6. vamanavirecanavyāpatsiddhiḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
vyāpatsiddhyabhidhānaprasaṅgādvamanavirecanayorapi vyāpatsiddhirucyate, bastivyāpatsiddhistu vamanavirecanapūrvakatvādbasteḥ paścādabhidhīyate; tena bastivyāpatsiddhyabhidhānena basteriha karmabhyaḥ prādhānyamapi dyotitaṃ; bastiprādhānyaṃ “tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke” (si.a.1) ityanenoktam| atra cānāgatavyāpaccikitsārthatvādvamanavirecanayoḥ 1 samyagvidhyabhidhānaṃ tena notsūtratā vamanavirecanavidhyabhidhānasya||1-2||
atha śodhanayoḥ samyagvidhimūrdhvānulomayoḥ| asamyakkṛtayoścaiva doṣān vakṣyāmi sauṣadhān||3||
athetyādau samyagiti vidhiviśeṣaṇam| ūrdhvānulomayoriti vamanavirecanayoḥ| doṣāniti vyāpadaḥ| śodhanayośca vidhiryadyapi kalpanāsiddhyupakalpanīyādau tatra tatrābhihitaḥ, tathā'pyanuktaviśeṣapratipādanārthamabhidhānaṃ, tatprasaṅgācca tatrāpyukto'rtha ucyate, sarvathā'nuktābhidhānaṃ ‘nātisnigdhān virecayet’ ityādi jñeyam||3||
atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ| tadantare 2 prāvṛḍādyāsteṣāṃ sādhāraṇāstrayaḥ||4||
autsargikaṃ saṃśodhanayogyaṃ kālaṃ darśayannāha- atyuṣṇetyādi| atyuṣṇetyādi grīṣmādiṣu yathāsaṅkhyaṃ jñeyam| tadantare iti grīṣmādīnāṃ madhye| prāvṛḍādyā iti prāvṛṭśaradvasantāḥ| teṣāṃ sādhāraṇā iti uṣṇavarṣaśītānāṃ sādhāraṇāḥ; anudbhūtoṣṇavarṣaśītā iti yāvat||4||
prāvṛṭ śucinabhau jñeyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati||5|| etānṛtūn 3 vikalpyaivaṃ dadyāt saṃśodhanaṃ bhiṣak| svasthavṛttamabhipretya vyādhau vyādhivaśena tu||6||
prāvṛḍādīn māsavibhāgena darśayannāha- prāvṛṭ śucinabhāvityādi| śucinabhau āṣāḍhaśrāvaṇau| ūrjasahau kārtikamārgaśīrṣau| tapasyaḥ phālgunaḥ| madhu caitraḥ| śodhanaṃ pratīti śodhane kartavye'yaṃ yathoktaḥ prāvṛḍādiṛtuvibhāgo bhavati; svasthavṛttau rasotpattau vā tasyāśitīyokta eva varṣāśaraddhemantaśiśiravasantagrīṣmarūpaḥ ṛtukramo bhavati| etānṛtūniti prāvṛḍādīnṛtūn| vikalpyaivamiti yathoktamāsavibhāgena vyavasthāpya saṃśodhanaṃ dadyāt| etaduktasaṃśodhanāṅgartukramavibhāgenaiva carakasaṃskāra'pi navegāndhāraṇīye “mādhavaprathame māsi” (sū.a.7) ityādinā granthena caitraśrāvaṇāgrahāyaṇeṣu vamanādisaṃśodhanamuktaṃ, tathā rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) ca śiśiraṃ parityajya prāvṛḍādinaiva ṛtukramaḥ saṃśodhanāṅgatayoktaḥ; tena, rasabalotpādacintāyāṃ svasthavṛttānuṣṭhāneṣu ca śiśirādikramo bhavati, saṃśodhanavyavasthāyāṃ tu prāvṛḍādiriti prāvṛḍādikramo'yaṃ saṃśodhanānukūlatayā''cāryeṇa kalpito na pāramārthikaḥ| ye tu, prāvṛḍādikramaṃ gaṅgāyā dakṣiṇe kūle, uttare'pi śiśirādikramaṃ vadanti, tanmate ‘śodhanaṃ prati’ iti grantho'nupapannaḥ; tena, “bhūyo varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe jalam| tena varṣāprāvṛḍākhyau ṛtū teṣāṃ prakalpitau 4 ” ityādinā granthena yadi nāma deśabhedenāpi ṛtukramaḥ pāramārthiko'bhidhīyate, tathā'pi nāsāvācāryasyehābhimataḥ, prapañcitaścāyamarthaḥ sūtrasthāna eva| ayaṃ ca śodhanakālopadeśo'nātyayike vyādhau jñeyaḥ, ātyayike tu ūṣmādipratikāraṃ kṛtvā atyuṣṇe'pi kāle saṃśodhanapravṛttirbhavatyeva, ukto hyayamartho rogabhiṣagjitīye- “ātyayike tu punaḥ karmaṇi kāmamṛtuṃ vikalpya kṛtrimaguṇopadhānena” (vi.a.8) ityādinā granthena||5-6||
karmaṇāṃ vamanādīnāmantareṣvantareṣu 5 ca| snehasvedau prayuñjīta snehaṃ cānte prayojayet||7||
karmaṇāmityādau antareṣviti vamanānantaraṃ virecane kartavye virecanānantaraṃ vā bastau kartavye snehasvedau yathoktavidhānena punaḥ kartavyau, na sakṛtprayuktenaiva snehasvedena pañcakarmāṇi kartavyānītyarthaḥ| snehaṃ cānte prayojayediti saṃśodhanakarmaparisamāptau saṃśodhanajanitaglāniparihārārthaṃ saṃśamanīyasnehaṃ prayojayedityarthaḥ||7||
visarpapiḍakāśophakāmalāpāṇḍurogiṇaḥ 6| abhighātaviṣārtāṃśca nātisnigdhān virecayet||8||
nātisnigdhāniti anatisnigdhakāyān narān||8||
nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snehavirecanam| snehotkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṃ 7 dadyādvirecanam||9||
avaśyakartavye virecane sati atisnigdhāsnigdhayoḥ samyagyogakārakaṃ virecanaṃ darśayannāha- nātītyādi| snehavirecanamiti snigdhaṃ virecanamityarthaḥ| anatisnigdhe snehavirecanamanatisnigdhatvena kriyamāṇavirecanāyogapratiṣedhārtham; atisnigdhasya 8 snehavirecanaṃ snehanaprakarṣādativegaṃ gacchan pracalitānapi doṣān nihantuṃ na śaknoti, doṣāstu tena virecanena svasthānāt pracyāvitā bhūyaḥsrotaḥsu līyante, tatpratiṣedhārthaṃ rūkṣaṃ virecanaṃ samyagyogakārakaṃ dadyādityayamāśayaḥ||9||
snehasvedopapannena jīrṇe mātrāvadauṣadham| ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya kalpate||10||
samyagyogakārikāṃ saṃśodhanasāmagrīmāha- snehasvedopapannenetyādi| mātrāvaditi ‘alpamātraṃ mahāvegaṃ’ ityādinā vakṣyamāṇamalpamātrāvattvaṃ jñeyam| ekāgramanaseti saṃśodhanaikacittena, kāmādivyagramanaso hi vegavighātādayogaḥ syāt||10||
snigdhāt pātrādyathā toyamayatnena praṇudyate| kaphādayaḥ praṇudyante snigdhāddehāttathauṣadhaiḥ||11|| ārdraṃ kāṣṭhaṃ yathā vahnirviṣyandayati sarvataḥ| tathā snigdhasya vai doṣān svedo viṣyandayet sthirān||12|| kliṣṭaṃ vāso yathotkleśya malaḥ saṃśodhyate'mbhasā| snehasvedaistathotkleśya śodhyate śodhanairmalaḥ 9||13||
snehasvedayoḥ phalaṃ ‘snigdhāt pātrāt’ ityādinā bhūridṛṣṭāntena darśayan snehasvedayoravaśyakartavyatāṃ sūcayati| ayatneneti alpāyāsena| praṇudyante iti ākṛṣyante| viṣyandayati sarvata iti sarvataḥ sthitaṃ dravamākarṣati| agnidṛṣṭāntena snigdhagātrasya samyagdoṣaharaṇamucyate, tṛtīyadṛṣṭāntena tu snehasvedayormilitayoḥ phalamucyate| kliṣṭamiti mlānam| utkleśyeti kṣārāgnisambandhāt samutkleśya||11-13||
ajīrṇe vardhate glānirvibandhaścāpi jāyate| pītaṃ saṃśodhanaṃ caiva viparītaṃ pravartate||14||
śodhanasamyagyogasāmagryabhidhāne proktasnehasvedayoḥ phalamabhidhāya, kramāgatasya jīrṇe pītamityasya viparyaye doṣamāha- ajīrṇe vardhate glāniriti; ajīrṇāvasthāyāṃ pīte śodhane sati glānirmahatī bhavati| viparītaṃ pravartate iti vamanamadho yāti, virecanaṃ cordhvaṃ yāti||14||
alpamātraṃ mahāvegaṃ bahudoṣaharaṃ sukham| laghupākaṃ sukhāsvādaṃ prīṇanaṃ vyādhināśanam||15|| avikāri ca vyāpattau nātiglānikaraṃ ca yat| gandhavarṇarasopetaṃ vidyānmātrāvadauṣadham||16||
mātrāvaditi yaduktaṃ tadvivṛṇoti- alpamātramityādi| alpamātraṃ mahāvegamiti alpamātratve satyapi praśastamahāvegam| avikārīti vyāpattāvapi īṣadvikārakāri| mātrāvaditi praśastamātrāvat| yadyapi ca sukhāsvādādayo mātrāyāḥ phalaṃ na bhavanti, tathā'pīha mātrāyāḥ praśastatvena dravyasaṃskārādiviśeṣādhīnā api te gṛhyante; sukhādyāśrayadravyagatatvamapi hi mātrāyāḥ prāśastyamiha; kiṃvā, evambhūte eva saṃśodhane etanmātrāvattvaṃ paribhāṣitaṃ jñeyam||15-16||
vidhūya mānasān doṣān kāmādīnaśubhodayān 10| ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya kalpate||17||
ekāgramanaseti yaduktaṃ tadvivṛṇoti- vidhūyetyādi||17||
naraḥ śvo vamanaṃ pātā bhuñjīta kaphavardhanam| sujaraṃ dravabhūyiṣṭhaṃ, laghvaśītaṃ virecanam||18|| utkliṣṭālpakaphatvena kṣipraṃ doṣāḥ sravanti hi|19|
vamanavirecanayoḥ pūrvadine yathā bhoktavyaṃ tadāha- nara ityādi| etat prāguktamapi prakaraṇavaśādviśeṣābhidhitsayā'bhidhīyate| pāteti pātukāmaḥ| dravabhūyiṣṭhamiti cchedaḥ| virecanaṃ pātā laghu aśītaṃ ca bhuñjīteti sambandhaḥ| evambhūtabhojanopapattimāha- utkliṣṭetyādi| utkliṣṭālpakaphatveneti vamanaṃ prati utkliṣṭakaphatvena, virecanaṃ prati tvalpakaphatveneti vibhāgaḥ||18||-
pītauṣadhasya tu bhiṣak śuddhiliṅgāni lakṣayet||19|| ūrdhvaṃ kaphānuge pitte viṭpitte'nukaphe tvadhaḥ| hṛtadoṣaṃ vadet kārśyadaurbalye cet salāghave||20||
