2. pañcakarmīyā siddhiḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātaḥ pañcakarmīyāṃ 1 siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
kalpanāsiddhau jñātapañcakarmopayogasya karmapravṛttinivṛttiviṣayakajijñāsā bhavatyatastadupadarśanārthaṃ pañcakarmīyasiddhirucyate| pañcakarmapravṛttinivṛttiviṣayajñānārthamadhikṛtya 2 kṛtā siddhiḥ pañcakarmīyasiddhiḥ||1-2||
yeṣāṃ yasmāt pañcakarmāṇyagniveśa na kārayet| yeṣāṃ ca kārayettāni tat sarvaṃ sampravakṣyate||3||
yeṣāmityādinā'dhyāyārthaṃ saṅkalpya pratijānīte| pañcakarmāṇi yeṣāṃ na kāryāṇītyanena vyastāni samastāni ca yeṣāṃ na kāryāṇi, tāni pṛthagvakṣyante||3||
caṇḍaḥ sāhasiko bhīruḥ kṛtaghno vyagra eva ca| sadrājabhiṣajāṃ 3 dveṣṭā taddviṣṭaḥ śokapīḍitaḥ||4|| yādṛcchiko mumūrṣuśca vihīnaḥ karaṇaiśca yaḥ| vairī vaidyavidagdhaśca śraddhāhīnaḥ suśaṅkitaḥ||5|| bhiṣajāmavidheyaśca nopakramyā bhiṣagvidā| etānupacaran vaidyo bahūn doṣānavāpnuyāt||6|| ebhyo'nye samupakramyā narāḥ sarvairupakramaiḥ| avasthāṃ pravibhajyaiṣāṃ varjyaṃ kāryaṃ ca vakṣyate||7||
caṇḍa ityādinā sakalapañcakarmāviṣayānāha| yadyapi ca vimāne janapadoddhvaṃsanīye (vi.a.3) rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) ca anapavādapratīkārādayo'nupakramaṇīyatvenoktā eva, tathā'pīha prakaraṇāgatatvāt punarucyante| caṇḍādiṣu pravṛttirbheṣajasyāśakyatvānniṣidhyate; kṛtaghnādiṣu cādharmavaśādeva bheṣajaṃ na sidhyati, pratyutādhārmikapratikriyayā'dharma eva bhavatīti nivṛttirvidhīyate| sato rājñaḥ bhiṣajaśca dveṣṭīti sadrājabhiṣajāṃ dveṣṭā, kiṃvā saditi rājño bhiṣajaśca viśeṣaṇam| taddviṣṭa iti sadādidveṣyaḥ| yādṛcchikaḥ nāstikaḥ| vihīnaḥ karaṇairiti upakaraṇaiḥ| vairī vaidyāpakārakaḥ, vaidyadveṣṭā tu nāpakāraka iti viśeṣaḥ| vaidyavidagdhaḥ vaidyamānī| bhiṣajāmavidheya iti bhiṣajāmanāyattaḥ| sarvairiti vamanādibhiranyaiśca saṃśamanādibhiḥ| eṣāmiti caṇḍādivyatiriktānām||4-7||
avamyāstāvat- kṣatakṣīṇātisthūlātikṛśabālavṛddhadurbalaśrāntapipāsitakṣudhitakarmabhārādhvahatopavāsamaithunādhyayanavyāyāmacintā- prasaktakṣāmagarbhiṇīsukumārasaṃvṛtakoṣṭhaduśchardanordhvaraktapittaprasaktacchardirūrdhvavātāsthāpitānuvāsitahṛdrogodāvartamūtrāghāta- plīhagulmodarāṣṭhīlāsvaropaghātatimiraśiraśaṅkhakarṇākṣiśūlārtāḥ||8|| tatra kṣatasya bhūyaḥ kṣaṇanādraktātipravṛttiḥ syāt, kṣīṇātisthūlakṛśabālavṛddhadurbalānāmauṣadhabalāsahatvāt