pūrvasiddhau 2 bilvatailādīnyabhyaṅgasevānuvāsanārthaṃ nirdiṣṭāni, tadabhidhāyikā ceyaṃ siddhirityanantaraṃ snehavyāpatsiddhirucyate; snehānāmānuvāsanikānāṃ tadvyāpadāṃ ca bheṣajānāmabhidhāyikā siddhiḥ||1-2||
snehabastīnnibodhemān vātapittakaphāpahān| mithyāpraṇihitānāṃ ca vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||3||
adhyāyavaktavyamāha- snehabastīnityādi| bastiprayojyāḥ snehā etacchlokābhihitā ityarthaḥ; prapañcānabhidheyā ye tvapare'trārthāḥ “snehabastiṃ nirūhaṃ ca” ityādinā vaktavyāḥ, te na prapañcavācyā iti te na pratijñātāḥ||3||
daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām| guḍūcyeraṇḍabhūtīkabhārgīvṛṣakarohiṣam||4|| śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśikam 3| yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān||5|| caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā droṇaśeṣeṇa tena ca| tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ 4 jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ||6|| anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut| ānūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā||7||
daśamūlamityādau bhūtīkaṃ kattṛṇaṃ yavānikā vā; kākanāsā vāyasīphalam, anye tu vāsāphalaṃ ‘kāyuyāṭuṭī’ iti khyātaṃ dravyāntaramevāhuḥ| etad daśamūlasthitabilvena bilvatailamiti vadanti||4-7||
śatāhvāyavabilvāmlaiḥ siddhaṃ tailaṃ samīraṇe| saindhavenāgnitaptena taptaṃ cānilanuddhṛtam||8||
ānūpānāmityādau tadvaditi pūrvakvāthena sādhitā| śatāhvetyādi yogāntaram| saindhavenetyapi yogāntaram||8||
jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām| śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm||9|| svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭīṃ vacām| piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ kṣīre sādhayettaccaturguṇe||10|| bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivardhanam| mūtraretorajodoṣān 5 harettadanuvāsanam||11|| lābhataścandanādyaiśca piṣṭaiḥ kṣīracaturguṇam| tailapādaṃ 6 ghṛtaṃ siddhaṃ pittaghnamanuvāsanam||12||
jīvantīmityādinā yamakamanuvāsanam| etadyamakaṃ pūrvādhyāye jīvanīyasañjñayā vyāpadiṣṭam| lābhata iti yathālābham| candanādyaṃ jvaracikitsitoktam| tailaṃ pādaṃ yasmin tat tailapādam||9-12||
saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvāṃ niculaṃ vacām 7| hrīveraṃ madhukaṃ bhārgīṃ devadāru sakaṭphalam||13|| nāgaraṃ puṣkaraṃ medāṃ cavikāṃ citrakaṃ śaṭīm| viḍaṅgātiviṣe śyāmāṃ hareṇuṃ nīlinīṃ sthirām||14|| bilvājamode kṛṣṇāṃ ca dantīṃ rāsnāṃ ca peṣayet| sādhyameraṇḍajaṃ tailaṃ tailaṃ vā kapharoganut||15|| vradhnodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān| ānāhamaśmarīṃ caiva hanyāttadanuvāsanāt||16|| madanairvā'mlasaṃyuktairbilvādyena gaṇena vā| tailaṃ kaphaharairvā'pi kaphaghnaṃ kalpayedbhiṣak||17||
madanairvā'mlasaṃyuktairityatra madanasya kalkatvam, kāñjikādīnāmamlānāṃ dravatvam| etacca madanatailamiti khyātam| bilvādyo gaṇaḥ daśamūlaṃ; daśamūlaṃ cātra kvāthakalkābhyāmapi deyam| uktaṃ hi- “kvāthakalkāvanirdeśe gaṇāttasmāt samāvapet” iti| kaphaharairiti pūrvodhyāyoktakaphaharabheṣajaiḥ, kiṃvā trikaṭukapañcakolādibhiḥ||13-17||