vamanavirecanayoḥ śuddhiliṅgāni yadyapi prāguktāni, tathā'pīha śeṣauṣadhamalādiviśeṣābhidhānārthaṃ punaḥ pītauṣadhasyetyādinā tānyabhidhatte| kaphānuge pitte ūrdhvahṛtadoṣaṃ 11 vadet, viṭpitte cānukaphe dṛśyamāne'dhohṛtadoṣaṃ 12 vadediti yojanā; etat kaphāntatvaṃ virecanasya, vamanasya ca pittāntatvaṃ pūrvameva vyāhṛtam| etat pittāntatvaṃ kaphāntatvaṃ vā'samyakśuddhe'pi doṣasyānupūrvyā'vasthānādbhavatīti kṛtvā lakṣaṇāntarāṇyapi etayoḥ sāhacaryeṇāha- kārśyadaurbalye cet salāghave iti||19-20||
vāmayettu tataḥ śeṣamauṣadhaṃ na tvalāghave| staimitye'nilasaṅge ca nirudgāre'pi vāmayet||21|| ālāghavāttanutvācca kaphasyāpat paraṃ bhavet|22|
virecanayoge sāvaśeṣa evauṣadhe śuddhilakṣaṇadarśane sati kartavyamāha- vāmayettu tataḥ śeṣamauṣadhamiti; śuddhilakṣaṇe jāte śeṣamauṣadhamupalabhya virecanātiyogapratiṣedhārthaṃ vāmayedityarthaḥ| na tvalāghave ityanena lāghavavyatiriktaśeṣaśuddhilakṣaṇadarśane satyapi na virecanaśeṣauṣadhavamiḥ kartavyā| vamanauṣadhaprayoge kartavyamāha- staimitye ityādi| vamanauṣadhaprayoge yāvat staimityānilasaṅgau vartete, tāvannirudgāre'pi bheṣaje sati vamanaṃ kārayitavyam| etadvamanāvadhimāha- ālāghavāttanutvācca kaphasyeti| pramādāllāghavatanutvayoḥ parataḥ kriyamāṇavamanasya doṣamāha- āpat paraṃ bhavediti; āpaditi atiyogalakṣaṇā| anye tu, staimitye ityādinā'pi virecanauṣadhasyaivāvasthikaṃ vamanamucyate ityāhuḥ||21||-
vamite vardhate vahniḥ śamaṃ doṣā vrajanti hi||22|| vamitaṃ laṅghayet samyagjīrṇaliṅgānyalakṣayan| tāni dṛṣṭvā tu peyādikramaṃ kuryānna laṅghanam||23||
yathoktavamanaphalamāha- vamite vardhate ityādinā| samyagjīrṇaliṅgānyalakṣayanniti saṃśodhanabheṣajasya vakṣyamāṇasamyagjīrṇaliṅgānyalakṣayan| tānīti jīrṇauṣadhaliṅgāni||22-23||
saṃśodhanābhyāṃ śuddhasya hṛtadoṣasya 13 dehinaḥ| yātyagnirmandatāṃ 14 tasmāt kramaṃ peyādimācaret||24||
śuddhasya peyādikramopapattimāha- saṃśodhanābhyāmityādi| yadyapi nirūḍhasyāpyagnimāndyaṃ bhavati, tathā'pi nirūḍhasya tādṛgagnimāndyaṃ na bhavati yena peyādikramaḥ kriyate, ato nirūhavyudāsārthaṃ saṃśodhanābhyāmiti dvivacanaṃ kṛtam| yā tu samyagviriktalakṣaṇe “ūrjo'gniḥ” (si.a.1) ityanenāgnivṛddhiruktā, sā ca virecanauṣadhakṣobhātisaṅgāt kṛtā'gnimāndyāpekṣayā'gnivṛddhiḥ 15; teneha yātyagnirmandatāmiti vacanena samaṃ na virodhaḥ||24||
kaphapitte viśuddhe'lpaṃ madyape vātapaittike| tarpaṇādikramaṃ kuryāt peyā'bhiṣyandayeddhi tān||25||
tarpaṇādiviṣayamāha- kaphapitte ityādi| viśuddhe'lpamiti asamyagviśuddhe| tarpaṇādikrame ca peyāyāḥ sthāne svacchatarpaṇaṃ, vilepyāḥ sthāne ca ghanatarpaṇaṃ deyam||25||
anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇorjo manasvitā| laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ||26|| klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā 16 śirorujā| aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ||27||
jīrṇauṣadhaliṅgānyāha- anuloma ityādi| ūrjaḥ balam| indriyaśuddhiḥ indriyapāṭavam| udgārasya cauṣadhagandhādivirahitvameva śuddhiḥ||26-27||
akāle'lpātimātraṃ ca purāṇaṃ na ca bhāvitam| asamyaksaṃskṛtaṃ caiva vyāpadyetauṣadhaṃ drutam||28||
yādṛśamauṣadhaṃ vyāpadyate tadāha- akāle ityādi| alpaṃ vā atimātraṃ vā'lpātimātram| na ca bhāvitamiti svarasaistulyavīryairvā'bhāvitam||28||
ādhmānaṃ parikartiśca srāvo hṛdgātrayorgrahaḥ| jīvādānaṃ savibhraṃśaḥ stambhaḥ sopadravaḥ klamaḥ||29|| ayogādatiyogācca daśaitā vyāpado matāḥ| preṣyabhaiṣajyavaidyānāṃ vaiguṇyādāturasya ca||30||
saṃśodhanāyogātiyogajanyā āviṣkṛtā vyāpadaḥ prāha- ādhmānamityādi| (ādhmānādayaścāmī 17 nāvaśyamayogātiyogānte bhavanti, tenopadravabhūtatvāt pṛthaguktāḥ|) etā vyāpadaḥ preṣyādivaiguṇyādutpannā ayogādatiyogācca bhavantīti vākyārthaḥ| tatrādhmānamayogādbhavati, parikartikā tvatiyogāt, srāvo'yogāt, hṛdgraho'pyayogādeva, tathā'ṅgagraho'yogācca bhavati, jīvādānamatiyogāt; vibhraṃśastu gudabhraṃśa-sañjñābhraṃśa-kaṇḍvādilakṣaṇabhraṃśabhedāttrividho vaktavyaḥ; gudabhraṃśa-sañjñābhraṃśāvatiyogajanyau, śeṣastu vibhraṃśo'yogajanyaḥ; upadravo'pyayogajanya eva, klamo'pyayogajaḥ| eteṣāṃ cāyogātiyogajanyatvavibhāga uttaragranthe sphuṭo bhaviṣyati| yadyapi cāyogātiyogamithyāyogāstatra tatra kāraṇatvenoktāḥ, tathā'pīha vamanavirecanayormithyāyogaṃ necchati; yato doṣāṇāṃ caturvidhaiva pravṛttirbhavati, yat- atipravṛtiḥ, asamyakpravṛttirvā, apravṛttiḥ, alpapravṛttirvā; tatrāpyapravṛttyalpavṛttī ayogagṛhīte eva; yā'pi cātra prātilomyena pravṛttiḥ, sā'pi doṣasyāpekṣitasyāpravartakatvādayogagṛhītataiva; vakṣyati hi “ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ vā pravartanam” iti||29-30||