prāṇoparodhaḥ, śrāntapipāsitakṣudhitānāṃ ca tadvat, karmabhārādhvahatopavāsamaithunādhyayanavyāyāmacintāprasaktakṣāmāṇāṃ raukṣyādvātaraktacchedakṣatabhayaṃ syāt, garbhiṇyā garbhavyāpadāmagarbhabhraṃśāccadāruṇā rogaprāptiḥ, sukumārasya hṛdayāpakarṣaṇādūrdhvamadho 4 vā rudhirātipravṛttiḥ, saṃvṛtakoṣṭhaduśchachardanayoratimātrapravāhaṇāddoṣāḥ samutkliṣṭā antaḥkoṣṭhe 5 janayantyantarvisarpaṃ stambhaṃ jāḍyaṃ vaicittyaṃ maraṇaṃ vā, ūrdhvagaraktapittina udānamutkṣipya prāṇān haredraktaṃ cātipravartayet, prasaktacchardestadvat, ūrdhvavātāsthāpitānuvāsitānāmūrdhvaṃ vātātipravṛttiḥ, hṛdrogiṇohṛdayoparodhaḥ, udāvartino ghoratara udāvartaḥ syācchīghratarahantā, mūtrāghātādibhirārtānāṃ tīvrataraśūlaprādurbhāvaḥ, timirārtānāṃ timirātivṛddhiḥ, śiraḥśūlādiṣu śūlātivṛddhiḥ; tasmādete na vamyāḥ| sarveṣvapi tu khalveteṣu viṣagaraviruddhājīrṇābhyavahārāmakṛteṣvapratiṣiddhaṃ śīghratarakāritvādeṣāmiti 6||9||
sampratyupakramaṇīyānāmeva rogādiyogakṛtāvasthābhedenākartavyapañcakarmatāṃ darśayannāha- avamyāstāvadityādi| avamyādau tāvaditipadaṃ prākprastutopadarśanārtham| prasaktaśabdo maithunādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| saṃvṛtakoṣṭhaḥ vāyunā'lpīkṛtakoṣṭhaḥ, ‘vāyuvyāptakoṣṭhaḥ’ ityeke| tatra kṣatasyetyadinā yathoktavamanādāne hetumāha| prāṇoparodhaḥ maraṇaṃ, ‘balakṣayaḥ’ ityanye| śrāntādīnāṃ vicchedapāṭhena prāṇoparodhasya pūrvāpekṣayā hīnamātratvaṃ darśayati| vātaraktacchedakṣatabhayamityatra raktacchedo raktamokṣaḥ| sukumārasyeti mṛduśarīrasya| hṛdayāpakarṣaṇāditi hṛdayahiṃsanāt| tadvaditi ūrdhvaraktapittināmityatrokto doṣaḥ| avamyānāmavasthāyāṃ vamanamāha- sarveṣvapītyādi| yadyapi cātrādhyāyānte sarveṣveva nirdiṣṭeṣvavasthāyāṃ 7 niṣiddhamapi vakṣyati, tathā'pīha vidhānenātrāvaśyaṃ kartavyaṃ vamanamiti bodhyam||8-9||
śeṣāstu vamyāḥ; viśeṣatastu 8 pīnasakuṣṭhanavajvararājayakṣmakāsaśvāsagalagrahagalagaṇḍaślīpadamehamandāgniviruddhājīrṇānna visūcikālasakaviṣagarapītadaṣṭadigdhaviddhādhaḥśoṇitapittapraseka (durnāma 9 ) hṛllāsārocakāvipākāpacyapasmāronmādātisāraśophapāṇḍurogamukhapākaduṣṭastanyādayaḥ śleṣmavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca; eteṣu hi vamanaṃ pradhānatamamityuktaṃ kedārasetubhede śālyādyaśoṣadoṣavināśavat||10||
śeṣāstu vamyā ityabhidhāyāpi pīnasādīn punarvamanaviṣayatayā darśayan teṣu viśeṣeṇa vamanasya yaugikatāṃ darśayati; evamuttaratrāpi punarvirecanādiviṣayopadarśane vyākhyeyam| pradhānatamamityanena mahārogādhyāye “kedārasetubhede” (sū.a.20) ityādinaikadeśenoktaṃ prādhānyakhyāpakaṃ granthaṃ grāhayati; tena yaduktaṃ tatra- “vamanaṃ khalu sarvopakramebhyaḥ śleṣmaṇi pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ, taddhyādita evāmāśayamanupraviśya kevalaṃ vaikārikaṃ śleṣmamūlamapakarṣati, tatrāvajite śleṣmaṇyapi śarīrāntargatāḥ śleṣmavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā- bhinne kedārasetau śāliṣaṣṭikādīnyabhiṣyandamānānyambhasā praśoṣamāpadyante, tadvat” (sū.a.20) iti granthakhaṇḍakaṃ, tadiha sambadhyate; evaṃ virecanaprādhānye tathā bastiprādhānye'pi yadihaikadeśaṃ mahārogādhyāyoktaprādhānyakhyāpakagranthakhaṇḍakaṃ vakṣyati, tatra tadgranthādhyāhāreṇa 10 yojanīyam||10||
avirecyāstu subhagakṣatagudamuktanālādhobhāgaraktapittivilaṅghitadurbalendriyālpāgninirūḍhakāmādivyagrājīrṇinavajvari- madātyayitādhmātaśalyārditābhihatātisnigdharūkṣadāruṇakoṣṭhāḥ kṣatādayaśca garbhiṇyantāḥ||11|| tatra subhagasya sukumārokto doṣaḥ syāt, kṣatagudasya kṣate gude prāṇoparodhakarīṃ rujāṃ janayet, muktanālamatipravṛttyā hanyāt, adhobhāgaraktapittinaṃ tadvat, vilaṅghitadurbalendriyālpāgninirūḍhā auṣadhavegaṃ na saheran, kāmādivyagramanaso na pravartate kṛcchreṇa vā pravartamānamayogadoṣān kuryāt, ajīrṇina āmadoṣaḥ syāt, navajvariṇo'vipakvān doṣān na nirhared vātameva ca kopayet, madātyayitasya madyakṣīṇe dehe vāyuḥ prāṇoparodhaṃ kuryāt, ādhmātasyādhamato vā purīṣakoṣṭhe 11 nicito vāyurvisarpan sahasā''nāhaṃ tīvrataraṃ maraṇaṃ vā janayet, śalyārditābhihatayoḥ kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt, atisnigdhasyātiyogabhayaṃ bhavet, rūkṣasya vāyuraṅgapragrahaṃ kuryāt, dāruṇakoṣṭhasya virecanoddhatā doṣā hṛcchūlaparvabhedānāhāṅgamardacchardimūrcchāklamāñjanayitvā prāṇān hanyuḥ, kṣatādīnāṃ garbhiṇyantānāṃ chardanokto doṣaḥ syāt; tasmādete na virecyāḥ||12||
virecanāviṣayamāha- avirecyāstvityādi| subhagakṣataguda iti subhagagudaḥ, kṣatagudaśca; anye tu subhagaṃ sukhasaṃvardhitamāhuḥ| muktanālaḥ asaṃvṛtagudaḥ| kṣatādayaśca garbhiṇyantā iti vamanāviṣayamadhyapaṭhitāḥ| rujāṃ janayed ‘virecanaṃ’ iti śeṣaḥ| adhobhāgaraktapittinaṃ tadvaditi atipravṛtyā hanyādityarthaḥ| kāmādītyādāvādiśabdena śokakrodhādīnāṃ grahaṇam| atra cāpravṛttiḥ stokapravṛttiścāyoga eva; uktaṃ hi- “ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ vā pravartanam” (si.a.6) iti| ayogadoṣāśca vibhraṃśahikkāstambhādayo vakṣyamāṇāḥ| āmadoṣa iti āmadoṣanimittavisūcikādiḥ| purīṣakoṣṭha iti purīṣādyāsaktakoṣṭhaḥ| duśchardanokta iti prāgvamanoktadoṣaḥ syāt||11-12||
śeṣāstu virecyāḥ; viśeṣatastu kuṣṭhajvaramehordhvaraktapittabhagandarodarārśobradhaplīhagulmārbudagalagaṇḍagranthivisūcikālasakamūtrāghātakrimikoṣṭhavisarpa- pāṇḍurogaśiraḥpārśvaśūlodāvartanetrāsyadāhahṛdrogavyaṅganīlikānetranāsikāsyasravaṇahalīmakaśvāsakāsakāmalā- pacyapasmāronmādavātaraktayoniretodoṣataimiryārocakāvipākacchardiśvayathūdaravisphoṭakādayaḥ 12 pittavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca; eteṣu hi virecanaṃ pradhānatamamityuktamagnyupaśame'gnigṛhavat||13||
viśeṣeṇa virecyānāha- kuṣṭhetyādi| visūcikāyāṃ virecanamuttarakālaṃ śeṣadoṣaharaṇārthaṃ jñeyam||13||
anāsthāpyāstu ajīrṇyatisnigdhapītasnehotkliṣṭadoṣālpāgniyānaklāntātidurbalakṣuttṛṣṇāśramārtātikṛśabhuktabhaktapītodakavamitaviriktakṛtanastaḥ karmakuddhabhītamattamūrcchitaprasaktacchardiniṣṭhīvikāśvāsakāsahikkābaddhacchidrodakodarādhmānālasakavisūcikāmaprajātāmātisāra- madhumehakuṣṭhārtāḥ||14|| tatrājīrṇyatisnigdhapītasnehānāṃ dūṣyodaraṃ mūrcchāśvayathurvā syāt, utkliṣṭadoṣamandāgnyorarocakastīvraḥ, yānaklāntasya kṣobhavyāpanno bastirāśu dehaṃ śoṣayet, atidurbalakṣuttṛṣṇāśramārtānāṃ pūrvoktodoṣaḥ syāt, atikṛśasya kārśyaṃ punarjanayet, bhuktabhaktapītodakayorutkliśyordhvamadho vā 13 vāyurbastimutkṣipya kṣipraṃ ghorān vikārāñjanayet, vamitaviriktayostu rūkṣaṃ śarīraṃ nirūhaḥ kṣataṃ kṣāra iva dahet, kṛtanastaḥkarmaṇo vibhraṃśaṃ bhṛśasaṃruddhasrotasaḥ 14 kuryāt, kruddhabhītayorbastirūrdhvamupaplavet, mattamūrcchitayo rbhṛśaṃ vicalitāyāṃ sañjñāyāṃ cittopaghātād vyāpat syāt, prasaktacchardirniṣṭhīvikāśvāsakāsahikkārtānāmūrdhvībhūto vāyurūrdhvaṃ bastiṃ nayet, baddhacchidrodakodarādhmānārtānāṃ bhṛśataramādhyāpya bastiḥ prāṇān hiṃsyāt, alasakavisūcikāmaprajātāmātisāriṇāmāmakṛto doṣaḥ syāt, madhumehakuṣṭhinorvyādheḥ punarvṛddhiḥ; tasmādete nāsthāpyāḥ||15||