viḍaṅgairaṇḍarajanīpaṭolatriphalāmṛtāḥ| jātīpravālanirguṇḍīdaśamūlākhuparṇikāḥ||18|| nimbapāṭhāsahacaraśampākakaravīrakāḥ| eṣāṃ kvāthena vipacettailamebhiśca kalkitaiḥ||19|| phalabilvatrivṛtkṛṣṇārāsnābhūnimbadārubhiḥ| saptaparṇavacośīradārvīkuṣṭhakaliṅgakaiḥ||20|| latāgaurīśatāhvāgniśaṭīcorakapauṣkaraiḥ 8| tat kuṣṭhāni krimīn mehānarśāṃsi grahaṇīgadam||21|| klībatāṃ viṣamāgnitvaṃ malaṃ doṣatrayaṃ tathā| prayuktaṃ praṇudatyāśu pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ||22|| vyādhivyāyāmakarmādhvakṣīṇābalanirojasām| kṣīṇaśukrasya cātīva snehavastirbalapradaḥ||23|| pādajaṅghorupṛṣṭhāṃsakaṭīnāṃ sthiratāṃ parām| janayedaprajānāṃ ca prajāṃ strīṇāṃ tathā nṛṇām||24||
viḍaṅgetyādau ebhiśca kalkitairiti vakṣyamāṇaiḥ| latā mañjiṣṭhā, gaurī haridrā| snehabastirbalaprada iti etaistailaiḥ kṛtaḥ snehabastirityarthaḥ||18-24||
vātapittakaphātyannapurīṣairāvṛtasya ca| abhukte ca praṇītasya snehabasteḥ ṣaḍāpadaḥ||25||
vātapittetyādinā snehabastervyāpadaḥ prāha| etāśca vyāpado mithyāyogena snehasya kriyamāṇā ucyante; pratijñātaṃ hi ‘mithyāpraṇihitānāṃ ca vyāpada’ iti, tena snehāyogātiyogajanyavyāpadāmihānavasara eva; anuvāsanāyogātiyogajanyāśca vyāpadaḥ kalpanāsiddhāvevoktāḥ; tadbheṣajaṃ cātisnehite śodhanabastiḥ, asnehite punaḥ snehabastidānameva jñeyam| etacca “tasmānnirūḍhaḥ saṃsnehyo nirūhyaścānuvāsitaḥ” ityādinoktatvāt prasaṅgenehoktam 9||25||
śīto'lpo vā'dhike vāte pitte'tyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ| atibhukte gururvarcaḥsañcaye'lpabalastathā||26|| dattastairāvṛtaḥ sneho na yātyabhibhavādapi 10| abhukte'nāvṛtatvācca yātyūrdhvaṃ tasya lakṣaṇam||27|| aṅgamardajvarādhmānaśītastambhorupīḍanaiḥ 11| pārśvarugveṣṭanairvidyāt snehaṃ vātāvṛtaṃ bhiṣak||28||
yathākramaṃ ṣaḍvyāpadāṃ hetumāha- śīta ityādi| gururiti gurutvayuktaḥ 12| varcaḥsañcaye'lpabala iti sañcite male sati alpabalo varcaḥsañcayapravartanākṣama ityarthaḥ| tairāvṛta iti padaṃ pratyekaṃ vātādiṣu pañcasu yojanīyam| abhibhavādapīti vātādinā''vṛtamārgatvānna yāti; tathā tena vātādinolbaṇenābhibhūtaguṇatvācca na āyāti| anāvṛtatvāditi annenordhvamārgasyāpihitatvāt| tasya lakṣaṇamiti yathākramaṃ vātādyāvṛtasya lakṣaṇaṃ vakṣyamāṇamaṅgamardādi| veṣṭanairiti pārśvaveṣṭanaireva| ete ca stambhādayo vātāvṛtasnehamahimnaiva jāyante, tena snehaprayogāt pūrvaṃ na bhavantyeva||26-28||
snigdhāmlalavaṇoṣṇaistaṃ rāsnāpītadrutailikaiḥ 13| sauvīrakasurākolakulatthayavasādhitaiḥ||29|| nirūhairnirharet samyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ| tābhyāmeva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte'nuvāsayet||30|| dāharāgatṛṣāmohatamakajvaradūṣaṇaiḥ| vidyāt pittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ bastibhirharet||31||
rāsnātailaṃ “rāsnāsahasraniryūhe” (ci.a.28) ityādinā vihitaṃ 14 vātavyādhāvuktam| pītadrutailaṃ ca pītadru-sauvīrakādidraveṇa 15 sādhyamiti bruvate| tābhyāmiti rāsnāpītadrutailābhyām||29-31||
tandrāśītajvarālasyaprasekārucigauravaiḥ| sammūrcchāglānibhirvidyācchleṣmaṇā snehamāvṛtam||32|| kaṣāyakaṭutīkṣṇoṣṇaiḥ 16 surāmūtropasādhitaiḥ| phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṃ vinirharet||33||
