athātaḥ puruṣavicayaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye'bhihitaṃ “yāvanto hi loke bhāvāstāvantaḥ puruṣe” (śā.a.4) iti, tacca na prapañcitaṃ bahuvācyatvāt; ataḥ prapañcābhidhānārthaṃ puruṣavicayaṃ brūte| puruṣasya vicayanaṃ lokasāmānyena 1 gaṇanaṃ puruṣavicayaḥ, tamadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ puruṣavicayaḥ||1-2||
‘puruṣo'yaṃ lokasammitaḥ’ ityuvāca bhagavān punarvasurātreyaḥ| yāvanto hi loke (mūrtimanto 2 ) bhāvaviśeṣāstāvantaḥ puruṣe, yāvantaḥ puruṣe tāvanto loke; ityevaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- naitāvatā vākyenoktaṃ vākyārthamavagāhāmahe, bhagavatā buddhyā bhūyastaramato'nuvyākhyāyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti||3|| tamuvāca bhagavānātreyaḥ- aparisaṅkhyeyā lokāvayavaviśeṣāḥ, puruṣāvayavaviśeṣā apyaparisaṅkhyeyāḥ; teṣāṃ yathāsthūlaṃ katicidbhāvān sāmānyamabhipretyodāhariṣyāmaḥ, tānekamanā nibodha samyagupavarṇyamānānagniveśa!| ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ ‘puruṣa’ iti śabdaṃ labhante; tadyathā- pṛthivyāpastejo vāyurākāśaṃ brahma cāvyaktamiti, eta eva ca ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ ‘puruṣa’ iti śabdaṃ labhante||4||
sammitaḥ tulyaḥ| lokasammitatvameva vibhajate- yāvanto hītyādi| bhagavatā buddhyā'nuvyākhyāyamānamiti yojanā| lokasya tarutṛṇapaśvādirūpā avayavāḥ, tathā puruṣasya ca snāyukaṇḍarādhamanyādirūpā avayavā aparisaṅkhyeyāḥ; tena, kārtsnyābhidhānamaśakyam; ato ye ye lokapuruṣayoḥ sthūlā avayavāḥ, te te sāmānyapratipādanārthamucyanta iti vākyārthaḥ| brahmaṇo vivaraṇam- avyaktamiti||3-4||
tasya puruṣasya pṛthivī mūrtiḥ, āpaḥ kledaḥ, tejo'bhisantāpaḥ, vāyuḥ prāṇaḥ, viyat suṣirāṇi, brahma antarātmā| yathā khalu brāhmī vibhūtirloke tathā puruṣe'pyāntarātmikī vibhūtiḥ, brahmaṇo vibhūtirloke prajāpatirantarātmano vibhūtiḥ puruṣe sattvaṃ, yastvindro loke sa puruṣe'haṅkāraḥ, ādityastvādānaṃ, rudro roṣaḥ, somaḥ prasādaḥ, vasavaḥ sukham, aśvinau kāntiḥ, marudutsāhaḥ, viśvedevāḥ sarvendriyāṇi sarvendriyārthāśca, tamo mohaḥ, jyotirjñānaṃ, yathā lokasya sargādistathā puruṣasya garbhādhānaṃ, yathā kṛtayugamevaṃ bālyaṃ, yathā tretā tathā yauvanaṃ, yathā dvāparastathā sthāviryaṃ, yathā kalirevamāturyaṃ, yathā yugāntastathā maraṇamiti| evametenānumānenānuktānāmapi lokapuruṣayoravayavaviśeṣāṇāmagniveśa! sāmānyaṃ vidyāditi||5||
tasyetyādinā puruṣe ṣaḍdhātūn darśayati| mūrtiḥ kāṭhinyam| loke ṣaḍdhātavo vyaktā eveti na punarvivecitāḥ| brāhmīti ātmaviśeṣasya jagatsraṣṭurvibhūtiḥ| prajāpatiḥ dakṣanāmā| ādānaṃ grahaṇam; ādityo'pyādadātītyādānasāmyamādityasya| iha ca manaḥprabhṛtiṣu prājāpatyādirūpatā āgamasiddhaiva jñeyā| sarvendiyārthā viśvedevā eva| sargādiriti pralayānantaraḥ kālaḥ| anuktānāmityanena matiḥ bṛhaspatiḥ, kāmaḥ gandharvaḥ, ityādi sāmānyamūhyam||5||
