3. bastisūtrīyā siddhiḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto bastisūtrīyāṃ 1 siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye vamanādipravṛttiviṣayādikamabhidhāya 2 kalpanāsiddhyuktabastikalpanāyāḥ prapañcenābhidhānārthaṃ bastisūtrīyā siddhirucyate| basteritikartavyatābhidhāyakasūtramadhikṛtya kṛtā siddhirbastisūtrīyasiddhiḥ||1-2||
kṛtakṣaṇaṃ śailavarasya ramye sthitaṃ dhaneśāyatanasya pārśve| maharṣisaṅghairvṛtamagniveśaḥ punarvasuṃ prāñjaliranvapṛcchat||3|| bastirnarebhyaḥ kimapekṣya dattaḥ syāt siddhimān kimmayamasya netram| kīdṛkpramāṇākṛti kiṅguṇaṃ ca kebhyaśca kiṃyoniguṇaśca bastiḥ||4|| nirūhakalpaḥ praṇidhānamātrā snehasya kā vā śayane vidhiḥ kaḥ| ke bastayaḥ keṣu hitā itīdaṃ śrutvottaraṃ prāha vaco maharṣiḥ||5||
dhaneśāyatanasyeti himālayasya| bastirnarebhya ityādayo daśa praśnāḥ| netraṃ nalikā| kiṃyoniguṇaśca bastirityatra bastiḥ bastipuṭakaḥ, yoniḥ prabhavasthānam| snehasya vā keti anuvāsanasya kā praṇidhānamātrā| anuvāsanasya 3 cātra prapañco'bhidhātavyaḥ; tenānuvāsanasya kalpamātrapraśno'tra boddhavyaḥ; yadā tu ‘snehasya vā kaḥ’ iti pāṭhaḥ, tadā snehasya nirūhadinadīyamānasya ko vidhirityarthaḥ, sa cottaragranthena saṅgatārtha eva| ke bastayaḥ keṣu hitā iti kebhyaḥ puruṣebhyaḥ kiṃyonayā hitā bastaya ityarthaḥ||3-5||
samīkṣya 4 doṣauṣadhadeśakālasātmyāgnisattvādivayobalāni| bastiḥ prayukto niyataṃ guṇāya syāt sarvakarmāṇi ca siddhimanti||6||
samīkṣyetyādi| atra doṣādayo ye daśa parīkṣaṇīyāḥ proktāsteṣveva upakalpanīyoktadoṣabheṣajādyekādaśakasya tathā rogabhiṣagjitīyoktadaśaparīkṣyasyāvarodho vyākhyeyaḥ; anuktāvarodhaścāyaṃ yonivyāpattika evāsmābhirukto'nusaraṇīyaḥ| samīkṣyeti jñānapūrvakamavekṣya| sarvakarmāṇi ceti vamanādīni ca doṣādīnapekṣya prayuktāni guṇakarāṇi bhavanti||6||
suvarṇarūpyatraputāmrarītikāṃsyāsthiśastradrumaveṇudantaiḥ 5| nalairviṣāṇairmaṇibhiśca taistairnetrāṇi kāryāṇi su(tri)karṇikāni 6||7||
kimmayamasya netramityasya praśnasyottaraṃ- suvarṇetyādi| trapu vaṅgaṃ, rītiḥ pittalam| viṣāṇairiti mahiṣādiśṛṅgaiḥ| sukarṇikānīti susamāhitakarṇikāni; ‘trikarṇikāni’ iti kecit paṭhanti, trikarṇikatvaṃ cāgre vakṣyamāṇam||7||
ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasammitāni ṣaḍviṃśatidvādaśavarṣajānām| syurmudgakarkandhusatīnavāhicchidrāṇi vartyā'pihitāni caiva||8|| yathāvayo'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ mūlāgrayoḥ syuḥ pariṇāhavanti| ṛjūni gopucchasamākṛtīni ślakṣṇāni ca syurguḍikāmukhāni||9|| syāt karṇikaikā'gracaturthabhāge mūlāśrite bastinibandhane dve|10|
‘kīdṛkpramāṇākṛti’ ityasyottaraṃ- ṣaḍityādi| tatra ṣaḍaṅgulamekavarṣāt prabhṛti yāvat ṣaḍvarṣaṃ, dvādaśavarṣasyāṣṭāṅgulaṃ netraṃ bhavati, viṃśativarṣasya dvādaśāṅgulaṃ netraṃ bhavati| atra vyutkramābhidhānena ṣaḍvarṣādarvāgviṃśativarṣādūrdhvaṃ ca netramānavikalpo nāsti, ṣaḍvarṣādūrdhvaṃ netramānavikalpo'stīti darśayati; tena ṣaḍvarṣādūrdhvaṃ pratyabdamaṅgulatṛtīyabhāgavṛddhirbhavati, dvādaśādūrdhvaṃ pratyabdamardhāṅgulavṛddhiḥ, evamuktamānapūraṇaṃ bhavati| suśrute netramānabheda uktaḥ, sa nātivirodhakāritayā upekṣaṇīya eva| uktaṃ hi tatra- “sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulaṃ netraṃ, pañcaviṃśativarṣādūrdhvaṃ dvādaśāṅgulam” (su.ci.a.35) iti| mudgādivāhicchidratvaṃ yathāsaṅkhyaṃ ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulanetreṣu jñeyam| karkandhuśabdeneha śṛgālabadarī 7 svalpā gṛhyate; uktaṃ hi suśrute- “kolāsthimātracchidraṃ” (su.ci.a.35) iti| bṛhadbadarīgrahaṇe 8 tu kaniṣṭhāpramāṇāgraṃ tadvahanaṃ nārhati; kecidevaṃ virodhaṃ paśyanto badarāsthimajjānamiha karkandhūśabdena grāhayanti| satīnaḥ vartulakalāyaḥ| vartyā'pihitānīti dravyāntarapraveśanirāsārthaṃ vartyā'pihitamukhāni kartavyāni| yathāvaya iti yasmin vayasi 9 netraṃ vihitaṃ, tadvayaḥsthasyaivāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ yathāsaṅkhyaṃ mūle'gre ca tulyapariṇāhaṃ netraṃ kartavyam| ṛjūnītyādinā netraguṇānāha| ślakṣṇānīti akarkaśāni| guṭikāmukhānītyanena vartulamukhatayā'tīkṣṇamukhatāṃ darśayati| ekā karṇikā'gre kartavyā netrasyāntaḥpraveśanirāsārthaṃ, bastinibandhane dve iti bastinibandhanaprayojanake dve||8-9||-
jāradgavo māhiṣahāriṇau vā syācchaukaro bastirajasya vā'pi||10|| dṛḍhastanurnaṣṭasiro vigandhaḥ kaṣāyaraktaḥ sumṛduḥ suśuddhaḥ 10| nṛṇāṃ vayo vīkṣya yathānurūpaṃ netreṣu yojyastu subaddhasūtraḥ||11||
kebhyaśca kiṃyoniguṇaśca bastirityasyottaraṃ- jāradgava ityādi|- jāradgavaḥ vṛddhagobhavaḥ| bastiriti mūtrāśayapuṭakam| naṣṭasira iti samuddhṛtasirāsantatiḥ 11| vigataḥ pūtigandho yasya sa vigandhaḥ| kaṣāyarakta iti kaṣāyabhāvanayā raktīkṛtaḥ 12| vayo vīkṣya yathānurūpamiti vayobhedena yathoktena yo bastiryasyocitapramāṇo bhavati, sa tasya netre nibandhanīyaḥ| etena ‘kebhyaḥ ko bastiḥ’ ityasyottaraṃ bhavati||10-11||
basteralābhe plavajo galo vā syādaṅkapādaḥ sughanaḥ paṭo vā|12|
bastyaprāptāvanukalpavidhimāha- basteralābhe ityādi| plavaja iti prasevakagalaḥ pakṣī ‘plava’ iti khyātaḥ| aṅkapādaḥ carmacaṭakaḥ, tasya carma grāhyaṃ bastyartham|12|
āsthāpanārhaṃ puruṣaṃ vidhijñaḥ samīkṣya puṇye'hani śuklapakṣe||12|| praśastanakṣatramuhūrtayoge jīrṇānnamekāgramupakrameta 13|13|
‘nirūhakalpaḥ’ ityādipraśnasyottaram- āsthāpanārhamityādi| śuklapakṣe iti śuklapakṣasya sarvārambheṣu praśastatvāt, hārītena tu kṛṣṇapakṣa evātra vihitaḥ; uktaṃ hi- “kṛṣṇapakṣe kāryaṃ, janmani sarvarogā hatāḥ suhatā bhavantīti vadanti śāstrajñāḥ; śukle devā jātāḥ, kṛṣṇe'surāśca sarvarogāśca; tasmādrogacikitsā kṛṣṇe sadaiva kartavyā” iti| ekāgramiti bastiprayogaikamanasam||12||-
balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dve pañcamūle ca palonmitāni||13|| aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsācchāgāt pacedapsu caturthaśeṣam| pūtaṃ yavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāhvāghanapippalīnām||14|| kalkairguḍakṣaudraghṛtaiḥ satailairyutaṃ sukhoṣṇaistu picupramāṇaiḥ| guḍāt palaṃ dviprasṛtāṃ tu mātrāṃ snehasya yuktyā madhu saindhavaṃ 14 ca||15|| prakṣipya bastau mathitaṃ khajena subaddhamucchvāsya 15 ca nirvalīkam| aṅguṣṭhamadhyena mukhaṃ pidhāya netrāgrasaṃsthāmapanīya vartim||16|| tailāktagātraṃ kṛtamūtraviṭkaṃ nātikṣudhārtaṃ śayane manuṣyam| same'thaveṣannataśīrṣake 16 vā nātyucchrite svāstaraṇopapanne||17|| savyena pārśvena sukhaṃ śayānaṃ kṛtvarjudehaṃ svabhujopadhānam| saṅkocya 17 savyetaradasya sakthi vāmaṃ prasārya praṇayettatastam||18|| snigdhe gude netracaturthabhāgaṃ snigdhaṃ śanaiṛujvana 18 pṛṣṭhavaṃśam| akampanāvepanalāghavādīn pāṇyorguṇāṃścāpi vidarśayaṃstam 19||19|| prapīḍya caikagrahaṇena dattaṃ netraṃ śanaireva tato'pakarṣet|20|
balāmityādinā 20 bastividhānamāha| palonmitatvamiha triphalāpañcamūlyorapi pratidravyam| phalānīti madanaphalāni, tāni cākṛtyaivāṣṭāviha| atra balādīnāmauṣadhānāmautsargikakvāthavidhinā'ṣṭamadanaphalādhikaṣaṭṣaṣṭipalatvaṃ “kvāthaḥ 21 kvāthyasamaḥ” itivacanād bahukvātho bhavati; bastau ca puṭatrayadāne'pi pratipuṭake daśapalakvāthadānaniyamāt triṃśatpalāni paramupayujyante, śeṣastu yadyapi niṣprayojanastathā'pi maharṣivacanādyāvatpramāṇamuktaṃ tāvataiva 22 kriyamāṇaḥ kvātho'tra guṇavān bhavatīti, tena na mīmāṃsyametat; uktaṃ hi- “yathā kurvanti, sa upāyaḥ” (sū.a.26); iti kiṃvā, upayuktakvāthyadravyamānavibhāgodāharaṇārthametaduktaṃ 23, tena tadanusāreṇopayuktakvāthasādhanayogyamānameva kvāthyaṃ grahītavyam| yavānyādīnāṃ pratyekaṃ pratinirūhaṃ picumānatvaṃ; picuḥ karṣaḥ| snehasyeti ghṛtatailasya, uktatvāt 24| etacca snehamānaṃ prakṛtisthe puruṣe vakṣyamāṇavyavasthayā jñeyam| ‘yuktyā madhusaindhave ca’ ityanena madhusaindhavayoḥ prakṛtyādyapekṣayā'niyataṃ mānaṃ darśayati; cakāro māṃsarasakṣīragomūtrādīnāṃ cāniyataṃ mānaṃ darśayati; eṣāṃ ca mānavyavasthāmagre kaṣāyamānaprastāve darśayiṣyāmaḥ| ucchvāsyeti ucchvāsanena dravyābhighātajanitavātanirgamamicchati| nirvalīkamiti kriyāviśeṣaṇam| netrāgrasaṃsthāmiti prathamaṃ dravanirgamādipratiṣedhārthaṃ nalikāgramukhadattāṃ vartim| tailāktagātramiti abhyaṅgasāhacaryāt svedo'pi jñeyaḥ, tenābhyaktasvinnamityarthaḥ; uktaṃ hyanyatra “anuvāsitamāsthāpayedabhyaktasvinnaśarīram” (su.ci.a.38) iti| prastāvāgataśayanavidhimāha- śayane manuṣyamityādi| same'thaveṣannataśīrṣake veti vikalpadvayamāturecchayā kartavyaṃ; kiṃvā, unnatakaṭīdeśasya