phalatailaṃ pūrvavyāhṛtameva jñeyam||32-33||
chardimūrcchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ 17| āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṃ vidyādatyaśanāvṛtam||34|| kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam| vireko mṛduratrāmavihitā ca kriyā hitā||35||
āmaliṅgairiti āmalakṣaṇairālasyādibhiḥ| āmavihitā kriyeti “āmaṃ praduṣṭamannābhibhūtaṃ 18 punarullikhet” (vi.a.2) ityādinā vihitā'nusartavyā||34-35||
viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahṛdgrahaiḥ| snehaṃ viḍāvṛtaṃ jñātvā snehasvedaiḥ savartibhiḥ||36|| śyāmābilvādisiddhaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| nirharedvidhinā samyagudāvartahareṇa ca||37||
snehaṃ viḍāvṛtamityādau vartibhiriti phalavartibhiḥ, kecittu ‘bastibhiḥ’ iti paṭhanti| śyāmābilvādīni ca śyāmā ca bilvādīni daśamūlāni ca śyāmābilvādīni; kiṃvā, śyāmādīnyapyatra kalpoktāni nava gṛhyante; tairnirūhasya tathā'nuvāsanasya ca sādhanamiha jñeyam| udāvartahareṇeti trimarmīyoktodāvartacikitsitena||36-37||
abhukte śūnyapāyau vā vegāt sneho'tipīḍitaḥ| dhāvatyūrdhvaṃ tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaḥ khebhya etyapi||38|| mūtraśyāmātrivṛtsiddho yavakolakulatthavān| tatsiddhataila iṣṭo'tra nirūhaḥ sānuvāsanaḥ||39|| kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirecanaiḥ| chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kāryaṃ nivartanam||40||
abhukte ityādihetutrayaṃ snehabasterūrdhvagamanakāraṇaṃ jñeyaṃ; pūrvaṃ ca yadyapyabhojanadānameva kāraṇaṃ pratiśrutaṃ, tathā'pyekakāryatayā cikitsitasāmānyācca śūnyapāyutvātipīḍane apyatra hetutvenokte; śūnyapāyutvaṃ cādhonirodhākartṛtayā snehamūrdhvaṃ nayati| ūrdhvebhyaḥ khebhya iti mukhanāsādibhyaḥ| etīti nirgacchati| apiśabdānmukhādinirgamanasya kādācitkatvaṃ darśayati| tatsiddhataila iti mūtraśyāmādisādhitatailena yuktaḥ| sānuvāsana iti tatsiddhatailena cānuvāsanaṃ deyam| āgacchata iti āgamanasamaya eva stambhādi kartavyam| stambhaḥ vyajanaśītajalasekādinā; kaṇṭhagrahaḥ ūrdhvagamanapratiṣedhārthaṃ kaṇṭhapīḍanam| chardighnīḥ kriyāḥ chardiścikitsite “mano'bhighāte tu mano'nukūlāḥ” ityādinā “sukha eva jetum” (ci.a.20) ityantenoktā 19 ihābhipretā jñeyāḥ||38-40||
yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastiraniḥsṛtaḥ| sarve'lpo vā''vṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā||41||
vātādyāvṛtasnehapravartanamabhidhāya apravartanīyasnehamāha- yasya nopadravamityādi| nopadravaṃ kuryāditi aniḥsṛto'pi stambharugādīnūrdhvoktānna kuryāt| alpo vā''vṛta iti stokaniḥsṛtaḥ, stokaśca vṛtaḥ| vṛtasyāpi stambhādyupadravākaraṇe hetumāha- raukṣyāditi| tadā'tyartharūkṣatayā śarīrasya tiṣṭhannapi sneho na vyāpadamāvahatītyarthaḥ; upekṣya iti na tatra yathoktavātāvṛtasnehacikitsā kartavyetyarthaḥ; anyatrāpyuktam- “ahorātrādapi snehaḥ pratyāgacchanna dūṣyati| kuryādbastiguṇāṃścāpi jīrṇastvalpaguṇo bhavet” (su.ci.a.37) iti||41||