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- evametat sarvamanapavādaṃ yathoktaṃ bhagavatā lokapuruṣayoḥ sāmānyam| kinnvasya sāmānyopadeśasya prayojanamiti||6|| bhagavānuvāca- śṛṇvagniveśa! sarvalokamātmanyātmānaṃ ca sarvaloke samamanupaśyataḥ satyā 3 buddhiḥ samutpadyate| sarvalokaṃ hyātmani paśyato bhavatyātmaiva sukhaduḥkhayoḥ kartā nānya iti| karmātmakatvācca hetvādibhiryuktaḥ sarvaloko'hamiti viditvā jñānaṃ pūrvamutthāpyate'pavargāyeti| tatra saṃyogāpekṣīlokaśabdaḥ| ṣaḍdhātusamudāyo hi sāmānyataḥ sarvalokaḥ||7||
anapavādamiti abādhyamānam| kinnvasya prayojanamiti āyurvede kimapyetat sāmyakathane prayojanamityarthaḥ| satyā buddhirutpadyate iti asya yojanāyāṃ ‘kiñcāsyāḥ prayojanam’ iti śeṣo jñeyaḥ| yathā ca lokapuruṣasāmyaṃ satyabuddhijanakaṃ bhavati tadāha- sarvalokaṃ hītyādi| ātmani paśyata iti ātmano'bhedena paśyataḥ| ātmaśabdena ṣaḍdhātusamudāyātmakaḥ puruṣa ihocyate; tena, yatkiñcillokagataṃ sukhaduḥkhajanakaṃ, tadātmarūpameva; tena bāhyalokakṛtamapi ātmakṛtameva vaiṣayikaṃ nityaduḥkhānusaktaṃ heyaṃ sukhaṃ, tathā nisargaheyaṃ duḥkhaṃ ca paśyan rāgadveṣanirmuktaḥ san satyajñānavān bhavatīti bhāvaḥ| atha satyajñānasyāpi kiṃ prayojanamityāha- karmetyādi| lokapuruṣasāmyajñāne'pi satyajñānasyāpavargānuṣṭhānaṃ prayojanamiti vākyārthaḥ| atra karmātmakatvāditi karmādhīnatvāt| hetvādayo'gre vakṣyamāṇāḥ 4| karmaparavaśaḥ san hetvādibhiryukto'yamātmā pravartate, tat karma tattvajñānāt pravṛttyuparame sati kāraṇābhāvānnopapadyate; utpannaṃ ca karma araktasya tattvajñānena, adṛṣṭasya copabhogāt, ātyantikakarmakṣayādātyantikakarmaphalābhāvarūpo mokṣo bhavatīti bhāvaḥ| saṃyogāpekṣīti ṣaḍdhātumelake puruṣarūpe vartate ityarthaḥ| lokaśabdeneha prakaraṇe lokata iti kṛtvā puruṣa evocyate, na jagadrūpo lokaḥ| yataḥ, hetvādayo ye'tra karmaparavaśatvena loke vaktavyāḥ, te puruṣa eva sambhavanti| sarvaśabdena sarvaprāṇino grāhayati||6-7||
tasya hetuḥ, utpattiḥ, vṛddhiḥ, upaplavaḥ, viyogaśca| tatra heturutpattikāraṇaṃ, utpattirjanma, vṛddhirāpyāyanam, upaplavo duḥkhāgamaḥ, ṣaḍdhātuvibhāgo viyogaḥ sajīvāpagamaḥ sa prāṇanirodhaḥ sa bhaṅgaḥ sa lokasvabhāvaḥ| tasya mūlaṃ sarvopaplavānāṃ ca pravṛttiḥ, nivṛttiruparamaḥ| pravṛttirduḥkhaṃ, nivṛttiḥ sukhamiti yajjñānamutpadyate tat satyam| tasya hetuḥ sarvalokasāmānyajñānam| etatprayojanaṃ sāmānyopadeśasyeti||8||
hetvādipañcakaṃ nirdiśya vibhajate- tasya heturityādi| tasya mūlamiti tasya jīvāpagamasya kāraṇam| sarvopaplavānāṃ ceti sarvaduḥkhānām| pravṛttiḥ rāgadveṣamūlā pravṛttiḥ| nivṛttiriti apravṛttiḥ| uparamaśabdastu tasyetyanena tathā sarvopaplavānāṃ cetyanena ca sambadhyate| tena duḥkhānāṃ maraṇasya coparamo nivṛttikṛta eva; nivṛttijanyatvena ca kāryakāraṇayorabhedopacārāduparamo'pi nivṛttiśabdasya sāmānādhikaraṇyenocyate| pravṛttirduḥkhamiti ca tathā nivṛttiḥ sukhamiti ca kāryakāraṇayorabhedopacārādboddhavyam| satyajñānasvarūpamāha 5 - iti yajjñānamityādi| itīti pūrvapratyavamarśakam| etasmin satyajñāne lokapuruṣasāmānyajñānasya hetutvaṃ darśayannāha- tasyetyādi||8||
athāgniveśa uvāca- kimmūlā bhagavan! pravṛttiḥ, nivṛttau ca ka upāya iti||9|| bhagavānuvāca- mohecchādveṣakarmamūlā pravṛttiḥ| tajjā hyahaṅkārasaṅgasaṃśayābhisamplavābhyavapātavipratyayāviśeṣānupāyāstaruṇamiva drumamativipulaśākhāstaravo'bhibhūya puruṣamavatatyaivottiṣṭhante; yairabhibhūto na sattāmativartate| tatraivañjātirūpavittavṛttabuddhiśīlavidyābhijanavayovīryaprabhāvasampanno'hamityahaṅkāraḥ, yanmanovākkāyakarma nāpavargāya sa saṅgaḥ, karmaphalamokṣapuruṣapretyabhāvādayaḥ santi vā neti saṃśayaḥ, sarvāvasthāsvananyo'hamahaṃ sraṣṭā svabhāvasaṃsiddho'hamahaṃ śarīrendriyabuddhismṛtiviśeṣarāśiriti grahaṇamabhisamplavaḥ, mama mātṛpitṛbhrātṛdārāpatyabandhumitrabhṛtyagaṇo gaṇasya cāhamityabhyavapātaḥ, kāryākāryahitāhitaśubhāśubheṣu viparītābhiniveśo vipratyayaḥ, jñājñayoḥ prakṛtivikārayoḥ pravṛttinivṛttyośca sāmānyadarśanamaviśeṣaḥ, prokṣaṇānaśanāgnihotratriṣavaṇābhyukṣaṇāvāhanayājanayajanayācanasalilahutāśanapraveśādayaḥ samārambhāḥ procyante hyanupāyāḥ| evamayamadhīdhṛtismṛtirahaṅkārābhiniviṣṭaḥ saktaḥ sasaṃśayo'bhisamplutabuddhirabhyavapatito'nyathādṛṣṭiraviśeṣagrāhī vimārgagatirnivāsavṛkṣaḥ sattvaśarīradoṣamūlānāṃ sarvaduḥkhānāṃ bhavati| evamahaṅkārādibhirdoṣairbhrāmyamāṇo nātivartate pravṛttiṃ, sā ca mūlamaghasya||10||
pravṛtteḥ saṃsārarūpāyāḥ, tathā nivṛttermokṣarūpāyāḥ kāraṇamupāyaṃ ca pṛcchati- kimmūletyādi| mohetyādyuttaram| mohecchādveṣakarmamūleti mohānmithyājñānarūpādicchādveṣau, tayośca dharmādharmarūpaṃ karma, tacca mūlaṃ saṃsārasyetyarthaḥ| kathamete mohādayaḥ saṃsārakāraṇamityāha- tajjā hītyādi| atra cāhaṅkārādau yathāyogyatayā mohādīnāṃ kāraṇatvaṃ jñeyam| ahaṅkārādayaścāṣṭāvagre vakṣyamāṇā jñeyāḥ| avatatyeti vyāpya| na sattāmativartate iti na 6 saṃsāre sthitimativartate| atrādyuktamahaṅkāraṃ vivṛṇoti- tatraivamityādi| jātyādibhiḥ prabhāvāntaiḥ sampanna utkṛṣṭo'hamiti jñānamahaṅkāraḥ| yadityādi saṅgavivaraṇam| karmaphalādayaḥ santi na veti yajjñānaṃ, tat saṃśayaḥ| abhisamplavamāha- sarvetyādi| ātmano'bhimata anātmanyabhisamplavo'bhisamplavaḥ; ātmano'nātmagocaratayā ātmabuddhirityarthaḥ| sarvāvasthāsviti sarvāsu śarīrāvasthāsu ṣaḍdhātusamudāyarūpa evānanya 7 iti yajjñānaṃ tadiha jñeyaṃ; paramātmanastu sarvāvasthāsvananyatvamiti yajjñānaṃ, tat samyagjñānameva| evamahaṃ sraṣṭā'haṃ svabhāvasaṃsiddha ityatrāpi śarīra evāhaṅkāraviṣayo jñeyaḥ| ahaṃ śarīrendriyabuddhiviśeṣarāśirityatra śarīrādiṣvacetaneṣvahaṅkārāspadatvena cetanatvābhimāno viruddha iti jñeyam| mametyādinā abhyavapātamāha; abhyavapātaḥ paramārthato'nātmīye mamatā| kāryetyādinā vipratyayaṃ brūte| viparītābhiniveśo viparyayeṇa jñānaṃ; yathā- kārye akāryam, akārye kāryamityādi| jñājñayorityādinā'viśeṣamāha| aviśeṣo viśeṣāpratītiḥ, vipratyayastu viśeṣāṇāṃ viparyayeṇa grahaṇamiti bhedaḥ| prokṣaṇetyādinā anupāyamāha| anupāyā iti anyopāyāḥ santo'pi paramapuruṣārthe mokṣe anupāyāḥ| triṣavaṇaṃ trisandhyasnānam| sampratyahaṅkārādīnāṃ dhīdhṛtismṛtivibhraṃśamūlatvenādhīdhṛtismṛtyabhidhānapūrvakaṃ saṃsārarūpapravṛttinityānubandhaśārīramānasaduḥkhakāraṇatvaṃ vyutpāditānāmahaṅkārādīnāṃ saṅkṣipyāha- evamityādinā| nivāsavṛkṣa iva nivāsavṛkṣaḥ; tena yathā nivāsavṛkṣaḥ pakṣiṇāṃ nityamāśrayo bhavati, evamahaṅkārādiyukto'pi rogasya nivāso bhavatīti darśayati| bhrāmyamāṇa iti punaḥ punarapi śarīrāntarāṇi nīyamānaḥ| nātivartate pravṛttimiti saṃsāraṃ na parityajati| evaṃ mohecchājanyakarmamūlatāṃ pravṛtterdarśayitvā, pravṛtterapi karmakāraṇatāmāha- sā ca mūlamaghasyeti| pravṛttirapi dharmādharmarūpasyāghasya mūlam; iha ca dharmādharmāvaviśeṣeṇa saṃsāraduḥkhakāraṇatayā aghaśabdenoktau||9-10||
nivṛttirapavargaḥ; tat paraṃ praśāntaṃ tattadakṣaraṃ tadbrahma sa mokṣaḥ||11|| tatra mumukṣūṇāmudayanāni vyākhyāsyāmaḥ| tatra lokadoṣadarśino mumukṣorādita evācāryābhigamanaṃ, tasyopadeśānuṣṭhānam, agnerevopacaryā, dharmaśāstrānugamanaṃ, tadārthāvabodhaḥ, tenāvaṣṭambhaḥ, tatra yathoktāḥ kriyāḥ, satāmupāsanam, asatāṃ parivarjanam, asaṅgatirdurjanena, satyaṃ sarvabhūtahitamaparuṣamanatikāle parīkṣya vacanaṃ, sarvaprāṇiṣu cātmanīvāvekṣā, sarvāsāmasmaraṇamasaṅkalpanamaprārthanamanabhibhāṣaṇaṃ ca strīṇāṃ, sarvaparigrahatyāgaḥ, kaupīnaṃ pracchādanārthaṃ, dhāturāganivasanaṃ, kanthāsīvanahetoḥ sūcīpippalakaṃ, śaucādhānatorjalakuṇḍikā, daṇḍadhāraṇaṃ, bhaikṣacaryārthaṃ pātraṃ, prāṇadhāraṇārthamekakālamagrāmyo yathopapanno'bhyavahāraḥ, śramāpanayanārthaṃ śīrṇaśuṣkaparṇatṛṇāstaraṇopadhānaṃ, dhyānahetoḥ kāyanibandhanaṃ, vaneṣvaniketavāsaḥ, tandrānindrālasyādikarmavarjanaṃ, indriyārtheṣvanurāgopatāpanigrahaḥ, suptasthitagataprekṣitā hāravihārapratyaṅgaceṣṭādikeṣvārambheṣu smṛtipūrvikā pravṛttiḥ, satkārastutigarhāvamānakṣamatvaṃ, kṣutpipāsāyāsaśramaśītoṣṇavātavarṣāsukhaduḥkhasaṃsparśasahatvaṃ, śokadainyamānodvegamadalobharāgerṣyābhayakrodhādibhirasañcalanam, ahaṅkārādiṣūpasargasañjñā, lokapuruṣayoḥ sargādisāmānyāvekṣaṇaṃ, kāryakālātyayabhayaṃ, yogārambhe satatamanirvedaḥ, sattvotsāhaḥ, apavargāya dhīdhṛtismṛtibalādhānaṃ; niyamanamindriyāṇāṃ cetasi, cetasa ātmani, ātmanaśca; dhātubhedena śarīrāvayavasaṅkhyānamabhīkṣṇaṃ, sarvaṃ kāraṇavadduḥkhamasvamanityamityabhyupagamaḥ, sarvapravṛttiṣvaghasañjñā 8, sarvasannyāse sukhamityabhiniveśaḥ; eṣa mārgo'pavargāya, ato'nyathā badhyate; ityudayanāni vyākhyātāni||12||
samprati nivṛttāvupāyaṃ vaktuṃ nivṛttimeva tāvadupādeyatāpratipādakaparyāyairāha- nivṛttirityādi| ‘ut’ ityavyayaṃ mokṣa ityarthe; udayanāni 9 hi mokṣopāyā ityarthaḥ| lokadoṣadarśina iti hetugarbhaṃ viśeṣaṇaṃ; tena nityaṃ duḥkhākrāntalokadarśanādviraktasya sata iti darśayati| ācārya iha mokṣaśāstropadeṣṭā| tenāvaṣṭambha iti śātrāvabodhena dhairyaṃ karaṇīyaṃ, manāgapi tatra kathantā na kartavyetyarthaḥ| yathoktāḥ kriyāḥ ‘kartavyāḥ’ iti śeṣaḥ| ātmanīvāvekṣeti yathā ātmanyanapakāryatābuddhistathā sarvaprāṇiṣu kartavyā| asaṅkalpanamiti abhāvanam| kaupīnaṃ pracchādanārthamiti kaṭiveṣṭanārthaṃ; kiṃvā kaupīnārthaṃ pracchādanārthaṃ ca| sūcīpippalakaṃ sūcīsthāpanapātram| bhaikṣacaryārthaṃ pātraṃ bhikṣāpātramityarthaḥ| prāṇayātrārthamityanena yāvanmātreṇāhāreṇa prāṇayātrā bhavati tāvanmātra āhāraḥ kartavyaḥ, na tu rāgāditi darśayati| evaṃ śramāpanayanārthamityādāvapi tāvanmātraprayojanatā vyākhyeyā| kāyanibandhanaṃ yogapaṭṭam| aniketavāsa iti agṛhavāsaḥ, etena vane'pi na gṛhaṃ kṛtvā sthātavyamiti darśayati| indriyārtheṣu śabdādiṣu anurāgasya tathopatāpasya ca dveṣarūpasya nigrahaḥ kartavyaḥ| smṛtipūrvikā pravṛttiriti ko'haṃ, kimarthaṃ 10 rāgatyāgādikamārabhyate, ityādi sarvadā smartavyamityarthaḥ| satkāraḥ pūjā, satkāre stutau ca satyāmahṛṣṭatvaṃ, tathā garhāyāmavamāne ca nirdveṣatvaṃ satkārādikṣamitvaṃ jñeyam| kṣudhādiṣu cānudvegaḥ kṣudhādisahatvam| asaṃvasanam asaṃvāsaḥ| ahaṅkārādayo'ṣṭāvihaivoktāḥ| upasargasañjñeti anarthahetutvabhāvanā| lokapuruṣayoḥ sargādisāmānyāvekṣaṇāmiti yathā ihaiva lokapuruṣayorādisargataḥ prabhṛti sāmānyamuktaṃ, tathā'vekṣaṇamityarthaḥ| kāryakālātyayabhayamiti mokṣānuguṇakartavyasya kālātipātabhayaṃ karaṇīyam| niyamanamindriyāṇāṃ cetasīti indriyāṇi bāhmaviṣayanivṛttāni 11 manasyeva niyatāni kartavyāni; cetasaścintyādiviṣayebhyo vyāvṛttasya paramātmanyātmajñānārthaṃ 12 niyamanaṃ kartavyam; ātmanaścātmani niyamanamiti yojanā| tena, ātmā'pīndriyādiviṣayebhyo vyāvartyātmani niyantavyaḥ| dhātubhedena śarīrāvayavasaṅkhyānamiti śarīrasya rasamalasnāyvādirūpatayā jñānam| śarīraṃ hi rasamalasnāyvādirūpatayā bhāvyamānaṃ vairāgyaheturbhavati; yathā- “majjā'sthnā rajasā plīhnā yakṛtā śakṛtā'pi ca| pūrṇāḥ snāyusirābhiśca striyaścarmaprasevikāḥ” ityādikā vairāgyabhāvanā| kāraṇavadityanena nityātmavyatiriktaṃ sarvamanityaṃ darśayati| duḥkhamiti duḥkhahetuḥ| asvamiti ātmavyatiriktamanātmīyaṃ ca| sarvasannyāse sarvapravṛttyuparame||11-12||
bhavanti cātra- etairavimalaṃ sattvaṃ śuddhyupāyairviśudhyati| mṛjyamāna ivādarśastailacelakacādibhiḥ||13|| grahāmbudarajodhūmanīhārairasamāvṛtam| yathā'rkamaṇḍalaṃ bhāti bhāti sattvaṃ tathā'malam||14|| jvalatyātmani saṃruddhaṃ tat sattvaṃ saṃvṛtāyane| śuddhaḥ sthiraḥ prasannārcirdīpo dīpāśaye yathā||15||
avimalamiti kriyāviśeṣaṇam| grahaḥ rāhuḥ| sattvasya pañcaivendriyāṇi jñānāvarakāṇi bhavantīti kṛtvā 13 sūryasyāpi pañcaiva grahādayaścāvarakā uktāḥ| jvalatīti kevalātmajñānajanakatvena prakāśate| ātmani saṃruddhamiti indriyebhyo 14 vyāvṛtyātmaniyatam| saṃvṛtāyana iti ātmapakṣe'pi saṃvṛtendriyarūpacchidre ātmanīti jñeyam| dīpāśayaḥ dīpadhārikā, gṛhaṃ vā||13-15||
śuddhasattvasya yā śuddhā satyā buddhiḥ pravartate| yayā bhinattyatibalaṃ mahāmohamayaṃ tamaḥ||16|| sarvabhāvasvabhāvajño yayā bhavati niḥspṛhaḥ| yogaṃ yayā sādhayate sāṅkhyaḥ sampadyate yayā||17|| yayā nopaityahaṅkāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā| yayā nālambate kiñcit sarvaṃ sannyasyate yayā||18|| yāti brahma yayā nityamajaraṃ śāntamavyayam 15| vidyā siddhirmatirmedhā prajñā jñānaṃ ca sā matā||19||
śuddhasattvamabhidhāya tajjanyāṃ mokṣasādhanatvenātyarthopādeyāṃ satyāṃ buddhiṃ vividhairupayuktaiḥ svarūpairāha- śuddhetyādi| mahāmohaḥ anādimithyājñānam| niḥspṛha iti upāditsājihāsāśūnyaḥ| yogamiti viṣayavyāvṛttasya manasa ātmanyeva paraṃ yogam| saṅkhyā tattvajñānaṃ, tayā vartata iti sāṅkhyaḥ| nopāste kāraṇamiti na sukhaduḥkhakāraṇaṃ sevate| nālambate kiñciditi kvacidapyāsthānaṃ 16 na karoti| sannyasyata iti sarvatrodāsīno bhavati| brahmeti mokṣam| vidyāsiddhyādayaśca yadyapi jñānaviśeṣe'pi prasiddhāḥ, tathā'pīha prakaraṇāt tattvajñānaparā eva jñeyāḥ||16-19||
loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyataḥ| parāvaradṛśaḥ śāntirjñānamūlā na naśyati||20||
loke vitatamātmānamiti lokarūpamātmānaṃ, tathā lokaṃ cātmani śarirātmamelakarūpe paśyataḥ, ‘vyavasthitaṃ’ iti śeṣaḥ| parāvaradṛśa iti param ātmānam, avarāṇi ātmavyatiriktāni pravṛtyādīni, yaḥ paśyati tasya parāvaradṛśaḥ| jñānamūletyanena mohamūlāmasthirāṃ śāntiṃ nirasyati||20||
paśyataḥ sarvabhāvān hi sarvāvasthāsu sarvadā| brahmabhūtasya saṃyogo na śuddhasyopapadyate||21||
atha jīvanmuktasya kimiti sukhaduḥkhahetudharmādharmasaṃyogo na bhavatītyāha- paśyata ityādi| paśyati iti paśyata eva paraṃ, na tu 17 rajyato nāpi dviṣata ityarthaḥ| brahmabhūtasyeti brahmasadṛśasya jīvanmuktasyeti vyākhyeyaṃ; sarvathā mukte hi jñānamapi nāsti, tena paśyata iti na syāt| saṃyoga iti dharmādharmasambandhaḥ||21||
nātmanaḥ karaṇābhāvālliṅgamapyupalabhyate| sa sarvakaraṇāyogānmukta ityabhidhīyate||22||
atha muktātmanaḥ kiṃ lakṣaṇamityāha- netyādi| ātmana iti muktātmanaḥ| karaṇābhāvāditi manaḥprabhṛtikaraṇābhāvāt| uktaṃ hi- “karaṇāni manobuddhirbuddhikarmendriyāṇi ca” (śā.a.1) iti, manaḥprabhṛtyabhāvācca śarīrābhāvo'pyarthalabdha eva; sarvābhāvāccātmani kimapi lakṣaṇaṃ nāsti, svarūpeṇa cātmā'tīndriya eva; tena ātmā upalabdhiyogyatābhāvānnopalabhyate, talliṅgānyapyabhāvādeva nopalabhyanta iti bhāvaḥ||22||
vipāpaṃ virajaḥ śāntaṃ paramakṣaramavyayam| amṛtaṃ brahma nirvāṇaṃ paryāyaiḥ śāntirucyate||23|| etattat saumya! vijñānaṃ yajjñātvā muktasaṃśayāḥ| munayaḥ praśamaṃ jagmurvītamoharajaḥspṛhāḥ||24||
vipāpamityādinā mokṣasvarūpaprakāśakān paryāyānāha| yajjñātveti jñānaṃ prāpyetyarthaḥ; kiṃvā, svaprakāśakatvājjñānasya jñānamapi jñeyaṃ bhavatīti boddhavyam||23-24||
tatra ślokau- saprayojanamuddiṣṭaṃ lokasya puruṣasya ca| sāmānyaṃ mūlamutpattau nivṛttau mārga eva ca||25|| śuddhasattvasamādhānaṃ satyā buddhiśca naiṣṭhikī| vicaye puruṣasyoktā niṣṭhā ca paramarṣiṇā||26||
saṅgrahe śuddhasattvasamādhānamityanena ‘etairavimalaṃ’ ityādinā ‘dīpāśaye yathā’ ityantena granthenoktārthaḥ saṅgṛhītaḥ| ‘śuddhasattvasya’ ityādinā satyā buddhiruktā| naiṣṭhikīti satyābuddhereva viśeṣaṇaṃ; naiṣṭhikī mokṣasādhikā; niṣṭhā mokṣaḥ||25-26||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne puruṣavicayaśārīraṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne puruṣavicayaśārīraṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘lokasāmyena’ ita pā. ↩
- 2 ‘mūrtimantaḥ’ ita gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘tasyātmabuddhiḥ’ ita pā. ↩
- 4 ‘vyākriyamāṇāḥ’ ita pā. ↩
- 5 ‘tattvajñānarūpamāha’ ita pā. ↩
- 6 ‘pravṛttihetuṃ nātikrāmati’ ita pā. ↩
- 7 ‘evāhamasmīti’ ita pā. ↩
- 8 ‘duḥkhasañjñā’ ita pā. ↩
- 9 ‘udayanam ūrdhvagamanamārgaḥ mokṣopāya ityarthaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 10 ‘kimartha āgatādiprārambhaḥ’ ita pā. ↩
- 11 ‘bāhyaviṣayaparāvṛttyā’ ita pā. ↩
- 12 ‘paramātmajñānārthaṃ’ ita pā. ↩
- 13 ‘kṛtvā dṛṣṭāntaḥ| sūryasyāpi pañcaivodayāvarakā uktāḥ’ ita pā. ↩
- 14 ‘indriyavyāvṛttyā''tmaniyatam’ ita pā. ↩
- 15 ‘śāntamakṣaram’ ita pā. ↩
- 16 ‘kvacidapyāsthāṃ’ ita pā. ↩
- 17 ‘na tatra’ iti pā. ↩