puruṣasya samaṃ, tucchakaṭīkasyonnataśīrṣaṃ śayanaṃ vidheyam, evaṃ hi tayoḥ samyagbastirdehānusārī bhavati| savyeneti vāmena; vāmapārśvaśayanaprayojanaṃ ‘vāmāśraye hi’ ityādinā vakṣyamāṇam| manuṣyaṃ yathoktasarvaguṇaṃ kṛtvā taṃ praṇayediti sambandhaḥ| svabhujopadhānaṃ yathā bhavati tathā śayānam; upadhānaṃ gaṇḍuḥ| savyetarad dakṣiṇam| sakthi jaṅghā| vāmaṃ sakthi prasārya, tadupari dakṣiṇaṃ sakthi saṅkocya, visṛtasavyasakthisaṅkucitadakṣiṇasakthītyarthaḥ| snigdhe gude netracaturthabhāgamiti karṇikāvacchinnaṃ sarvaṃ caturthabhāgamiti| anu pṛṣṭhavaṃśamiti pṛṣṭhavaṃśamanugataṃ kṛtvā| akampanetyādau kampanaṃ calanaṃ, vepanaṃ vepathuḥ, lāghavaṃ śīghrakriyatā; ādiśabdena bastigrahaṇapīḍanādi gṛhyate| vidarśayanniha sampādayan| prapīḍya caikagrahaṇena dattamityanena viśramya punaḥ pīḍanaṃ vāyujanakaṃ niṣedhayati||13-19||-
tiryak praṇīte tu na yāti dhārā gude vraṇaḥ syāccalite tu netre||20|| dattaḥ śanairnāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvatyatipīḍitaśca| śītastvatistambhakaro vidāhaṃ mūrcchāṃ ca kuryādatimātramuṣṇaḥ||21|| snigdho'tijāḍyaṃ pavanaṃ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇastvayogam| karoti mātrābhyadhiko'tiyogaṃ kṣāmaṃ tu sāndraḥ sucireṇa caiti||22|| dāhātisārau lavaṇo'ti kuryāttasmāt suyuktaṃ samameva dadyāt|23|
tiryakpraṇidhānādidoṣamāha- tiryagityādi| na yāti dhāreti tiryakpraṇidhāne sati gudavalīrodho bhavati, tena dhārā na yāti| atistambhakara iti bastirdehasya stambhaṃ karoti| jāḍyamiti śarīrajaḍatā| tanvalpamātrālavaṇastvayogamiti tanurvā, alpamātralavaṇo 25 vā| sāndraḥ tanuviparītaḥ, kṣāmaṃ puruṣaṃ kuryāt| lavaṇo'tīti atimātralavaṇaḥ| tasmāditi yathoktavidhāneṣu doṣanidarśanāt| suyuktamiti tiryakpraṇidhānādirahitaṃ, śītatvādirahitaṃ ca||20-22||-
pūrvaṃ hi dadyānmadhu saindhavaṃ tu snehaṃ vinirmathyaṃ tato'nu kalkam||23|| vimathya saṃyojya punardravaistaṃ bastau nidadhyānmathitaṃ 26 khajena|24|
‘pūrvaṃ hi dadyād’ iti granthaṃ kecidanārṣamāhuḥ; tantrāntareṣu tvasyārthasya dṛṣṭatvādyukta evāyaṃ pāṭhaḥ; ucyate hi suśrute “dattvā''dau saindhavasyākṣaṃ madhunaśca paladvayam 27| pātre talena mathnīyāt” (su.ci.a.38) ityādi| punardravaistamityatra dravaśabdena kvāthasya 28 grahaṇam||23||-
vāmāśraye 29 hi grahaṇīgude ca tat pārśvasaṃsthasya sukhopalabdhiḥ||24|| līyanta evaṃ valayaśca tasmāt savyaṃ śayāno'rhati bastidānam|25|
vāmapārśvaśayanaṃ yaduktaṃ tasya prayojanamāha- vāmāśraye ityādi| vāmāśraye 30 yasmād grahaṇīgude, tena vāmapārśvasuptasya grahaṇīgude prakṛtisthe bhavataḥ, prakṛtisthe ca gude gudasya bastinā samyagupaśleṣād 31 vyāptirbhavati, tathā 32 valayaśca līnā bhavanti, tena sukhaṃ bastiryāti, grahaṇīgudayoḥ prakṛtisthatayā ca bastirvyāpya sukhaṃ grahaṇīṃ bhāvayatīti boddhavyam||24||-
viḍvātavego yadi cārdhadatte niṣkṛṣya mukte praṇayedaśeṣam 33||25|| uttānadehaśca kṛtopadhānaḥ syādvīryamāpnoti tathā'sya deham 34|26|
viḍvātetyādau niṣkṛṣya mukte iti nalikāmākṛṣya viḍvātavege mukte| datte tu bastau uttānadehaḥ kṛtopadhānaśca syāt| etatkaraṇaprayojanamāha- vīryamāpnotītyādi||25||-
eko'pakarṣatyanilaṃ svamārgāt pittaṃ dvitīyastu kaphaṃ tṛtīyaḥ||26||
eko'pakarṣatītyādi| etadvātādibhedena ekādibastidānavidhānaṃ; na tu tridoṣe prathamo vātaṃ jayati, dvitīyaḥ pittaṃ jayati, tṛtīyaḥ kaphamityādi vyākhyeyaṃ; yataḥ, “snigdhoṣṇa ekaḥ pavane samāṃsaḥ” ityādinā pavanādibhedenaiva saṅkhyāniyamaṃ kariṣyati| evaṃ 35 svamārgāccānilameko bastirapakarṣati, pittaṃ dvitīyastu svamārgāditi pittaṃ dvāveva jayataḥ 36, kaphaṃ traya eva jayantīti jñeyaṃ; svamārgāditi svasthānāt| yadyapi ca bastiḥ 37 pakvāśayagatameva doṣaṃ jayatītyuktaṃ, tathā'pi pittādisthāne'pi viśeṣabastividhisāmarthyāddoṣaharaṇamucyate; tena, utsargatastadgatadoṣaharaṇaṃ viśiṣṭavidhānena ca sthānāntaragatadoṣaharaṇaṃ bhavati| ayamartho jatūkaṇe'pyucyate- “bastiḥ kāryaḥ sakṛdbastisthānaśaktyā'nilādiṣu” iti| atra dvitīyaḥ pittamapakarṣati, tṛtīyaḥ kaphamapakarṣatītyucyate; tathā'pi prathamadvitīyayorapi pittakaphāpahatvamastyeva 38, paraṃ dvitīyena pittāpaharaṇaṃ, tṛtīyena ca kaphāpaharaṇaṃ sthānapratyāsattyā kriyata iti kṛtvā dvitīyaḥ pittaṃ harati, tṛtīyaḥ kaphaṃ haratīti coktam| pittakaphayośca yadyapi sukhaṃ cikitsitaṃ bastirna bhavati, tathā'pi vātāvarake vātānubandhe vā pitte kaphe caitadbastidānaṃ jñeyam; uktaṃ hi suśrute- “bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate” (su.ci.a.35) iti||26||
