1. kalpanāsiddhiḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātaḥ kalpanāsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
kalpasthānānantaraṃ pāriśeṣyādeva siddhisthānamabhidhīyate| siddherabhidhāyakaṃ sthānaṃ siddhisthānam| siddhiśabdena ceha vamanādīnāṃ vamanādyasamyagyogajanyānāṃ vyāpadāṃ bheṣajasya sādhyatārūpā siddhirucyate, evambhūtasiddhikāraṇābhidhāyakatayā caitat siddhisthānamucyate; kiṃvā kāryakāraṇayorabhedopacārāt siddhiśabdeneha siddhikāraṇānyeva vamanādīnyucyante, uktaṃ hi “samyakprayogaṃ caiva karmaṇāṃ vyāpannānāṃ ca vyāpatsādhanāni siddhiṣūpadekṣyāmaḥ” (sū.a.4) iti| na caivaṃ siddhisthānasañjñāvyutpattyā cikitsāsthānādīnāmapi siddhisthānasañjñāprasaktirudbhāvanīyā, yata iyaṃ sañjñā'traiva yogarūḍhyā vartate nānyatra||1-2||
kā kalpanā pañcasu karmasūktā, kramaśca kaḥ, kiṃ ca kṛtākṛteṣu| liḍgaṃ tathaivātikṛteṣu, saṅkhyā kā, kiṅguṇaḥ, keṣu ca kaśca bastiḥ||3|| kiṃ varjanīyaṃ pratikarmakāle, kṛte kiyān vā parihārakālaḥ| praṇīyamānaśca na yāti kena, kenaiti śīghraṃ, sucirācca bastiḥ||4|| sādhyā 1 gadāḥ svaiḥ śamanaiśca kecit kasmāt prayuktairna śamaṃ vrajanti| pracoditaḥ 2 śiṣyavareṇa samyagityagniveśena bhiṣagvariṣṭhaḥ||5|| punarvasustantravidāha tasmai sarvaprajānāṃ hitakāmyayedam|6|
siddhisthānābhidhāne'pi sakalasiddhisthānāpekṣaṇīyapañcakarmakalpanādyabhidhāyakatayā prādhānyādādau kalpanāsiddhirevocyate| atra ‘kā kalpanā’ ityādīn śiṣyasya dvādaśapraśnānabhiniveśya tān yathākramaṃ vyācaṣṭe praśnānuguṇagurubuddhiprakāśārtham| yaduktaṃ bharadvājena- “apraduṣṭena bhāvena prasannenāntarātmanā| śiṣyeṇa samyak pṛṣṭasya gurorbuddhiḥ 3 prakāśate” iti| atra ‘kā kalpanā pañcasu karmasūktā’ iti prathamaḥ praśnaḥ, ‘kramaśca kaḥ’ iti dvitīyaḥ, ‘kiñca kṛtākṛteṣu liṅgaṃ tathaivātikṛteṣu’ iti tṛtīyaḥ, ‘saṅkhyā kā’ iti caturthaḥ, ‘kiṅguṇo bastiḥ’ iti pañcamaḥ, ‘keṣu ca kaśca bastiḥ’ iti ṣaṣṭhaḥ, ‘kiṃ varjanīyaṃ pratikarmakāle’ iti saptamaḥ, ‘kṛte kiyān vā parihārakālaḥ’ ityaṣṭamaḥ, ‘praṇīyamānaśca na yāti kena bastiḥ’ iti navamaḥ, ‘kenaiti śīghraṃ’ iti daśamaḥ, ‘sucirācca kenaiti’ ityekādaśaḥ, ‘sādhyāḥ’ ityādiko dvādaśaḥ| sādhyā ityādipraśnasya yadyapyavakāśo nāsti, yato hi nāsādhyā gadāḥ proktena yathāsvaṃ kriyamāṇena bheṣajena praśāmyanti, tathā'pyasamyagbheṣaje eva yathāsvaṃ bheṣajābhidhānādayaṃ praśnoboddhavyaḥ||3-5||-
tryahāvaraṃ saptadinaṃ paraṃ tu snigdho naraḥ svedayitavya uktaḥ 4||6|| nātaḥ paraṃ snehanamādiśanti sātmyībhavet saptadināt paraṃ tu|7|
kalpanāśabdeneha pañcakarmāṅgakalpanocyate, tena pañcakarmāṅgasnehasvedaprayogameva prāgāha| tryahāvaramityādi prathamapraśnasyottaram| tryahāvaramiti tryaheṇa tryahaṃ vā vyāpya kriyamāṇasnehanena avaraṃ yathā bhavatīti tryahāvaraṃ snigdhaḥ| saptadinamiti saptadinaṃ vyāpya snigdhḥ| paramiti snehaprakarṣakālāvadhinā saptadinaṃ vyāpya snigdhaḥ| tataśca kālotkarṣāt kriyamāṇaśodhanāṅgasnehanapakṣe saptadinaṃ yāvat snigdhaḥ, kālāprakarṣapakṣe tu tryahaṃ snigdhaḥ saṃsvedayitavya ityarthaḥ| uktasaptadinasnehanakālānatikramaṃ sopapattikamāha- nātaḥ paramityādi| ataḥ paramiti saptadināt param| kuto nādiśantītyāha- sātmyībhavedityādi| saptadināt pareṇa kriyamāṇasnehaḥ saptarātraprayogeṇa sātmyībhūtatvānna snehanamadhikaṃ śarīre karotītyarthaḥ; tena yāvanmātrasnehaprayogeṇa saptadinopayuktena 5 snehanaṃ vṛtaṃ, sā mātrā sātmyībhūtaiva; adhikamātrā yā sātmyatāṃ na gatā sā saptarātrāt pareṇāpi kartavyaiva; vedyāstu saptarātrādasnigdhe puruṣe kiñcidviśrāmaṃ kṛtvā punaradhikamātrayā snehaṃ prayuñjate| etacca tryahasnehanaṃ saptarātrasnehanaṃ ca mṛdukrūrakoṣṭhaviṣayabhedena| yaduktaṃ- “mṛdukoṣṭhastrirātreṇa snihyatyacchopasevayā| snihyati krūrakoṣṭhastu saptarātreṇa mānavaḥ” (sū.a.13) iti| nanu yadi krūrakoṣṭhastu saptarātreṇa snihyatīti vyavasthā, tat kathamiha ‘nātaḥ paraṃ snehanamādiśanti’ ityanena saptarātreṇāpyasnehanamucyate; brūmaḥ- satyaṃ, krūrakoṣṭhaḥ saptarātreṇaiva snihyati, paraṃ 6 krūrakoṣṭhatāmapekṣya kṛtayā snehamātrayā snihyati, yadā tu hīnamātrā prayujyate, tadā saptarātreṇāpi na snihyati| yattu tantrāntare- “triṣaṭkanavarātreṇa snehapānaṃ vidhīyate” ityanena saptarātrādūrdhvamapi snehanaṃ vihitaṃ, tadācāryānabhimatameva; kiṃvā, saptarātrādūrdhvamasātmyībhūtādhikamātrāprayogābhiprāyeṇa tadvarṇanīyam| atra ca saptarātrādūrdhvaṃ snehaprayogasya niṣedhāt, tryahādarvāk prayogasya vā niṣedhāt, sadyaḥ snehaprayogeṇaikadinenāpi snehanamanujānīta iti bruvate| madhyakoṣṭhāntaraṃ prati snehanaprakarṣakālo yadyapi noktaḥ, tathā'pi madhyavidhayā pañcadinena madhyakoṣṭhasya snehanaṃ jñeyam| yattu kaiścit ‘mṛdukoṣṭhaṃ prati tryahādūrdhvaṃ na snehanaṃ kartavyaṃ sātmyībhāvāditi cārtho labhyate’ iti vyākhyāyate, tanna naḥ prīṇāti; yataḥ sātmyībhāvaḥ saptadinanirvartyatayaivācāryeṇoktaḥ 7, tenātyalpamātrāprayuktena snehena tryahādyadi na snihyati mṛdukoṣṭhastadā'dhikadinānyapi tatra snehaḥ kartavyaḥ||6||-
sneho'nilaṃ hanti mṛdūkaroti dehaṃ malānāṃ vinihanti saṅgam||7||
saṃśodhanāṅgasnehaphalamāha- sneho'nilaṃ hantītyādi||7||
snigdhasya sūkṣmeṣvayaneṣu līnaṃ svedastu doṣaṃ nayati dravatvam|8|
snehapūrvakasvedaphalamāha- snigdhasyetyādi| sūkṣmeṣviti sūkṣmeṣvapi|8|
grāmyaudakānūparasaiḥ samāṃsairutkleśanīyaḥ 8 payasā ca vamyaḥ||8|| rasaistathā jāṅgalajaiḥ sayūṣaiḥ snigdhaiḥ 9 kaphāvṛddhikarairvirecyaḥ|9|
samprati snigdhasya vāmanīyasya vamanānuguṇaṃ virecanīyasya ca virecanānuguṇaṃ bhojanaṃ pṛthagāha- grāmyaudaketyādi| rasaistathetyādinā virecanīyasyāhāravidhānam| atra ca utkleśanīya iti yadā sambandho bhavettadā utkleśanaṃ pittasyaiva jñeyaṃ; kiṃvā ‘utkleśanīyaḥ’ iti nānuvartata eva, tena kaphāvṛddhikarai rasairyūṣaiśca ‘bhojanīya’ iti śeṣaḥ| etadvirecanārthaṃ pratibhojanaṃ tryahaṃ jñeyaṃ, vamanārthaṃ tu pratibhojanamekāhameva; uktaṃ hi ‘snehāt praskandanaṃ jantustrirātroparataḥ pibet| snehavaddravamuṣṇaṃ ca tryahaṃ bhuktvā rasaudanam| ekāhoparatastadvadbhuktvā pracchardanaṃ pibet” (sū.a.13) iti||8||-