yuktasnehaṃ dravoṣṇaṃ ca laghupathyopasevanam| bhuktavān mātrayā bhojyamanuvāsyastryahāttryahāt||42|| dhānyanāgarasiddhaṃ hi toyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ| vyuṣitāya niśāṃ kalyamuṣṇaṃ vā kevalaṃ jalam||43|| snehājīrṇaṃ jarayati śleṣmāṇaṃ tadbhinatti ca| mārutasyānulomyaṃ ca kuryāduṣṇodakaṃ nṛṇām||44|| vamane ca vireke ca nirūhe sānuvāsane| tasmāduṣṇodakaṃ deyaṃ vātaśleṣmopaśāntaye||45||
utpannavyāpatpratīkāramabhidhāyāvyāpannānuvāsanānuguṇaṃ bhojanamāha- yuktasnehamityādi| yuktasnehamiti avyāpannasnehamiti bhāvaḥ| upasevanaṃ 20 bhojanam| tryahāditi 21 vidhānaṃ prāyikam| dhānyetyādau ṣaḍaṅgavidhinā toyaṃ sādhanīyam| kalyamiti prabhāte| snehājīrṇamiti snehasyājīrṇaṃ koṣṭhopalepakamaṃśam||42-45||
rūkṣanityastu dīptāgnirvyāyāmī 22 mārutāmayī| vaṅkṣaṇaśroṇyudāvṛttavātāścārhā dine dine||46|| eṣāṃ cāśu jarāṃ sneho yātyambu sikatāsviva| ato'nyeṣāṃ tryahātprāyaḥ snehaṃ pacati pāvakaḥ||47||
pratyahānuvāsanīyānāha- rūkṣanityastvityādi| vaṅkṣaṇaśroṇigataśca tathodāvṛttaśca vāto yeṣāṃ te vaṅkṣaṇaśroṇyudāvṛttavātāḥ| arhā iti anuvāsanārhāḥ| uktaṃ cānyatra- “rūkṣasya bahuvātasya snehabastiṃ dine dine| dadyādvaidyastato'nyeṣāmagnyābādhabhayāttryahāt” (su.ci.a.37) iti| pratyahadānatryahadānopapattimāha- eṣāmityādi| tryahāt snehaṃ pacatīti pakvāśayopalepakaṃ 23 snehaṃ bahirniḥsṛtenoṣmaṇā pacati; yadyapyatrāgninordhvasthitena tādṛśaḥ sambandhaḥ snehasya nāsti, tathā'pi jāṭharasyaiva 24 vimiśritairavayavaistatpāko vaktavyaḥ| prāyaḥśabdena pañcāhapākamapi darśayati, tena pañcāhadānamapyanuvāsane mandāgniṃ prati prāguktaṃ jñeyam, uktaṃ hi- “paratastryahe vā dvyahe'nuvāsyo'hani pañcame vā” (si.a.10) iti||46-47||
na tvāmaṃ praṇayet snehaṃ sa hyabhiṣyandayedgudam| sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati||48|| na caiva gudakaṇṭhābhyāṃ dadyāt snehamanantaram| ubhayasmāt 25 samaṃ gacchan vātamagniṃ ca dūṣayet||49||
āmamiti apakvam| praṇayediti anuvāsanaṃ dadyāt| sāvaśeṣaṃ kurvīteti na niḥśeṣaṃ dadyāt| gudakaṇṭhābhyāmiti anuvāsanapānābhyām| anantaramiti ekakālam| vātamagniṃ ca dūṣayediti atra vātadūṣaṇamajīrṇajanakatayā vātāvaraṇācca jñeyam||48-49||
snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet| utkleśāgnivadhau snehānnirūhāt pavanādbhayam||50|| tasmānnirūḍhaḥ saṃsnehyo 26 nirūhyaścānuvāsitaḥ| snehaśodhanayuktyaivaṃ bastikarma tridoṣanut||51||
nirūhānuvāsanayoḥ parasparāvyavadhānadāne doṣamāha- snehavastiṃ nirūhaṃ vetyādi| ekameviti parasparānantaritam| utkleśaḥ kaphapittotkleśaḥ| nirūhāt pavanādbhayamiti nirantaranirūheṇa śarīrasya śodhanātiyogāt pavanādbhayaṃ bhavati| nirūḍhaḥ saṃsnehya iti nirūheṇa srotaḥsu śodhiteṣu kaphapittajaye kṛte snehavastirabhyasyaḥ; tathā'nuvāsitaśca samyaganuvāsanena hi snigdhaḥ sannirūhya eva| evaṃ prayujyamānasnehanirūhayostridoṣahantṛtvaṃ snehena vātajayānnirūheṇa kaphapittajayādbhavatītyāha- snehaśodhanetyādi| śodhanamiha nirūho'bhipretaḥ||50-51||
karmavyāyāmabhārādhvayā(pā)nastrīkarṣiteṣu ca| durbale vātabhagne 27 ca mātrābastiḥ sadā mataḥ||52|| yatheṣṭāhāraceṣṭasya sarvakālaṃ niratyayaḥ| hrasvāyāḥ snehamātrāyā mātrābastiḥ samo bhavet||53|| balyaṃ sukhopacaryaṃ ca sukhaṃ sṛṣṭapurīṣakṛt| snehamātrāvidhānaṃ hi bṛṃhaṇaṃ vātaroganut||54||