anāsthāpyānāha- anāsthāpyāstvityādi| madhumehaśabdena sarvapramehagrahaṇam| dūṣyodaramiti sannipātodaram| yānaṃ rathādiyānam| dahed ‘bastiḥ’ iti śeṣaḥ| vibhraṃśamityatra ‘indriyāṇām’ iti śeṣaḥ| ūrdhvamupalpavediti mukhādibhirudgacchet| mattamūrcchitayorvyāpat syāditi madamūrcchārūpā vyāpat syādityāhuḥ| baddhodarādāvādhmātānāṃ bastirniṣidhyate; tena “snigdhāya baddhodariṇe” ityādinā yāvacca “nirūhaṃ sānuvāsanam” (ci.a.13) iti granthena nirūhavidhānamaviruddhaṃ bhavati; anye tu udarādhyāya eva ‘baddhodariṇe’ ityanena savibandhodariviṣayaṃ nirūhaṃ varṇayanti, tenātra sāmānyena baddhodare nirūhaniṣedho na viruddhaḥ||14-15||
śeṣāstvāsthāpyāḥ; viśeṣatastu sarvāṅgaikāṅgakukṣirogavātavarcomūtraśukrasaṅgabalavarṇamāṃsaretaḥkṣayadoṣādhmānāṅgasuptikrimikoṣṭhodāvartaśuddhātisāra- parvabhedābhitāpaplīhagulmaśūlahṛdrogabhagandaronmādajvarabradhnaśiraḥkarṇaśūlahṛdayapārśvapṛṣṭhakaṭīgrahavepanākṣepakagauravātilāghava- rajaḥkṣayārtaviṣamāgnisphigjānujaṅghorugulphapārṣṇiprapadayonibāhvaṅgulistanāntadantanakhaparvāsthiśūla- śoṣastambhāntrakūjaparikartikālpālpasaśabdogragandhotthānādayo 15 vātavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca; eteṣvāsthāpanaṃ pradhānatamamityuktaṃ vanaspatimūlacchedavat||16||
viśeṣeṇāsthāpyānāha- sarvāṅgetyādi| sphigādibhiḥ śūlaśoṣastambhāḥ sambadhyante||16||
ya evānāsthāpyāsta evānanuvāsyāḥ syuḥ; viśeṣatastvabhuktabhaktanavajvarapāṇḍurogakāmalāpramehārśaḥpratiśyāyārocakamandāgnidurbalaplīhakaphodarorustambhavarcobheda- viṣagarapītapittakaphābhiṣyandagurukoṣṭhaślīpadagalagaṇḍāpacikrimikoṣṭhinaḥ 16||17|| tatrābhuktabhaktasyānāvṛtamārgatvādūrdhvamativartate snehaḥ, navajvarapāṇḍurogakāmalāpramehiṇāṃ doṣānutkliśyodarañjanayet, arśasasyārśāṃsyabhiṣyandyādhmānaṃ kuryāt, arocakārtasyānnagṛddhiṃ punarhanyāt, mandāgnidurbalayormandataramagniṃ kuryāt, pratiśyāyaplīhādimatāṃ bhṛśamutkliṣṭadoṣāṇāṃ bhūya eva doṣaṃ vardhayet; tasmādete nānuvāsyāḥ||18|| ya evāsthāpyāsta evānuvāsyāḥ; viśeṣatastu rūkṣatīkṣṇāgnayaḥ kevalavātarogārtāśca; eteṣu hyanuvāsanaṃ pradhānatamamityuktaṃ mūle drumaprasekavat||19||
ananuvāsanaviṣayopadarśane anāsthāpyeṣu bhuktabhaktaḥ paṭhitaḥ, tavdyudāsārthamabhuktabhaktopādanam; anuvāsanamabhuktasyānāvṛtatvādūrdhvaṃ yāti, na tu nirūha iti viśeṣaḥ; anuvāsanaṃ tu snehasya sūkṣmatayā visaraṇaśīlaṃ 17 sāyaṃ dīyate; tena tāṃvatkālamabhojanācchūnyaśarīrasyordhvaṃ yāti| anuvāsanaṃ ca “śūle ca bhaktānabhinandane ca” (si.a.1) ityanena yadyapi vihitaṃ, tathā'pīha bhaktānabhinandanahetvantarbhūtāyāmarucau tanniṣedho na viruddhaḥ; anabhinandanaṃ hyaśraddhāmātraṃ vātakṛtam, arucistu