pratyāgate koṣṇajalāvasiktaḥ śālyannamadyāttanunā rasena| jīrṇe tu sāyaṃ laghu cālpamātraṃ bhukto'nuvāsyaḥ paribṛṃhaṇārtham||27|| nirūhapādāṃśasamena tailenāmlānilaghnauṣadhasādhitena| dattvā sphicau pāṇitalena hanyāt snehasya śīghrāgamarakṣaṇārtham||28|| īṣacca pādāṅguliyugmamāñcheduttānadehasya 39 talau pramṛjyāt| snehena pārṣṇyaṅgulipiṇḍikāśca ye cāsya gātrāvayavā rugārtāḥ||29|| tāṃścāvamadgīta sukhaṃ tataśca nidrāmupāsīta kṛtopadhānaḥ|30|
śālyannamityādau jīrṇe iti āsthāpanopalepe koṣṭhasthe jīrṇe| tanumāṃsarasādibhojanaṃ ceha nirūheṇa manāgupahatasya vahneḥ paripālanārtham| peyādikramastvatra na kriyate, virecanavadihāmasyābhāvāt; ata eva suśrute peyādikramaṃ tyaktvā rasādikrama uktaḥ| paribṛṃhaṇārthamityanena lekhanārthaṃ kriyamāṇe nirūhe paribṛṃhaṇārthamanuvāsanaṃ tadahaḥ kartavyamiti darśayati| ata eva kalpanāsiddhāvapi- “narastato niśyanuvāsanārhaḥ” (si.a.1) ityanena tadaharanuvāsanasyāvaśyakatvamuktaṃ 40; jatūkarṇe'pyuktaṃ- “jīrṇe sāyaṃ kṛtānnaṃ ca puṣṭyarthamanuvāsayet” iti| nirūhapādāṃśasamena taileneti nirūhapādapramāṇena, caturviṃśatipale nirūhe ṣaṭpalena snehenetyarthaḥ; iyaṃ cottamā mātrā'nuvāsanasya; uktaṃ hyanyatra- “uttamā ṣaṭpalī proktā madhyamā tripalī bhavet| kanīyasī 41 sārdhapalā tridhā mātrā'nuvāsane” iti; suśrute'pyetāvanmānameva snehasyānuvāsana mātrābastivibhāgenānuvāsane uktam| snehaśīghrāgamanarakṣārthaṃ vidhānamāha- īṣadityādi| tacca pādāṅgulyottānadehasya mātrāśataṃ sthāpanaṃ kartavyam| nirūhe tu triṃśanmātrākālaṃ yāvaduttānasya sthāpanaṃ manyante| pādāṅguliyugmamiti parvasandhiḥ| āñchediti 42 ākarṣet| nidrāmupāsīteti vacanaṃ kriyāntarasya niṣedhārtham||27-29||-
bhāgāḥ kaṣāyasya tu pañca, pitte snehasya ṣaṣṭhaḥ prakṛtau sthite ca||30|| vāte vivṛddhe tu caturthabhāgo, mātrā nirūheṣu kaphe'ṣṭabhāgaḥ|31|
samprati trividho yo dvādaśaprasṛto nirūhastasya kaṣāyasnehamātrāṃ nirūpayannāha 43 - bhāgā ityādi| bhāgāḥ kaṣāyasya pañcetyanena sarvatraiva doṣe svasthe ca puruṣe dvādaśaprasṛtabhāgarūpe nirūhe pañcabhāgāḥ kaṣāyasya bhavanti, tena pañca prasṛtāḥ kaṣāyasya| snehasya ca doṣabhedena svasthe ca mānabhedamāha- pitte ityādi| pitte snehasya ṣaṣṭhaḥ, tathā prakṛtau sthite ca puruṣe svasthe ṣaṣṭha ityarthaḥ; tatra ṣaṇṇāṃ pūraṇaḥ ṣaṣṭhaḥ, tena dvādaśaprasṛtasya ṣaṣṭho bhāgo dviprasṛtaṃ bhavati| snehaśabdena ghṛtatailādigrahaṇam| vāte tu vṛddhe caturtho bhāgaḥ; snehacaturtho bhāgaḥ prasṛtatrayam| aṣṭabhāga iti sārdhaḥ prasṛtaḥ| asminnarthe hārītaḥ- “kvāthasya pañcaprasṛtā vibhāgāḥ, snehasya ṣaṣṭho hyadhike tu pitte| svasthe ca tāvat, pavane caturthaḥ, kaphe'ṣṭamo'tyantagate(?) vikalpaḥ” iti| eṣā snehamātrā hīnamātre'pi nirūhe kvāthasnehayoruktamātrānusāreṇa yojanīyā; śeṣaṇāṃ tu madhukalkasaindhavānāmiha mātrāniyamo noktaḥ, teṣāmapi prakṛtyādibhadenāniyatatvāt; tena madhvādīnāṃ prakṛtyādyanusāreṇa prasṛtamānena dvādaśaprasṛtatvaṃ pūraṇīyam| tatra jatūkaṇapratyayāt sarvatra kalkasya paladvayaṃ bhavati| uktaṃ hi tatra “caturviṃśatike puṭake peṣyāṇāṃ dvipalaṃ, kiñcicca madhusaindhavāt, sneho vakṣyamāṇaḥ, śeṣaṃ kaṣāyasya; vāte tailaṣaṭpalaṃ svasthe ca; catvāri pitte ghṛtasya, kaphe trīṇi tailasya” iti; saindhavaṃ tu karṣapramāṇamasti; yataḥ suśrute- “saindhavākṣaṃ samādāya madhunaḥ prasṛtadvayam” (su.ci.a.38) ityādyuktam; hārīta tu- “kṣaudraṃ tu deyaṃ prasṛtapramāṇaṃ dvitīyamāhurlavaṇasya cākṣam” ityuktaṃ; tenānayā diśā saindhavamadhukalpanā| yathoktakaṣāyasnehakalkamadhusaindhavāpūritāṃśapūraṇaṃ cāvāpenaiva kartavyam; āvāpaścātrānukto'pyuttaratra vakṣyamāṇo vātādibhedena māṃsarasakṣīragomūtrādiko jñeyaḥ| vakṣyati hi- “snigdhoṣṇa ekaḥ pavane nirūho, dvau svāduśītau payasā ca pitte| trayaḥ samūtrāḥ kaṭukoṣṇatīkṣṇāḥ kaphe nirūhā na paraṃ vidheyāḥ” iti| hārīta'pyuktaṃ “snehaṃ guḍaṃ māṃsarasaṃ payaśca hyamlāni mūtrāṇi ca saindhavaṃ ca| etāni sarvāṇyapi yojayīta nirūhayoge madanāt phalaṃ ca” iti| yattu tantrāntare- dvādaśaprasṛtapūraṇaṃ prati pratidravyavibhāgenoktaṃ; yathā- “dattvā''dau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam| vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtatrayam| ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtaṃ kṣipet| sammūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtasammitam|| vitarecca tadāvāpamante 44 dviprasṛtonmitam| evaṃ sukalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet” (su.ci.a.38) iti; tadvātaviṣayameva, snehasya vātaghnatvāt; kintvatra yaccatuḥprasṛtaṃ kaṣāyasya manyate, tadasmattantrānumatameva 45| yattvanye paṭhanti- “madhusnehanakalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt| trīṇi ṣaṭ dve daśa trīṇi palānyanilarogiṇām|| pitte catvāri catvāri dve dvipañca catuṣṭayam 46| ṣaṭ trīṇi dve daśa trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam” iti; tadasmattantrānugatatvādanumatameva||30||-
nirūhamātrā prasṛtārdhamādye varṣe tato'rdhaprasṛtābhivṛddhiḥ||31|| ādvādaśāt syāt prasṛtābhivṛddhiraṣṭādaśād dvādaśataḥ paraṃ syuḥ| āsaptatestadvihitaṃ 47 pramāṇamataḥ paraṃ ṣoḍaśavadvidheyam||32|| nirūhamātrā prasṛtapramāṇā bāle ca vṛddhe ca mṛdurviśeṣaḥ|33|
idānīṃ vayobhedena nirūhapramāṇaṃ darśayannāha- nirūhetyādi| ādye varṣe bālasya palamāne nirūhe kvāthādi yathoktamānānusāreṇa vaktavyam; ardhaprasṛtābhivṛddhiḥ tataḥ prativarṣaṃ bhavati; tena dvādaśavarṣe ṣaṭprasṛto bastirbhavati; dvādaśādūrdhvamaṣṭādaśavarṣaparyantaṃ prativarṣaṃ prasṛtavṛddhyā dvādaśaprasṛtapūraṇaṃ bhavati; ‘dvādaśataḥ paraṃ syuḥ’ ityanenādhikapramāṇabastimānaṃ mahātyayakaraṃ kaiścidanumataṃ niṣedhayati; yathā hārīte ekīyamataṃ paṭhyate- “ardhāḍhakaṃ paramatamaṃ 48 pramāṇam” iti 49; tathā suśrute'pi (?)- “dvādaśaprasṛtaṃ kecit triṃśatpalamathā'pare” ityādi| bastimānaṃ darśayitumāha- āsaptaterityādi| āsaptatestaditi dvādaśaprasṛtamānaṃ saptatiṃ yāvadbhavati| ṣoḍaśavaditi daśaprasṛtapramāṇam| bālavṛddhayoryathoktaprasṛtamānaviṣayaṃ darśayan 50 tatrānyaṃ viśeṣamāha- nirūhamātretyādi| bālavṛddhayoryathoktaiva nirūhamātrā prasṛtapramāṇā kāryā, viśeṣeṇa tayorbastirmṛduḥ kāryaḥ| tīkṣṇatvamārdavakaraṃ ca vidhānaṃ vakṣyati; yathā- “tīkṣṇatvaṃ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrādyairmārdavaṃ tathā” (si.a.7) iti||31-32||-
nātyucchritaṃ nāpyatinīcapādaṃ sapādapīṭhaṃ śayanaṃ praśastam||33|| pradhānamṛdvāstaraṇopapannaṃ prākśīrṣakaṃ śuklapaṭottarīyam|34|
samprati ‘śayane vidhiḥ kaḥ’ iti praśnasyottaramāha- nātyucchritamityādi| pūrvaṃ yaḥ śayanavidhiruktaḥ sa tātkālikaḥ, ayaṃ tūttarakālika iti viśeṣaḥ| pradhānaṃ mahanmṛdu cāstaraṇaṃ pradhānamṛdvāstaraṇaṃ, tenopapannaṃ yuktam| prākśīrṣakamiti “prācyāṃ diśi sthitā devāstatpūjārthaṃ ca prākśirāḥ” (su.sū.a.19) iti vacanāt||33||-
bhojyaṃ punarvyādhimavekṣya tadvat 51 prakalpayedyūṣapayorasādyaiḥ||34|| sarveṣu vidyādvidhimetamādyaṃ vakṣyāmi bastīnata uttarīyān|35|
yūṣādi bhojyavidhānaṃ yathākramaṃ kaphe, pitte, vāte; kiṃvā, agnyapekṣaṃ yathāyogyatayā vyākhyeyam| yathoktavidhānaṃ vakṣyamāṇavidhiṣu kartavyatayā darśayannāha- sarveṣvityādi| etadādyamiti pradhānam, autsargikamiti yāvat; tena viśeṣavidhānenāpavādo'pyasya bhaviṣyatīti sūcayati||34||-
dvipañcamūlasya raso'mlayuktaḥ sacchāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ||35|| trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ| sthirādivargasya balāpaṭolatrāyantikairaṇḍayavairyutasya||36|| prastho rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamastu yāvat| priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca||37|| syāddīpano māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ cāpi dadāti bastiḥ 52| eraṇḍamūlaṃ tripalaṃ palāśā 53 hrasvāni mūlāni ca yāni pañca||38|| rāsnāśvagandhātibalāguḍūcī punarnavāragvadhadevadāru| bhāgāḥ palāṃśā madanāṣṭayuktā 54 jaladvikaṃse kvathite'ṣṭaśeṣe||39|| peṣyāḥ śatāhvā hapuṣā priyaṅguḥ sapippalīkaṃ madhukaṃ balā 55 ca| rasāñjanaṃ vatsakabījamustaṃ bhāgākṣamātraṃ 56 lavaṇāṃśayuktam||40|| samākṣikastailayutaḥ samūtro bastirnṛṇāṃ dīpanalekhanīyaḥ| jaṅghorupādatrikapṛṣṭhaśūlaṃ kaphāvṛtiṃ mārutanigrahaṃ ca||41|| viṇmūtravātagrahaṇaṃ saśūlamādhmānatāmaśmariśarkare ca| ānāhamarśograhaṇīpradoṣāneraṇḍabastiḥ śamayet prayuktaḥ||42|| catuṣpale tailaghṛtasya bhṛṣṭācchāgācchatārdho dadhidāḍimāmlaḥ| rasaḥ sapeṣyo balamāṃsavarṇaretognidaścāndhyaśirortiśastaḥ 57||43|| jaladvikaṃse'ṣṭapalaṃ palāśāt paktvā raso'rdhāḍhakamātraśeṣaḥ| kalkairvacāmāgadhikāpalābhyāṃ 58 yuktaḥ śatāhvādvipalena cāpi||44|| sasaindhavaḥ kṣaudrayutaḥ satailo deyo nirūho balavarṇakārī| ānāhapārśvāmayayonidoṣān gulmānudāvartarujaṃ ca hanyāt||45||
‘ke bastaya’ ityādipraśnasyottaraṃ- dvipañcamūlasyetyādi| atra māṃsaṃ daśamūlasamam| rasaḥ kvāthaḥ| amlaṃ kāñjikādi| sapūrvapeṣya iti balādyuktakalkayuktaḥ| trisnehayukta ityanena, majjaparityāgaṃ sarvabastisiddhaṃ smārayati; uktaṃ hyanyatra- “vijñeyastrividhaḥ sneho bastyartha majjavarjitaḥ” iti| sthirādivargasyetyādau madhusaindhave yadyapi sāmānyenoktabastividhānalabdhe, tathā'pi tailādīnāmatrāprakarṣārthaṃ punastayorabhidhānaṃ, kiṃvā sāmānyavidhismaraṇārthamatrābhidhānam; evamanyatrāpi sāmānyavidhiprāptasya punarabhidhāne vyākhyeyam| eraṇḍamūlamityādau palāśā śaṭī| hrasvāni mūlānīti sthirādipañcamūlam| kaṃsa āḍhakaḥ| bhāgākṣamātramiti bhāgenākṣamātram| chāgācchatārdha iti pañcāśatpalo bhavati| sapeṣya iti balādikasya kalkayuktaḥ||35-45||
yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalena 59 siddhaṃ payaḥ śatāhvāphalapippalībhiḥ| yuktaṃ sasarpirmadhu vātaraktavaisvaryavīsarpahito nirūhaḥ||46|| yaṣṭyāhvalodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo'gryaṃ kamalotpalaiśca| saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ suśītaṃ pittāmayān hanti sajīvanīyam||47|| dvikārṣikāścandanapadmakardhiyaṣṭyāhvarāsnāvṛṣasārivāśca| salodhramañjiṣṭhamathāpyanantābalāsthirāditṛṇapañcamūlam 60||48|| toye samutkvāthya rasena tena śṛtaṃ payo'rdhāḍhakamambuhīnam| jīvantimedardhiśatāvarībhirvīrādvikākolikaśerukābhiḥ||49|| sitopalājīvakapadmareṇu prapauṇḍarīkaiḥ kamalotpalaiśca| lodhrātmaguptāmadhukairvidārīmuñjātakaiḥ keśaracandanaiśca||50|| piṣṭairghṛtakṣaudrayutairnirūhaṃ sasaindhavaṃ śītalameva dadyāt| pratyāgate dhanvarasena śālīn kṣīreṇa vā'dyāt pariṣiktagātraḥ||51|| dāhātisārapradarāsrapittahṛtpāṇḍurogān viṣamajvaraṃ ca| sagulmamūtragrahakāmalādīn sarvāmayān pittakṛtānnihanti||52|| drākṣādikāśmaryamadhūkasevyaiḥ sasārivācandanaśītapākyaiḥ| payaḥ śṛtaṃ śrāvaṇimudgaparṇītugātmaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ||53|| godhūmacūrṇaiśca tathā'kṣamātraiḥ sakṣaudrasarpirmadhuyaṣṭitailaiḥ| pathyāvidārīkṣurasairguḍena 61 bastiṃ yutaṃ pittaharaṃ vidadhyāt||54|| hṛnnābhipārśvottamadehadāhe 62 dāhe'ntarasthe ca sakṛcchramūtre| kṣīṇe kṣate retasi cāpi naṣṭe paitte'tisāre ca nṛṇāṃ praśastaḥ||55||
yaṣṭyāhvayasyetyādikāścatvāraḥ pitte, pūrvaṃ tūktāḥ pañca vāte| atra payaḥsādhanaṃ kṣīrapākaparibhāṣayaiva| yaṣṭyāhvalodhretyādinā jīvanīyamityantenaiko yogaḥ| jīvanīyānāmatra kalkaḥ| suśītatvamihautsargikaṃ mṛdukoṣṭheṣvadhikaṃ 63 pittahitatvāt; anayā ca diśā'parapittaharabastāvapi śītatvaṃ jñeyam| dvikārṣikamityādau anantā utpalasārivā| tṛṇapañcamūlaṃ- “śarekṣudarbhakāśānāṃ śālīnāṃ mūlameva ca” (ca.ci.a.1pā.1) ityādinoktam| ambuhīnamiti kṣīrāvaśeṣaparyantaṃ śṛtam| rājakaśeruḥ kaśerureva| sasaindhavamiti īṣatsaindhavam| sasārivetyādau śītapākī śītalī| madhuyaṣṭitailaṃ madhuyaṣṭisādhitaṃ tailam| uttamadehaḥ mastakam||46-55||
koṣātakāragvadhadevadāruśārṅgeṣṭamūrvākuṭajārkapāṭhāḥ 64| paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ||56|| tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhairakṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān| phalāhvatailasya samākṣikasya 65 kṣārasya tailasya ca sārṣapasya||57|| dadyānnirūhaṃ kapharogiṇe jño mandāgnaye cāpyaśanadviṣe ca| paṭolapathyāmaradārubhirvā sapippalīkaiḥ kvathitairjale'gnau||58|| dvipañcamūle triphalāṃ sabilvāṃ phalāni gomūtrayutaḥ kaṣāyaḥ| kaliṅgapāṭhāphalamustakalkaḥ sasaindhavaḥ kṣārayutaḥ satailaḥ||59|| nirūhamukhyaḥ kaphajān vikārān sapāṇḍurogālasakāmadoṣān| hanyāttathā mārutamūtrasaṅgaṃ bastestathā''ṭopamathāpi 66 ghoram||60|| rāsnāmṛtairaṇḍaviḍaṅgadārvīsaptacchadośīrasurāhvanimbaiḥ| śampākabhūnimbapaṭolapāṭhātiktākhuparṇīdaśamūlamustaiḥ||61|| trāyantikāśigruphalatrikaiśca kvāthaḥ sapiṇḍītakatoyamūtraḥ| yaṣṭyāhvakṛṣṇāphalinīśatāhvārasāñjanaśvetavacāviḍaṅgaiḥ||62|| kaliṅgapāṭhāmbudasaindhavaiśca kalkaiḥ sasarpirmadhutailamiśraḥ| ayaṃ nirūhaḥ krimikuṣṭhamehabradhnodarājīrṇakaphāturebhyaḥ||63|| rūkṣauṣadhairapyapatarpitebhya eteṣu rogeṣvapi satsu dattaḥ| nihatya vātaṃ jvalanaṃ pradīpya vijitya rogāṃśca balaṃ karoti||64||
koṣātaketyādikāścatvāraḥ kaphe bastayaḥ| śārṅgeṣṭā guñjā| atra kvāthadaśaprasṛtena tathā kalkena kṣaudrādinā ca yadyapi mānamadhikaṃ bhavati, tathā'pyevameva dravyasaṃyogaṃ kṛtvā dvādaśaprasṛta eva bastirdeyaḥ, tadadhikamānasya niṣiddhatvāt| paṭoletyādau paṭolādipippalyantaistoyaṃ sādhayitvā pūrvavad dvitīyaḥ, kapharogiṇe dvipañcamūlyādibhistṛtīyaḥ kartavyaḥ| kṣāraḥ yavakṣāraḥ| rāsnetyādau śampākaḥ caturaṅgulaḥ| tiktā kaṭurohiṇī| atra piṇḍītakakvātho'pyāvāpakalpo 67 yena praviśati; piṇḍītakaḥ madanaḥ| rūkṣauṣadhairatyapatarpitebhyo'pyeteṣu kuṣṭhādirogeṣvayaṃ datto balaṃ karotīti yojanā||56-64||
punarnavairaṇḍavṛṣāśmabhedavṛścīrabhūtīkabalāpalāśāḥ 68| dvipañcamūlaṃ ca palāṃśikāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni 69 cāṣṭau||65|| bilvaṃ yavān kolakulatthadhānyaphalāni caiva prasṛtonmitāni| payojaladvyāḍhakavacchṛtaṃ 70 tat kṣīrāvaśeṣaṃ sitavastrapūtam||66|| vacāśatāhvāmaradārukuṣṭhayaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām 71| kalkairyavānyā madanaiśca yuktaṃ nātyuṣṇaśītaṃ guḍasaindhavāktam||67|| kṣaudrasya tailasya ca sarpiṣaśca tathaiva yuktaṃ prasṛtaistribhiśca 72| dadyānnirūhaṃ vidhinā vivijñaḥ sa sarvasaṃsargakṛtāmayaghnaḥ||68||
punarnavetyādikaḥ sarvavātādisaṃsargaviṣayaḥ| vṛścīraḥ śvetapunarnavā| dhānyāni phalāni ceti dhānyaphalāni| payojaladvyāḍhakavaditi samajalakṣīradviprasthayuktam||65-68||
snigdhoṣṇa ekaḥ pavane samāṃso dvau svāduśītau payasā ca pitte| trayaḥ samūtrāḥ kaṭukoṣṇatīkṣṇāḥ kaphe nirūhā na paraṃ vidheyāḥ||69||
uktānāṃ vātādiharabastīnāṃ saṅkhyākalpanāṃ viśiṣṭāṃ darśayannāha- snigdhoṣṇa ityādi| eka iti eka eva puṭakaḥ| payasā ceti payoyuktau| kaṭukoṣṇatīkṣṇatvaṃ kaphaharadravyayogādeva jñeyam| na paraṃ vidheyā ityanena tantrāntaravihitaṃ caturthabastidānamatyarthaśarīrahiṃsakaṃ niṣedhayati; yathā suśrute- “dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathārhataḥ| samyaṅnirūḍhaliṅge tu prāpte bastiṃ nivartayet” (su.ci.a.32) ityanenoktaṃ caturthadānamiti||69||
rasena vāte pratibhojanaṃ syāt kṣīreṇa pitte tu kaphe ca yūṣaiḥ| tathā'nuvāsyeṣu ca bilvatailaṃ syājjīvanīyaṃ phalasādhitaṃ ca||70|| itīdamuktaṃ nikhilaṃ yathāvadbastipradānasya vidhānamagryam| yo'dhītya vidvāniha bastikarma karoti loke labhate sa siddhim||71||
samprati vātādibhedena pratibhojanaṃ viśiṣṭaṃ tathā'nuvāsanaṃ cāha- rasena vāte ityādi| pratibhojanaṃ nirūhānantarabhojanam| vāte bilvatailānuvāsanaṃ, pitte jīvanīyasādhitaṃ, kaphe ca madanaphalasādhitam| atra bilvatailādīni vakṣyamāṇāni vyākhyānayanti; tena snehavyāpatsiddhau yad vakṣyati “daśamūlaṃ” (si.a.4) ityādinā bilvatailaṃ, jīvanīyaṃ ca “jīvantī madanaṃ” (si.a.4) ityādinā vakṣyamāṇayamakaṃ, tathā “madanairvā'mlasaṃyuktaiḥ” (si.a.4) ityādinā vakṣyamāṇaṃ madanatailaṃ jñeyam||70-71||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne bastisūtrīyasiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattapraṇītāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne bastisūtrīyasiddhirnāma tṛtīyodhyāyaḥ||3||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘bastisūtrīyasiddhiṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘vamanapravṛttiviṣayādimabhidhāya’ iti pā.
  3. 3 ‘anuvāsanaṃ cātra prapañcenābhidhātavyaṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘apekṣya’ iti pā.
  5. 5 ‘kāṃsyāyasāsthidrumaveṇudantaiḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘netrāṇi śṛṅgairmaṇibhirnalaiśca trikarṇikāni pravadanti tajjñāḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘tadasthi’ iti pā.