yogaḥ samyakpravṛttiḥ syādatiyogo'tivartanam| ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ vā pravartanam||31|| śleṣmotkliṣṭena durgandhamahṛdyamati vā bahu| virecanamajīrṇe ca pītamūrdhvaṃ pravartate||32|| kṣudhārtamṛdukoṣṭhābhyāṃ svalpotkliṣṭakaphena vā| tīkṣṇaṃ pītaṃ sthitaṃ kṣubdhaṃ vamanaṃ syādvirecanam||33|| prātilomyena doṣāṇāṃ haraṇātte hyakṛtsnaśaḥ| ayogasañjñe, kṛcchreṇa yāti doṣo navā'lpaśaḥ||34||
yogātiyogāyogasvarūpamāha- yoga ityādi| ativartanamiti saṃśodhyātiriktapravartanam| prātilomyeneti vamanasya virecanena, virecanasya vamanena pravartanam; etacca prātilomyapravartanaṃ 18 prāyo vivakṣitadoṣāpravartakatayaivāyoganikṣiptam| na cālpaṃ vā pravartanamiti sarvathā'pravartanamalpaṃ vā pravartanamiti| sthitamiti jhaṭiti ūrdhvaṃ gacchat 19| etatprātilomyapravṛttyā yathā'yogatvaṃ tadāha- prātilomyenetyādi| prātilomyenākṛtsnaharaṇāt ayogasañjñe te iti yojyam| prātilomyaharaṇe'kṛsnadoṣaharaṇameva darśayannāha- kṛcchreṇetyādi| pratilomaharaṇe kṛtsno doṣo na yāti, alpaśo vā yātīti bhāvaḥ; tenākṛtsnadoṣaharaṇaṃ pratilomaharaṇe upapannamiti bhāvaḥ| ‘kṛcchreṇa yadāgacchati cālpaśa’ iti pāṭhe, yacchabdo hetau; pūrvatra pāṭhe vā śabdo hetau||31-34||
pītauṣadho na śuddhaścejjīrṇe tasmin punaḥ pibet| auṣadhaṃ na tvajīrṇe'nyadbhayaṃ syādatiyogataḥ||35|| koṣṭhasya gurutāṃ jñātvā laghutvaṃ balameva ca| ayoge mṛdu vā dadyādauṣadhaṃ tīkṣṇameva vā||36||
ādhmānādīnāmayogātiyogau kāraṇatvenoktau, tena kāraṇayorayogātiyogayoḥ prathamaṃ hetuliṅgacikitsitāni prāha- pītauṣadha ityādi| jīrṇe iti auṣadhe jīrṇe| punaḥ pibediti tadahareva| bhayaṃ syādatiyogata iti pūrvājīrṇauṣadhanavīnauṣadhābhyāmatiyogaḥ syāt| mṛdu vā dadyādityādau gurukoṣṭhe balavati tīkṣṇaṃ, laghukoṣṭhe durbale ca mṛdu dadyāditi vyavasthā||35-36||
vamanaṃ na tu duśchardaṃ duṣkoṣṭhaṃ 20 na virecanam| pāyayetauṣadhaṃ bhūyo hanyāt pītaṃ punarhi tau||37||
punarvamanavirecanādānaviṣayau prāha- vamanaṃ na tvityādi| punaḥ 21 pītaṃ tu hanyādityarthaḥ||37||
asnigdhāsvinnadehasya rūkṣasyānavamauṣadham| doṣānutkliśya nirhartumaśaktaṃ janayedgadān||38|| vibhraṃśaṃ śvayathuṃ hikkāṃ tamaso darśanaṃ bhṛśam 22| piṇḍikodveṣṭanaṃ kaṇḍūmūrvoḥ sādaṃ vivarṇatām||39||
stokapravṛttirūpamayogaṃ kāraṇabhedenāha- asnigdhetyādi| asnigdhasyeti asamyaksnigdhasya| rūkṣasyeti na manāgapi snigdhasya| anavamiti jīrṇatayā mandavīryam| nirhartumiti niḥśeṣeṇa hartum| vibhraṃśamiti viparītapravṛttisāmarthyam||38-39||
snigdhasvinnasya cātyalpaṃ dīptāgnerjīrṇamauṣadham| śītairvā stabdhamāme vā doṣānutkliśya nāharet||40|| tāneva janayedrogānayogaḥ sarva eva saḥ| vijñāya matimāṃstatra yathoktāṃ kārayet kriyām||41|| taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ prastarasaṅkaraiḥ| pāyayeta punarjīrṇe samūtrairvā nirūhayet||42|| nirūḍhaṃ ca rasairdhānvairbhojayitvā'nuvāsayet| phalamāgadhikādārusiddhatailena mātrayā||43|| snigdhaṃ vātaharaiḥ snehaiḥ punastīkṣṇena śodhayet| na cātitīkṣṇena tato hyatiyogastu jāyate||44||
aparamayogamāha- snigdhasvinnasya cetyādi| jīrṇamiti alpatvāddīptāgnitvācca jīrṇam| āme iti apakve doṣe, ‘pītaṃ’ iti śeṣaḥ| ete'trāyogalakṣaṇatrayeṇa ye pratipāditā gadā na te bhinnasāmagrījanyā bhinnacikitsā vā, tena na pūrvamayogajanyavyāpattiprastāve paṭhitāḥ; evamatiyogalakṣaṇatayā vakṣyamāṇagadeṣvapi vācyam| yathoktamiti ‘pītauṣadho na śuddhaścet’ ityādinoktaṃ; kiṃvā'gre ‘taṃ taila’ ityādigranthenoktam| pāyayeteti saṃśodhanaṃ pāyayeta| dhānvairiti dhanvamṛgapakṣimāṃsarasaiḥ||40-44||
