athāto vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
vyāpatsiddhyabhidhānaprasaṅgādvamanavirecanayorapi vyāpatsiddhirucyate, bastivyāpatsiddhistu vamanavirecanapūrvakatvādbasteḥ paścādabhidhīyate; tena bastivyāpatsiddhyabhidhānena basteriha karmabhyaḥ prādhānyamapi dyotitaṃ; bastiprādhānyaṃ “tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke” (si.a.1) ityanenoktam| atra cānāgatavyāpaccikitsārthatvādvamanavirecanayoḥ 1 samyagvidhyabhidhānaṃ tena notsūtratā vamanavirecanavidhyabhidhānasya||1-2||
atha śodhanayoḥ samyagvidhimūrdhvānulomayoḥ| asamyakkṛtayoścaiva doṣān vakṣyāmi sauṣadhān||3||
athetyādau samyagiti vidhiviśeṣaṇam| ūrdhvānulomayoriti vamanavirecanayoḥ| doṣāniti vyāpadaḥ| śodhanayośca vidhiryadyapi kalpanāsiddhyupakalpanīyādau tatra tatrābhihitaḥ, tathā'pyanuktaviśeṣapratipādanārthamabhidhānaṃ, tatprasaṅgācca tatrāpyukto'rtha ucyate, sarvathā'nuktābhidhānaṃ ‘nātisnigdhān virecayet’ ityādi jñeyam||3||
atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ| tadantare 2 prāvṛḍādyāsteṣāṃ sādhāraṇāstrayaḥ||4||
autsargikaṃ saṃśodhanayogyaṃ kālaṃ darśayannāha- atyuṣṇetyādi| atyuṣṇetyādi grīṣmādiṣu yathāsaṅkhyaṃ jñeyam| tadantare iti grīṣmādīnāṃ madhye| prāvṛḍādyā iti prāvṛṭśaradvasantāḥ| teṣāṃ sādhāraṇā iti uṣṇavarṣaśītānāṃ sādhāraṇāḥ; anudbhūtoṣṇavarṣaśītā iti yāvat||4||
prāvṛṭ śucinabhau jñeyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati||5|| etānṛtūn 3 vikalpyaivaṃ dadyāt saṃśodhanaṃ bhiṣak| svasthavṛttamabhipretya vyādhau vyādhivaśena tu||6||
prāvṛḍādīn māsavibhāgena darśayannāha- prāvṛṭ śucinabhāvityādi| śucinabhau āṣāḍhaśrāvaṇau| ūrjasahau kārtikamārgaśīrṣau| tapasyaḥ phālgunaḥ| madhu caitraḥ| śodhanaṃ pratīti śodhane kartavye'yaṃ yathoktaḥ prāvṛḍādiṛtuvibhāgo bhavati; svasthavṛttau rasotpattau vā tasyāśitīyokta eva varṣāśaraddhemantaśiśiravasantagrīṣmarūpaḥ ṛtukramo bhavati| etānṛtūniti prāvṛḍādīnṛtūn| vikalpyaivamiti yathoktamāsavibhāgena vyavasthāpya saṃśodhanaṃ dadyāt| etaduktasaṃśodhanāṅgartukramavibhāgenaiva carakasaṃskāra'pi navegāndhāraṇīye “mādhavaprathame māsi” (sū.a.7) ityādinā granthena caitraśrāvaṇāgrahāyaṇeṣu vamanādisaṃśodhanamuktaṃ, tathā rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) ca śiśiraṃ parityajya prāvṛḍādinaiva ṛtukramaḥ saṃśodhanāṅgatayoktaḥ; tena, rasabalotpādacintāyāṃ svasthavṛttānuṣṭhāneṣu ca śiśirādikramo bhavati, saṃśodhanavyavasthāyāṃ tu prāvṛḍādiriti prāvṛḍādikramo'yaṃ saṃśodhanānukūlatayā''cāryeṇa kalpito na pāramārthikaḥ| ye tu, prāvṛḍādikramaṃ gaṅgāyā dakṣiṇe kūle, uttare'pi śiśirādikramaṃ vadanti, tanmate ‘śodhanaṃ prati’ iti grantho'nupapannaḥ; tena, “bhūyo varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe jalam| tena varṣāprāvṛḍākhyau ṛtū teṣāṃ prakalpitau 4 ” ityādinā granthena yadi nāma deśabhedenāpi ṛtukramaḥ pāramārthiko'bhidhīyate, tathā'pi nāsāvācāryasyehābhimataḥ, prapañcitaścāyamarthaḥ sūtrasthāna eva| ayaṃ ca śodhanakālopadeśo'nātyayike vyādhau jñeyaḥ, ātyayike tu ūṣmādipratikāraṃ kṛtvā atyuṣṇe'pi kāle saṃśodhanapravṛttirbhavatyeva, ukto hyayamartho rogabhiṣagjitīye- “ātyayike tu punaḥ karmaṇi kāmamṛtuṃ vikalpya kṛtrimaguṇopadhānena” (vi.a.8) ityādinā granthena||5-6||
karmaṇāṃ vamanādīnāmantareṣvantareṣu 5 ca| snehasvedau prayuñjīta snehaṃ cānte prayojayet||7||
karmaṇāmityādau antareṣviti vamanānantaraṃ virecane kartavye virecanānantaraṃ vā bastau kartavye snehasvedau yathoktavidhānena punaḥ kartavyau, na sakṛtprayuktenaiva snehasvedena pañcakarmāṇi kartavyānītyarthaḥ| snehaṃ cānte prayojayediti saṃśodhanakarmaparisamāptau saṃśodhanajanitaglāniparihārārthaṃ saṃśamanīyasnehaṃ prayojayedityarthaḥ||7||