  8. 8 ‘badarāsthigrahaṇe’ iti pā.
  9. 9 ‘yannetraṃ’ iti pā.
  10. 10 ‘subaddhaḥ’ iti pā.
  11. 11 ‘anucchūnasiraḥ’ iti pā.
  12. 12 ‘kaṣāyarakta iti triphalādikaṣāyadravyabhāvanayā rañjitaḥ’ iti śivadāsasenaḥ
  13. 13 ‘jīrṇānnamekāgramupācarettam’ iti pā.
  14. 14 ‘madhusaindhavādi’ iti pā.
  15. 15 ‘bastiṃ tataḥ savyakare nidhāya’ iti pā.
  16. 16 ‘same'thaveṣannatamastake vā’ iti pā.
  17. 17 ‘nikuñcaya’ iti pā.
  18. 18 ‘śanairmṛdvṛjupṛṣṭhavaṃśam’ iti pā.
  19. 19 ‘hi darśayaṃstam’ iti pā.
  20. 20 ‘bhāgodāharaṇārthaṃ balādikaṃ bastimāha- balāmityādi’ iti pā.
  21. 21 ‘kvāthyāt kvāthaḥ samo mataḥ’ iti pā.
  22. 22 ‘tathaiva’ iti pā.
  23. 23 ‘upayuktasya’ iti pā.
  24. 24 ‘pūrvamuktatvāt’ iti pā.
  25. 25 ‘alpamātro vā alavaṇo vā’ iti pā.
  26. 26 ‘nidadhyādbhiṣagapramattaḥ’ iti pā.
  27. 27 ‘madhunaḥ prasṛtadvayam’ iti pā.
  28. 28 ‘kvāthasyāvyavahitasya’ iti pā.
  29. 29 ‘vāmāśrayo'gnirgrahaṇī gudaṃ ca’ iti pā.
  30. 30 ‘vāmāśrayo yasmādagnirgrahaṇīgude ca’ iti pā.
  31. 31 ‘samyagupalabdhyā’ iti pā.
  32. 32 ‘tathā dravamapi suprasṛtaṃ bhavati, tena sukhaṃ bastiryāti, grahaṇyāḥ prakṛtisthataya bastidravyaṃ sukhaṃ grahaṇīṃ bhāvayatīti boddhavyam’ iti pā.
  33. 33 ‘praṇayetta śeṣam’ iti pā.
  34. 34 ‘dehaḥ’ iti pā.
  35. 35 ‘evaṃ ca mārge'pi eko bastiranilamapakarṣati’ iti pā.
  36. 36 ‘jayata ityādi jñeyam’ iti pā.
  37. 37 ‘bastinā pakvāśayagata eva doṣo hriyate’ iti pā.| ‘anilasya pakvāśayaḥ sthānaṃ, tasya ca pratyāsannatvādeka eva puṭo yuktaḥ, pittāśayasthānasyātivyavahitatvāddvitīyaḥ, āmāśayasyātivyavahitatvāttṛtīyaḥ’ iti śrīkaṇṭhadattaḥ
  38. 38 ‘atra dvitīyaḥ pittamapakarṣati tṛtīyo vātakaphamapakarṣatītyucyate, atrāpi prathamadvitīyayoḥ pittakaphāpahatvamastyeva, paraṃ dvitīyena tṛtīyena ca vātakaphāpaharaṇaṃ sthānapratyāsattyā kriyata iti kṛtvā dvitīyaḥ pittaṃ harati, tṛtīyaḥ kaphaṃ haratīti coktam’ iti pā.
  39. 39 ‘īṣat padāṅguṣṭhayugaṃ ca karṣe…’ iti pā.
  40. 40 ‘tadaharanuvāsanaṃ sārvatrikamuktaṃ’ iti pā.
  41. 41 ‘kanīyasyadhyardhapalā’ iti pā.
  42. 42 ‘āñchediti prasārayedityarthaḥ’ iti pā.
  43. 43 ‘niyamayannāha’ iti pā.
  44. 44 ‘tathā''vāpamante’ iti pā.
  45. 45 ‘tadasmattantrānugatatvādanumatameva’ iti pā.
  46. 46 ‘pitte catvāri dve pañca catuṣṭayapalāni hi’ iti pā.
  47. 47 ‘āsaptateruktamidaṃ’ iti pā.
  48. 48 ‘paramataṃ’ iti pā.
  49. 49 asyāgre hastalikhitapustake ‘tathāhi hārīte ekīyamatamapyanumatam, ‘apratiṣiddhaṃ paramatamanumatam’ iti nyāyāt’ ityadhikaṃ paṭhyate
  50. 50 ‘darśayitumevānyaṃ’ iti pā.
  51. 51 ‘samyak’ iti pā.
  52. 52 ‘sadyaḥ’ iti pā.
  53. 53 ‘palāni’ iti pā.
  54. 54 ‘madanāṣṭakaṃ ca’ iti pā.
  55. 55 ‘vacā’ iti pā.
  56. 56 ‘akṣapramāṇaṃ’ iti pā.
  57. 57 ‘…śirorujāghnaḥ’ iti pā.
  58. 58 ‘…rbalāmāgadhikāpalābhyāṃ’ iti pā.
  59. 59 ‘yaṣṭyāhvamūlāṣṭapalena’ iti pā.
  60. 60 salodhramañjiṣṭhabalāyavāsasthirāśarādidvayapañcamūlam’ iti pā.
  61. 61 ‘tathā’ iti pā.
  62. 62 ‘hṛnnābhipārśvodaradehadāhe’ iti pā.
  63. 63 ‘mṛdukoṣṭhasambādhakaṃ’ iti, ‘mṛdukoṣṭhatvabādhakaṃ’ iti ca pā.
  64. 64 ‘…devadārumūrvāśvadaṃṣṭrākuṭajārkapāṭhāḥ’ iti pā.
  65. 65 ‘kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya’ iti pā.
  66. 66 ‘…matīva ghoram’ iti pā.
  67. 67 ‘…'vayavakalpaḥ’ iti pā.
  68. 68 ‘…dhattūravṛścīrabalāpalāśāḥ’ iti pā.
  69. 69 ‘palāni’ iti pā.
  70. 70 ‘payojaladvyāḍhakapācitaṃ’ iti, ‘payojalārdhāḍhakapācitaṃ’ iti, ‘payojaladvyāḍhakayoḥ śṛtaṃ’ iti ca pā.
  71. 71 ‘…bilva…’ iti pā.
  72. 72 ‘prasṛtitrayeṇa’ iti pā.