sarvadā anicchā; kevalavātarogaścāśraddhā, śuddhavātarogayukto'nuvāsanārhaḥ| nirūhaprādhānyakhyāpane vanaspatimūlocchedanavadityanena mahārogādhyāyoktabastiprādhānyakhyāpanagranthopadarśanaṃ; “yathā vanaspatermūle cchinne skandhaśākhāvarohakusumaphalapalāśādīnāṃ niyato vināśastadvat” (sū.a.20) iti, mūle drumaprasekavaccetyanena kalpanāsiddhyuktaṃ- “mūle niṣikto hi yathā drumaḥ syāt” (si.a.1) ityādiyathoktānuvāsanaprādhānyakhyāpanagranthagrahaṇaṃ karoti||17-19||
aśirovirecanārhāstu ajīrṇibhuktabhaktapītasnehamadyatoyapātukāmāḥ snātaśirāḥ snātukāmaḥ kṣuttṛṣṇāśramārtamattamūrcchitaśastradaṇḍahatavyavāyavyāyāmapānaklāntanavajvaraśokābhitaptaviriktānuvāsitagarbhiṇīnavapratiśyāyārtāḥ, anṛtau durdine ceti||20|| tatrājīrṇibhuktabhaktayordoṣa ūrdhvavahāni srotāṃsyāvṛtya kāsaśvāsacchardipratiśyāyāñjanayet, pītasnehamadyatoyapātukāmānāṃ kṛte ca pibatāṃ mukhanāsāsrāvākṣyupadehatimiraśirorogāñjanayet, snātaśirasaḥ kṛte ca snānācchirasaḥ 18 pratiśyāyaṃ, kṣudhārtasya vātaprakopaṃ, tṛṣṇārtasya punastṛṣṇābhivṛddhiṃ mukhaśoṣaṃ ca, śramārtamattamūrcchitānāmāsthāpanoktaṃ doṣaṃ janayet, śastradaṇḍahatayostīvratarāṃ rujaṃ janayet, vyavāyavyāyāmapānaklāntānāṃ śiraḥskandhanetroraḥpīḍanaṃ, navajvaraśokābhitaptayorūṣmā netranāḍīranusṛtya timiraṃ jvaravṛddhiṃ ca kuryāt, viriktasya vāyurindriyopaghātaṃ kuryāt, anuvāsitasya kaphaḥ śirogurutvakaṇḍūkrimidoṣāñjanayet, garbhiṇyā garbhaṃ stambhayet sa kāṇaḥ kuṇiḥ pakṣahataḥ pīṭhasarpī vā jāyate, navapratiśyāyārtasya srotāṃsi vyāpādayet, anṛtau durdine ca śītadoṣān pūtinasyaṃ śirorogaṃ ca janayet; tasmādete na śirovirecanārhāḥ||21||
aśirovirecanārhānāha- aśirovirecanārhā ityādi| pātukāma iti snehādipānakāmaḥ, pānaklānto dināntare'pi pānajavyādhipīḍitaḥ| anṛtau śītagrīṣmavarṣāsu| durdine iti meghācchādite'hni| kṛte pibatāmiti śirovirecane kṛte snehān pibatāmityarthaḥ| kuṇiḥ kubjitakaraḥ 19; pīṭhasarpī paṅguḥ| anṛtau durdine cetyādau śītadoṣānityanena śītakāle dīyamānasya durdine ca kṛtasya pūtināsākartṛtvaṃ, grīṣmavarṣākṛtasya tu śirorogakartṛtvam; anye tu, anṛtudurdinamityanena avārṣikaṃ durdinamāhuḥ||20-21||
śeṣāstvarhāḥ, viśeṣatastu śirodantamanyāstambhagalahanugrahapīnasagalaśuṇḍikāśālūkaśukratimiravartmarogavyaṅgo pajihvikārdhāvabhedakagrīvāskandhāṃsāsyanāsikākarṇākṣimūrdhakapālaśirorogārditāpatantrakāpatānakagalagaṇḍa- dantaśūlaharṣacālākṣirājyarbudasvarabhedavāggrahagadgadakrathanādaya ūrdhvajatrugatāścavātādivikārāḥ paripakvāśca; eteṣu śirovirecanaṃ pradhānatamamityuktaṃ, taddhyuttamāṅgamanupraviśya muñjādīṣikāmivāsaktāṃ kevalaṃ vikārakaraṃ doṣamapakarṣati||22||
śirodantetyādinā viśeṣeṇa śirovirecanārhānāha| śirodantamanyābhiḥ stambhaśabdaḥ sambadhyate| pīnaso'tra pakvapratiśyāyaḥ, taruṇe ca pratiśyāye śirovirekaniṣedha iti na virodhaḥ| apatantrakaḥ apatānakabheda eva niḥsañjñaḥ; uktaṃ hi- “niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ” (si.a.9) iti| śūlaharṣacālā dantena sambadhyante| akṣirājī netrarājī 20, netrarogaviśeṣaḥ| vātavikāre'pyatravirecanaṃ sthānasambandhāgataśleṣmavātahantṛtvenaivopapannam| muñjādīṣikāmivāsaktāmiti muñjāccharāvayavādyathā īṣikā śarikā āsaktā ākṛṣyate muñjānupaghātena, tathā śirasi pakvo doṣo hriyata ityarthaḥ||22||
prāvṛṭśaradvasantetareṣvātyayikeṣu rogeṣu nāvanaṃ kuryāt kṛtrimaguṇopadhānāt; grīṣme pūrvāhṇe, śīte madhyāhne, varṣāsvadurdine ceti||23||
anṛtau śirovirecanaṃ niṣiddham, avasthāvaśena tadvidhānamāha- prāvṛḍityādi| itareṣviti hemantagrīṣmavarṣāsu| ātyayikeṣvitivacanādanātyayikeṣu gadeṣu niṣedhayati| ātyayike'pi śītādipratīkārārthamāha- kṛtrimaguṇopadhānāditi; kṛtrimaguṇopadhānaṃ rogabhiṣagjitīyoktaṃ kartavyam| grīṣmādiṣveva kālaviśeṣeṇauṣṇyādipratikriyāṃ darśayannāha- grīṣme pūrvāhṇe ityādi||23||
tatra ślokāḥ- iti pañcavidhaṃ karma vistareṇa nidarśitam| yebhyo yanna hitaṃ yasmāt karma yebhyaśca yaddhitam||24|| na 21 caikāntena nirdiṣṭe'pyarthe'bhiniviśedbudhaḥ| svayamapyatra vaidyena 22 tarkyaṃ buddhimatā bhavet||25|| utpadyeta hi sā'vasthā deśakālabalaṃ prati| yasyāṃ kāryamakāryaṃ syāt 23 karma kāryaṃ ca varjitam||26|| chardirhṛdrogagulmānāṃ vamanaṃ sve cikitsite| avasthāṃ prāpya nirdiṣṭaṃ kuṣṭhināṃ 24 bastikarma ca||27|| tasmāt satyapi nirdeśe kuryādūhya svayaṃ dhiyā| vinā tarkeṇa yā siddhiryadṛcchāsiddhireva sā||28||
adhyāyārthasaṅgrahamabhidhāya vamanādyaviṣayatvena tathā vamanādiviṣayatvena ca pratipādite vamanādinivṛttipravṛttiniścayaṃ niṣedhayannāha- na caikāntenetyādi| abhiniviśediti niścayaṃ kuryāt| tarkyamiti anuktamapyuhanīyam| buddhimatetivacanena abuddhimatāmanuktohaṃ niṣedhayati; uktaṃ hi- “tasmādbuddhimatāmūhāpohavitarkāḥ, alpabuddhestu yathoktānugamanameva 25 śreyaḥ” (vi.a.8) iti| atha kimarthaṃ yathoktānugamanameva śreya iti, tathā kimarthamekāntatāvadhāraṇaṃ na kartavyamityāha- utpadyatehītyādi| deśakālabalaṃ pratīti deśādibhedakṛtetyarthaḥ| kāryamakāryaṃ syāditi kartavyatayoktamakaraṇīyaṃ syāditi, tathā varjitaṃ ca yat karma tat kāryaṃ syādavasthāviśeṣāt| niṣiddhasyaivāvasthāvaśāt 26 kriyamāṇasya vamanāderudāharaṇamāha- chardihṛdrogetyādi| sve cikitsite iti chardicikitsādhyāye| avasthāṃ prāpya nirdiṣṭamityanena avasthāviśeṣa eva niṣiddhavidhānamutsargāpavādata ityavirodhaṃ darśayati; evamanyatrāpyapavādaviṣaye vamanādividhānamavasthāviśeṣaparatayā samādheyam| nyāyopapāditamuktaṃ cārthamupasaṃharannāha- tasmādityādi| śāstropadeśe satyapi svabuvdyaivaśāstrānugatayā'nuktamapi kartavyaṃ; yaduktaṃ- “pracaraṇamiva bhikṣukasya bījamiva karṣakasya sūtraṃ buddhimatāmalpamapyanalpajñānāya bhavati” (vi.a.8) iti||24-28||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne pañcakarmīyasiddhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne pañcakarmīyasiddhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘pañcakarmīyasiddhiṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘pañcakarmaprayogasya karmapravṛttinivṛttiviṣayajijñāsāmadhikṛtya’ iti pā.
  3. 3 ‘sadvaidyanṛpatidveṣṭā’ iti pā.
  4. 4 ‘hṛdayavikarṣaṇāt’ iti pā.
  5. 5 ‘antaḥkoṣṭhe visarpanta, stambhaṃ jāḍyaṃ vaicittyaṃ maraṇaṃ vā janayanti’ iti pā.
  6. 6 ‘śīghratarakāritvāddoṣāṇām’ iti pā.
  7. 7 ‘niṣiddheṣvavasthāyāṃ’ iti pā.
  8. 8 ‘viśeṣatastu’ iti kvacitpustake na paṭhyate
  9. 9 ‘durnāma’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate
  10. 10 ‘mahārogādhyāhāreṇa yojanīyam’ iti pā.
  11. 11 ‘ādhmātasya purīṣagrathite koṣṭhe’ iti pā.
  12. 12 ‘…netranāsikāsyaśravaṇarogagudameḍhrapāka…’ iti pā.
  13. 13 ‘ūrdhvamadho vā kṣipraṃ bastirghorān’ iti pā.
  14. 14 ‘bhṛśaṃ sanniruddhasrotasaṃ’ iti pā.
  15. 15 ‘…bāhvaṅgulitalāṃsadantapārśvāsthiśūlaśoṣa…’ iti pā.
  16. 16 ‘…pītakaphābhiṣyanda…’ iti pā.
  17. 17 ‘visarpaṇaśīlatayā’ iti pā.
  18. 18 ‘snātasya pratiśyāyaṃ’ iti pā.
  19. 19 ‘naṣṭakaraḥ’ iti pā.
  20. 20 ‘rāgo netrarogaviśeṣaḥ’ iti pā.
  21. 21 ‘na caitadevaṃ nirdiṣṭamekāntena samāśrayet’ iti pā.
  22. 22 ‘bhiṣajā’ iti pā.
  23. 23 ‘syādakāryaṃ kāryameva ca’ iti pā.
  24. 24 ‘kuṣṭhārte’ iti pā.
  25. 25 ‘yathoktācaraṇameva’ iti pā.
  26. 26 ‘…vasthāviśeṣe’ iti pā.