visarpapiḍakāśophakāmalāpāṇḍurogiṇaḥ 6| abhighātaviṣārtāṃśca nātisnigdhān virecayet||8||
nātisnigdhāniti anatisnigdhakāyān narān||8||
nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snehavirecanam| snehotkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṃ 7 dadyādvirecanam||9||
avaśyakartavye virecane sati atisnigdhāsnigdhayoḥ samyagyogakārakaṃ virecanaṃ darśayannāha- nātītyādi| snehavirecanamiti snigdhaṃ virecanamityarthaḥ| anatisnigdhe snehavirecanamanatisnigdhatvena kriyamāṇavirecanāyogapratiṣedhārtham; atisnigdhasya 8 snehavirecanaṃ snehanaprakarṣādativegaṃ gacchan pracalitānapi doṣān nihantuṃ na śaknoti, doṣāstu tena virecanena svasthānāt pracyāvitā bhūyaḥsrotaḥsu līyante, tatpratiṣedhārthaṃ rūkṣaṃ virecanaṃ samyagyogakārakaṃ dadyādityayamāśayaḥ||9||
snehasvedopapannena jīrṇe mātrāvadauṣadham| ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya kalpate||10||
samyagyogakārikāṃ saṃśodhanasāmagrīmāha- snehasvedopapannenetyādi| mātrāvaditi ‘alpamātraṃ mahāvegaṃ’ ityādinā vakṣyamāṇamalpamātrāvattvaṃ jñeyam| ekāgramanaseti saṃśodhanaikacittena, kāmādivyagramanaso hi vegavighātādayogaḥ syāt||10||
snigdhāt pātrādyathā toyamayatnena praṇudyate| kaphādayaḥ praṇudyante snigdhāddehāttathauṣadhaiḥ||11|| ārdraṃ kāṣṭhaṃ yathā vahnirviṣyandayati sarvataḥ| tathā snigdhasya vai doṣān svedo viṣyandayet sthirān||12|| kliṣṭaṃ vāso yathotkleśya malaḥ saṃśodhyate'mbhasā| snehasvedaistathotkleśya śodhyate śodhanairmalaḥ 9||13||
snehasvedayoḥ phalaṃ ‘snigdhāt pātrāt’ ityādinā bhūridṛṣṭāntena darśayan snehasvedayoravaśyakartavyatāṃ sūcayati| ayatneneti alpāyāsena| praṇudyante iti ākṛṣyante| viṣyandayati sarvata iti sarvataḥ sthitaṃ dravamākarṣati| agnidṛṣṭāntena snigdhagātrasya samyagdoṣaharaṇamucyate, tṛtīyadṛṣṭāntena tu snehasvedayormilitayoḥ phalamucyate| kliṣṭamiti mlānam| utkleśyeti kṣārāgnisambandhāt samutkleśya||11-13||
ajīrṇe vardhate glānirvibandhaścāpi jāyate| pītaṃ saṃśodhanaṃ caiva viparītaṃ pravartate||14||
śodhanasamyagyogasāmagryabhidhāne proktasnehasvedayoḥ phalamabhidhāya, kramāgatasya jīrṇe pītamityasya viparyaye doṣamāha- ajīrṇe vardhate glāniriti; ajīrṇāvasthāyāṃ pīte śodhane sati glānirmahatī bhavati| viparītaṃ pravartate iti vamanamadho yāti, virecanaṃ cordhvaṃ yāti||14||
alpamātraṃ mahāvegaṃ bahudoṣaharaṃ sukham| laghupākaṃ sukhāsvādaṃ prīṇanaṃ vyādhināśanam||15|| avikāri ca vyāpattau nātiglānikaraṃ ca yat| gandhavarṇarasopetaṃ vidyānmātrāvadauṣadham||16||
mātrāvaditi yaduktaṃ tadvivṛṇoti- alpamātramityādi| alpamātraṃ mahāvegamiti alpamātratve satyapi praśastamahāvegam| avikārīti vyāpattāvapi īṣadvikārakāri| mātrāvaditi praśastamātrāvat| yadyapi ca sukhāsvādādayo mātrāyāḥ phalaṃ na bhavanti, tathā'pīha mātrāyāḥ praśastatvena dravyasaṃskārādiviśeṣādhīnā api te gṛhyante; sukhādyāśrayadravyagatatvamapi hi mātrāyāḥ prāśastyamiha; kiṃvā, evambhūte eva saṃśodhane etanmātrāvattvaṃ paribhāṣitaṃ jñeyam||15-16||
vidhūya mānasān doṣān kāmādīnaśubhodayān 10| ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya kalpate||17||
ekāgramanaseti yaduktaṃ tadvivṛṇoti- vidhūyetyādi||17||
naraḥ śvo vamanaṃ pātā bhuñjīta kaphavardhanam| sujaraṃ dravabhūyiṣṭhaṃ, laghvaśītaṃ virecanam||18|| utkliṣṭālpakaphatvena kṣipraṃ doṣāḥ sravanti hi|19|
vamanavirecanayoḥ pūrvadine yathā bhoktavyaṃ tadāha- nara ityādi| etat prāguktamapi prakaraṇavaśādviśeṣābhidhitsayā'bhidhīyate| pāteti pātukāmaḥ| dravabhūyiṣṭhamiti cchedaḥ| virecanaṃ pātā laghu aśītaṃ ca bhuñjīteti sambandhaḥ| evambhūtabhojanopapattimāha- utkliṣṭetyādi| utkliṣṭālpakaphatveneti vamanaṃ prati utkliṣṭakaphatvena, virecanaṃ prati tvalpakaphatveneti vibhāgaḥ||18||-