śleṣmottaraśchardayati hyaduḥkhaṃ 10 viricyate mandakaphastu samyak||9|| adhaḥ kaphe'lpe vamanaṃ virecayedvirecanaṃ 11 vṛddhakaphe tathordhvam|10|
vāmanīyasya śleṣmottaratve kartavye virecanīyasya cālpakaphatve sampādye upapattimāha- śleṣmottara ityādi| uktaviparyaye hetumāha- adha ityādi| kaphe'lpe sati vamanaṃ pītaṃ vamanamakṛtvaivādho yāti; vṛddhe kaphe tu virecanaṃ prayuktamūrdhvaṃ yāti, vamanāya sampadyata ityarthaḥ||9||-
snigdhāya 12 deyaṃ vamanaṃ yathoktaṃ vāntasya peyādiranukramaśca||10|| snigdhasya susvinnatanoryathāvadvirecanaṃ yogyatamaṃ prayojyam 13|11|
samprati kramaśca ka iti praśnasyottaramāha- snigdhāya deyaṃ vamanamiti; vamanapānadine'bhyaṅgena snigdhāya vamanaṃ deyamityarthaḥ, pānajanitasnehastu pūrvamevoktatvānna punarabhidhānamarhati, anye tu ‘upajātasnehaguṇāya 14 ’ iti vadanti| yathoktamiti madanakalpoktavidhinā deyam| vamanānantaraṃ kartavyamāha- vāntasyetyādi| peyādiḥ “peyāṃ vilepī” ityādinā vakṣyamāṇaḥ| vamanakramamabhidhāya virecanakramamāha- snigdhasyetyādi| susvinnatanoriti samyaksvinnadehasya| ayaṃ ca virecanāṅgaḥ snehasvedakramo vamanānantarabhāvivirecane'pi peyādikramottarakālaṃ kartavyaḥ; yaduktaṃ- ‘vilepyāḥ kramāgataṃ cainaṃ punareva snehasvedābhyāmupapādya virecayet’ iti| snehānantaraṃ ca yattryahaṃ virecanārthaṃ pratibhojanaṃ, tadupakramābhidhānānuṣaṅgapratipāditameveti na punariha pratipādyate| yathāvaditi kalpasthanoktavidhinā| yogyatamamiti śarīradoṣādyapekṣayā yadvirecanaṃ yaugikaṃ bhavati taddeyam||10||-
peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trirdvirathaikaśaśca||11|| krameṇa seveta viśuddhakāyaḥ pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ|12|
vamanavirecanottarabhāvipeyādikramamāha- peyāṃ vilepīmityādi| yavāgūḥ bahusikthā| vilepī viraladravā| uktaṃ hi- ‘sikthakai rahito maṇḍaḥ, peyā sikthasamanvitā| yavāgūrbahusikthā syādvilepī viraladravā’ iti| atra akṛtayūṣaḥ snehalavaṇādyasaṃskṛtaḥ, kṛtayūṣaḥ snehalavaṇādisaṃskṛtaḥ; evaṃ rase'pi kṛtākṛtavyavasthā| yaduktaṃ sūdaśāstre ‘asnehalavaṇaṃ sarvamakṛtaṃ kaṭukairvinā| vijñeyaṃ lavaṇasnehakaṭukaiḥ saṃskṛtaṃ kṛtam” iti| tririti annakālatrayaṃ vyāpya, dviriti annakāladvayam, ekaśa iti ekānnakālam; etacca trirityādi pratyekaṃ peyādibhiḥ sambadhyate| etacca trirityādi pakṣatrayaṃ pradhānaśuddhiśuddhādyapekṣayā yathākramaṃ jñeyam| tena, pradhānaśuddhiśuddhe pratyekaṃ triḥ peyādi kartavyaṃ, tenānnakālatraye peyā, tataḥ pareṇānnakālatraye vilepī, tataḥ pareṇānnakālatraye kṛtākṛtayūṣasahitamannaṃ 15, tato'pi ca pareṇa kṛtākṛtarasenānnamannakālatraye deyam; evaṃ dvādaśabhirannakālairvamanadinasāyāhnāt prabhṛti saptarātreṇa peyādikramaḥ 16| ayameva krama upakalpanīye'pi- “tataḥ sāyāhne lohitaśālitaṇḍulānāṃ” ityādinā, yāvat “dvādaśe cānnakāle” (sū.a.15) ityanenoktaḥ 17| atra yūṣarasayostu yadyapi kālavibhāgo na pratipāditastathā'pi yūṣakālatraye rasakālatraye ca prathamamakṛtasya uttarakāle ca kṛtasya yūṣasya, evaṃ rasasyāpi kālavibhāgaḥ kathanīyaḥ| evaṃ dviḥpeyādikramastathā ekaśaśca peyādikramo varṇanīya iti| ekakāle tu peyādikrame yadyapi kṛtākṛtayūṣarasayoḥ kālavibhāgo na prāpyate, tathā'pyekasminneva kāle stokasaṃskāreṇa yūṣarasayostatra kṛtākṛtatvaṃ jñeyam| pradhānaśuddhe bhūridoṣagamanakṣobhādagnimāndyaṃ sambhavati, tena tatra peyādikramaściraṃ kriyata iti jñeyam| pradhānaśuddhyādilakṣaṇaṃ cāgre vakṣyamāṇam||11||-
yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa||12|| mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva 18 śuddhasya peyādibhirantaragniḥ|13|
peyādikramasya viśodhanamandīkṛtāgnerdīpakatvaṃ dṛṣṭāntena darśayannāha- yathetyādi||12||-
jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau||13|| daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathā dvitricaturguṇaśca| pittāntamiṣṭaṃ vamanaṃ virekādardhaṃ kaphāntaṃ ca virekamāhuḥ||14|| dvitrān saviṭkānapanīya vegānmeyaṃ vireke vamane tu pītam|15|
pradhānaśuddhyādilakṣaṇaṃ prāha- jaghanyetyādi| caturbhirvegairyacchodhanaṃ vamanaṃ tajjaghanyaṃ, yattu ṣaḍbhistanmadhyamaṃ, yattvaṣṭabhistat pravaram| vireke jaghanye daśa, madhye tu virecane dviguṇā daśaviṃśatirityarthaḥ, pravare tu virecane triguṇā daśa triṃśadityarthaḥ| vegasaṅkhyāvibhedena jaghanyādibhedamabhidhāya doṣamānabhedenāpi virecanasya jaghanyamadhyapravaratāṃ yathākramamāha- prasthastathetyādi| dviguṇaḥ prastho jaghanye virecane, triguṇaśca madhyame, caturguṇastu pravare| atra ca prasthaśabdena sārdhatrayodaśapalānyucyante; uktaṃ hi tantrāntare “vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe| sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ” iti| pittāntamiṣṭaṃ vamanaṃ virekādardhamiti vireke yanmānaṃ jaghanyamadhyapravaravibhāge proktaṃ yathākramaṃ tathā vamane'pi jaghanyamadhyapravaravibhāge tadardhaṃ jñeyaṃ, paraṃ tu yat pittāntatvaṃ vamanasya, kaphāntatvaṃ virekasya, tat trividhaśuddhāvarthāgataṃ jñeyam| yadā caturbhirvegaiḥ prasthamāne doṣe gate pittāntatvaṃ samyagvamanaśuddhijalakṣaṇamupalabhyate tadā jaghanyā śuddhiḥ, yadā ca vireke daśabhirvegerdviprasthamānadoṣagamane kaphāntatvaṃ virecanasamyagyogalakṣaṇamupalabhyate tadā virecanasya jaghanyā śuddhirbhavati; evaṃ madhyapravaraśuddhāvapi vamane pittāntatvaṃ, virecane kaphāntatvaṃ, samyagyogalakṣaṇaṃ jñeyam| vegasaṅkhyādoṣamānābhidhānānantaraṃ samyakśuddhilaiṅgikaśuddheḥ pittāntatvādilakṣaṇapratipādanārthamihābhidhānaṃ, tena yaducyate āntikī, vaigikī, mānikī, laiṅgikī ceti caturvidhā śuddhirihocyate vamanavirecanayoḥ, tadasmākamasammatameva; kintu laiṅgikī caikā śuddhiḥ| tatra ca pittāntatvaṃ tathā ‘kramātkaphaḥ’ ityādigranthavakṣyamāṇaṃ ca liṅgaṃ vamane, virecane ca kaphāntatvaṃ tathā ‘srotoviśuddhīndriya’ ityādigranthavakṣyamāṇaṃ ca liṅgaṃ jñeyam| tena yadatra āṣāḍhavarmaṇā “samyagviśuddhiliṅgaṃ lakṣaṇato'tha mānācca