atitīkṣṇaṃ kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya bheṣajam| hṛtvā''śu viṭpittakaphān dhātūnvisrāvayeddravān||45|| balasvarakṣayaṃ dāhaṃ kaṇṭhaśoṣaṃ bhramaṃ 23 tṛṣām| kuryācca madhuraistatra śeṣamauṣadhamullikhet||46|| vamane tu virekaḥ syādvireke vamanaṃ punaḥ 24| pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tat||47|| kaṣāyamadhuraiḥ śītairannapānauṣadhaistathā| raktapittātisāraghnairdāhajvaraharairapi||48|| añjanaṃ candanośīramajjāsṛkśarkarodakam| lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ param||49|| śuṅgābhirvā vaṭādīnāṃ siddhāṃ peyāṃ samākṣikām| varcaḥsāṅgrāhikaiḥ siddhaṃ kṣīraṃ bhojyaṃ ca dāpayet||50|| jāṅgalairvā rasairbhojyaṃ picchābastiśca śasyate| madhurairanuvāsyaśca siddhena kṣīrasarpiṣā||51||
atiyogasya hetvādikamāha- atitīkṣṇamityādi| iyaṃ ca sāmagrī virecanātiyogasyaiva ghaṭate; yato mṛdukoṣṭhe bubhukṣite ca viṭpittakaphaharaṇakrameṇa ca saivātiyujyate 25; vamanātiyogasāmagrī cānenodāharaṇenonneyā; kiṃvā, atitīkṣṇamiti padenaiva vamanasyāpyatitīkṣṇatvamatiyogakāraṇamuktaṃ, viṭpittakaphaharaṇaṃ yathāyogyatayā krameṇa virecane vamane ca boddhavyam| śeṣamauṣadhamullikhediti tādātvikī cikitsā| mṛdvitipadaṃ vamanena virecanena ca sambadhyate| vaṭādīnāmiti nyagrodhodumbarāśvatthakapītanānām| varcaḥsaṅgrāhikāḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktāḥ priyaṅgvanantādayaḥ||45-51||
vamanasyātiyoge tu śītāmbupariṣecitaḥ| pibet kaphaharairmanthaṃ 26 saghṛtakṣaudraśarkaram||52|| sodgārāyāṃ bhṛśaṃ vamyāṃ mūrcchāyāṃ dhānyamustayoḥ| samadhūkāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayenmadhusaṃyutam||53|| vamato'ntaḥpraviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ| snigdhāmlalavaṇairhṛdyairyūṣakṣīrarasairhitāḥ||54|| phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ| niḥsṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaliptāṃ praveśayet||55|| vāggrahānilarogeṣu 27 ghṛtamāṃsopasādhitām| yavāgūṃ tanukāṃ dadyāt 28 snehasvedau ca buddhimān||56||
purato'mlaphalakhādanaṃ mukhasrāvaṇena jihvāstabdhatvaṃ hantum 29| atiyoge niḥsṛtāmiti jihvāviśeṣaṇam||52-56||
vamitaśca viriktaśca mandāgniśca vilaṅghitaḥ| agniprāṇavivṛddhyarthaṃ kramaṃ peyādikaṃ bhajet 30||57||
atiyoge'pi yathā peyādikramo bhavati tadāha- vamitaścetyādi| atiharaṇādativamito'tiviriktaśceti boddhavyam||57||
bahudoṣasya rūkṣasya hīnāgneralpamauṣadham| sodāvartasya cotkliśya doṣānmārgānnirudhya ca||58|| bhṛśamādhmāpayennābhiṃ pṛṣṭhapārśvaśirorujam| śvāsaviṇmūtravātānāṃ saṅgaṃ kuryācca dāruṇam||59|| abhyaṅgasvedavartyādi sanirūhānuvāsanam| udāvartaharaṃ sarvaṃ karmādhmātasya śasyate||60||
ayogātiyogayorādhmānādivyāpadāṃ yathākramaṃ hetuliṅgacikitsādi nirdiśannāha- bahudoṣasyetyādi| etāśca vyāpado nāvaśyamatiyogāyogayorbhavanti, upadravabhūtatvāt 31; ata evopakalpanīye- “atiyogāyoganimittānimānupadravān vidyāt”- “ādhmānaṃ parikartikā”(sū.a.15) ityādinā granthena etā daśa vyāpadaḥ pratipāditāḥ||58-60||
snigdhena gurukoṣṭhena sāme balavadauṣadham| kṣāmeṇa mṛdukoṣṭhena śrāntenālpabalena vā||61|| pītaṃ gatvā gudaṃ sāmamāśu doṣaṃ nirasya ca| tīvraśūlāṃ sapicchāsrāṃ karoti parikartikām||62|| laṅghanaṃ pācanaṃ 32 sāme rūkṣoṣṇaṃ laghubhojanam| bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kṣāmasya madhurastathā||63||
parikartikāmāha- snigdhenetyādi| pītaṃ gatvā gudamityādi virecanātiyogajanyaparikartikāyāṃ saṅgataṃ, na vamanātiyogajanyaparikartikāyām; upakalpanīye ca sākṣādvamanāyogātiyogajanyatayaivādhmānādaya uktāḥ, tenānukto'pi vamanavyāpattau parikarto'nenodāharaṇena 33 kalpanīyaḥ; tantrāntare'pyuktaṃ- ‘yā tu parikartikā virecane, tadvamane kaṇṭhakarṣaṇaṃ; yo'dhaḥparisrāvo virecane, sa vamane kaphaprasekaḥ” (su.ci.a.34) iti; tadanayā diśā ādhmānādīni vamanavirecanayorayogātiyogajanyatayā vyākhyātānītyeke| āśu doṣaṃ nirasyeti vamanātiyogajanyeyaṃ vyāpat| atra laṅghanādikriyā atiyoge satyapyāmapācanāya jñeyā| kṣāmeṇa mṛdukoṣṭhenetyādisamprāptijanitasya kṣāmapuruṣaprabhavasya laṅghanapācanādyamupakrāntameva||61-63||
āme jīrṇe'nubandhaścet kṣārāmlaṃ laghu śasyate| puṣpakāsīsamiśraṃ vā kṣāreṇa lavaṇena vā||64|| sadāḍimarasaṃ sarpiḥ pibedvāte'dhike sati| dadhyamlaṃ bhojane 34 pāne saṃyuktaṃ dāḍimatvacā||65|| devadārutilānāṃ vā kalkamuṣṇāmbunā pibet| aśvatthodumbaraplakṣakadambairvā śṛtaṃ payaḥ||66|| kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ 35 picchābastimathāpi vā| yaṣṭīmadhukasiddhaṃ vā snehabastiṃ pradāpayet||67||
āmāvasthākartavyamāha- āme jīrṇa ityādi| kṣārāmlaṃ laghu śasyata iti atīsāre yaduktaṃ- “cāṅgerīkoladadhyamlanāgarakṣārasaṃyutam| ghṛtaṃ” (ci.a.19) iti; laghumātraṃ ca śasyata iti jñeyam| puṣpakāsīsamityatra puṣpaśabdena kecit sāṅgrāhikāni dhātakīkusumādīni grāhayanti||64-67||
alpaṃ tu bahudoṣasya doṣamutkliśya bheṣajam| alpālpaṃ srāvayet kaṇḍūṃ śophaṃ kuṣṭhāni gauravam||68|| kuryāccāgnibalotkleśastaimityārucipāṇḍutāḥ| parisrāvaḥ sa, taṃ doṣaṃ śamayedvāmayedapi||69|| snehitaṃ vā punastīkṣṇaṃ pāyayet virecanam| śuddhe cūrṇāsavāriṣṭān saṃskṛtāṃśca pradāpayet||70||
alpamityādinā parisrāvamāha| śamayedvāmayedapītyādau alpadoṣe śamanaṃ, bahudoṣe ūrdhvagatadoṣe tu vamanamiti vyavasthā| vāmayedapītyatrāpi snehitaṃ punariti sambadhyate| cūrṇāsavāriṣṭā grahaṇyarśaścikitsādiṣu jñeyāḥ||68-70||
pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahānmārutādayaḥ| kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ kurvanti hṛdgraham||71|| sa 36 hikkākāsapārśvārtidainyalālākṣivibhramaiḥ| jihvāṃ khādati niḥsañjño dantān kiṭikiṭāpayan||72|| na gacchedvibhramaṃ tatra vāmayedāśu taṃ bhiṣak| madhuraiḥ pittamūrcchārtaṃ kaṭubhiḥ kaphamūrcchitam||73|| pācanīyaistataścāsya doṣaśeṣaṃ vipācayet| kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya krameṇotthāpayettataḥ 37||74|| pavanenātivamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate| tasmai snigdhāmlalavaṇaṃ dadyāt pittakaphe'nyathā||75||
pītauṣadhasyetyādinā hṛdgrahamāha| na gacchedvibhramaṃ tatreti hṛdgrahapīḍito'yaṃ mriyamāṇo vā'yamiti bhrāntiṃ na gacchedityarthaḥ| vamanaṃ cātra mūrcchite duḥśakaprayogaṃ, tena mūrcchārambha eva vamanaṃ kārayitavyaṃ; kiṃvā mūrcchāyāmapyaṅgulīpraveśādinā vamanaṃ kārayitavyam| pittamūrcchārtamiti pittaprabaladoṣajanitamūrcchārtam| ativamata iti vamanāyātipravāhaṇaṃ kurvataḥ| pittakaphe'nyatheti pitte kaphe vā hṛdayapīḍākare snigdhāmlalavaṇaviparītaṃ rūkṣatiktakaṭukādikramaṃ kuryāt||71-75||
pītauṣadhasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā| ruddho'ti 38 vā viśuddhasya gṛhṇātyaṅgāni mārutaḥ||76|| stambhavepathunistodasādodveṣṭanamanthanaiḥ| tatra vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi kārayet 39||77||
pītauṣadhasyetyādinā aṅgagrahaṇamayogajamatiyogajaṃ cāha| kaphena vā ruddho doṣaḥ punaraṅgāni nigṛhṇāti; śuddhasya vā mārutaḥ kupito'ṅgāni pratigṛhṇāti stambhādibhiḥ||76-77||
atitīkṣṇaṃ mṛdau koṣṭhe laghudoṣasya bheṣajam| doṣān hṛtvā vinirmathya jīvaṃ harati śoṇitam||78|| tenānnaṃ miśritaṃ dadyādvāyasāya śune'pi vā| bhuṅkte taccedvadejjīvaṃ na bhuṅkte pittamādiśet||79|| śuklaṃ vā bhāvitaṃ vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā| prakṣālitaṃ vivarṇaṃ syāt pitte 40 śuddhaṃ tu śoṇite||80|| tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇāt kriyām| tasya pittaharīṃ sarvāmatiyoge ca yā hitā 41||81|| mṛgagomahiṣājānāṃ sadyaskaṃ jīvatāmasṛk| pibejjīvābhisandhānaṃ jīvaṃ taddhyāśu gacchati 42||82|| tadeva darbhamṛditaṃ raktaṃ bastiṃ pradāpayet| śyāmākāśmaryabadarīdūrvośīraiḥ śṛtaṃ payaḥ||83|| ghṛtamaṇḍāñjanayutaṃ śītaṃ bastiṃ pradāpayet| picchābastiṃ suśītaṃ vā ghṛtamaṇḍānuvāsanam||84||
atitīkṣṇamityādinā jīvādānamāha| laghudoṣasyeti svalpadoṣasya| vinirmathyeti śoṇitameva kṣobhayitvā 43| jīvamiti jīvanahetudhāturūpaṃ śoṇitam| śoṇitaṃ kiñcidraktapittakṣobhādbhavati, kiñcicca jīvaśoṇitaṃ bhavati; tadviśeṣaparīkṣārthamāha- tenānnamityādi| pittamādiśediti śoṇitagataṃ pittamādiśed raktapittamiti yāvat| āvānamiti śuṣkam| pitte iti raktapitte sati kṣālitaṃ vastraṃ vivarṇaṃ bhavati, jīvaśoṇite tu sati śuddhaṃ vastraṃ bhavati| parīkṣā ca cikitsābhedārthameva; raktapitte raktapittaharī kriyā, jīvaśoṇitaṃ tu dṛṣṭvā ‘tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya’ ityādinoktā kartavyā| atiyoge ca yā hiteti atraiva ‘pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tam’ ityādinoktā jñeyā| jīvaṃ taddhyāśu gacchatīti asṛkprabhāvādāśveva śoṇitarūpatāṃ yāti sadyaskamasṛk| śyāmetyādau śyāmā priyaṅguḥ||78-84||
gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiśca stambhayitvā praveśayet| sāma gāndharvaśabdāṃśca sañjñānāśe'sya kārayet||85|| yadā virecanaṃ pītaṃ viḍantamavatiṣṭhate| vamanaṃ bheṣajāntaṃ vā doṣānutkliśya nāvahet||86|| tadā kurvanti kaṇḍvādīn doṣāḥ prakupitā gadān| sa vibhraṃśo matastatra syādyathāvyādhi bheṣajam||87||
gudaṃ bhraṣṭamityādinā gudabhraṃśarūpaṃ vibhraṃśamāha| kaṣāyairiti kaṣāyarasaiḥ| sāmetyādinā sañjñāvibhraṃśarūpavibhraṃśacikitsāmāha| sāma sāntvanam| gāndharvaśabdo gītam| etau ca vibhraṃśāvatiyogajanyau| yadetyādinā tṛtīyamayogajanyavibhraṃśamāha| viḍantamavatiṣṭhata iti malamātramapahṛtyāvatiṣṭhate| bheṣajāntamiti bheṣajamātraṃ vamanenāvatiṣṭhate| nāvahediti nāpaharati| etadvyāpadaśca vibhraṃśasañjñā pāribhāṣikī| yathāvyādhibheṣajamiti kaṇḍvādiviparītaṃ bheṣajam||85-87||
pītaṃ snigdhena sasnehaṃ taddoṣairmārdavādvṛtam| na vāhayati doṣāṃstu svasthānāt stambhayeccyutān||88|| vātasaṅgagudastambhaśūlaiḥ kṣarati cālpaśaḥ| tīkṣṇaṃ bastiṃ virekaṃ vā so'rho laṅghitapācitaḥ||89||
pītaṃ snigdhenetyādinā stambhamāha| mārdavādvṛtamiti bheṣajasya mṛdutayā doṣairvṛtam| svasthānāccyutān stambhayediti yojanīyam| so'rha iti laṅghanapācanānantaraṃ tīkṣṇaṃ bastiṃ virekaṃ vā tīkṣṇamarhatītyarthaḥ||88-89||
rūkṣaṃ virecanaṃ pītaṃ rūkṣeṇālpabalena vā| mārutaṃ kopayitvā''śu kuryāddhorānupadravān||90|| stambhaśūlāni ghorāṇi sarvagātreṣu muhyataḥ| snehasvedādikastatra kāryo vātaharo vidhiḥ||91||
rūkṣamityādinā upadravānāha| yadyapyādhmānādayo'pyamī upadravā eva, tathā'pi teṣāṃ sañjñāntareṇaiva gṛhītatvācchūlādaya eva upadravaśabdābhihitāḥ| śūlādayaścāmī pradhānānyuttarakālabhāvitvādanupadravarūpā apyupadravaśabdenocyante; yathā- “dhūmaḥ kuryādupadravān” (sū.a.5) iti; kiṃvā, ayogākhyasya vyādheramī upadravā iti jñeyam||90-91||
snigdhasya mṛdukoṣṭhasya mṛdūtkliśyauṣadhaṃ kapham| pittaṃ vātaṃ ca saṃrudhya satandrāgauravaṃ klamam||92|| daurbalyaṃ cāṅgasādaṃ ca kuryādāśu tadullikhet| laṅghanaṃ pācanaṃ cātra 44 snigdhaṃ tīkṣṇaṃ ca śodhanam||93||
snigdhasyetyādinā klamamāha| kaphaṃ pittaṃ cotkliśya vātaṃ ca tābhyāmeva saṃrudhya bheṣajaṃ tandrādiyuktaṃ klamaṃ kuryāt| tadullikhediti tad bheṣajaṃ kaphapittaṃ collikhedityarthaḥ||92-93||
tatra ślokau- ityetā vyāpadaḥ proktāḥ sarūpāḥ sacikitsitāḥ| vamanasya virekasya kṛtasyākuśalairnṛṇām 45||94|| etā 46 vijñāya matimānavasthāścaiva tattvataḥ| dadyāt 47 saṃśodhanaṃ samyagārogyārthī 48 nṛṇāṃ sadā||95||
ityetā ityādinā adhyāyārthasaṅgrahaṃ darśayitvā vyāpadutpādahetumāha| dadyāt saṃśodhanaṃ samyagiti tathā saṃśodhanaṃ dadyād yathā vyāpado notpadyanta evetyarthaḥ||94-95||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne vamanavirecanavyāpatsiddhi(saṃśodhanavyāpatsiddhi)rnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘cānāgatavyāpaccikitsārthameva vamana…’ iti pā.
  2. 2 ‘antareṣu prāvṛḍādyā jñeyāḥ sādhāraṇāstrayaḥ’ iti pā.
  3. 3 ‘etānṛtūn vicintyaivaṃ dadyāt’ iti, ‘etānṛtūn vikalpyātha’ iti ca pā.
  4. 4 ‘prakīrtitau’ iti pā.
  5. 5 ‘…mantare cāntare punaḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘kuṣṭhavīsarpapiḍakākāmalāpāṇḍurogiṇaḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘dadyādrūkṣaṃ virecanam’ iti pā.
  8. 8 ‘atisnigdhe cātiyogaḥ śakyate, tatpratiṣedhārthaṃ rūkṣavirecanam’ iti pā.
  9. 9 ‘kṣārotkliṣṭe yathā vastre malaḥ śudhdyati vāriṇā| snehasvedaistathotkliṣṭo doṣaḥ śuddhyati śodhanaiḥ’ iti pā.
  10. 10 ‘kāmakrodhabhayādikān iti pā.
  11. 11 ‘ūrdhvakṛtadoṣaṃ’ iti pā.
  12. 12 ‘adhaḥkṛtadoṣaṃ’ iti pā.
  13. 13 ‘laṅghitasya ca’ iti pā.
  14. 14 ‘yātyagniraṇutāṃ’ iti pā.
  15. 15 ‘virecanauṣadhajanyāśayakṣobhakṛtāgnimāndyāpekṣayaudaryāgnivṛddhiḥ’ iti śivadāsasenaḥ
  16. 16 ‘dāho'ṅgamardaśca bhramo mūrcchā'rucistathā’ iti pā.
  17. 17 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake na paṭhyate
  18. 18 ‘yadā gacchati cālpaśaḥ’ iti, ‘navā gacchati cālpaśaḥ’ iti ca pā.
  19. 19 ‘sthitaṃ’ iti pā.
  20. 20 ‘duśchardyāṃ mṛdukoṣṭhe’ iti pā.
  21. 21 ‘punaḥ pītaṃ bhūyo hanyādityarthaḥ’ iti pā.
  22. 22 ‘tṛṣāṃ’ iti pā.
  23. 23 ‘klamaṃ’ iti pā.
  24. 24 ‘mṛdu’ iti pā.
  25. 25 ‘tadevātiyujyate’ iti pā.
  26. 26 ‘phalarasairmanthaṃ’ iti pā.
  27. 27 ‘vāggrahānilarodheṣu’ iti pā.
  28. 28 ‘tanvīṃ dadyādyavāgūṃ ca’ iti pā.
  29. 29 ‘hanyāt’ iti pā.
  30. 30 ‘peyādimācaret’ iti pā.
  31. 31 ‘upadravarūpatvāt’ iti pā.
  32. 32 ‘dīpanaṃ’ iti pā.
  33. 33 ‘anilodāharaṇena’ iti, ‘'nehodāharaṇena’ iti ca pā.
  34. 34 ‘dadhyannaṃ bhojanaṃ’ iti pā.
  35. 35 ‘bastiṃ’ iti pā.
  36. 36 ‘hikkāpārśvarujākārśya…’ iti pā.
  37. 37 ‘krameṇābhipravardhayet’ iti pā.
  38. 38 ‘ruddho'tīva viśuddhasya’ iti pā.
  39. 39 ‘śasyate’ iti pā.
  40. 40 ‘pittaṃ śuddhaṃ tu śoṇitam’ iti pā.
  41. 41 ‘matā’ iti pā.
  42. 42 ‘pāyayetāśu sandhānaṃ jīvo jīvena gacchati’ iti pā.
  43. 43 ‘kṣodayitvā’ iti pā.
  44. 44 ‘kāle’ iti pā.
  45. 45 ‘virecanasyākuśalairdattasya vamanasya ca’ iti pā.
  46. 46 ‘dhīmān vijñāya tāstasmādavasthāścaiva tattvataḥ’ iti pā.
  47. 47 ‘kuryāt’ iti pā.
  48. 48 ‘samyagārogyārthaṃ’ iti pā.