samprati bastivyāpatpraśamakabastyabhidhāyakatayaiva prāsṛtayogīyā siddhirucyate| prasṛtopalakṣitā ye yogāḥ tānadhikṛtya kṛtā siddhiḥ; tena prasṛtālakṣitā 2 apyatra yogā vaktavyā eva||1-2||
athemān sukumārāṇāṃ nirūhān snehanān 3 mṛdūn| karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak||3||
imāniti agre vakṣyamāṇān| tenādhyāyaśeṣavaktavyānāṃ nāvaśyaṃ prasṛtopalakṣitavidhānam| sukumārāṇāmiti tanvādiguṇasambaddhaṃ bhavati||3||
kṣīrāddvau prasṛtau kāryau madhutailaghṛtāttrayaḥ| khajena mathito bastirvātaghno balavarṇakṛt||4|| ekaikaḥ prasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām| bilvādimūlakvāthāddvau kaulatthāddvau sa vātanut||5|| pañcamūlarasāt pañca dvau tailāt kṣaudrasarpiṣoḥ| ekaikaḥ prasṛto bastiḥ snehanīyo'nilāpahaḥ||6||
prasṛtaṃ paladvayam| madhutailaghṛtāttraya iti militāt| atra ca yathoktaireva dravyairbastirdeyaḥ; tena netarabastinyāyenānuktakalkādikalpanā; yatra niyatamānadravyavibhāgena bastyabhidhānaṃ, tatra sāmānyabastidravyamānānavakāśaḥ; yatra tvekadeśakathanaṃ, tatra nirūhayogitayoktadravyamānādhikāraḥ; saindhavapraveśastvatyājya eva| bilvādimūlaṃ daśamūlam| sa vātanuditi sa bastirvātaṃ hantīti||4-6||
saindhavārdhākṣa ekaikaḥ kṣaudratailapayoghṛtāt| prasṛto 4 hapuṣākarṣo nirūhaḥ śukrakṛt param||7||
hapuṣākarṣaḥ||7||
paṭolanimbabhūnimbarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ| catvāraḥ prasṛtā eko ghṛtāt sarṣapakalkitaḥ||8|| nirūhaḥ pañcatikto'yaṃ mehābhiṣyandakuṣṭhanut 5|9|
paṭoletyādau ambhasaḥ iti kvāthāt| sarṣapakalkita iti atra yadyapi kalkamānaṃ noktaṃ, tathā'pi dvādaśaprasṛte nirūhe dvipalakalkasya vihitatvādiha pañcaprasṛte tadanusārāt ṣaḍbhāgonaṃ palaṃ bhavati; evamanyatrāpyanuktamānakalkavyavasthā||8||-
viḍaṅgatriphalāśigruphalamustākhuparṇijāt||9|| kaṣāyāt 6 prasṛtāḥ pañca tailādeko vimathya tān| viḍaṅgapippalīkalko nirūhaḥ krimināśanaḥ||10||
viḍaṅgetyādau phalaṃ madanaphalam| ākhuparṇī dantī||10||
payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām| ekaikaḥ prasṛto bastiḥ kṛṣṇākalko vṛṣatvakṛt||11|| catvārastailagomūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt| prasṛtāḥ sarṣapaiḥ kalkairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ 7||12||
payasyetyādau yadyapi payasyādīnāṃ kvātho na śrūyate, tathā'pi dravāntaraiḥ samamekaikaprasṛtavidhānāt pratyekaṃ payasyādikvāthasya prasṛtamānatvam| vṛṣatvakṛditi śukravṛddhikṛt||11-12||
śvadaṃṣṭrāśmabhideraṇḍarasāttailāt surāsavāt| prasṛtāḥ pañca yaṣṭyāhvakauntīmāgadhikāsitāḥ||13|| kalkaḥ 8 syānmūtrakṛcchre tu sānāhe bastiruttamaḥ| ete salavaṇāḥ koṣṇā nirūhāḥ prasṛtairnava||14||
śvadaṃṣṭretyādau śvadaṃṣṭrādidravyatrayakvāthasya pratyekaṃ prasṛtamānatvam, evaṃ tailasurāsavaprasṛtābhyāṃ saha pañcaprasṛtāḥ pūraṇīyāḥ; surākṛta āsavaḥ surāsavaḥ||13-14||
mṛdubastijaḍībhūte tīkṣṇo'nyo bastiriṣyate| tīkṣṇairvikarṣite svādu pratyāsthāpanamiṣyate 9||15||
etaduktamṛdubastiprayogānāmante kartavyamāha- mṛdvityādi| svādu pratyāsthāpanamiṣyata ityatra svādu drākṣādidravyakṛtam| kecittadahareva pratyāsthāpanamicchanti| āsthāpanaṃ lakṣyīkṛtya dīyata iti pratyāsthāpanam||15||
vātopasṛṣṭasyoṣṇaiḥ syurgudadāhādayo 10 yadi| drākṣāmbunā trivṛtkalkaṃ dadyāddoṣānulomanam||16|| taddhi pittaśakṛdvātān hṛtvā dāhādikāñjayet| śuddhaścāpi pibecchītāṃ yavāgūṃ śarkarāyutām||17||
vātopasṛṣṭasyetyādau uṣṇairiti bastiviśeṣaṇam| dāhādayo dāhamohatṛḍādayo vātapittajanyāḥ| drākṣāmbunā trivṛtpānasya dāhādikārake pitte vāte ca hitatvaṃ darśayannāha- taddhītyādi||16-17||
athavā'tiviriktaḥ syāt kṣīṇaviṭkaḥ sa bhakṣayet| māṣayūṣeṇa kulmāṣān pibenmadhvathavā 11 surām||18||
kulmāṣā iti ardhasvinnayavādimayā 12 bhakṣyāḥ||18||
sāmaṃ 13 cet kuṇapaṃ śūlairupaviśedarocakī| sa ghanātiviṣākuṣṭhanatadāruvacāḥ pibet||19||
bastimithyāprayogodīritānāmatīsārabhedānāṃ cikitsitamāha- sāmaṃ cedityādi| sāmaṃ yathā syāt 14 tathopaviśediti; tena malādivyatiriktāmamātropaveśarūpo'yamatīsāraḥ kevalāmaśakṛdvātaraktapittakaphajanyānāmiha ṣaṇṇāmatīsārāṇāṃ vaktavyānāṃ prathama ukto bhavati| kuṇapamiti śavagandham| śūlaiḥ ‘yukta’ iti śeṣaḥ| ghanaṃ mustakam||19||
śakṛdvātamasṛk pittaṃ kaphaṃ vā yo'tisāryate| pakvaṃ 15, tatra svavargīyairbastiḥ śreṣṭhaṃ bhiṣagjitam||20||
kevalaśakṛdādijanyāṃścātisārānāha- śakṛdvātamityādi| pakvamiti nirāmam| āmaśabdenehāgnidaurbalyādavipakvāhārarasa eva koṣṭhopalepaka āmo gṛhyate; yaduktamanyatra- “āmāśayasthaḥ kāyāgnerdaurbalyādavipācitaḥ| ādya āhāradhāturyaḥ sa āma iti sañjñitaḥ” iti| svavargīyairiti purīṣasaṅgrahaṇavātaghnaśoṇitāsthāpanapittakaphaharabheṣajavargaiḥ; kiṃvā uttaratra pratyekaṃ śakṛdādivakṣyamāṇabheṣajaiḥ||20||
ṣaṇṇāmeṣāṃ dvisaṃsargāt triṃśadbhedā bhavanti tu| kevalaiḥ saha ṣaṭtriṃśadvidyāt sopadravānapi||21||
atīsārabhedānāha- ṣaṇṇāmityādi| eṣāmiti etadabhihitānām| anye tu bastivibhraṃśajāḥ ṣaṭsaṅkhyā bhavantīti vadanti; pūrvavyākhyānameva sādhu||21||
śūlapravāhikādhmānaparikartyarucijvarān| tṛṣṇoṣṇadāhamūrcchādīṃścaiṣāṃ vidyādupadravān||22||
upadravāneṣāmāha- śūletyādi||22||
tatrāme'ntarapānaṃ 16 syāt vyoṣāmlalavaṇairyutam| pācanaṃ śasyate bastirāme hi pratiṣidhyate||23||
yathoktātīsāreṣu cikitsāmāha- tatrāme ityādi| antarapānaṃ pācanamāhuḥ| pācanamityanena ceha pūrvaṃ ‘sa ghanātiviṣā’ ityādyuktaṃ pācanaṃ gṛhyate| vyoṣāmlalavaṇairyutamiti vyoṣāmlalavaṇayogena kṛtam||23||
vātaghnairgrāhivargīyairbastiḥ śakṛti śasyate|24|
vātaghnairityādau vātaghnaṃ daśamūlaṃ; grāhivargaśca ṣaḍvirecanaśatāśritīyokta eva| atra jatūkarṇaḥ- “śakṛti śophaghnagrāhibhirbastiḥ” ityāha; śophaghnaṃ ca daśamūlameva|24|
svādvamlalavaṇaiḥ śastaḥ snehabastiḥ samīraṇe||24||
svādvamlalavaṇaiḥ śastaḥ snehabastiriti svādvamlalavaṇadravyasādhitasnehakṛtamanuvāsanamityarthaḥ| samīraṇe iti kevalavātātīsāre||24||
rakte raktena, pitte tu kaṣāyasvādutiktakaiḥ| sāryamāṇe kaphe bastiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ||25||
rakte rakteneti sarakte'tīsāryamāṇe raktena bastirdeyaḥ| pitte tviti pitte'tīsāryamāṇe kaṣāyādikṛto bastireva||25||
śakṛtā vāyunā vā''me tena varcasyathānile| saṃsṛṣṭe'ntarapānaṃ syād vyoṣāmlalavaṇairyutam||26|| pittenāme'sṛjā vā'pi tayorāmena vā punaḥ| saṃsṛṣṭayorbhavet pānaṃ savyoṣasvādutiktakam||27|| tathā''me kaphasaṃsṛṣṭe kaṣāyavyoṣatiktakam| āmena tu kaphe vyoṣakaṣāyalavaṇairyutam||28|| vātena viśi pitte vā viṭpittābhyāṃ 17 tathā'nile| madhurāmlakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ||29|| śakṛcchoṇitayoḥ pittaśakṛto raktapittayoḥ| bastiranyonyasaṃsarge kaṣāyasvādutiktakaḥ||30|| kaphena viśi pitte vā kaphe viṭpittaśoṇitaiḥ| vyoṣatiktakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ||31|| syādbastirvyoṣatiktāmlaḥ saṃsṛṣṭe vāyunā kaphe| madhuravyoṣatiktastu rakte kaphavimūrcchite||32|| mārute kaphasaṃsṛṣṭe vyoṣāmlalavaṇo bhavet| bastirvātena pitte 18 tu kāryaḥ svādvamlatiktakaḥ||33||
saṃsarge cikitsāmāha- śakṛtetyādi| śakṛtā''me pradhāne saṃsṛṣṭe, tathā vāyunā vā''me saṃsṛṣṭe; tenetyāmenāpradhānena varcasi anile 19 ca pṛthak saṃsṛṣṭe, atra teneti pūrvavadvyākhyeyam| atra saṃsṛṣṭeṣu 20 tṛtīyānirdiṣṭamalpamānatayā'pradhānaṃ, saptamīnirdiṣṭaṃ bahumānatvāt pradhānaṃ jñeyam| tayoriti pittāsṛjoḥ| saṃsṛṣṭayoriti ekamānena yuktayoḥ| kaphe vyoṣakaṣāyalavaṇairyutamityantaṃ yāvat ‘antarapānaṃ’ ityanuvartate| vātena viśītyādau madhurāmlakaṣāyo bastiriti madhurādidravyakvāthādikṛto bastirdeya ityarthaḥ| śakṛcchoṇitayorityādau anyonyasaṃsarge sati śakṛtā śoṇite śoṇitena vā śakṛti saṃsṛṣṭe; evaṃ pittaśakṛtoḥ raktapittayośca dvividhaḥ saṃsargo vyākhyeyaḥ| viṭpittaśoṇitairiti pratyekaṃ viḍādibhiḥ kaphe saṃsṛṣṭe| kaphavimūrcchite iti kaphenāpradhānena saṃsṛṣṭe ityarthaḥ||26-33||
tricatuḥpañcasaṃsargānevameva vikalpayet| yuktiścaiṣātisāroktā sarvarogeṣvapi smṛtā||34||
anuktasaṃsargacikitsāṃ sūtrayannāha- tricaturityādi| tricatuḥpañcasaṃsargāniti āmādīnāṃ trika-catuṣka-pañcakarūpān saṃsargān| evameva vikalpayediti pradhānādimelakena vikalpayet, tathā bheṣajamapi teṣāṃ yathoktabheṣajānusāreṇa kalpayedityarthaḥ| ete ca bhedā likhyamānā atibahuprabhedatayā granthagauravamāpādayanti, svayaṃ ca buddhimatā sukaravibhāgā eveti na likhyante| evamādisaṃsargakṛtaṃ rogabhedamanyatrāpi buddhyā kartavyatayā'tidiśannāha- sarvarogeṣvapi smṛteti| iyaṃ vyavasthā sarvarogeṣvevayathāsambhavamācāryānumatetyarthaḥ| tatra grahaṇīgade yatra tu ṣaḍapyāmādayaḥ sambhavanti, tatraivaṃ saṃsargāḥ prakalpyante; yatra ca trayodoṣāḥ sambhavanti, śoṇitena vā samaṃ catvāraḥ, tatra teṣāmeva parasparasaṃsargo bheṣajavibhāgārthaṃ 21 kalpanīyaḥ||34||
yugapat ṣaḍrasaṃ ṣaṇṇāṃ saṃsarge pācanaṃ bhavet 22| nirāmāṇāṃ tu pañcānāṃ bastiḥ ṣāḍrasiko mataḥ||35||
āmādiṣaṭkasamudayarūpasaṃsarge kāryamāha- yugapadityādi| yugapaditi ekadaiva militānāṃ ṣaṇṇāmiti yāvat| ṣaḍrasamiti militaṣaḍrasakṛtam| nirāmāṇāmiti āmavarjitānāṃ śakṛdādīnāṃ pañcānām| ṣāḍrasika iti ṣaḍrasamelakena kṛtaḥ||35||
udumbaraśalāṭūni jambvāmrodumbaratvacaḥ| śaṅkhaṃ sarjarasaṃ lākṣāṃ kardamaṃ ca palāṃśikam||36|| piṣṭvā taiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet| atīsāreṣu sarveṣu peyametadyathābalam||37|| kacchurādhātakībilvasamaṅgāraktaśālibhiḥ| masūrāśvatthaśuṅgaiśca yavāgūḥ syājjale śṛtaiḥ||38|| bālodumbarakaṭvaṅgasamaṅgāplakṣapallavaiḥ 23| masūradhātakīpuṣpabalābhiśca tathā bhavet||39|| sthirādīnāṃ balādīnāmikṣvādīnāmathāpi 24 vā| kvātheṣu samasūrāṇāṃ yavāgvaḥ syuḥ pṛthak pṛthak||40|| kacchurāmūlaśālyāditaṇḍulairupasādhitāḥ| dadhitakrāranālāmlakṣīreṣvikṣurase'pi vā||41|| śītāḥ saśarkarākṣaudrāḥ sarvātisāranāśanāḥ| sasarpirmaricājājyo madhurā lavaṇāḥ śivāḥ||42||
sarvātīsārasādhāraṇaṃ bheṣajamāha- udumbaretyādi| ‘raktaśālibhiḥ’ ityatra ‘raktamūlibhiḥ’ iti pāṭhe ‘raktamūlī raktairaṇḍam’ ityapare| jale śṛtairiti ṣaḍaṅgavidhānena jale śṛtaiḥ| bālodumbaram udumbaraśalāṭu| bhavediti yavāgūrbhavet| ikṣvādīnāmiti tṛṇapañcamūlapaṭhitānāṃ śaravarjitānāmikṣukuśakāśaśālimūlānām| śālyāditaṇḍulairiti raktaśālikalamāditaṇḍulaiḥ| dadhyādibhiratra jalasthānīyairyavāgūḥ sādhanīyā||36-42||
bhavanti cātra ślokāḥ- snigdhāmlalavaṇamadhuraṃ pānaṃ bastiśca mārute koṣṇaḥ| śītaṃ tiktakaṣāyaṃ madhuraṃ pitte ca rakte ca||43|| tiktoṣṇakaṣāyakaṭuśleṣmaṇi saṅgrāhi vātanucchakṛti| pācanamāme pānaṃ picchāsṛgbastayo rakte||44|| atisāraṃ pratyuktaṃ miśraṃ dvandvādiyogajeṣvapi 25 ca| tatrodrekaviśeṣāddoṣeṣūpakramaḥ kāryaḥ||45||
prapañcoktaṃ bheṣajaṃ saṅgraheṇābhidadhāti- bhavanti cātretyādi| pānamiti pācanapānam| bastiśceti snigdhāmlalavaṇamadhura eva bastiḥ| mārute iti mārutātisāre; evamanyatrāpi pitte ityādau pittādijātisāre iti jñeyam| saṅgrāhi vātanudityatra ‘bheṣajaṃ’ iti śeṣaḥ; tacca bheṣajaṃ yathoktabastyādirūpameva| pācanamāme pānamiti pācanaghanātiviṣādidravyakṛtaṃ pānamityarthaḥ| picchābastayo'sṛgbastayaśceti picchāsṛgbastayaḥ| uktamiti sākṣādatideśena ca trikādisaṃsarge proktam| miśramiti etadeva pratyekaṃ miśrīkṛtam| dvandvādiyogajeṣviti tricatuṣkādisaṃsargaje'tisāre| tatrodrekādiviśeṣāditi saṃsarga eva balābalaviśeṣādupakramasyāpi viśeṣo bhavati| etadeva balāpekṣaṃ bahudurbalā'pratyanīkaṃ bastyekabheṣajamiti śeṣaḥ(?)||43-45||
tatra ślokaḥ- prāsṛtikāḥ savyāpatkriyā nirūhāstathā'tisārahitāḥ| rasakalpaghṛtayavāgvaścoktā 26 guruṇā prasṛtasiddhau||46||
prāsṛtikā ityādyadhyāyārthasaṅgrahaḥ| savyāpatkriyā iti vyāpadaśca mṛdubastikṛtajāḍyādikā uktāḥ, tathā kriyāśca tāsāmeva vyāpadāmuktāḥ| nirūhāścātisāracikitsite proktāḥ| rasakalpaścātīsāreṣu rasoddeśacikitsayā kṛtaḥ| ghṛtaṃ codumbaretyādinoktam||46||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne prāsṛtayogīyasiddhirnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ 27||8||
iti śrīcakrapāