparihārārthaṃ ca spandate calati, tathā prārthayate ca sukhahetūn 30 janmāntarānubhūtānityarthaḥ| tadgarbhaprārthanāyuktaṃ mātṛhṛdayaṃ dvaihṛdayyamiti vṛddhā jñānavṛddhā ācakṣate| dvihṛdayasya bhāvad dvaihṛdayyaṃ mātṛhṛdayaṃ garbhahṛdayena samaṃ hṛdayadvayaṃ bhavati| nanu garbhahṛdayaṃ kathaṃ mātṛhṛdayena sambaddhaṃ bhavatītyāha- mātṛjamiti; mātṛkāraṇakārtavajam| rasavāhinībhiriti garbhapoṣaṇārthābhirmātṛhṛdayagarbhanābhipratibaddhābhī rasavāhinībhiḥ| etena, yad garbhaḥ prārthayate, tayā prārthanayā rasavāhinībhirhṛdayamāgatayā mātā'pi tatprārthanāvatī bhavati evaṃ mātṛprārthanayā'pi garbhaḥ prārthanāvān bhavati| tayoriti mātṛgarbhayoḥ| bhaktiḥ icchā| tābhiriti rasavāhinībhiḥ| saṃspandata iti mātṛhṛdayādgarbhahṛdayaṃ yāti, garbhahṛdayācca mātṛhṛdayamityarthaḥ| garbhasya vināśo vikṛtirveti mahatā icchāvighātena vināśaḥ, svalpena tu vikṛtiḥ; kiṃvā garbhecchāpūrvikā māturicchā, tadvighātena vināśo garbhasya, sā hīcchā vihatā sākṣādgarbhasambandhitayā sukumārataraṃ garbhaṃ vātaprakopādvināśayati; yā tu māturicchā vihatā, sā mātari vātakṣobhaṃ janayatī samānayogakṣeme garbhe'pi manāgvikṛtijananādvikṛtiṃ janayati| etadeva darśayati- samānayogakṣemā hītyādi|- yogaḥ sukhahetuyogaḥ, kṣemaḥ pratyavāyaparihāraḥ, etau yogakṣemau māturgarbheṇa samānau bhavataḥ| keṣucidartheṣvitivacanādatulyayogakṣematā ca kvacidbhavatīti darśayati| tena, nāvaśyaṃ māturvikārāḥ kṣudādayo garbhe vikṛtimāvahanti, garbhasya vā mātarīti darśayati| garbhiṇī viśeṣeṇetivacanādagarbhiṇyapi strī ṛtukāle priyahitopacaraṇīyā| yaduktaṃ- “sahacaryaścaināṃ priyahitābhyāṃ satatamupacareyuḥ” (śā. 8) ityādi||15||
tasyā garbhāpatterdvaihṛdayyasya ca vijñānārthaṃ liṅgāni samāsenopadekṣyāmaḥ| upacārasādhanaṃ 31 hyasya jñāne, jñānaṃ ca liṅgataḥ, tasmādiṣṭo liṅgopadeśaḥ| tadyathā- ārtavādarśanamāsyasaṃsravaṇamanannābhilāṣaśchardirarocako'mlakāmatā ca viśeṣeṇa śraddhāpraṇayanamuccāvaceṣu bhāveṣu gurugātratvaṃ cakṣuṣorglāniḥ stanayoḥ stanyamoṣṭhayoḥ stanamaṇḍalayośca kārṣṇyamatyarthaṃ śvayathuḥ pādayorīṣallomarājyudgamo yonyāścāṭālatvamiti garbhe paryāgate rūpāṇi bhavanti||16||
upacārasādhanaṃ yathocitopacārakaraṇam| asyeti gṛhītasya garbhasya tathā dvaihṛdayyasya ca| tatra gṛhītagarbhopacāro yathā- “śaṅkitā cedgarbhamāpannā kṣīramanupaskṛtaṃ kāle kāle pibet” (śā.a.8) ityādi dvihṛdayopacāraṃ cātraiva vakṣyati| jñānamiti garbhasya dvihṛdayasya ca jñānam| amlakāmatā viśeṣeṇeti cchedaḥ| śraddhā icchā| uccāvaceṣviti uccanīceṣu, bhakṣaṇīyatvena kṛteṣu cākṛteṣu cetyarthaḥ| īṣat pādayoḥ śvayathuḥ| cāṭālatvaṃ vivṛtatvam| etāni ca lakṣaṇāni svarūpeṇa garbhasya bhavanti, tṛtīyamāsayuktāni tu dvaihṛdayyasya ca liṅgāni bhavantīti jñeyam||16||
sā yadyadicchettattadasyai dadyādanyatra garbhopaghātakarebhyo bhāvebhyaḥ||17|| garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavantiḥ; tadyathā- sarvamatigurūṣṇatīkṣṇaṃ dāruṇāśca ceṣṭāḥ; imāṃścānyānupadiśanti vṛddhāḥ- devatārakṣo'nucaraparirakṣaṇārthaṃ na raktāni vāsāṃsi bibhṛyānna madakarāṇi madyānyabhyavaharenna yānamadhirohenna māṃsamaśnīyāt sarvendriyapratikūlāṃśca bhāvān dūrataḥ parivarjayet, yaccānyadapi kiñcit striyo vidyuḥ||18||
dāruṇāśceṣṭā vyavāyādikāḥ 32| devatārakṣo'nucarebhyaḥ parirakṣaṇaṃ devatārakṣo'nucaraparirakṣaṇam| yadityādi| yaccānyat striyo garbhakālāsevyatvena vidyustadapi varjayet| vadanti hi striyaḥ- “na garbhiṇī kūpamavalokayet, na nadīpāraṃ yāyāt” ityādi| vṛddhastrīvacanamapyāgamamūlameva, iha tu granthavistarabhayānna darśitamiti bhāvaḥ||17-18||
tīvrāyāṃ tu khalu prārthanāyāṃ kāmamahitamapyasyai hitenopahitaṃ dadyāt prārthanāvinayanārtham| prārthanāsandhāraṇāddhi vāyuḥ prakupito'ntaḥśarīramanucaran garbhasyāpadyamānasya vināśaṃ vairūpyaṃ vā kuryāt||19||
prārthanā īpsitārthayāñcā, tasyāstu tīvratvaṃ balavadicchājanyatvameva| hitopahitamiti hitena yuktaṃ, kiṃvā kalpanayā hitam| prārthanāyā vinayanaṃ visphoṭanaṃ, tadartham| prārthanā ca prārthitalābhenaivāpayāti| prārthanāvimānane doṣamāha- prārthanetyādi| prārthanāyāḥ samyagdhāraṇaṃ prārthanāsandhāraṇam| etacca stokakrameṇāpi prārthitādāne sati bhavati, yathoktavidhinā vā hitādāne sati icchā manāk samagrā vā khaṇḍitā bhavati| icchāvighātaśca manaḥkṣobhakarabhayādivadvātaprakopako bhavati| āpadyamānasyetyanena garbhasyātitaruṇatvena manāgapi vātakṣobhāsahatvaṃ darśayati| vairūpyavināśavikalpastu vātaprakopaprakarṣāpakarṣakṛto jñeyaḥ||19||
caturthe māsi sthiratvamāpadyate garbhaḥ, tasmāttadā garbhiṇī gurugātratvamadhikamāpadyate viśeṣeṇa||20||
tṛtīyamāsānupūrvīkathanaprastāvāgataṃ garbhasya viśeṣamabhidhāya kramāgatāṃ caturthamāsānupūrvīmāha- caturtha ityādi| sthiratvamiti nibiḍatvam| ata eva nibiḍena gurutareṇa garbheṇākrāntā garbhiṇī gurugātrā bhavatīti yuktam||20||
pañcame māsi garbhasya māṃsaśoṇitopacayo bhavatyadhikamanyebhyo māsebhyaḥ, tasmāttadā garbhiṇī kārśyamāpadyate viśeṣeṇa||21||
adhikamanyebhya ityanena māsāntareṣvapi stokakrameṇa māṃsādivṛddhiṃ darśayati| yena śārīreṇa bhāvena garbha upacīyate, tena garbhiṇī hīyata iti yuktameva| yato garbhamāṃsādipoṣaṇenaiva kṣīṇa āhāraraso 33 na māturmāṃsādi samyak poṣayati||21||
ṣaṣṭhe māsi garbhasya balavarṇopacayo bhavatyadhikamanyebhyo māsebhyaḥ, tasmāttadā garbhiṇī balavarṇahānimāpadyate viśeṣeṇa||22||
balavarṇayorupacayo balavarṇopacayaḥ; kiṃvā, upacayo dhātupuṣṭiḥ||22||
saptame māsi garbhaḥ sarvairbhāvairāpyāyyate, tasmāttadā garbhiṇī sarvākāraiḥ klāntatamā bhavati||23||
sarvabhāvairiti māṃsaśoṇitādibhiḥ| yugapadeva sarvaiḥ saptame garbha āpyāyyate, pūrveṣu tu māseṣu na sarvairyugapaditi viśeṣaḥ| sarvākārairiti sarvamāṃsaśoṇitādijanyarūpaiḥ| klāntatameti hīnatamā||23||
aṣṭame māsi garbhaśca mātṛto garbhataśca mātā rasahāriṇībhiḥ 34 saṃvāhinībhirmuhurmuhurojaḥ parasparata ādadāte garbhasyāsampūrṇatvāt 35| tasmāttadā garbhiṇīmuhurmahurmudā yuktā bhavati muhurmuhuśca mlānā, tathā garbhaḥ; tasmāttadā garbhasya janma vyāpattimadbhavatyojaso'navasthitatvāt 36| taṃ caivārthamabhisamīkṣyāṣṭamaṃ māsamagaṇyamityācakṣate kuśalāḥ||24||
aṣṭama ityādi| rasavāhinībhiriti mātṛhṛdaye garbhanāḍyāṃ ca sambaddhābhī rasavāhinībhiḥ| parasparata oja ādadāte iti māturojo garbha ādatte, garbhasya caujo mātā ādatte| ojo'navasthāne hetumāha- garbhasyāsampūrṇatvāditi| yasmādgarbho'sampūrṇaḥ, tasmādaniṣpannāśrayaṃ garbhaujo'navasthitaṃ bhavati| māturojo garbhaṃ gacchatīti yaducyate, tadgarbhauja eva mātṛsambaddhaṃ sanmātroja iti vyapadiśyate; yadi tu mātureva yadojastadgarbhaṃ gacchatītyarthaḥ syāt, tadā garbhasyāsampūrṇatvāditi hetuḥ sampūrṇamātṛdehasthitasyaujaso gamane'saṅgataḥ syāt; tathā, yathā garbhaujaso mātaryavasthānasamaye janma garbhamaraṇakaraṃ bhavati, tathā māturojaso garbhovasthāne sati yadgarbhajanma, tatra māturapi maraṇaṃ syāt; na caitadiṣṭaṃ, yenobhayathā'pi garbhasyaivātra maraṇamucyate na mātuḥ, ‘tadā garbhasya janma vyāpattimadbhavati’ itivacanena| jatūkarṇe'pyaṣṭame janma garbhavināśāyaiva darśitam| yaduktaṃ- “strīgarbhāvanyonyasya oja ādadāte'ṣṭame, tasmāttadā prasūtirgarbhavināśāyaiva” iti| anye tu varṇayanti- yata- “satyapi māturojaso garbhagamane janmādṛṣṭavaśādeva garbhasyaiva maraṇāya bhavati, na mātuḥ” iti| suśrutavyākhyātārastu- “aṣṭamamāse naiṛutabhāgatvācca garbhasya satyapyojo'navasthāne tulye garbhasyaiva nāśo na mātuḥ” iti varṇayanti| garbhiṇī muhurmuhurmudā yuktā bhavatīti garbhaujoyogāddharṣayuktā bhavati, ojovigamanāttu muhurmuhurglānā bhavatīti yojyam| tathā garbha iti garbhiṇīvadgarbho'pi muhurmuhurmudāyuyukto bhavati, muhurmuhurglāno bhavati| tasmāditi pūrvoktaṃ garbhavyāpattihetuṃ sākṣādbrūte| ojaso'navasthitatvāditi etacca vyākṛtameva| aṣṭamamāsasya viśeṣāntaramāha- taṃ caivetyādi| taṃ caivārthamiti garbhavyāpattirūpamartham| agaṇyamiti na gaṇanayā garbhiṇyāṃ pratipādanīyam| yadi hi garbhiṇī gaṇyamānamaṣṭamaṃ māsaṃ garbhajanmavyāpattikaraṃ śṛṇuyāt tato bhītā syāt, tadbhayācca garbhasya vātakṣobhād vyāpat syāditi bhāvaḥ||24||
tasminnekadivasātikrānte'pi navamaṃ māsamupādāya prasavakālamityāhurādaśamānmāsāt| etāvān prasavakālaḥ, vaikārikamataḥ 37 paraṃ kukṣāvavasthānaṃ garbhasya||25||
tasminniti aṣṭame māsi| ādaśamāditi vacanaṃ praśastataraprasavakālābhiprāyeṇa| suśrute dvādaśamāsaparyantaṃ samyakprasavakālābhidhānaṃ stokadoṣayorekādaśadvādaśamāsayoralpadoṣatvenādoṣapakṣa eva nikṣepād boddhavyam||25||
evamanayā''nupūrvyā'bhinirvartate kukṣau||26||
dattamuttaramupasaṃharati- evamityādi||26||
mātrādīnāṃ khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ sampadastathā vṛttasya sauṣṭhavānmātṛtaścaivopasnehopasvedābhyāṃ kālapariṇāmāt svabhāvasaṃsiddheśca kukṣau vṛddhiṃ prāpnoti||27||
‘yaścāsya vṛddhihetuḥ’ iti praśnasyottaraṃ- mātrādīnāmityādi| ādigrahaṇāt pitrātmasātmyarasasattvāni “mātṛjaścayaṃ” (śā.a.4) ityādigranthoktāni gṛhyante| vṛttasya māturācārarūpasya sauṣṭhavaṃ suṣṭhutvaṃ vṛttasauṣṭhavam| mātṛta iti padaṃ vṛttasauṣṭhavena tathā upasnehopasvedābhyāṃ ca sambadhyate| rasasātmyasauṣṭhavaṃ tu mātrādisampadā labdhameva| upasneho dhātuniṣyandasambandhaḥ, upasvedaḥ śarīrasyoṣmaṇā paraṃ garbhasya svedanam; upasvedaśca garbhavṛddhikaro bhavatyeva, yathā- aṇḍajānāṃ pakṣaterupasvedanaṃ vṛddhikaraṃ dṛṣṭam| kālapariṇāmāditi yathā yathā kālaprakarṣastathā tathā vardhate garbhaḥ| vṛddhihetvantaramāha- svabhāvasaṃsiddheśceti| svabhāvenaiva karmajanyena garbho bhavati vardhiṣṇurityarthaḥ| karmaṇā hi bhogalakṣaṇaśarīranirvartakenārabhyamāṇaṃ 38 garbhaśarīraṃ vardhiṣṇusvabhāvamevārabdhaṃ, tena vardhata eva||27||
mātrādīnāmeva tu khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ vyāpattinimittamasyājanma bhavati||28||
‘kutaścāsyājanma bhavati’ ityasyottaraṃ- mātretyādi| vyāpattinimittamiti vyāpattikāraṇakaṃ; tatra māturvyāpacchoṇitagarbhāśayādiduṣṭiḥ, piturvyāpacchukraduṣṭirityādyanusaraṇīyam||28||
ye hyasya kukṣau vṛddhihetusamākhyātā bhāvāsteṣāṃ viparyayādudare vināśamāpadyate, athavā'pyacirajātaḥ syāt||29||
‘yataśca jāyamānaḥ’ ityādipraśnasyottaraṃ- ye hyasyetyādi| vṛddhihetusamākhyātā bhāvāḥ “mātrādīnāṃ tu khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ sampadaḥ” ityādigranthoktāḥ| athavā'pyacirajāta iti yadā mātrādīnāṃ sarvathā doṣavattvena viparyayo bhavati, tadā vināśamāpadyate garbhaḥ; yadā tvalpadoṣavattayā manāgviparyayo bhavati, tadā acirajāto vipadyata iti jñeyam 39||29||
yatastu kārtsnyenāvinaśyan vikṛtimāpadyate, tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā striyā doṣaprakopaṇoktānyāsevamānāyā doṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpantaḥ śoṇitagarbhāśayāvupapadyante 40, na ca kārtsnyena śoṇitagarbhāśayau dūṣayanti, tadeyaṃ 41 garbhaṃ labhate strī; tadā tasya garbhasya mātṛjānāmavayavānāmanyatamo'vayavo vikṛtimāpadyata eko'thavā'neke, yasya yasya hyavayavasya bīje bījabhāge vā doṣāḥ prakopamāpadyante, taṃ tamavayavaṃ vikṛtirāviśati| yadā hyasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate, tadā vandhyāṃ janayati; yadā punarasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ pradoṣamāpadyate, tadā pūtiprajāṃ janayati; yadā tvasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ strīkarāṇāṃ ca śarīrabījabhāgānāmekadeśaḥ pradoṣamāpadyate, tadā stryākṛtibhūyiṣṭhāmastriyaṃ vārtāṃ 42 nāma janayati, tāṃ strīvyāpadamācakṣate||30||
avaśiṣṭapraśnasyottaraṃ darśayitumāha- yatastvityādi| atrāvinaśyannityatra vināśena vikṛtirabhipretā, vikṛtāvapi vināśaśabdo dṛṣṭaḥ; yathā- asacchīlatvena vikṛte puruṣe ‘vinaṣṭo'yam’ iti vyapadeśaḥ; evaṃ ca satyekadeśenāpi vikṛtau vināśaśabdadarśane kārtsnyeneti viśeṣaṇaṃ yuktaṃ 43 bhavati| doṣaprakopaṇenaiva doṣaprakopaṇasevāyāṃ labdhāyāṃ punardoṣaprakopaṇoktānyāsevamānāyā iti padaṃ doṣāṇāṃ svahetusevayā balavantaṃ prakopaṃ darśayituṃ, parahetusevayā'pi hi stokamātrayā anubandharūpadoṣaprakopo bhavati; yathā- amlena pittaṃ janyamānaṃ śleṣmānugataṃ janyate| ‘natu kārtsnyena dūṣayanti’ iti vacanena kārtsnyena duṣṭau garbhajanmaiva na bhavatīti darśayati| mātṛjānāmiti tvaglohitādīnām| anyatama iti jātāvekavacanam| tatraiko'pyavayavo'nyatamaḥ, tathā aneke'vayavā anyatamaśabdena proktāḥ 44| ata eva ‘eko'thavā'neke’ ityanyatamavivaraṇamupapannaṃ bhavati| anyathā tvanyatamapadenaikasyaivāvayavasya gṛhītatvāt ‘aneke’ iti vivaraṇamasaṅgataṃ syāt| kutaḥ punarekasyānekasya vā vikṛtirbhavatītyāha- yasyetyādi| bīja iti kṛtsna evārambhake bīje| bījabhāge vetyavayavabījasyaikadeśe| etāṃ vikṛtimeva śṛṅgagrāhikatayā vaktumāha- yadetyādi| śoṇita iti ārtave| garbhāśayajanako bījabhāgo garbhāśayabījabhāgaḥ; kiṃvā garbhāśayasya tathā bījasya cārtavarūpasya janako bhāgaḥ| garbhāśayārtave ca mātṛjāvayavamadhye patite śoṇitajanye eva; tena, ārtavetarabījabhāgasya duṣṭirupapannā| ārtavaṃ ca yadyapi dvādaśavarṣādūrdhvaṃ vyajyate, tathā'pi ārtavotpattirgarbhakāla 45 eva bhavati| yena satāmevārtavadantaśmaśruprabhṛtīnāṃ kāle vyaktirbhavati; tena, ārtavārambhakasyāpi bījasya garbhakāle pradoṣa upapannaḥ 46| pradoṣa ityatra praśabdena duṣṭiprakarṣaṃ prakṛṣṭavandhyatārūpakāryajanakaṃ darśayati| garbhāśayasya tathā''rtavasya copaghātena striyā vandhyatvaṃ vyaktameva| garbhāśayabījabhāgāvayava ityatrāpi pūrvavadvyākhyeyam| avayavaśabdena garbhāśayasyārtavasya caikadeśa ihocyate| pūtiprajāmiti mriyamāṇāpatyām; anye tu klinnāṅgapratyaṅgāṃ pūtimāhuḥ| strīkarāṇāṃ śarīrabījabhāgānāmiti strītvavyañjakastanopasthalomarājyādijanakabījabhāgānām| astriyamiti asampūrṇastrīlakṣaṇām| vārtāṃ nāmeti vārtāsañjñā śāstrasamayakṛtā| strīvyāpaditi strīnimittā''rtavadoṣakṛtā vyāpat| evaṃ tāṃ puruṣavyāpadamācakṣate ityatrāpi puruṣavyāpadvyākhyeyā||30||
evameva 47 puruṣasya yadā bīje bījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate, tadā vandhyaṃ janayati; yadā punarasya bīje bījabhāgāvayavaḥ pradoṣamāpadyate, tadā pūtiprajaṃ janayati; yadā tvasya bīje bījabhāgāvayavaḥ puruṣakarāṇāṃ ca śarīrabījabhāgānāmekadeśaḥ pradoṣamāpadyate, tadā puruṣākṛtibhūyiṣṭhamapuruṣaṃ tṛṇaputrikaṃ 48 nāma janayati; tāṃ puruṣavyāpadamācakṣate||31||
bīje iti śukre| śukrarūpabījajanako bhāgo bījabhāgaḥ| tadā vandhyamityanena puruṣavandhyaṃ brūte, ihāpi pradoṣavyākhyā pūtiprajāvyākhyā ca pūrvavat| apuruṣamiti asamastapuruṣalakṣaṇayuktam| tṛṇaputrikasañjñā'pi 49 śāstrasamayasiddhaiva| vārtātṛṇaputrikayorvyavāyecchā paraṃ bhavati, natu vyavāyasāmarthyamiti bruvate||31||
etena mātṛjānāṃ pitṛjānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtivyākhyānena sātmyajānāṃ rasajānāṃ sattvajānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtirvyākhyātā bhavati||32||
evaṃ mātāpitṛjāvayavaikadeśavikṛtivat sātmyarasasattvajāvayavavikṛtyatideśārthamāha- etenetyādi| sātmyavibhramāttu sātmyajānāmārogyānālasyādīnāmanyatamena hīyate| evaṃ rasasattvayorapyunneyam||32||
nirvikāraḥ parastvātmā sarvabhūtānāṃ nirviśeṣaḥ; sattvaśarīrayostu viśeṣādviśeṣopalabdhiḥ||33||
ātmajo'pyayaṃ garbha uktaḥ, tat kathamiha tadvikṛtyā vikṛtirgarbhasya nocyata ityāha- nirvikāra ityādi| para ityanena manaḥśarīrādisamudāyādātmānaṃ vyavacchinatti| sarvabhūtānāṃ nirviśeṣa iti sarveṣu bhūteṣu vartamāno'pyayaṃ paramātmā tulya eva| yastu tatra sukhaduḥkhādiviśeṣa 50 upalabhyate, sa śarīraviśeṣasya tathā manoviśeṣasya ca sukhaduḥkhādiviśeṣakāraṇasya 51 viśeṣādupalabhyate; etadeva ‘śarīrasattvayostu’ ityādinoktam| sukhādayastu na paramātmavikārāḥ, kintu buddhidharmā eveti darśitameva| yāni cātmajatvena garbhe “tāsu tāsu yoniṣūtpattiḥ” (śā. 3) ityādinā granthena darśitāni, tānyapi paramātmavikārā na bhavanti, kintu sattvarajastamaḥprabalatārūpavikārajamanovikārajanyadharmādharmajanyānyeva| tena, sūkṣmacintāyāmātmajāni yānyuktāni, tānyapi sattvajānyeva| tataścehātmajāvayavavikāro'pi sattvajāvayavavikāra eva boddhavya iti bhāvaḥ||33||
tatra trayaḥ śarīradoṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ, te śarīraṃ dūṣayanti; dvau punaḥ sattvadoṣau rajastamaśca, tau sattvaṃ dūṣayataḥ| tābhyāṃ ca sattvaśarīrābhyāṃ duṣṭābhyāṃ vikṛtirupajāyate, nopajāyate cāpraduṣṭābhyām||34||
‘śarīrasattvayostu’ ityādinā śarīramanasī duḥkharūpavikāre'pi kāraṇamukte; tatraiva ca yairdoṣaiḥ śarīraṃ, manaśca yābhyāṃ doṣābhyāṃ yuktaṃ duḥkhakāraṇaṃ bhavati, tānāha- tatra traya ityādi| vikṛtirupajāyata iti śārīramānasarogarūpā vikṛtirupajāyate||34||
tatra śarīraṃ yoniviśeṣāccaturvidhamuktamagre||35||
samprati, śarīrasattvayostu viśeṣādityanena darśitāñ śarīrasattvaviśeṣānevāha- tatretyādi| caturvidhamiti jarāyujāṇḍajodbhijjasaṃsvedajam| agre iti khuḍḍikāyām||35||
trividhaṃ khalu sattvaṃ- śuddhaṃ, rājasaṃ, tāmasamiti| tatra śuddhamadoṣamākhyātaṃ kalyāṇāṃśatvāt, rājasaṃ sadoṣamākhyātaṃ roṣāṃśatvāt, tāmasamapi sadoṣamākhyātaṃ mohāṃśatvāt| teṣāṃ tu trayāṇāmapi sattvānāmekaikasya bhedāgramaparisaṅkhyeyaṃ taratamayogāccharīrayoniviśeṣebhyaścānyonyānuvidhānatvācca| śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate, sattvaṃ ca śarīram| tasmāt katicitsattvabhedānanūkābhinirdeśena nidarśanārthamanuvyākhyāsyāmaḥ||36||
kalyāṇāṃśatvāditi śubharūpāṃśatvāt 52| mano hi kalyāṇabhāga-roṣabhāga-mohabhāgaistribhāgaṃ; tatra roṣāṃśamohāṃśau sadoṣau, adharmahetutayā| bhedāgramiti bhedapramāṇam| taratamayogāditi śucitara-śucitamamanobhedayogāt| śarīraviśeṣā bāla-yuva-sthavirādiviśeṣāḥ, yoniviśeṣāstu manuṣyapaśvādijātiviśeṣāḥ; kiṃvā, śarīrasya narapaśvādijātikṛtā viśeṣāḥ śarīrayoniviśeṣāḥ, tebhyaḥ| atha śarīrabhedāt kathaṃ manobhedo bhavatītyāha- anyonyānuvidhānācca| etadeva vibhajate- śarīraṃ hyapītyādi| sattvānurūpaṃ śarīraṃ bhavati, yadi śuddhasattvaṃ bhavati tadā devādiśarīraṃ bhavatītyādi; tathā śarīrānurūpaṃ ca sattvaṃ bhavati; yathā- paśuśarīre tāmasaṃ, manuṣyaśarīre rājasaṃ, devaśarīre sāttvikamityādi jñeyam| kiṃvā, anyonyānuvidhānāditi sattvarajastamasāṃ parasparānuvidhānādityarthaḥ| asmin pakṣe ‘śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate’ ityādinā granthena vyavahitamapi śarīrānuvidhānaṃ manaso durbodhatvād vyākriyata iti vyākhyeyam| sattvabhedāniti manobhedān| anūkābhinirdeśena sādṛśyanirdeśena||36||
tadyathā- śuciṃ satyābhisandhaṃ jitātmānaṃ saṃvibhāginaṃ jñānavijñānavacanaprativacanasampannaṃ smṛtimantaṃ kāmakrodhalobhamānamoherṣyāharṣāmarṣāpetaṃ samaṃ sarvabhūteṣu brāhmaṃ vidyāt (1)| ijyādhyayanavratahomabrahmacaryaparamatithivratamupaśāntamadamānarāgadveṣamohalobharoṣaṃ pratibhāvacanavijñānopadhāraṇaśaktisampannamārṣaṃ vidyāt (2)| aiśvaryavantamādeyavākyaṃ yajvānaṃ śūramojasvinaṃ tejasopetamakliṣṭakarmāṇaṃ dīrghadarśinaṃ dharmārthakāmābhiratamaindraṃ vidyāt (3)| lekhāsthavṛttaṃ prāptakāriṇamasamprahāryamutthānavantaṃ smṛtimantamaiśvaryalambhinaṃ 53 vyapagatarāgerṣyādveṣamohaṃ yāmyaṃ vidyāt (4)| śūraṃ dhīraṃ śucimaśucidveṣiṇaṃ yajvānamambhovihāraratimakliṣṭakarmāṇaṃ sthānakopaprasādaṃ vāruṇaṃ vidyāt (5)| sthānamānopabhogaparivārasampannaṃ dharmārthakāmanityaṃ śuciṃ sukhavihāraṃ vyaktakopaprasādaṃ kauberaṃ vidyāt (6)| priyanṛtyagītavāditrollāpakaślokākhyāyiketihāsapurāṇeṣu kuśalaṃ gandhamālyānulepanavasanastrīvihārakāmanityamanasūyakaṃ gāndharvaṃ vidyāt (7)| ityevaṃ śuddhasya sattvasya saptavidhaṃ bhedāṃśaṃ vidyāt kalyāṇāṃśatvāt; tatsaṃyogāttu brāhmamatyantaśuddhaṃ vyavasyet||37||
saṃvibhāginamiti samyakphalavibhajanaśīlam| atithau yathocitamarghyādiyuktaṃ 54 vratamācaratīti atithivrataḥ| lekhā kartavyākartavyamaryādā, tatra sthitaṃ vṛttaṃ yasya sa lekhāsthavṛttaḥ, tam; alaṅghitakartavyākartavyamityarthaḥ| asamprahāryamiti aśakyavāraṇam| aiśvaryaṃ labhata iti aiśvaryalambhī| sthāne ucite kopaḥ prasādaśca yasya sa sthānakopaprasādaḥ| sukhavihāramiti sukhakrīḍanam| ullāpaḥ stotram| vihāraḥ krīḍā, kiṃvā strībhiḥ samaṃ viharaṇaṃ strīvihāraḥ| gāndharvamiti gāndharvasattvam| evaṃ brāhmamityādāvapi jñeyam| evaṃ ca brāhmādibhiḥ sattvavācakaiḥ padairevaṃśabdapratyavamṛṣṭaiḥ sattvasya saptavidhabhedakathanaṃ samānakāraṇādupapannaṃ 55 bhavati| śuddhasyeti sattvaguṇabahulasya| atha kathamete brāhmādayaḥ śuddhasattvasyaiva bhedā ityāha- kalyāṇāṃśatvāditi| tatsaṃyogāditi kalyāṇāṃśasattvasya samyagyogāt||37||
śūraṃ caṇḍamasūyakamaiśvaryavantamaupadhikaṃ 56 raudramananukrośamātmapūjakamāsuraṃ vidyāt (1)| amarṣiṇamanubandhakopaṃ chidraprahāriṇaṃ krūramāhārātimātrarucimāmiṣapriyatamaṃ svapnāyāsabahulamīrṣyuṃ rākṣasaṃ vidyāt (2)| mahāśanaṃ 57 straiṇaṃ strīrahaskāmamaśuciṃ śucidveṣiṇaṃ bhīruṃ bhīṣayitāraṃ vikṛtavihārāhāraśīlaṃ paiśācaṃ vidyāt (3)| kruddhaśūramakruddhabhīruṃ tīkṣṇamāyāsabahulaṃ santrastagocaramāhāravihāraparaṃ 58 sārpaṃ vidyāt (4)| āhārakāmamatiduḥkhaśīlācāropacāramasūyakamasaṃvibhāginamatilolupamakarmaśīlaṃ praitaṃ vidyāt (5)| anuṣaktakāmamajasramāhāravihāraparamanavasthitamamarṣaṇamasañcayaṃ śākunaṃ vidyāt (6)| ityevaṃ khalu rājasasya sattvasya ṣaṅvidhaṃ bhedāṃśaṃ vidyāt, roṣāṃśatvāt||38||
aupadhikamiti chadmapracāriṇam| ananukrośamiti nirdayam| striyā samaṃ rahasi sthātumicchatīti strīrahaskāmaḥ| kruddhaśūramakruddhabhīrumiti krodhe sati śūraṃ, krodhe'sati bhīrum| gocaraśabdena gocare viṣaye pracāro lakṣyate, tena santrastagocaramiti santrastaviṣayapracāram| piśācādbhinna eva yathoktācāraḥ pretaḥ, tena praitamapi sattvaṃ pṛthaguktam||38||
nirākariṣṇumamedhasaṃ 59 jugupsitācārāharaṃ maithunaparaṃ svapnaśīlaṃ pāśavaṃ vidyāt (1)| bhīrumabudhamāhāralubdhamanavasthitamanuṣaktakāmakrodhaṃ saraṇaśīlaṃ toyakāmaṃ mātsyaṃ vidyāt (2)| alasaṃ kevalamabhiniviṣṭamāhāre sarvabuddhyaṅgahīnaṃ vānaspatyaṃ vidyāt (3)| ityevaṃ tāmasasya sattvasya trividhaṃ bhedāṃśaṃ vidyānmohāṃśatvāt||39||
saraṇaśīlamiti gamanaśīlam| buddhyaṅgāni ūhāpohavicārasmṛtyādīni uktāni||39||
ityaparisaṅkhyeyabhedānāṃ trayāṇāmapi sattvānāṃ bhedaikadeśo vyākhyātaḥ; śuddhasya sattvasya saptavidho brahmarṣiśakrayamavaruṇakuberagandharvasattvānukāreṇa, rājasasya ṣaḍvidho daityapiśācarākṣasasarpapretaśakunisattvānukāreṇa, tāmasasya trividhaḥ paśumatsyavanaspatisattvānukāreṇa, kathaṃ ca yathāsattvamupacāraḥ syāditi||40||
sukhasmaraṇārthaṃ śuddhādibhedena bandhīkṛtya 60 sattvabhedānāha- śuddhasyetyādi| vanaspatisattvānukāreṇetyanto grantho bhedaikadeśo vyākhyāta ityanena saṃyojanīyaḥ, kriyāntarābhāvāt| ete ca sattvabhedāḥ prāyeṇa bhavanti manuṣyeṣviti kṛtvā eta evodāharaṇārthamuktāḥ; evamanuktā api viṣṇu-śaṅkara-vyāghrādisattvānukāreṇa sattvabhedā boddhavyā eveti darśayati| kathamityādi kathaṃ nāma yathāsattvaṃ sarvaprāṇimanobhirmanuṣyāṇāmupacāraḥ syādityetadarthamudāharaṇarūpā amī sattvabhedā vyākhyātā iti vākyārthaḥ||40||
kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo bhavati garbhāvakrāntisamprayuktaḥ 61; tasya cārthasya vijñāne sāmarthyaṃ garbhakarāṇāṃ ca bhāvānāmanusamādhiḥ, vidhātaśca vighātakarāṇāṃ bhāvānāmiti||41||
yathāpratijñaṃ vyākhyātārthamupasaṃharati- kevala ityādi| kevalaḥ kṛtsnaḥ| uddeśa iti ‘yataścāyaṃ garbhaḥ’ ityādigranthakṛtaḥ| yathoddeśamiti uddeśakramānatikrameṇa| sāmarthyamiti prayojanam| anusamādhiḥ anuṣṭhānam| vighātaḥ varjanam| vighātakarāṇāmiti garbhavighātakarāṇām||41||
tatra ślokāḥ- nimittamātmā prakṛtirvṛddhiḥ kukṣau krameṇa ca| vṛddhihetuśca garbhasya pañcārthāḥ śubhasañjñitāḥ||42|| ajanmani ca yo heturvināśe vikṛtāvapi| imāṃstrīnaśubhān bhāvānāhurgarbhavighātakān||43|| śubhāśubhasamākhyātānaṣṭau bhāvānimān bhiṣak| sarvathā veda yaḥ sarvān sa rājñaḥ kartumarhati||44|| avāptyupāyān garbhasya sa evaṃ jñātumarhati| ye ca garbhavighātoktā bhāvāstāṃścāpyudāradhīḥ||45||
athaiteṣu madhye ke te garbhasya śubhā ye garbhe'nuṣṭheyāḥ, ke vā aśubhā ye varjanīyā ityāha- nimittamityādi| nimittamiti ‘yataśca garbhaḥ sambhavati’ iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| ātmeti garbharūpa ātmā ‘yasmiṃśca garbhasañjñā’ iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| prakriyate'smādgarbha iti prakṛtiḥ ‘yadvikāraśca garbhaḥ’ iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| vṛddhiḥ kukṣau krameṇa ceti ‘yayā'nupūrvyā kukṣāvabhinirvartate garbhaḥ’ iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| vṛddhiheturiti ‘yaścāsya vṛddhihetuḥ’ ityādinoddiṣṭo'rthaḥ| ajanmani ca yo heturityanena ‘yataścāsyājanma bhavati’ ityuddiṣṭo'rtho gṛhyate| vināśe ca yo heturityanena ‘yataśca jāyamānaḥ kukṣau vināśaṃ prāpnoti’ ityukto'rtho gṛhyate| vikṛtāvapāye heturityanena ‘yataśca kārtsnyena’ ityādinoktārthasaṅgrahaḥ| garbhavighātatvenoktā garbhavighātoktāḥ||42-45||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne mahatīgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne mahatīgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ||4||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘praśnakramānurodhāt’ iti pā.
  2. 2 ‘anekamahābhūtavikārarūpayā’ iti pā.
  3. 3 ‘anyathā tu yuktyā’ iti pā.
  4. 4 ‘adhiṣṭhitabījadhātuḥ’ iti pā.
  5. 5 ‘pravṛtte’ iti pā.
  6. 6 ‘pareṇotpadyate’ iti pā.
  7. 7 ‘harṣarūpeṇātmanā’ iti pā.
  8. 8 ‘sattvopakaraṇaḥ’ iti pā.
  9. 9 ‘bodhayitā’ iti pā.
  10. 10 ‘kriyāvanmana ādāya kāryaṃ karoti’ iti pā.
  11. 11 ‘śreṣṭhatvaṃ’ iti pā.
  12. 12 ‘vyaktaguṇaḥ’ iti pā.
  13. 13 ‘vyaktaguṇaṃ’ iti pā.
  14. 14 ‘sarvadhātukalanīkṛtaḥ’ iti, ‘sarvadhātukalalīkṛtaḥ’ iti ca pā.
  15. 15 ‘piṇḍaḥ’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate
  16. 16 ‘avyaktarūpatābhāvāccāsattvaṃ’ iti pā.
  17. 17 ‘tvidānīmaparāṃścaivāṅgāvayavān paryāyāntareṇānuvyākhyāsyāmaḥ’ iti pā.
  18. 18 ‘śukrarajovyaktībhāvaḥ’ iti pā.
  19. 19 ‘ubhayabhāgabhāvāni’ iti ‘ubhayabhāvā’ iti ca pā.
  20. 20 ‘sthūlamāṃsādīni’ iti pā.
  21. 21 ‘nityatvena nocyanta ityāha’ iti pā.
  22. 22 ‘nityatvenāvatiṣṭhante’ iti pā.
  23. 23 ‘strīnarākārarūpaṃ’ iti pā.
  24. 24 ‘bījokta evārthaḥ’ iti pā.
  25. 25 ‘nirantaravāpitacarmapaṭasya’ iti pā.
  26. 26 ‘rasahāriṇībhiḥ’ iti pā.
  27. 27 ‘sampadyate’ iti pā.
  28. 28 ‘dvaihṛdayyāvimānitaṃ’ iti pā.
  29. 29 ‘sukhaduḥkhajñānavān’ iti pā.
  30. 30 ‘sukhaduḥkhahetūn’ iti pā.
  31. 31 ‘upacārasambodhanaṃ’ iti pā.
  32. 32 ‘dhāvanādikāḥ’ iti pā.
  33. 33 ‘garbhe māṃsādipoṣaṇenaiva kṣīṇa āhārarase’ iti pā.
  34. 34 ‘rasavāhinībhiḥ’ iti pā.
  35. 35 ‘garbhasya sampūrṇatvāt’ iti pā.
  36. 36 ‘bhavatyadhikaṃ’ iti pā.
  37. 37 ‘ata ūrdhvamavasthānaṃ’ iti pā.
  38. 38 ‘bhogakṣamaśarīranirvartakena’ iti pā.
  39. 39 ‘athavā sa garbho'cirakālājjāyate’ iti gaṅgādharaḥ
  40. 40 ‘śoṇitagarbhāśayopaghātāyopapadyante’ iti pā.
  41. 41 ‘tadā yaṃ’ ita pā.
  42. 42 ‘rāntāṃ’ ita pā.
  43. 43 ‘svasthaṃ’ ita pā.
  44. 44 ‘grāhyāḥ’ ita pā.
  45. 45 ‘kanyotpattisamakālameva bhavati’ ita pā.
  46. 46 ‘utpannaḥ’ ita pā.
  47. 47 ‘evameva puruṣasya bījadoṣe pitṛjāvayavavikṛtiṃ vidyāt| yadā hyasya bīje bījabhāgāvayavaḥ’ ita pā.
  48. 48 ‘tṛṇapūlikaṃ’ ita pā.
  49. 49 ‘tṛṇapūlīkasañjñā’ ita pā.
  50. 50 ‘yastu tathābhūte jñānādiviśeṣa’ ita pā.
  51. 51 ‘jñānaduḥkhādiviśeṣakāraṇasya’ ita pā.
  52. 52 ‘śubharūpabhāgatvāt’ ita pā.
  53. 53 ‘aiśvaryālambinaṃ’ ita pā.
  54. 54 ‘yathocitasaparyādiyuktam’ ita pā.
  55. 55 ‘sāmānādhikaraṇyādupapannaṃ’ ita pā.
  56. 56 ‘audarikaṃ’ ita pā.
  57. 57 ‘mahālasaṃ’ ita pā.
  58. 58 ‘mantrasugocaraṃ’ ita pā.
  59. 59 ‘niralaṅkariṣṇuṃ’ ita pā.
  60. 60 ‘bahvīkṛtya’ ita pā.
  61. 61 ‘garbhāvakrāntisamprayuktasyārthasya vijñāne’ ita pā.