pītauṣadhasya tu bhiṣak śuddhiliṅgāni lakṣayet||19|| ūrdhvaṃ kaphānuge pitte viṭpitte'nukaphe tvadhaḥ| hṛtadoṣaṃ vadet kārśyadaurbalye cet salāghave||20||
vamanavirecanayoḥ śuddhiliṅgāni yadyapi prāguktāni, tathā'pīha śeṣauṣadhamalādiviśeṣābhidhānārthaṃ punaḥ pītauṣadhasyetyādinā tānyabhidhatte| kaphānuge pitte ūrdhvahṛtadoṣaṃ 11 vadet, viṭpitte cānukaphe dṛśyamāne'dhohṛtadoṣaṃ 12 vadediti yojanā; etat kaphāntatvaṃ virecanasya, vamanasya ca pittāntatvaṃ pūrvameva vyāhṛtam| etat pittāntatvaṃ kaphāntatvaṃ vā'samyakśuddhe'pi doṣasyānupūrvyā'vasthānādbhavatīti kṛtvā lakṣaṇāntarāṇyapi etayoḥ sāhacaryeṇāha- kārśyadaurbalye cet salāghave iti||19-20||
vāmayettu tataḥ śeṣamauṣadhaṃ na tvalāghave| staimitye'nilasaṅge ca nirudgāre'pi vāmayet||21|| ālāghavāttanutvācca kaphasyāpat paraṃ bhavet|22|
virecanayoge sāvaśeṣa evauṣadhe śuddhilakṣaṇadarśane sati kartavyamāha- vāmayettu tataḥ śeṣamauṣadhamiti; śuddhilakṣaṇe jāte śeṣamauṣadhamupalabhya virecanātiyogapratiṣedhārthaṃ vāmayedityarthaḥ| na tvalāghave ityanena lāghavavyatiriktaśeṣaśuddhilakṣaṇadarśane satyapi na virecanaśeṣauṣadhavamiḥ kartavyā| vamanauṣadhaprayoge kartavyamāha- staimitye ityādi| vamanauṣadhaprayoge yāvat staimityānilasaṅgau vartete, tāvannirudgāre'pi bheṣaje sati vamanaṃ kārayitavyam| etadvamanāvadhimāha- ālāghavāttanutvācca kaphasyeti| pramādāllāghavatanutvayoḥ parataḥ kriyamāṇavamanasya doṣamāha- āpat paraṃ bhavediti; āpaditi atiyogalakṣaṇā| anye tu, staimitye ityādinā'pi virecanauṣadhasyaivāvasthikaṃ vamanamucyate ityāhuḥ||21||-
vamite vardhate vahniḥ śamaṃ doṣā vrajanti hi||22|| vamitaṃ laṅghayet samyagjīrṇaliṅgānyalakṣayan| tāni dṛṣṭvā tu peyādikramaṃ kuryānna laṅghanam||23||
yathoktavamanaphalamāha- vamite vardhate ityādinā| samyagjīrṇaliṅgānyalakṣayanniti saṃśodhanabheṣajasya vakṣyamāṇasamyagjīrṇaliṅgānyalakṣayan| tānīti jīrṇauṣadhaliṅgāni||22-23||
saṃśodhanābhyāṃ śuddhasya hṛtadoṣasya 13 dehinaḥ| yātyagnirmandatāṃ 14 tasmāt kramaṃ peyādimācaret||24||
śuddhasya peyādikramopapattimāha- saṃśodhanābhyāmityādi| yadyapi nirūḍhasyāpyagnimāndyaṃ bhavati, tathā'pi nirūḍhasya tādṛgagnimāndyaṃ na bhavati yena peyādikramaḥ kriyate, ato nirūhavyudāsārthaṃ saṃśodhanābhyāmiti dvivacanaṃ kṛtam| yā tu samyagviriktalakṣaṇe “ūrjo'gniḥ” (si.a.1) ityanenāgnivṛddhiruktā, sā ca virecanauṣadhakṣobhātisaṅgāt kṛtā'gnimāndyāpekṣayā'gnivṛddhiḥ 15; teneha yātyagnirmandatāmiti vacanena samaṃ na virodhaḥ||24||
kaphapitte viśuddhe'lpaṃ madyape vātapaittike| tarpaṇādikramaṃ kuryāt peyā'bhiṣyandayeddhi tān||25||
tarpaṇādiviṣayamāha- kaphapitte ityādi| viśuddhe'lpamiti asamyagviśuddhe| tarpaṇādikrame ca peyāyāḥ sthāne svacchatarpaṇaṃ, vilepyāḥ sthāne ca ghanatarpaṇaṃ deyam||25||
anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇorjo manasvitā| laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ||26|| klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā 16 śirorujā| aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ||27||
jīrṇauṣadhaliṅgānyāha- anuloma ityādi| ūrjaḥ balam| indriyaśuddhiḥ indriyapāṭavam| udgārasya cauṣadhagandhādivirahitvameva śuddhiḥ||26-27||
akāle'lpātimātraṃ ca purāṇaṃ na ca bhāvitam| asamyaksaṃskṛtaṃ caiva vyāpadyetauṣadhaṃ drutam||28||
yādṛśamauṣadhaṃ vyāpadyate tadāha- akāle ityādi| alpaṃ vā atimātraṃ vā'lpātimātram| na ca bhāvitamiti svarasaistulyavīryairvā'bhāvitam||28||
ādhmānaṃ parikartiśca srāvo hṛdgātrayorgrahaḥ| jīvādānaṃ savibhraṃśaḥ stambhaḥ sopadravaḥ klamaḥ||29|| ayogādatiyogācca daśaitā vyāpado matāḥ| preṣyabhaiṣajyavaidyānāṃ vaiguṇyādāturasya ca||30||
saṃśodhanāyogātiyogajanyā āviṣkṛtā vyāpadaḥ prāha- ādhmānamityādi| (ādhmānādayaścāmī 17 nāvaśyamayogātiyogānte bhavanti, tenopadravabhūtatvāt pṛthaguktāḥ|) etā vyāpadaḥ preṣyādivaiguṇyādutpannā ayogādatiyogācca bhavantīti vākyārthaḥ| tatrādhmānamayogādbhavati, parikartikā tvatiyogāt, srāvo'yogāt, hṛdgraho'pyayogādeva, tathā'ṅgagraho'yogācca bhavati, jīvādānamatiyogāt; vibhraṃśastu gudabhraṃśa-sañjñābhraṃśa-kaṇḍvādilakṣaṇabhraṃśabhedāttrividho vaktavyaḥ; gudabhraṃśa-sañjñābhraṃśāvatiyogajanyau, śeṣastu vibhraṃśo'yogajanyaḥ; upadravo'pyayogajanya eva, klamo'pyayogajaḥ| eteṣāṃ cāyogātiyogajanyatvavibhāga uttaragranthe sphuṭo bhaviṣyati| yadyapi cāyogātiyogamithyāyogāstatra tatra kāraṇatvenoktāḥ, tathā'pīha vamanavirecanayormithyāyogaṃ necchati; yato doṣāṇāṃ caturvidhaiva pravṛttirbhavati, yat- atipravṛtiḥ, asamyakpravṛttirvā, apravṛttiḥ, alpapravṛttirvā; tatrāpyapravṛttyalpavṛttī ayogagṛhīte eva; yā'pi cātra prātilomyena pravṛttiḥ, sā'pi doṣasyāpekṣitasyāpravartakatvādayogagṛhītataiva; vakṣyati hi “ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ vā pravartanam” iti||29-30||
yogaḥ samyakpravṛttiḥ syādatiyogo'tivartanam| ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ vā pravartanam||31|| śleṣmotkliṣṭena durgandhamahṛdyamati vā bahu| virecanamajīrṇe ca pītamūrdhvaṃ pravartate||32|| kṣudhārtamṛdukoṣṭhābhyāṃ svalpotkliṣṭakaphena vā| tīkṣṇaṃ pītaṃ sthitaṃ kṣubdhaṃ vamanaṃ syādvirecanam||33|| prātilomyena doṣāṇāṃ haraṇātte hyakṛtsnaśaḥ| ayogasañjñe, kṛcchreṇa yāti doṣo navā'lpaśaḥ||34||
yogātiyogāyogasvarūpamāha- yoga ityādi| ativartanamiti saṃśodhyātiriktapravartanam| prātilomyeneti vamanasya virecanena, virecanasya vamanena pravartanam; etacca prātilomyapravartanaṃ 18 prāyo vivakṣitadoṣāpravartakatayaivāyoganikṣiptam| na cālpaṃ vā pravartanamiti sarvathā'pravartanamalpaṃ vā pravartanamiti| sthitamiti jhaṭiti ūrdhvaṃ gacchat 19| etatprātilomyapravṛttyā yathā'yogatvaṃ tadāha- prātilomyenetyādi| prātilomyenākṛtsnaharaṇāt ayogasañjñe te iti yojyam| prātilomyaharaṇe'kṛsnadoṣaharaṇameva darśayannāha- kṛcchreṇetyādi| pratilomaharaṇe kṛtsno doṣo na yāti, alpaśo vā yātīti bhāvaḥ; tenākṛtsnadoṣaharaṇaṃ pratilomaharaṇe upapannamiti bhāvaḥ| ‘kṛcchreṇa yadāgacchati cālpaśa’ iti pāṭhe, yacchabdo hetau; pūrvatra pāṭhe vā śabdo hetau||31-34||
pītauṣadho na śuddhaścejjīrṇe tasmin punaḥ pibet| auṣadhaṃ na tvajīrṇe'nyadbhayaṃ syādatiyogataḥ||35|| koṣṭhasya gurutāṃ jñātvā laghutvaṃ balameva ca| ayoge mṛdu vā dadyādauṣadhaṃ tīkṣṇameva vā||36||
ādhmānādīnāmayogātiyogau kāraṇatvenoktau, tena kāraṇayorayogātiyogayoḥ prathamaṃ hetuliṅgacikitsitāni prāha- pītauṣadha ityādi| jīrṇe iti auṣadhe jīrṇe| punaḥ pibediti tadahareva| bhayaṃ syādatiyogata iti pūrvājīrṇauṣadhanavīnauṣadhābhyāmatiyogaḥ syāt| mṛdu vā dadyādityādau gurukoṣṭhe balavati tīkṣṇaṃ, laghukoṣṭhe durbale ca mṛdu dadyāditi vyavasthā||35-36||
vamanaṃ na tu duśchardaṃ duṣkoṣṭhaṃ 20 na virecanam| pāyayetauṣadhaṃ bhūyo hanyāt pītaṃ punarhi tau||37||
punarvamanavirecanādānaviṣayau prāha- vamanaṃ na tvityādi| punaḥ 21 pītaṃ tu hanyādityarthaḥ||37||
asnigdhāsvinnadehasya rūkṣasyānavamauṣadham| doṣānutkliśya nirhartumaśaktaṃ janayedgadān||38|| vibhraṃśaṃ śvayathuṃ hikkāṃ tamaso darśanaṃ bhṛśam 22| piṇḍikodveṣṭanaṃ kaṇḍūmūrvoḥ sādaṃ vivarṇatām||39||
stokapravṛttirūpamayogaṃ kāraṇabhedenāha- asnigdhetyādi| asnigdhasyeti asamyaksnigdhasya| rūkṣasyeti na manāgapi snigdhasya| anavamiti jīrṇatayā mandavīryam| nirhartumiti niḥśeṣeṇa hartum| vibhraṃśamiti viparītapravṛttisāmarthyam||38-39||
snigdhasvinnasya cātyalpaṃ dīptāgnerjīrṇamauṣadham| śītairvā stabdhamāme vā doṣānutkliśya nāharet||40|| tāneva janayedrogānayogaḥ sarva eva saḥ| vijñāya matimāṃstatra yathoktāṃ kārayet kriyām||41|| taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ prastarasaṅkaraiḥ| pāyayeta punarjīrṇe samūtrairvā nirūhayet||42|| nirūḍhaṃ ca rasairdhānvairbhojayitvā'nuvāsayet| phalamāgadhikādārusiddhatailena mātrayā||43|| snigdhaṃ vātaharaiḥ snehaiḥ punastīkṣṇena śodhayet| na cātitīkṣṇena tato hyatiyogastu jāyate||44||
aparamayogamāha- snigdhasvinnasya cetyādi| jīrṇamiti alpatvāddīptāgnitvācca jīrṇam| āme iti apakve doṣe, ‘pītaṃ’ iti śeṣaḥ| ete'trāyogalakṣaṇatrayeṇa ye pratipāditā gadā na te bhinnasāmagrījanyā bhinnacikitsā vā, tena na pūrvamayogajanyavyāpattiprastāve paṭhitāḥ; evamatiyogalakṣaṇatayā vakṣyamāṇagadeṣvapi vācyam| yathoktamiti ‘pītauṣadho na śuddhaścet’ ityādinoktaṃ; kiṃvā'gre ‘taṃ taila’ ityādigranthenoktam| pāyayeteti saṃśodhanaṃ pāyayeta| dhānvairiti dhanvamṛgapakṣimāṃsarasaiḥ||40-44||
atitīkṣṇaṃ kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya bheṣajam| hṛtvā''śu viṭpittakaphān dhātūnvisrāvayeddravān||45|| balasvarakṣayaṃ dāhaṃ kaṇṭhaśoṣaṃ bhramaṃ 23 tṛṣām| kuryācca madhuraistatra śeṣamauṣadhamullikhet||46|| vamane tu virekaḥ syādvireke vamanaṃ punaḥ 24| pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tat||47|| kaṣāyamadhuraiḥ śītairannapānauṣadhaistathā| raktapittātisāraghnairdāhajvaraharairapi||48|| añjanaṃ candanośīramajjāsṛkśarkarodakam| lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ param||49|| śuṅgābhirvā vaṭādīnāṃ siddhāṃ peyāṃ samākṣikām| varcaḥsāṅgrāhikaiḥ siddhaṃ kṣīraṃ bhojyaṃ ca dāpayet||50|| jāṅgalairvā rasairbhojyaṃ picchābastiśca śasyate| madhurairanuvāsyaśca siddhena kṣīrasarpiṣā||51||
atiyogasya hetvādikamāha- atitīkṣṇamityādi| iyaṃ ca sāmagrī virecanātiyogasyaiva ghaṭate; yato mṛdukoṣṭhe bubhukṣite ca viṭpittakaphaharaṇakrameṇa ca saivātiyujyate 25; vamanātiyogasāmagrī cānenodāharaṇenonneyā; kiṃvā, atitīkṣṇamiti padenaiva vamanasyāpyatitīkṣṇatvamatiyogakāraṇamuktaṃ, viṭpittakaphaharaṇaṃ yathāyogyatayā krameṇa virecane vamane ca boddhavyam| śeṣamauṣadhamullikhediti tādātvikī cikitsā| mṛdvitipadaṃ vamanena virecanena ca sambadhyate| vaṭādīnāmiti nyagrodhodumbarāśvatthakapītanānām| varcaḥsaṅgrāhikāḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktāḥ priyaṅgvanantādayaḥ||45-51||
vamanasyātiyoge tu śītāmbupariṣecitaḥ| pibet kaphaharairmanthaṃ 26 saghṛtakṣaudraśarkaram||52|| sodgārāyāṃ bhṛśaṃ vamyāṃ mūrcchāyāṃ dhānyamustayoḥ| samadhūkāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayenmadhusaṃyutam||53|| vamato'ntaḥpraviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ| snigdhāmlalavaṇairhṛdyairyūṣakṣīrarasairhitāḥ||54|| phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ| niḥsṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaliptāṃ praveśayet||55|| vāggrahānilarogeṣu 27 ghṛtamāṃsopasādhitām| yavāgūṃ tanukāṃ dadyāt 28 snehasvedau ca buddhimān||56||
purato'mlaphalakhādanaṃ mukhasrāvaṇena jihvāstabdhatvaṃ hantum 29| atiyoge niḥsṛtāmiti jihvāviśeṣaṇam||52-56||
vamitaśca viriktaśca mandāgniśca vilaṅghitaḥ| agniprāṇavivṛddhyarthaṃ kramaṃ peyādikaṃ bhajet 30||57||
atiyoge'pi yathā peyādikramo bhavati tadāha- vamitaścetyādi| atiharaṇādativamito'tiviriktaśceti boddhavyam||57||
bahudoṣasya rūkṣasya hīnāgneralpamauṣadham| sodāvartasya cotkliśya doṣānmārgānnirudhya ca||58|| bhṛśamādhmāpayennābhiṃ pṛṣṭhapārśvaśirorujam| śvāsaviṇmūtravātānāṃ saṅgaṃ kuryācca dāruṇam||59|| abhyaṅgasvedavartyādi sanirūhānuvāsanam| udāvartaharaṃ sarvaṃ karmādhmātasya śasyate||60||
ayogātiyogayorādhmānādivyāpadāṃ yathākramaṃ hetuliṅgacikitsādi nirdiśannāha- bahudoṣasyetyādi| etāśca vyāpado nāvaśyamatiyogāyogayorbhavanti, upadravabhūtatvāt 31; ata evopakalpanīye- “atiyogāyoganimittānimānupadravān vidyāt”- “ādhmānaṃ parikartikā”(sū.a.15) ityādinā granthena etā daśa vyāpadaḥ pratipāditāḥ||58-60||
snigdhena gurukoṣṭhena sāme balavadauṣadham| kṣāmeṇa mṛdukoṣṭhena śrāntenālpabalena vā||61|| pītaṃ gatvā gudaṃ sāmamāśu doṣaṃ nirasya ca| tīvraśūlāṃ sapicchāsrāṃ karoti parikartikām||62|| laṅghanaṃ pācanaṃ 32 sāme rūkṣoṣṇaṃ laghubhojanam| bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kṣāmasya madhurastathā||63||
parikartikāmāha- snigdhenetyādi| pītaṃ gatvā gudamityādi virecanātiyogajanyaparikartikāyāṃ saṅgataṃ, na vamanātiyogajanyaparikartikāyām; upakalpanīye ca sākṣādvamanāyogātiyogajanyatayaivādhmānādaya uktāḥ, tenānukto'pi vamanavyāpattau parikarto'nenodāharaṇena 33 kalpanīyaḥ; tantrāntare'pyuktaṃ- ‘yā tu parikartikā virecane, tadvamane kaṇṭhakarṣaṇaṃ; yo'dhaḥparisrāvo virecane, sa vamane kaphaprasekaḥ” (su.ci.a.34) iti; tadanayā diśā ādhmānādīni vamanavirecanayorayogātiyogajanyatayā vyākhyātānītyeke| āśu doṣaṃ nirasyeti vamanātiyogajanyeyaṃ vyāpat| atra laṅghanādikriyā atiyoge satyapyāmapācanāya jñeyā| kṣāmeṇa mṛdukoṣṭhenetyādisamprāptijanitasya kṣāmapuruṣaprabhavasya laṅghanapācanādyamupakrāntameva||61-63||
āme jīrṇe'nubandhaścet kṣārāmlaṃ laghu śasyate| puṣpakāsīsamiśraṃ vā kṣāreṇa lavaṇena vā||64|| sadāḍimarasaṃ sarpiḥ pibedvāte'dhike sati| dadhyamlaṃ bhojane 34 pāne saṃyuktaṃ dāḍimatvacā||65|| devadārutilānāṃ vā kalkamuṣṇāmbunā pibet| aśvatthodumbaraplakṣakadambairvā śṛtaṃ payaḥ||66|| kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ 35 picchābastimathāpi vā| yaṣṭīmadhukasiddhaṃ vā snehabastiṃ pradāpayet||67||
āmāvasthākartavyamāha- āme jīrṇa ityādi| kṣārāmlaṃ laghu śasyata iti atīsāre yaduktaṃ- “cāṅgerīkoladadhyamlanāgarakṣārasaṃyutam| ghṛtaṃ” (ci.a.19) iti; laghumātraṃ ca śasyata iti jñeyam| puṣpakāsīsamityatra puṣpaśabdena kecit sāṅgrāhikāni dhātakīkusumādīni grāhayanti||64-67||
alpaṃ tu bahudoṣasya doṣamutkliśya bheṣajam| alpālpaṃ srāvayet kaṇḍūṃ śophaṃ kuṣṭhāni gauravam||68|| kuryāccāgnibalotkleśastaimityārucipāṇḍutāḥ| parisrāvaḥ sa, taṃ doṣaṃ śamayedvāmayedapi||69|| snehitaṃ vā punastīkṣṇaṃ pāyayet virecanam| śuddhe cūrṇāsavāriṣṭān saṃskṛtāṃśca pradāpayet||70||
alpamityādinā parisrāvamāha| śamayedvāmayedapītyādau alpadoṣe śamanaṃ, bahudoṣe ūrdhvagatadoṣe tu vamanamiti vyavasthā| vāmayedapītyatrāpi snehitaṃ punariti sambadhyate| cūrṇāsavāriṣṭā grahaṇyarśaścikitsādiṣu jñeyāḥ||68-70||
pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahānmārutādayaḥ| kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ kurvanti hṛdgraham||71|| sa 36 hikkākāsapārśvārtidainyalālākṣivibhramaiḥ| jihvāṃ khādati niḥsañjño dantān kiṭikiṭāpayan||72|| na gacchedvibhramaṃ tatra vāmayedāśu taṃ bhiṣak| madhuraiḥ pittamūrcchārtaṃ kaṭubhiḥ kaphamūrcchitam||73|| pācanīyaistataścāsya doṣaśeṣaṃ vipācayet| kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya krameṇotthāpayettataḥ 37||74|| pavanenātivamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate| tasmai snigdhāmlalavaṇaṃ dadyāt pittakaphe'nyathā||75||
pītauṣadhasyetyādinā hṛdgrahamāha| na gacchedvibhramaṃ tatreti hṛdgrahapīḍito'yaṃ mriyamāṇo vā'yamiti bhrāntiṃ na gacchedityarthaḥ| vamanaṃ cātra mūrcchite duḥśakaprayogaṃ, tena mūrcchārambha eva vamanaṃ kārayitavyaṃ; kiṃvā mūrcchāyāmapyaṅgulīpraveśādinā vamanaṃ kārayitavyam| pittamūrcchārtamiti pittaprabaladoṣajanitamūrcchārtam| ativamata iti vamanāyātipravāhaṇaṃ kurvataḥ| pittakaphe'nyatheti pitte kaphe vā hṛdayapīḍākare snigdhāmlalavaṇaviparītaṃ rūkṣatiktakaṭukādikramaṃ kuryāt||71-75||
pītauṣadhasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā| ruddho'ti 38 vā viśuddhasya gṛhṇātyaṅgāni mārutaḥ||76|| stambhavepathunistodasādodveṣṭanamanthanaiḥ| tatra vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi kārayet 39||77||
pītauṣadhasyetyādinā aṅgagrahaṇamayogajamatiyogajaṃ cāha| kaphena vā ruddho doṣaḥ punaraṅgāni nigṛhṇāti; śuddhasya vā mārutaḥ kupito'ṅgāni pratigṛhṇāti stambhādibhiḥ||76-77||
atitīkṣṇaṃ mṛdau koṣṭhe laghudoṣasya bheṣajam| doṣān hṛtvā vinirmathya jīvaṃ harati śoṇitam||78|| tenānnaṃ miśritaṃ dadyādvāyasāya śune'pi vā| bhuṅkte taccedvadejjīvaṃ na bhuṅkte pittamādiśet||79|| śuklaṃ vā bhāvitaṃ vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā| prakṣālitaṃ vivarṇaṃ syāt pitte 40 śuddhaṃ tu śoṇite||80|| tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇāt kriyām| tasya pittaharīṃ sarvāmatiyoge ca yā hitā 41||81|| mṛgagomahiṣājānāṃ sadyaskaṃ jīvatāmasṛk| pibejjīvābhisandhānaṃ jīvaṃ taddhyāśu gacchati 42||82|| tadeva darbhamṛditaṃ raktaṃ bastiṃ pradāpayet| śyāmākāśmaryabadarīdūrvośīraiḥ śṛtaṃ payaḥ||83|| ghṛtamaṇḍāñjanayutaṃ śītaṃ bastiṃ pradāpayet| picchābastiṃ suśītaṃ vā ghṛtamaṇḍānuvāsanam||84||
atitīkṣṇamityādinā jīvādānamāha| laghudoṣasyeti svalpadoṣasya| vinirmathyeti śoṇitameva kṣobhayitvā 43| jīvamiti jīvanahetudhāturūpaṃ śoṇitam| śoṇitaṃ kiñcidraktapittakṣobhādbhavati, kiñcicca jīvaśoṇitaṃ bhavati; tadviśeṣaparīkṣārthamāha- tenānnamityādi| pittamādiśediti śoṇitagataṃ pittamādiśed raktapittamiti yāvat| āvānamiti śuṣkam| pitte iti raktapitte sati kṣālitaṃ vastraṃ vivarṇaṃ bhavati, jīvaśoṇite tu sati śuddhaṃ vastraṃ bhavati| parīkṣā ca cikitsābhedārthameva; raktapitte raktapittaharī kriyā, jīvaśoṇitaṃ tu dṛṣṭvā ‘tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya’ ityādinoktā kartavyā| atiyoge ca yā hiteti atraiva ‘pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tam’ ityādinoktā jñeyā| jīvaṃ taddhyāśu gacchatīti asṛkprabhāvādāśveva śoṇitarūpatāṃ yāti sadyaskamasṛk| śyāmetyādau śyāmā priyaṅguḥ||78-84||
gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiśca stambhayitvā praveśayet| sāma gāndharvaśabdāṃśca sañjñānāśe'sya kārayet||85|| yadā virecanaṃ pītaṃ viḍantamavatiṣṭhate| vamanaṃ bheṣajāntaṃ vā doṣānutkliśya nāvahet||86|| tadā kurvanti kaṇḍvādīn doṣāḥ prakupitā gadān| sa vibhraṃśo matastatra syādyathāvyādhi bheṣajam||87||
gudaṃ bhraṣṭamityādinā gudabhraṃśarūpaṃ vibhraṃśamāha| kaṣāyairiti kaṣāyarasaiḥ| sāmetyādinā sañjñāvibhraṃśarūpavibhraṃśacikitsāmāha| sāma sāntvanam| gāndharvaśabdo gītam| etau ca vibhraṃśāvatiyogajanyau| yadetyādinā tṛtīyamayogajanyavibhraṃśamāha| viḍantamavatiṣṭhata iti malamātramapahṛtyāvatiṣṭhate| bheṣajāntamiti bheṣajamātraṃ vamanenāvatiṣṭhate| nāvahediti nāpaharati| etadvyāpadaśca vibhraṃśasañjñā pāribhāṣikī| yathāvyādhibheṣajamiti kaṇḍvādiviparītaṃ bheṣajam||85-87||
pītaṃ snigdhena sasnehaṃ taddoṣairmārdavādvṛtam| na vāhayati doṣāṃstu svasthānāt stambhayeccyutān||88|| vātasaṅgagudastambhaśūlaiḥ kṣarati cālpaśaḥ| tīkṣṇaṃ bastiṃ virekaṃ vā so'rho laṅghitapācitaḥ||89||
pītaṃ snigdhenetyādinā stambhamāha| mārdavādvṛtamiti bheṣajasya mṛdutayā doṣairvṛtam| svasthānāccyutān stambhayediti yojanīyam| so'rha iti laṅghanapācanānantaraṃ tīkṣṇaṃ bastiṃ virekaṃ vā tīkṣṇamarhatītyarthaḥ||88-89||
rūkṣaṃ virecanaṃ pītaṃ rūkṣeṇālpabalena vā| mārutaṃ kopayitvā''śu kuryāddhorānupadravān||90|| stambhaśūlāni ghorāṇi sarvagātreṣu muhyataḥ| snehasvedādikastatra kāryo vātaharo vidhiḥ||91||
rūkṣamityādinā upadravānāha| yadyapyādhmānādayo'pyamī upadravā eva, tathā'pi teṣāṃ sañjñāntareṇaiva gṛhītatvācchūlādaya eva upadravaśabdābhihitāḥ| śūlādayaścāmī pradhānānyuttarakālabhāvitvādanupadravarūpā apyupadravaśabdenocyante; yathā- “dhūmaḥ kuryādupadravān” (sū.a.5) iti; kiṃvā, ayogākhyasya vyādheramī upadravā iti jñeyam||90-91||
snigdhasya mṛdukoṣṭhasya mṛdūtkliśyauṣadhaṃ kapham| pittaṃ vātaṃ ca saṃrudhya satandrāgauravaṃ klamam||92|| daurbalyaṃ cāṅgasādaṃ ca kuryādāśu tadullikhet| laṅghanaṃ pācanaṃ cātra 44 snigdhaṃ tīkṣṇaṃ ca śodhanam||93||
snigdhasyetyādinā klamamāha| kaphaṃ pittaṃ cotkliśya vātaṃ ca tābhyāmeva saṃrudhya bheṣajaṃ tandrādiyuktaṃ klamaṃ kuryāt| tadullikhediti tad bheṣajaṃ kaphapittaṃ collikhedityarthaḥ||92-93||
tatra ślokau- ityetā vyāpadaḥ proktāḥ sarūpāḥ sacikitsitāḥ| vamanasya virekasya kṛtasyākuśalairnṛṇām 45||94|| etā 46 vijñāya matimānavasthāścaiva tattvataḥ| dadyāt 47 saṃśodhanaṃ samyagārogyārthī 48 nṛṇāṃ sadā||95||
ityetā ityādinā adhyāyārthasaṅgrahaṃ darśayitvā vyāpadutpādahetumāha| dadyāt saṃśodhanaṃ samyagiti tathā saṃśodhanaṃ dadyād yathā vyāpado notpadyanta evetyarthaḥ||94-95||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne vamanavirecanavyāpatsiddhi(saṃśodhanavyāpatsiddhi)rnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cānāgatavyāpaccikitsārthameva vamana…’ iti pā. ↩
- 2 ‘antareṣu prāvṛḍādyā jñeyāḥ sādhāraṇāstrayaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘etānṛtūn vicintyaivaṃ dadyāt’ iti, ‘etānṛtūn vikalpyātha’ iti ca pā. ↩
- 4 ‘prakīrtitau’ iti pā. ↩
- 5 ‘…mantare cāntare punaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘kuṣṭhavīsarpapiḍakākāmalāpāṇḍurogiṇaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘dadyādrūkṣaṃ virecanam’ iti pā. ↩
- 8 ‘atisnigdhe cātiyogaḥ śakyate, tatpratiṣedhārthaṃ rūkṣavirecanam’ iti pā. ↩
- 9 ‘kṣārotkliṣṭe yathā vastre malaḥ śudhdyati vāriṇā| snehasvedaistathotkliṣṭo doṣaḥ śuddhyati śodhanaiḥ’ iti pā. ↩
- 10 ‘kāmakrodhabhayādikān iti pā. ↩
- 11 ‘ūrdhvakṛtadoṣaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘adhaḥkṛtadoṣaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘laṅghitasya ca’ iti pā. ↩
- 14 ‘yātyagniraṇutāṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘virecanauṣadhajanyāśayakṣobhakṛtāgnimāndyāpekṣayaudaryāgnivṛddhiḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 16 ‘dāho'ṅgamardaśca bhramo mūrcchā'rucistathā’ iti pā. ↩
- 17 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 18 ‘yadā gacchati cālpaśaḥ’ iti, ‘navā gacchati cālpaśaḥ’ iti ca pā. ↩
- 19 ‘sthitaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘duśchardyāṃ mṛdukoṣṭhe’ iti pā. ↩
- 21 ‘punaḥ pītaṃ bhūyo hanyādityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘tṛṣāṃ’ iti pā. ↩
- 23 ‘klamaṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘mṛdu’ iti pā. ↩
- 25 ‘tadevātiyujyate’ iti pā. ↩
- 26 ‘phalarasairmanthaṃ’ iti pā. ↩
- 27 ‘vāggrahānilarodheṣu’ iti pā. ↩
- 28 ‘tanvīṃ dadyādyavāgūṃ ca’ iti pā. ↩
- 29 ‘hanyāt’ iti pā. ↩
- 30 ‘peyādimācaret’ iti pā. ↩
- 31 ‘upadravarūpatvāt’ iti pā. ↩
- 32 ‘dīpanaṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘anilodāharaṇena’ iti, ‘'nehodāharaṇena’ iti ca pā. ↩
- 34 ‘dadhyannaṃ bhojanaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘bastiṃ’ iti pā. ↩
- 36 ‘hikkāpārśvarujākārśya…’ iti pā. ↩
- 37 ‘krameṇābhipravardhayet’ iti pā. ↩
- 38 ‘ruddho'tīva viśuddhasya’ iti pā. ↩
- 39 ‘śasyate’ iti pā. ↩
- 40 ‘pittaṃ śuddhaṃ tu śoṇitam’ iti pā. ↩
- 41 ‘matā’ iti pā. ↩
- 42 ‘pāyayetāśu sandhānaṃ jīvo jīvena gacchati’ iti pā. ↩
- 43 ‘kṣodayitvā’ iti pā. ↩
- 44 ‘kāle’ iti pā. ↩
- 45 ‘virecanasyākuśalairdattasya vamanasya ca’ iti pā. ↩
- 46 ‘dhīmān vijñāya tāstasmādavasthāścaiva tattvataḥ’ iti pā. ↩
- 47 ‘kuryāt’ iti pā. ↩
- 48 ‘samyagārogyārthaṃ’ iti pā. ↩