vegācca doṣāgamanāccoktaṃ, kimidaṃ vyastaṃ samastaṃ vā” ityādinā''kṣiptaṃ, tadanabhyupagamanirastameva| anyeṣāṃ tvatra parihārā vistarabhayānna likhitāḥ| jaghanyādiśuddhitraividhyaṃ cātra jaghanyamadhyotkṛṣṭadoṣaviṣayatayā vyavasthāpanīyam| jaghanyādiśuddhilakṣaṇe'pi yadvegena jaghanyādiśuddhilakṣaṇābhidhānaṃ, tat prāyobhāvitayā jñeyam| doṣamānabhedena jaghanyādimānabhedaḥ pāramārthikaḥ; tena yatra vamane'ṣṭābhirvegairdviprasthadoṣasrutirbhavati tatra pravaraiva śuddhiḥ, yatra vamane ṣaḍbhireva vegaiḥ sārdhaprasthadoṣasrutirbhavati tatra madhyaiva śuddhi;, yatra ca caturbhirapi vegairekaprasthadoṣasrutistatra jaghanyaśuddhireva; evaṃ virecaneṣvapyudāhāryam| pittapravṛttirante yasmin tat pittāntam, evaṃ kaphāntamapi vyākhyeyam| tena ‘kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca’ ityanena yat samyagvamanalakṣaṇaṃ vaktavyaṃ, tathā ‘prāptiśca viṭpittakaphānilānāṃ’ ityanena ca samyagvirecanalakṣaṇaṃ yadvaktavyaṃ, tadanena sahāviruddhaṃ bhavati| tatra ca yadanilāgamanamante vaktavyaṃ tat pittāntasya kaphāntasya ca sūcakatayā jñeyaṃ, niḥśeṣakṛte hyāśayagate pitte kaphe ca vāyuḥ kevalaḥ sarati; tena ca kevalavāyusaraṇena pittāntatā kaphāntatā ca jñāyate| nanu yadi ‘kramāt kaphaḥ” ityādinaiva granthenāyamartho'bhihitastat kathamiha pittāntaṃ ca vamanaṃ, kaphāntaṃ ca virekamāhuriti kṛtaṃ? būmaḥ- vegasaṅkhyādoṣamānabhedapratipādyamānajaghanyādiśuddhitraye pittāntatvādyanugatipratipādanārthamihābhidhānam; evaṃ tadvamanavirecanasamyagyogalakṣaṇānabhidhāne hi śiṣyasya prabaladoṣe'pi puruṣe'yogaśuddhāveva jaghanyaśuddhigatavegamānodaye sati atha pittāntatvādyanudaye jaghanyaśuddhibhramaḥ syāt evamnyadapyudāhāryam| vamane ca vireke ca yathā doṣamāpanaṃ kartavyaṃ tadāha- dvitrānityādi| dvitrānityavyavasthitabhāṣaṇena malabhāgasyāmeyatāṃ darśayati; vamane tu pītamiti vamane pītamauṣadhaṃ varjayitvā śeṣo meyaḥ||13-14||-
kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitaḥ sa iṣṭaḥ||15|| hṛtpārśvamūrdhendriyamārgaśuddhau tathā laghutve'pi ca lakṣyamāṇe|16|
samprati ‘kiṃ ca kṛtākṛteṣu’ ityādipraśnasyottaraṃ yathākramamāha- kramādityādi| kramādityanena vacanena yathoktakramalaṅghanena kaphādyāgamanaṃ na samyagyogalakṣaṇamiti darśayati; yataḥ kaphādūrdhvaṃ gataṃ yadā pittaṃ bhavati tadā tu pittāgamane'pi sati na śuddhiḥ, kintu yadaivāmāśayādhobhāgagataṃ pittaṃ vamanamānayati tadaiva śuddhiḥ, tat pittānayanaṃ ca kaphānayanānantarameva 19 bhavati; evaṃ samyakkṛtavirecanalakṣaṇe'pi kramāditipadasyārtho'tra vyākhyeyaḥ||15||-
duśchardite sphoṭakakoṭhakaṇḍūhṛtkhāviśuddhirgurugātratāṃ ca||16||
duśchardite ityādyayogakṛtavamanalakṣaṇam||16||
tṛṇmohamūrcchānilakopanidrābalādihānirvamane'ti ca 20 syāt|17|
tṛṇmohetyādyatikṛtavamanaliṅgam| atrādiśabdena varṇasvarādigrahaṇam| nidrāhāniścātrānilakopakṛtaiva|17|
srotoviśuddhīndriyasamprasādau laghutvamūrjo'gniranāmayatvam||17|| prāptiśca viṭpittakaphānilānāṃ samyagviriktasya bhavet krameṇa|18|
srotoviśuddhītyādi samyagvirecanalakṣaṇam| ūrjo'gniriti paṭuragniḥ 21| anāmayatvamiti virecanajetavyadoṣajanitavikāravyapagamaḥ| prāptiścetyādigranthārthaḥ sthānāntare vyākhyāta eva||17||-
syācchleṣmapittānilasamprakopaḥ sādastathā'gnergurutā 22 pratiśyā||18|| tandrā tathā cchardirarocakaśca vātānulomyaṃ na ca durvirikte|19|
syādityādyayogakṛtavirekalakṣaṇam| na ca vātānulomyamityarthaḥ 23||18||-
kaphāsrapittakṣayajānilotthāḥ suptyaṅgamardaklamavepanādyāḥ||19|| nidrābalābhāvatamaḥpraveśāḥ sonmādahikkāśca virecite'ti|20|
kaphāsretyādi virekātiyogalakṣaṇam| kṣayaśabdaḥ kaphādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate||19||-
saṃsṛṣṭabhaktaṃ navame'hni sarpistaṃ pāyayetāpyanuvāsayedvā||20|| tailāktagātrāya tato nirūhaṃ dadyātryahānnātibubhukṣitāya| prasyāgate dhanvarasena bhojyaḥ samīkṣya vā doṣabalaṃ yathārham||21|| narastato niśyanuvāsanārho nātyāśitaḥ syādanuvāsanīyaḥ 24|22|
vamanavirecanakalpanāprastāvāgatasamyagyogādilakṣaṇamabhidhāya bastikalpanāmāha- saṃsṛṣṭabhaktamityādi| saptabhirdinaiḥ kṛtasaṃsarjanakramasyāṣṭame bhuktamupayuktasya navame'hni sarpiḥpānamanuvāsanaṃ vā deyam; atra vikalpadvaye yadi vamanānantaraṃ virecanaṃ kartavyaṃ tadā navame'hni sarpiḥpānam, atha virecanānantaraṃ yadā bastirdeyastadā'nuvāsanaṃ navame'hni deyamiti vyavasthā| vamamānantaraṃ navamadivase sarpiḥ pānaṃ pūrvaṃ noktaṃ tenedānīṃ virecanānantarakartavyanirūhāṅgānuvāsanasamānakālatayā sarpiḥ pānamapi darśitaṃ, tena 25 na nirūhāṅgatā sarpiḥpānasya kalpanīyā| navamaśca divaso'tra śodhanadinamārabhyaiva jñeyaḥ; uktaṃ ca jatūkaṇa- ‘śodhanānantaraṃ navame'hni snehapānamanuvāsanaṃ vā” iti, tathā suśrute'pyuktaṃ- “virecanāt saptarātre gate jātabalāya ca| kṛtānnāyānuvāsyāya samyagdeyo'nuvāsanaḥ” (su.ci.a.37) iti| uttarabasticikitsite ca yaḥ peyādikramānantaraṃ rasasaṃsarjanakrama uktaḥ, sa sarvakarmāvasāne prakṛtibhojanagamanārthaṃ kartavyaḥ, na vamanavirecanakarmaparisamāptāveva, tenehākṛtarasasaṃsargasyaiva navame dine sarpiḥpānamanuvāsanaṃ copapannam| yattu bhadraśaunake- “saṃsṛṣṭabhaktaḥ sumanāḥ snehapīto dṛḍhānalaḥ| saṃśuddhaḥ parato māsādanuvāsyastato naraḥ” ityuktaṃ, tat prāganuvāsanaviṣayaṃ rogaviśeṣaviṣayaṃ veti naitadviruddhaṃ bhavati; bahūni cātra vyākhyānāni ṭīkākṛtāmaṅgiri-saindhava-jejjaṭeśvarasenādīnāṃ santi; anyaistu tadvyākhyānāni doṣoddhārādeva nirastāni| tailāktagātrāyeti vacanamabhyaṅgenāpi snehaprayogadarśanārtham| svedastvatra pañcakarmapūrvatayā vihito'nukto'pyāyātyeva; yaduktaṃ ‘tānyupasthitadoṣaṇāṃ snehasvedopapādanaiḥ| pañcakarmāṇi kurvīta” (sū.a.2) iti| dadyātryahāditi anuvāsanadinādūrdhvaṃ tryahāt, tena yathāvakṣyamāṇakrameṇa ekāhād dvyahādadhikādvā snehāttadaharvā nirūho deyaḥ| nātibubhukṣitāyetyanena atibubhukṣitasya nirūho'tiyogāyordhvagamanāya ca bhavatīti sūcayati| tatra dhanvarasena pratibhojanaṃ 26 virecanavadagnimāndyābhāvādbalāvahatvācca yuktameva; yaduktaṃ bhoje- “āmastakādviśuddhasya nirūheṇa rasādikam| kimarthaṃ vihitaṃ bhojyaṃ saṃsargaśca viriktavat|| virekaḥ pāvakaṃ hanti tadadhiṣṭhānasamplavāt| na tu bastistathā tasmādyayonnayati pāvakam’ iti| nirūha eva doṣāgnibalāpekṣayā rasādinā peyādinā vā bhojanaṃ darśayannāha- samīkṣya vā doṣabalaṃ yathārhamiti; balamiti agnibalam| narastata ityādinā nirūḍhasyānuvāsanamāha| niśītyanena nirūhānantaraṃ taddine kriyamāṇamanuvāsanaṃ niśyeva kartavyamiti darśayati, na śīte vasante ca sadyonirūḍhasya rātrāvevānuvāsanaṃ na deyamiti anye tu niśītyanena tadahareva nirūḍhāya sāyamanuvāsanaṃ deyamiti darśayati, tena yathāvakṣyamāṇavibhāgena rātrau divā vā deyamityāhuḥ| anuvāsanārha iti vacanena yadi sāmatā mando vā pāvako bhavati tadā tadaharanuvāsanaṃ na deyamiti sūcayati| ata eva jatūkarṇe dvitīyadivasa evānuvāsanamuktaṃ- “tatastryahānnirūhe vyuṣite bhuktavato'nuvāsanam” iti; hārīte'pi- “vyuṣṭaṃ rajanyāṃ prasamīkṣya tasmādbalābalaṃ vā'pyanuvāsanīyaḥ” ityuktam| “sadyo nirūḍho'nuvāsyaḥ syāt” iti vacanaṃ nirūhajanitavātakṣobhayuktapuruṣaviṣayam||20-21||-
śīte vasante ca divā'nuvāsyo rātrau śaradgrīṣmaghanāgameṣu||22|| tāneva doṣān parirakṣatā ye snehasya pāne parikīrtitāḥ prāk|23|
niśītyanena yanniśāsamīpe'nuvāsanaṃ vihitaṃ tadeva kālabhedena bhinnakālaṃ darśayannāha- śīte ityādi| śītaśabdena śiśirahemantayorapi grahaṇam| diveti niśāsamīpe divābhāge, rātrāvapi ca dinasamīpāyāṃ rātrau| doṣān parirakṣatā doṣān dṛṣṭvā, antaraṃ ca doṣavarjanena parirakṣatā; ye snehasya pāne parikīrtitāḥ snehādhyāye- “śleṣmādhiko divā śīte” (sū.a.13) ityādinā granthena, ya evākālapītasnehadoṣā bhavanti ta eva yathoktakālaviparyayakṛtānuvāsane'pi doṣā bhavantītyuktaṃ bhavati| snehādhyāye yadvātapittādhikatvādiviśeṣeṇāpi rātrau divā ca snehapānaṃ vihitaṃ tadihāpi samānanyāyatvādekadeśābhidhānenāparaikadeśānumānācca jñeyam||22||-
pratyāgate cāpyanuvāsanīye divā pradeyaṃ vyuṣitāya bhojyam||23|| sāyaṃ ca bhojyaṃ parato dvyahe vā tryahe'nuvāsyo'hani pañcame vā 27| tryahe tryahe vā'pyatha 28 pañcame vā dadyānnirūhādanuvāsanaṃ ca||24||
pratyāgate cetyādau anuvāsanīye iti anuvāsanasnehe| vyuṣitāyeti nirvikāraṃ rātrivyuṣitāya divā bhojyaṃ deyaṃ, tathā sāyaṃ ca bhojyaṃ deyam| anuvāsanānantaraṃ punaranuvāsanakālamāha- tryahe vetyādi| atrāpi tryahapañcāhavyavasthā pūrvavat; ayañcānuvāsanakālo nirūhadina eva dātavyānuvāsane parijñeyaḥ| anye tu paṭhanti yat- ‘parato dvyahe vā tryahe'nuvāsyo'hani pañcame vā’ iti; vyākhyānayanti ca- parato dvyahe vā tryahe'nuvāsyo'hani pañcame veti; atra tu dvyahe'nuvāsanamatiprabalavātasya, anativṛddhavātasya tryahe, pañcame tu pravṛddhakaphapittasyeti vyavasthā| dvitīyadinānuvāsanaṃ hārīte'pyuktaṃ; vacanaṃ hi- “dṛṣṭvā'tivṛddhaṃ pavanasya rūpaṃ dine dine bastimudāharanti” iti; suśrute'pyuktaṃ- “rūkṣasya bahuvātasya snehabastiṃ dine dine| dadyādvaidyastato'nyeṣāmagnyābādhabhayātryahāt” (su.ci.a.37) iti| ihāpi ‘rūkṣanityastu” ityādinā, ‘vātārtāśca dine dine” (si.a.4) ityantena dvyahe dānaṃ vidhāsyati, tena ‘dvyahe vā tryahe vā’ iti pāṭhaḥ sādhuḥ; ‘dvyahaśabdena cātra dinadvayasambandhamātramucyate, na dvyahapūraṇaṃ; tena prathamadivasadattānuvāsanāt prabhṛti pūrṇe tṛtīye divase'nuvāsanaṃ prāpnoti’ iti yaducyate, tannirastam; evaṃ tryahe'pi tṛtīyāhasambandha eva vivakṣito jñeya iti||23-24||
ekaṃ tathā trīn kaphaje vikāre pittātmake pañca tu sapta vā'pi| vāte navaikādaśa vā punarvā bastīnayugmān kuśalo vidadhyāt||25||
samprati doṣabhedenānuvāsananiyamamāha- ekaṃ tathā trīnityādi| etacca ‘saṅkhyāḥ kati’ iti praśnasyottaram; aparaṃ saṅkhyāpraśnasyotaraṃ ‘triṃśanmatāḥ karmasu 29 ’ ityādinā bhaviṣyati| kaphapittayośca yadyapyanuvāsanaṃ na vihitaṃ, tathā'pi vātānugatakaphapittaviṣayatayaitadboddhavyam| punarvetyanena vāte nava ekādaśa vā kuryāt| ayugmānityanena dvicatuḥṣaḍādisaṅkhyayā yugmadānaṃ niṣedhayati, ayugmadānaṃ prabhāvādevātropakārīti maharṣivacanādbodhyaṃ, yathā- “yugmeṣvahaḥsu putrakāmau saṃvasetām” (śā.a.8) iti; upapattiścātrātiprasaṅgabhītyā na kathitā''cāryeṇa| yattu- “trīn pañca vā''huścaturo'tha ṣaḍ vā” ityādinā yugmabastidānaṃ vakṣyati, tannirūhāṅgatayā snehanārthakriyamāṇānuvāsanaviṣayayugmabastidānaṃ jñeyam, iha tu pradhānatayā kriyamāṇānuvāsanaviṣayamayugmadānamiti na virodhaḥ| etena, yaduktamāṣāḍhavarmaṇā- “nirūhakāryakāraṇamayugmadānamasminnoktaṃ niṣiddhapūrva ca, yogasyānte kramādekaṃ tathā trīnityādīn snehān prāha” (?) iti, tannirastaṃ jñeyam| kiñca, ayugmānityanena punarvetyanena ca yatrānuvṛttyā'nuvāsanaṃ deyaṃ tatrāyugmakaṃ nirūhāntaritaṃ ca kartavyamityarthaḥ, tena yathoktasaṅkhyākānnirūhān 30 dattvā yathoktasaṅkhyayā sneho deyaḥ| viṣamasaṅkhyopādānaṃ tu madhyavidhayā'pi dvyahacaturahādigrāhakaṃ bhavati 31, tenottaratra vakṣyamāṇasaṅkhyānuvāsanaṃ na virodhīti brūte| jatūkarṇe'pyuktaṃ- “nirūhe vyuṣite bhuktavato'nuvāsanaṃ paraṃ dvitīye'hani pañcame vā tathaikādaśāhe'pakarṣato dvitricaturādi(?) vātādiṣūcyate” iti||25||
naro viriktastu nirūhadānaṃ vivarjayet saptadinānyavaśyam| śuddho nirūheṇa virecanaṃ ca taddhyasya śūnyaṃ vikaseccharīram||26||
samprati nirūhavirecanayorantare'vaśyaparihartavyakālamāha- naro viriktastvityādi| avaśyamiti vacanādekāhasādhye'pi vyādhāvavaśyaṃ saptadinacchedaḥ kartavya iti darśayati| yadyapivirecanānantaraṃ niṣiddha eva nirūhaḥ pañcakarmīyāyāṃ siddhau, tathā nirūḍhasya virecanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pi tatkālameva sa niṣedhaḥ; tena tricaturādidine'pi prasaktinirāsārthamidaṃ vacanam| yattu virecanānantaraṃ navame'hnyanuvāsanakālāduttarakālameva nirūhavidhānaṃ, tenārvāgbasteḥ prasaktirapi na syādityucyate; tanna, yato'nuvāsanaśuddhyapekṣasaṃsarjanakramasyeyaṃ vidhā, yadā'varaśuddhyā tryaheṇaiva peyādikramaḥ samāpyate, tadā caturthadine'nuvāsanadānāt pañcame ṣaṣṭhe vā dine nirūhaḥ prasajjyeta, atastannirāsārthametadvacanam| nirūhānantaraṃ tu saṃsarjanakramo nāstyeva, tena tryahaṃ snehaṃ dattvā virecanaprasaktirastyeva| saptāhādarvāk saptāhaṃ yāvacca nirūhavirecanavarjane hetumāha- taddhyasyetyādi| vikasediti hiṃsyāt| śūnyamiti pūrvaśodhanaśūnyaśarīraṃ punaḥ śodhanāddhiṃsyāditi bhāvaḥ| yattu “āsaptāhādvireko 32 vā tataścāpi nirūhaṇam” iti tantrāntare proktaṃ, tacca saṃsargavidhayā kriyamāṇasaṃśodhanakrame jñeyam| tatrāpi ca saptāhapūraṇaṃ 33 saṃsarjanasnehādīnāmanumatavikalpaparihārād 34 vyākhyeyam||26||
bastirvayaḥsthāpayitā sukhāyurbalāgnimedhāsvaravarṇakṛcca| sarvārthakārī śiśuvṛddhayūnāṃ niratyayaḥ sarvagadāpahaśca||27|| viṭśleṣmapittānilamūtrakarṣī 35 dārḍhyāvahaḥ śukrabalapradaśca| viśvaksthitaṃ doṣacayaṃ nirasya sarvān vikārān śamayennirūhaḥ||28||
‘kiṅguṇo bastiḥ’ itipraśnasyottaraṃ bastirvayaḥsthāpayitetyādi| ayaṃ cāsthāpanaguṇaḥ, anuvāsanasya tu dehe nirūheṇa’ ityādinā granthena guṇān vakṣyati| vayaḥ sthāpayatīti vayaḥsthāpayitā; vayaḥsthāpanatvaṃ cāsya srotaḥśuddhikaratvāt| sarvārthakārīti sthiratvāpakarṣādiviruddhārthasyāpi bheṣajaviśeṣayogāt| śiśuvṛddhayūnāṃ niratyaya ityanena vamanavirecanābhyāmutkarṣa ucyate, te hi śiśuvṛddhayorniṣiddhe| sarvagadāpahatvaṃ 36 saṃśamanena jñeyaṃ, sarvān vikārān śamayedityanena doṣasaṃśodhanadvārā sarvagadāpahatvamucyata iti na paunaruktyaṃ; kiṃvā sarvān vikārāniti sarvāvasthān vikārāniti viśeṣaḥ||27-28||
dehe nirūheṇa viśuddhamārge saṃsnehanaṃ varṇabalapradaṃ ca| na tailadānāt paramasti kiñciddravyaṃ viśeṣeṇa samīraṇārte 37||29|| snehena raukṣyaṃ laghutāṃ gurutvādauṣṇyācca śaityaṃ pavanasya hatvā| tailaṃ dadātyāśu manaḥprasādaṃ vīryaṃ 38 balaṃ varṇamathāgnipuṣṭim 39||30|| mūle niṣikto hi yathā drumaḥ syānnīlacchadaḥ komalapallavāgryaḥ| kāle mahān puṣpaphalapradaśca tathā naraḥ syādanuvāsanena||31||
dehe ityādinā'nuvāsanaguṇamāha| nirūheṇa viśuddhamārge iti vacanānnirūhaśodhita eva mārge saṃsarjadanuvāsanaṃ yathoktaguṇakartṛ bhavatīti darśayati| na tailadānādityatra tailaśabdena snehopalakṣaṇena kecidghṛtamapi grāhayanti, kintu tailamevātra vātaharapradhānatayā brūte iti yuktaṃ paśyāmaḥ; tathā hyatra auṣṇyācchaityamityuktam, auṣṇyaṃ ca na sarpiṣīti; snehā majjavarjitā anuvāsanādhikṛtā apyapradhānatvānnātra ghṛtamanumanyate| paramastītyādau dravyamiti kāraṇaṃ, tacca kāraṇamanilapraśamanena jñeyam, ‘nānvāsanāt kiñcidihāsti karma’ iti kecit paṭhanti| tailakṛtyameva sakāraṇaṃ vyākaroti- snehenetyādi| tailaṃ cānuvāsane pakvameva jñeyam; apakvasya tu ‘na cāmaṃ praṇayet snehaṃ sa hyabhiṣyandayedgudam’ (si.a.4) ityanena niṣiddhatvāt| atra tailānilayorviparītaguṇayormelake dravyaprabhāvāttailameva vātaṃ hanti, na vātastailam; aṇutvaṃ guṇo yadyapi taile vāte cāsti, tathā'pīha prabhāvādvātasūkṣmāvayavasambaddhaṃ 40 tailaṃ snehādinā vātaṃ jayati, tena samānamapyaṇutvamiha viruddhārthakāryeveti| tailasya yathoktakāryakartṛtve dṛṣṭāntamāha- mūle ityādi| mūladṛṣṭāntena cānuvāsanena sākṣāttarpaṇīyasya gudasya dehamūlatvaṃ darśayati, uktaṃ hi parāśare- “mūlaṃ gudaṃ śarīrasya sirāstatra pratiṣṭhitāḥ| sarvaṃ śarīraṃ puṣṇanti mūrdhānaṃ yāvadāśritāḥ” iti; tathā'nuvāsanādapi naro balavīryādyupeto'patyavāṃśca syādityarthaḥ||29-31||
stabdhāśca ye saṅkucitāśca ye'pi ye paṅgavo ye'pi ca bhagnarugṇāḥ| yeṣāṃ ca śākhāsu caranti vātāḥ śasto viśeṣeṇa hi teṣu bastiḥ||32|| ādhmāpane 41 vigrathite purīṣe śūle ca bhaktānabhinandane ca| evamprakārāśca bhavanti kukṣau ye cāmayāsteṣu ca bastiriṣṭaḥ||33|| yāśca striyo vātakṛtopasargā 42 garbhaṃ na gṛhṇanti nṛbhiḥ sametāḥ| kṣīṇendriyā ye ca narāḥ kṛśāśca bastiḥ 43 praśastaḥ paramaṃ ca teṣu||34||
sāmānyena nirūhānuvāsanayorguṇamāha- stabdhāśca ye ityādi| bhagnā iti bhagnakāyāḥ 44; rugṇā iti sandhimuktāḥ| bhaktānabhinandane arocake| vātakṛtopasargā iti vātakṛtopadravāḥ| kṣīṇendriyā iti atikṣīṇaśukrāḥ| atra śuddhavātādiṣvanuvāsanaṃ, bhaktānabhinandanaprakāreṣu ca nirūha ityādyartho'nusaraṇīyaḥ||32-34||
uṣṇābhibhūteṣu vadanti śītāñchītābhibhūteṣu tathā sukhoṣṇān| tatpratyanīkauṣadhasamprayuktān sarvatra bastīn pravibhajya yuñjyāt 45||35||
samprati keṣu ca kaśca bastiriti praśnasyotaram- uṣṇābhibhūteṣvityādi| uṣṇābhibhūte tathā śītābhibhūte iti vaktavye, yena ‘sarvatra’ iti karoti, tena snigdharūkṣaguruladhvabhibhūte'pi tadviparītauṣadhasampādito vastirdeya iti darśayati||35||
na bṛṃhaṇīyān vidadhīta bastīn viśodhanīyeṣu gadeṣu vaidyaḥ| kuṣṭhapramehādiṣu medureṣu nareṣu ye cāpi viśodhanīyāḥ||36||
nityaviśodhanīyagadānāha- kuṣṭhapramehādiṣvityādi| atra, ādiśabdenārocakatandrāślīpadādīnāṃ grahaṇam| medureṣviti medasviṣu||36||
kṣīṇakṣatānāṃ na viśodhanīyānna śoṣiṇāṃ no bhṛśadurbalānām| na mūrcchitānāṃ na viśodhitānāṃ yeṣāṃ ca doṣeṣu nibaddhamāyuḥ||37||
kṣīṇakṣatānāṃ neti kṣīṇā rājayakṣmiprabhṛtayo jñeyāḥ| viśodhanīyāniti apakarṣaṇakārakān| yeṣāṃ ca doṣeṣu nibaddhamāyuriti ye saṃśodhanaharaṇamātreṇaiva 46 prāṇāñjahati||37||
śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca| ye santi teṣāṃ na hi kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti||38|| viṇmūtrapittādimalāśayānāṃ 47 vikṣepasaṅghātakaraḥ sa yasmāt| tasyātivṛddhasya śamāya nānyadbastiṃ vinā bheṣajamasti kiñcit||39|| tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke|40|
basterbahuviṣayāṃ stutimācakṣāṇaḥ ‘kiṅguṇo bastiḥ’ iti praśnasyaivottaraṃ punarāha- śākhāgatā ityādi| śākhākoṣṭhamarmagatā ityanena trividhaśākhādirogamargo gṛhītaḥ; marmajaśabdena hi madhyamarogamārgāśrayiṇāṃ sandhijānāmapi sāhacaryādgrahaṇam; iha marmāsthisndhayo hi madhyamo rogamārga uktaḥ| ūrdhvasarvaśabdena ca ūrdhvādhastiryagbhedādapyuktarogamārgatrayagrahaṇam| sarvāvayavāṅgajaśabdena ca prādeśikasarvāṅgabhedādapyuktagrahaṇam; vāyoḥ paramiti vāyoḥ paro 48 na kaścit śreṣṭha iti yāvat| etena yadyapi kaphapitte api rogakāraṇe bhavataḥ, tathā'pi vāyureva śreṣṭha ityucyate| vāyoḥ śreṣṭhatva eva hetumāha- viṇmūtretyādi| pittādītyatrādiśabdena kaphasya grahaṇaṃ, (na ca malaśabdena kaphasya grahaṇaṃ 49,) malaśabdena cetaradhātumalānāṃ khamalādīnāṃ ca grahaṇam| āśayaśabdena malavyatiriktaprasādākhyānāmāśayānāṃ dhātūnāṃ ca grahaṇam| vikṣepasaṅghātakara iti viyogamelakakaraḥ; etena, yasmādvāyureva doṣamaladhātūnāṃ saṃyogavibhāgau karoti, tena doṣadūṣyaviṇmalamelakarūpanikhilavyādhikaraṇe vāyureva pradhānaṃ bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā āśayaśabdaḥ pratyekaṃ viḍādibhiḥ sambadhyate, sthānena ca sthānino labhyante, viḍādisaṃyogavibhāgenaiva ca sarvavyādhikaraṇaparigraho bhavati| bhavatvevaṃ vātasya prādhānyamataḥ kimityāha- tasyetyādi| bheṣajamiti pradhānaṃ bheṣajaṃ, yaduktaṃ- ‘bastirvātaharāṇām’ (sū.a.25) iti| ato bastāvardhacikitsārūpatā tathā sarvacikitsārūpatā ca yuktaiva||38-39||-
nābhipradeśaṃ kaṭipārśvakukṣiṃ gatvā śakṛddoṣacayaṃ viloḍya 50||40|| saṃsnehya kāyaṃ sapurīṣadoṣaḥ samyak sukhenaiti ca yaḥ sa bastiḥ 51|41|
tatra basteḥ kṛtākṛtalakṣaṇāni krameṇāha- nābhītyādi| viloḍyeti saṅkṣobhya| saṃsnehya kāyamiti vīryarūpeṇa sāreṇa kāyaṃ vyāpya, uktaṃ hi- “vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt” (su.ci.a.35) iti| snehaśabdena ca sāro'bhidhīyate; yathā- “dehaḥ snehaparikṣayāt” (ci.a.8) iti| samyagiti niravaśeṣeṇa| sukheneti vikāramakṛtvā||40||-
prasṛṣṭaviṇmūtrasamīraṇatvaṃ rucyagnivṛddhyāśayalāghavāni||41|| rogopaśāntiḥ prakṛtisthatā ca balaṃ ca tat syāt sunirūḍhaliṅgam|42|
tādātvikabastisamyagyogalakṣaṇamabhidhāyottarakālabhavamāha- prasṛṣṭetyādi| ‘āśayalāghavāni’ ityatra ‘āmayalāghavāni’ iti pāṭhe rogopaśāntirityanantaraṃ vāśabdo jñeyaḥ, tena rogopaśāntiriha nirūhasādhyavikārāṇāmupaśāntiḥ||41||-
syādrukchirohṛdgudabastiliṅge 52 śophaḥ pratiśyāyavikartike ca||42|| hṛllāsikā mārutamūtrasaṅgaḥ śvāso na samyak ca nirūhite 53 syuḥ|43|
syādityādi bastyayogalakṣaṇam| na samyaṅnirūhite iti ayogena nirūhite||42||-
liṅgaṃ yadevātivirecitasya bhavettadevātinirūhitasya||43||
bastyatiyogalakṣaṇamatideśenāha- liṅgamityādi||43||
pratyetyasaktaṃ saśakṛcca tailaṃ raktādibuddhīndriyasamprasādaḥ 54| svapnānuvṛttirlaghutā balaṃ ca sṛṣṭāśca vegāḥ svanuvāsite syuḥ||44||
anuvāsanasamyagyogalakṣaṇamāha- pratyetītyādi| asaktamiti saṅgaṃ vinā| raktādayaḥ dhātavaḥ| svapnānuvṛtiḥ nidrānuvṛttiḥ| sṛṣṭā iti abaddhāḥ||44||
adhaḥśarīrodarabāhupṛṣṭhapārśveṣu rugrūkṣakharaṃ ca gātram 55| grahaśca viṇmūtrasamīraṇānāmasamyagetānyanuvāsitasya 56||45|| hṛllāsamohaklamasādamūrcchāvikartikā cātyanuvāsitasya|46|
adha ityādyanuvāsanāyogalakṣaṇam| rūkṣakharatā cātra śarīrasyāsnehanādeva| hṛllāsādi atiyogalakṣaṇam||45||-
yasyeha yāmānanuvartate trīn sneho naraḥ syāt sa viśuddhadehaḥ||46|| āśvāgate'nyastu punarvidheyaḥ sneho na saṃsnehayati hyatiṣṭhan|47|
ucitasnehapratyāgamanakālamāha- yasyetyādi| yāmāniti praharān| sa viśuddhadeha iti sa anuvāsanaprayogasamyagyogādanuvāsanavyāpattirahita ityarthaḥ| āśvāgate iti śīghraṃ pratyāgate, anyastu vidheya iti tadaivānyaḥ sneho deyaḥ| punaḥ snehadānopapattimāha- sneho na saṃsnehayati hyatiṣṭhanniti||46||-
triṃśanmatāḥ karma 57 nu bastayo hi kālastato'rdhena tataśca yogaḥ||47|| sānvāsanā dvādaśa vai nirūhāḥ prāk sneha ekaḥ parataśca pañca| kāle 58 trayo'nte puratastathaikaḥ snehā nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuḥ||48|| yoge 59 nirūhāstraya eva deyāḥ snehāśca pañcaiva parādimadhyāḥ|49|
samprati saṅkhyāpraśnasyottaraviśeṣamāha- triṃśadityādi| karmakālayogasañjñā yathākramaṃ triṃśatṣoḍaśāṣṭabastisamudayeṣu jñeyā| kālastato'rdhenetyatra ardhaśabdo na samaprativacanaḥ 60; tena triṃśadadha ṣoḍaśa bhavanti| sānvasanā ityādinā karmādīnāṃ nirūhānuvāsanavibhāgamāha| ekamanuvāsanaṃ dattvā dīyanta iti sānvasanāḥ, evamanuvāsanena pratyekaṃ yogād dvādaśa nirūhāścaturviṃśatirbastayo bhavanti| prāgiti āramme| parata iti dvādaśanirūhottarakāle| nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuriti nirūheṇāntarī kṛtāḥ, evaṃ ca dvādaśa bastayaḥ pūraṇīyāḥ| pañcaiva parādimadhyā iti pañca snehā ante madhye ādau ca yeṣāṃ vibhaktāste tathā; atra cādau snehadvayam, ante ca snehadvayaṃ, nirūhatrayamadhye caikamanuvāsanam, evaṃ pañca snehā bhavanti| ye tu nirūhadina evānuvāsanaṃ vadanti tanmate ādāveka eva, ante'pi dināntare ekaḥ, evaṃ pañca bhavanti; evaṃ karmakālayorapi nirūhadina eva dināntare vā'nuvāsanaṃ vyākhyeyam| atra caikasnehāntaritānāṃ nirūhāṇāṃ dāne vātakṣobho nāśaṅkanīyaḥ, karmādiṣu nirūhā yāpanābastirūpā dīyante, te snigdhā eveti kṛtvā na vātakṣobhakā bhavanti| ete ca karmādayo yadyapi śāstrapradeśeṣu na vyavahriyante, tathā'pi tadvidyavyavahārārthameveyaṃ karmādisañjñā, yathā yamakamahācchapānādisañjñā; tena karmādisañjñāyāḥ śāstre vyavahārādarśanāt karmādipratipādako grantho'nārṣa iti yaducyate, tannirastam| karmādisañjñā ca tantrāntare'pyasti| tathāhi jatūkarṇaḥ- “bastayastriṃśat ṣoḍaśāṣṭau ca karmakalayogāḥ; nirūhāḥ snehāntaritā dvādaśa ṣaṭ trayaḥ; ekasnehārambhāḥ pañcatryekāntāḥ” iti; hārīte'pi- “triṃśakaṃ karma budhā vadanti” ityādyuktam| karmādīnāṃ prayogaṃ kecidvātādiṣu vadanti||47-48||-
trīn pañca vā''huścaturo'tha ṣaḍvā vātādikānāmanuvāsanīyān 61||49|| snehān pradāyāśu bhiṣagvidadhyāt srotoviśudyarthamato nirūhān|50|
trīn pañcetyādinā snehanārthamanuvāsanamāha| atra ye ‘vātādikānāṃ’ iti paṭhanti, teṣāmādiśabdena pittakaphayorapi grahaṇaṃ; bahuvacanaṃ tu tadguṇasaṃvijñānabahuvrīhiṇā vātasya grahaṇādbahutvasaṅkhyāyogādupapannam| yathoktaṃ kuṣṭhanidāne- ‘vātādiṣu praduṣṭeṣu” (ni.a.5) iti, tathā kiyantaḥśirasīye'pi “vātādīnāṃ rasādīnāṃ” (sū.a.17) iti bahutvaṃ nirdiṣṭam| anye tu- ‘vātādhikānāṃ’ iti paṭhanti| atra caturṇāṃ ṣaṇṇāṃ ca snehānāṃ yugmarūpāṇāmapi dānamaviruddhameva, etadanuvāsanasya nirūhāṅgatayā snehanārthaṃ kriyamāṇatvāt; ayugmadānaṃ tu ‘bastīnayugmān’ ityanena svapradhānatayā'nuvāsanasya vihitamiti bhinnaviṣayatayā na virodhaḥ; yataḥ snehanaprayojanamanuvāsanaṃ snehe bhūta evāyugmadānena nivartanīyaṃ; kiṃvā, ayugmā tantrato 62 vyākhyānena saṅkhyaivocyate, tathāhi- trīn, pañca, trīn catura iti sapta, pañca catura iti nava, pañca ṣaḍityekādaśa, iti pañca vikalpā iha vidhīyante| tantrāntare snehasya yugmadānamuktaṃ, yathā- “rūkṣasya bahuvātasya dvau trīn vā'pyanuvāsanān| dadyāt snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet” (su.ci.a.37) iti| srotaḥśabdena vibaddhasirā'bhihitā||49||-
viśuddhadehasya 63 tataḥ krameṇa snigdhaṃ talasveditamuttamāṅgam||50|| virecayettrirdvirathaikaśo vā balaṃ samīkṣya trividhaṃ malānām| uraḥśirolāghavamindriyācchyaṃ 64 srotoviśuddhiśca bhavedviśuddhe||51|| galopalepaḥ śiraso gurutvaṃ niṣṭhīvanaṃ cāpyatha durvirikte| śirokṣiśaṅkhaśravaṇārtitodāvatyarthaśuddhe timiraṃ ca paśyet||52|| syāttarpaṇaṃ tatra mṛdu dravaṃ ca snigdhasya tīkṣṇaṃ tu punarna yoge|53|
samprati kramāgataśirovirecanasya kalpanāmasamyagyogāyegātiyogalakṣaṇaṃ cāha- viśuddhetyādi| viśuddhadehasyeti etacca pañcakarmasampādanīyanṛviṣayatvaṃ śuddhipūrvakatvaṃ śirovirecanasyehocyate; tena vamanādinā'śuddhe'pi śirovirecanaikasampadyi puruṣe'yaṃ kramojñeyaḥ| snigdhamiti abhyaṅgaśirobastipānādinā| talasveditamiti hastatalasveditam| trirdvirathaikaśa iti taddina eva doṣāṇāmutkṛṣṭatvādibalatraividhyamapekṣya yathāyogyatayā yojyam| indriyācchyamiti cakṣurādīnāṃ svaviṣaye pāṭavam| timiraṃ ca paśyediti tamovyāptaṃ sarvaṃ paśyedityarthaḥ| tasyātiyogāyogayościkitsitamanu 65 vaktavyatayā'nuṣaṅgatāmāha- syāttarpaṇamityādi| mṛdu dravaṃ cetyanenātiyogacikitsitam| tīkṣṇaṃ tu punarna yoge iti ayoge śirovirecanasya punastīkṣṇaṃ śirovirecanaṃ deyam||50-52||-
ityāturasvasthasukhaḥ prayogo 66 balāyuṣorvṛddhikṛdāmayaghnaḥ||53||
uktaṃ pañcakarmaprayogamupasaṃharati- ityāturetyādi| āturasvasthasukha iti vacanena āture āmayasyāpahantṛtayā, svasthe ca balāyurvṛddhikartṛtayā yathoktapañcakarmaprayogaḥ sukhaheturbhavatīti jñeyam| svasthe ca pañcakarmapravṛttiḥ “mādhavaprathame māsi” (sū.a.7) ityādinā sūtrasthāne proktaiva jñeyā||53||
kālastu bastyādiṣu yāti yāvāṃstāvān bhaveddviḥ parihārakālaḥ|54|
‘kṛte kiyān vā parihārakālaḥ’ ityasyottaramāha- kālastvityādi| tāvān bhaveddviḥ parihārakāla iti bastyādiprayoge yāvān kālo vyāpyate, tataḥ kālāddviguṇaṃ kālaṃ yāvat parihāryatvenoktaṃ parihartavyam| atra ādiśabdena vamanavirecanaśirovirecanānāṃ grahaṇaṃ, bastestvādau vyutpādanena prādhānyaṃ darśayati|54|
atyāsanasthānavacāṃsi yānaṃ svapnaṃ divā maithunavegarodhān||54|| śītopacārātapaśokaroṣāṃstyajedakālāhitabhojanaṃ ca|55|
‘kiṃ varjanīyaṃ’ iti praśnasyottaram- atyāsanetyādi| āsanam upaviṣṭāvasthānam| sthānam ūrdhvatayā sthānam| yānaṃ rathāśvādinā yānam| eta āviṣkṛtatamā ihoktāḥ; tena krodhāticintanādayo ye'pyupakalpanīyādau vamanādiprayoge niṣiddhāste'pi na sevyā eva||54||-
baddhe praṇīte viṣamaṃ 67 ca netre mārge tathā'rśaḥkaphaviḍvibaddhe 68||55|| na yāti bastirna sukhaṃ nireti doṣāvṛto'lpo yadi vā'lpavīryaḥ|56|
‘praṇīyamānaḥ’ ityādi praśnasyottaraṃ baddhe ityādi| netre baddhe viṣamaṃ praṇīte ca gudāvayavaruddhatvānna yāti| tathā ‘na sukhaṃ nireti’ ityādinā ‘sucirācca kena’ iti praśnasyottaram| na sukhaṃ niretīti cireṇa duḥkhaṃ kṛtvā cāgacchatītyarthaḥ| doṣāvṛta iti doṣeṇa balīyasā'varuddhaḥ| alpa iti alpamānaḥ| alpavīrya iti uṣṇalavaṇādyabhāvānmṛduvīryaḥ||55||-
prāpte tu varconilamūtravege vāte'tivṛddhe'lpabale 69 gude vā||56|| atyuṣṇatīkṣṇaśca mṛdau ca koṣṭhe praṇītamātraḥ punareti bastiḥ|57|
prāpte cetyanena śīghrāgamanahetumāha| vāte'tivṛddhe sneho gude vātena pratihatatvānna yātyāśayaṃ, tataḥ śīghramāgacchati; alpabale gude snehaṃ dhārayituṃ na śaknoti puruṣaḥ, alpabalatvaṃ gudasya saṃvaraṇīvalīdārbalyāt||56||-
medaḥkaphābhyāmanilo niruddhaḥ śūlāṅgasuptiśvayathūn 70 karoti||57|| snehaṃ tu yuñjannabudhastu tasmai saṃvardhayatyeva hi tān vikārān| rogāstathā'nye'pyavitarkyamāṇāḥ paraspareṇāvagṛhītamārgāḥ||58|| sandūṣitā dhātubhireva cānyaiḥ svairbheṣajairnopaśamaṃ vrajanti|59|
‘sādhyāḥ’ ityādi praśnasyottaraṃ- medaḥkaphābhyāmityādi| medasā kaphena veti medaḥ kaphābhyām| atra śūlādīnnirīkṣya śuddhavātabhrāntyā snehaṃ prayuṅkte, nāvaraṇaṃ jānāti, ata eva ‘abudhaḥ’ iti kṛtam| anyatrāpyuktaṃ- “kupite mārgasaṃrodhānmedasā vā kaphena vā| ativṛddhe'nile nādau śastaṃ snehena bṛṃhaṇam” iti| avitarkyamāṇā iti asamyagjñāyamānāḥ| asamyagjñāyamānatva eva hetumāha- paraspareṇetyādi| rogaśabdenātra doṣo'bhipretaḥ| paraspareṇa pratibaddhamārgā ato durgrahā bhavanti, tathā dhātubhiśca raktādibhiḥ sandūṣitāḥ sammūrcchitāḥ santo durjñeyā bhavanti, avijñātāśca svairbheṣajairna praśamaṃ vrajanti; svairbheṣajairiti mārgāvarodhādikāraṇadoṣadhātvantaranirapekṣakairekadoṣabheṣajaiḥ; taddhi tathābhūtānāṃ bheṣajaṃ yaugikaṃ na bhavatyeva, ato'nupaśamo yukta evaḥ evaṃ ca doṣāṇāṃ parasparāvarodhān tathā dhātusammūrcchanaviśeṣāṃścāvagamyaiva vyādhau prapañco'nusaraṇīyaḥ||57-58||-
sarvaṃ ca rogapraśamāya karma hīnātimātraṃ viparītakālam||59|| mithyopacārācca na taṃ vikāraṃ śāntiṃ nayet pathyamapi prayuktam|60|
atha vijñāte'pi vyādhau bhiṣajā'samyakprayogādibhirvardhamāne'siddhimāha- sarvaṃ cetyādi| viparītakālamiti anucitakālakṛtam| mithyopacārācceti bheṣajānāṃ tathā'karaṇāt, yathā- bheṣajasya samyakpariṇāme sati bhoktavyam| yadyaugikaṃ bheṣajaṃ tat samyak prayuktaṃ sidhyatīti siddhāntaḥ||59||-
tatra ślokaḥ- praśnānimān dvādaśa pañcakarmāṇyuddiśya siddhāviha kalpanāyām||60|| prajāhitārthaṃ bhagavān mahārthān samyagjagādarṣivaro'triputraḥ||61||
praśnānityādinā'dhyāyārthaṃ saṅgṛhṇāti| saṅgrahaśca vyaktaḥ||60||-
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne kalpanāsiddhirnāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne kalpanāsiddhirnāma prathamo'dhyāyaḥ||1||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘sādhyā yathāsvaṃ śamanaiśca kecit kasmādgadā na praśamaṃ vrajanti’ iti pā.
  2. 2 ‘ityagniveśo bhiṣajāṃ variṣṭhaṃ papraccha tasmai sa ca sarvamāha’ iti pā.
  3. 3 ‘gurorbuddhiprakāśakaḥ’ iti pā.
  4. 4 ‘iṣṭaḥ’ iti pā.
  5. 5 ‘saptadinaprayuktena snehanaṃ na vṛttaṃ’ iti pā.
  6. 6 ‘parantu’ iti pā.
  7. 7 ‘saptadināni vyāpya nivartyatayā’ iti pā.
  8. 8 ‘samāṣaiḥ’ iti pā.
  9. 9 ‘snigdhaḥ’ iti pā.
  10. 10 ‘prasuṣṭaṃ’ iti pā.
  11. 11 ‘vigacchet’ iti pā.
  12. 12 ‘snigdhasya ca svinnavataśca kāryaṃ virecanaṃ yogyatamaṃ tataśca| peyāṃ’ iti pā.
  13. 13 ‘vidadhyāt’ iti pā.
  14. 14 ‘upaśāntasnehaguṇāya’ iti pā.
  15. 15 ‘kṛtākṛtayūṣayoranyatareṇa sahitamannam’ iti pā.
  16. 16 śivadāsasenastu “peyākramaḥ samāpyate, annakālastūtsargasiddhaḥ sāyaṃ prātaśca” ityadhikamāha
  17. 17 ‘ityantena’ iti pā.
  18. 18 ‘sarvasahastathaiva’ iti pā.
  19. 19 ‘tat pittāgamanaṃ ca kaphāgamanānantarameva bhavati’ iti pā.
  20. 20 ‘balātihāniḥ’ iti pā.
  21. 21 ‘ūrjo'gniriti balavadagniḥ’ iti pā.
  22. 22 ‘svedo'lpavahnirgurugātratā syāt’ iti pā.
  23. 23 ‘na ca vātānulomyamiti vātavibandha ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ
  24. 24 ‘pratyāgate māṃsarasena bhojyaḥ sāyaṃ ca bhukto'lpamalo'nuvāsyaḥ’ iti pā.
  25. 25 ‘tena nirūhāṅgatā’ iti pā.
  26. 26 ‘māṃsarasabhojanaṃ’ iti pā.
  27. 27 ‘pratyāgate cāpyuṣitasya kāle bhojyaṃ divā sāyamataḥ paraṃ tu| tryahe tryahe vā'pyatha pañcame vā dadyānnirūhādanuvāsanaṃ tu’ iti pā.
  28. 28 ‘dvyahe tryahe vā'pyatha’ iti pā.
  29. 29 ‘karma nu’ iti pā.
  30. 30 ‘yathoktasaṅkhyātanirūhaṃ’ iti, ‘yathoktasaṅkhyānte nirūhaṃ’ iti ca pā.
  31. 31 ‘viṣamasaṅkhyopādānaṃ dvicaturādibasterapi madhyavidhayā parigrahārtham’ iti vṛndamādhavaṭīkāyāṃ śrīkaṇṭhadattaḥ
  32. 32 ‘āpakṣāt’ iti pā.
  33. 33 ‘pakṣapūraṇaṃ’ iti pā.
  34. 34 ‘saṃsarjanasnehanādīnāmanuttamavikalpaparihārāt’ iti pā.
  35. 35 ‘viṭśleṣmapittānilamūtrakarṣī sthiratvakṛt śukrasutapradaśca’ iti, ‘viṭpittakheṭānilamūtrakarṣī’ iti ca pā.
  36. 36 ‘sarvagadāpaha iti militasarvadoṣāpahaḥ| kiṃvā, traidoṣikavyādhihara ityatra vyākhyā, anyathā vyākhyāne tu ‘śleṣmapittānilakarṣī’ ityanena paunaruktyam’ iti śivadāsasenaḥ
  37. 37 ‘nānvāsanāt kiñcidihāsti karma paraṃ viśeṣeṇa samīraṇārte’ iti pā.
  38. 38 ‘snehaṃ’ iti pā.
  39. 39 ‘... mathāpi puṣṭim’ iti pā.
  40. 40 ‘vātasūkṣmāvayavasambandhakārakaṃ’ iti pā.
  41. 41 ‘ādhmāpite’ iti pā.
  42. 42 ‘vātakṛtopasargādgarbhaṃ’ iti pā.
  43. 43 ‘teṣāṃ ca bastiḥ paramaḥ pradiṣṭaḥ’ iti pā.
  44. 44 ‘mṛṣṭakāyāḥ’ iti pā.
  45. 45 ‘dadyāt’ iti pā.
  46. 46 ‘saṃśodhanaharaṇaglānyaiva’ iti pā.
  47. 47 ‘…malācayānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ’ iti pā.
  48. 48 ‘pareṇa’ iti pā.
  49. 49 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate
  50. 50 ‘nirasya’ iti, ‘vipothya’ iti ca pā.
  51. 51 nābhipradeśaṃ ca kaṭiṃ ca gatvā kukṣiṃ samāloḍya punaśca pṛṣṭham| saṃsnehya kāyaṃ śithilāṃśca kṛtvā doṣān purīṣaṃ grathitaṃ vimathya|| svasaktavegaḥ sapurīṣadoṣaḥ pratyāgato bastiriti praśastaḥ’ iti pā.
  52. 52 ‘…hṛdgudakukṣiliṅge’ iti pā.
  53. 53 ‘nirūhitasya’ iti pā.
  54. 54 ‘vakrādiśuddhīndriyasamprasādaḥ’ iti pā.
  55. 55 ‘varcaḥ’ iti pā.
  56. 56 ‘…nyanuvāsite syuḥ’ iti pā.
  57. 57 ‘karmasu’ iti pā.
  58. 58 ‘kālastrayo'nte ita’ pā.
  59. 59 ‘yogo nirūhāstraya eva’ iti pā.
  60. 60 ‘samavibhāgaprativacanaḥ’ iti pā.
  61. 61 ‘vātādhikebhyastvanuvāsanīyān’ iti pā.
  62. 62 anekoddeśe sakṛtpravṛttistantratā
  63. 63 ‘viśuddhakāyasya’ iti pā.
  64. 64 ‘uraḥśirolāghavamindriyāṇāṃ’ iti pā.
  65. 65 ‘…ścikitsāmanyavaktavyatayā’ iti pā.
  66. 66 ‘prayoge’ iti pā.
  67. 67 ‘viṣame’ iti pā.
  68. 68 ‘tathā'rśaḥkaphaviḍvibandhe’ iti pā.
  69. 69 ‘vāte viru(ba)ddhe’ iti pā.
  70. 70 ‘suptyaṅgamardaśvayathūn’ iti pā.