anuvāsanaviśeṣasya mātrābasterviṣayaṃ pramāṇaṃ guṇāṃśca yathākramamāha- karmetyādi| karmātra kandukacālanādi 28, vyāyāmaḥ dhanurākarṣaṇādiḥ| vātabhagne vātena pīḍite| sadeti pratyaham| hrasvāyā iti ardhāhaḥpariṇamanīyāyāḥ; uktaṃ hi- “ahorātramahaḥ kṛtsnaṃ dinārdhaṃ ca pratīkṣate| uttamā madhyamā hrasvā snehamātrā jarāṃ prati” (sū.a.13) iti| tantrāntare snehamātrātrayaṃ pramāṇairevoktaṃ; yathā- “ṣaṭpalī tu bhavejjyeṣṭhā, madhyamā tripalī bhavet| kanīyasī sārdhapalā tridhā mātrā'nuvāsane” iti| suśrutenāpi bastipramāṇamuktaṃ; yathā anuvāsane- “tasyāpi vikalpo'rdhārdhamātrāvakṛṣṭo'parihāryo mātrābastiḥ” (su.ci.a.35) iti| anena ca sārdhapalamāno mātrābastirukto bhavati; tatra hi ṣaṭpalaḥ snehabastiruktaḥ, anuvāsanaṃ tu tripalam| sukhopacaryamiti ceṣṭāhāraniyamābhāvādeva||52-54||
tatra ślokau- vātādīnāṃ śamāyoktāḥ pravarāḥ snehabastayaḥ| teṣāṃ cājñaprayuktānāṃ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||55|| prāgbhojyaṃ snehabasteryad dhruvaṃ ye'rhāstryahācca ye snehabastividhiścokto mātrābastividhistathā||56||
saṅgrahe bhojyagrahaṇena dhānyanāgarajalādyapi saṅgrāhyam| dhruvaṃ ye'rhā iti pratyahamanuvāsanīyāḥ| vidhiścokta iti ‘na tvāmaṃ praṇayet’ ityādigranthokto'rthaḥ||55-56||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne snehavyāpatsiddhirnāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne snehavyāpatsiddhirnāma caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘snehavyāpadikīṃ siddhiṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘pūrvādhyāye’ iti pā. ↩
- 3 ‘palonmitām’ iti pā. ↩
- 4 ‘pacettailāḍhakaṃ kṣīraiḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘putryaṃ retorajodoṣān harettadanuvāsanāt’ iti pā. ↩
- 6 ‘tailapātraṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘valām’ iti pā. ↩
- 8 ‘latāyaṣṭīśatāhvāgniśaṭīsaurāṣṭrīpauṣkaraiḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘prabādhanenoktaṃ’ iti, ‘prabandhenoktaṃ’ iti ca pā. ↩
- 10 ‘na yātyabhibhavādadhaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘stambharuksadanādhmānajvaraśūlāṅgamardanaiḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘guruṇā yuktaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘rāsnāpītadrutilvakaiḥ’ iti pā.| ‘pītadruratra saralaḥ’ iti induḥ ↩
- 14 ‘abhihitaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘pītadravyasauvīrakādidraveṇa’ iti pā. ↩
- 16 ‘kaṣāyatiktakaṭukaiḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘charditṛṣṇāruciglānijvaraśūlāṅgamardanaiḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘alasībhūtaṃ’ iti trividhakukṣīye pā. ↩
- 19 ‘sugandhimālāgrahaṇādikā ihodantopayuktāḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘upasevanaṃ vyañjanam’ iti pā. ↩
- 21 ‘tryahādividhānaṃ’ iti pā. ↩
- 22 ‘…rbhṛśaṃ vyāyāmapīḍitaḥ’ iti pā. ↩
- 23 ‘koṣṭho hyupalepakasnehaṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘jaṭharasya bahirniḥsṛtenaivoṣmaṇā’ iti pā. ↩
- 25 ‘saṅgataḥ sa hyubhayato vātāgnī dūṣayet samam’ iti pā. ↩
- 26 ‘snehyaḥ syāt’ iti pā. ↩
- 27 ‘vātarugṇe’ iti pā. ↩
- 28 ‘kuddālapātanādi’ iti pā. ↩