5. netrabastivyāpatsiddhiḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto netrabastivyāpatsiddhiṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| atha netrāṇi bastīṃśca śṛṇu varjyāni karmasu| netrasyājñapraṇītasya vyāpadaḥ 2 sacikitsitāḥ||3||
snehavyāpatsiddhyabhidhānaprasaṅgāt snehadānasādhananalikādivyāpatpratīkārārthā netrabastivyāpatsiddhirucyate| netragatā tathā bastipuṭakagatā ca vyāpat tathā netrāsamyakpraṇidhānajanyā ca yā vyāpadastāsāṃ siddhiḥ; tena netrabastivyāpatsiddhiḥ duṣṭanetrabastipuṭakayośca vyāpatsiddhiḥ tayoḥ sadoṣatvena jñātvā parivarjanam||1-3||
hrasvaṃ dīrghaṃ tanu sthūlaṃ jīrṇaṃ śithilabandhanam| pārśvacchidraṃ 3 tathā vakramaṣṭau netrāṇi varjayet||4|| aprāptyatigatikṣobhakarṣaṇakṣaṇanasravāḥ| gudapīḍā gatirjihmā teṣāṃ doṣā yathākramam||5||
tadevāha- hrasvamityādi| netradoṣakathane aṣṭāvitipadamanuktakarkaśatvādidoṣāṇāmatraivāntarbhāvopadarśanārtham| karkaśatvasya 4 jīrṇena kartṛtvasāmyādagrahaṇam 5| evamanyatrāpi saṅkhyāvacane prayojanamiha varṇanīyam| tanu kṛśam| aprāptyādi yathākramaṃ hrasvanetrādiṣu jñeyam| atigatiḥ dūrapraveśaḥ| kṣobhaḥ gudapraviṣṭasyetastato gamanam| gudapīḍeti pārśvacchidranirgatena bastidraveṇa yogādgudapīḍā| jihmeti kuṭilā||4-5||
viṣamamāṃsalacchinnasthūlajālikavātalāḥ| snigdhaḥ klinnaśca tānaṣṭau bastīn karmasu varjayet||6|| gativaiṣamyavisratvasrāvadaurgrāhyanisravāḥ| phenilacyutyadhāryatvaṃ basteḥ syurbastidoṣataḥ||7||
viṣamaḥ viṣamasaṃsthānaḥ, sthulaḥ atipramāṇaḥ, jālikaḥ sūkṣmānekacchidraḥ, vātalaḥ vātaduṣṭaḥ, sa cātra vihitasnehādeḥ phenilatvādinā niścīyate| snigdhaḥ atisnigdhaḥ| klinnaḥ śīrṇāvayavaḥ| gativaiṣamyādayo yathākramaṃ viṣamādiṣvaṣṭau doṣāḥ| visratvam āmagandhatā, daurgrāhyaṃ 6 durgrahatā, cyutiḥ hastādbhraṃśaḥ, adhāryatvaṃ basteriti klinnatvāddhi dhāraṇāyogyatvaṃ bastipuṭakasya||6-7||
savātātidrutotkṣiptatiryagulluptakampitāḥ| atibāhyagamandātivegadoṣāḥ praṇetṛtaḥ||8||
savātetyādayaḥ praṇetṛdoṣajanitāḥ praṇetṛdoṣā ucyante| tatra savātatā anucchvāsya baddhe bastau tathā niḥśeṣaṃ ca datte bhavati| atidrutatvamapi praṇayane nirgamanena| utkṣiptatvam ūrdhvakṣiptatvam| tiryagiti tiryakpraṇidhānam| ulluptatvamiha pīḍanadoṣo yaḥ pīḍanavicchedaṃ kṛtvā punaḥ pīḍyate sa jñeyaḥ| kampitatvaṃ netrasya| atīti atipraṇayanaṃ netrasya| bāhyagaṃ gude na praviṣṭamauṣadham| mandatvaṃ ca pakvāśayāprāptatvam, etaddhi mandapīḍanādbhavati| ativegaḥ dūrapraveśādbhavati, sa cātipīḍanakṛtaḥ||8||
anucchvāsya ca baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā| praviśya kupito 7 vāyuḥ śūlatodakaro bhavet||9|| tatrābhyaṅgo gude svedo vātaghnānyaśanāni ca|10|
etadvyāpadāṃ cikitsitāni pratyekamāha- anucchvāsyetyādi| ete cānucchvāsanādayo yadyapi pūrvameva niṣiddhāḥ “subaddhamucchvāsya ca nirvalīkaṃ” (si.a.3) ityādinaiva, tathā'pi pramādāttathāprayoge sati jātavyāpadāṃ cikitsābhidhānārthamasmin prakaraṇe punaruktāḥ||9||-
drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā||10|| syāt kaṭīgudajaṅghārtibastistambhoruvedanāḥ 8| bhojanaṃ tatra vātaghnaṃ snehāḥ svedāḥ sabastayaḥ||11||
drutamityādi| utkṣiptamapi samānavyāpattikaratayaikagranthenaiva paṭhyate| niṣkṛṣṭe sahaseti cchedaḥ, utkṣepastvasahasā'pi vyāpattikara eva| bastermūtrāśayasya stambho bastistambhaḥ| sabastaya iti vātaharabastiyuktāḥ||10-11||
tiryagvalyāvṛtadvāre baddhe vā'pi na gacchati| netre tadṛju niṣkṛṣya saṃśodhya ca praveśayet||12||
tiryakpraṇidhānadoṣe'bhidhātavye nalikāmukharodhi dravyāntaraṃ tatsamānavyāpattikaratvāducyate| tiryagvalyāvṛtadvāre baddhe vā'pīti tiryakpraṇihite netre valyāvṛtadvāre sati tathā bastidravyagatasūtradravyādinā vibaddhe netre bastidravyaṃ na yāti; tannetraṃ tiryakpraṇihitaṃ niṣkṛṣya ṛju praveśayet, baddhadvāraṃ ca saṃśodhya praveśayediti yojyam||12||
pīḍyamāne'ntarā mukte gude pratihato'nilaḥ| uraḥśirortimūrvośca 9 sadanaṃ janayedbalī||13|| bastiḥ syāttatra bilvādiphalaśyāmādimūtravān| syāddāho davathuḥ śophaḥ kampanābhihate gude||14|| kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ sekāstatra sabastayaḥ|15|
antarā mukte madhye vicchede kṛte| gude pratihato'nila iti pīḍanavicchedajanito vāyurgudāt pratyāhataḥ| bilvādi daśamūlaṃ; śyāmādi śyāmātrivṛdādivirecanadravyam||13-14||-
atimātrapraṇītena netreṇa kṣaṇanādvaleḥ||15|| syāt sārti 10 dāhanistodagudavarcaḥpravartanam| tatra sarpiḥ picuḥ kṣīraṃ picchābastiśca śasyate||16||
atimātrapraṇīteneti punaḥ punaḥ praṇītena; anye tu duṣpraveśanamatimātrapraṇītamāhuḥ 11; atipraṇayanaṃ yadyapi grathitakarṇikāyā upari na bhavati, tathā'pi karṇikāpīḍayā gudapīḍanādatipraveśo jñeyaḥ| picchābastiḥ vakṣyamāṇaḥ||15-16||
na 12 bhāvayati mandastu bāhyastvāśu nivartate| snehastatra punaḥ samyak praṇeyaḥ siddhimicchatā||17|| atiprapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhatyāyāti vā galam| tatra bastirvirekaśca galapīḍādi karma ca||18||
na bhāvayatīti pakvāśayaṃ na prāpnoti| atipīḍane koṣṭhe vā tiṣṭhatīti pakṣaḥ mandādatipīḍanādvātāvaraṇācca jñeyaḥ; galagamanaṃ tu tīvrātipīḍanādanāvaraṇācca bhavati| iyaṃ ca vyāpat pūrvādhyāye āhāraṃ vinā dattānuvāsanaviṣayatayoktā, iha tu nirūhasyānuvāsanasya cātipīḍanajanyatayā bodhyata iti viśeṣaḥ| iha bastirvireko vā koṣṭhasthe'pravartamāne, kaṇṭhapīḍanādi tu galagate jñeyam||17-18||
tatra ślokaḥ- netrabastipraṇetṝṇāṃ doṣānetān sabheṣajān| vetti yastena matimān bastikarmāṇi kārayet||19||
saṅgrahe teneti yathoktabheṣajābhijñabhiṣajā||19||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne netrabastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattapraṇītāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne netrabastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘netravyāpadikīṃ siddhiṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘doṣāṃśca sacikitsitān’ iti pā.
  3. 3 ‘pārśvāśritaṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘karkaśaśabdasya’ iti pā.
  5. 5 ‘kartavyasāmyāt’ iti pā.
  6. 6 ‘vai grāhyaṃ’ iti pā.
  7. 7 ‘kṣubhitaḥ’ iti pā.
  8. 8 ‘…jaṅghorubastistambhārtibhedanam’ iti pā.
  9. 9 ‘uraḥśirorujaṃ sādamūrvośca’ iti pā.
  10. 10 ‘chardidāha…’ iti pā.
  11. 11 ‘dūrapraveśanaṃ’ iti pā.
  12. 12 ‘na vā vahati’ iti, ‘na ca dhāvati’ iti ca pā.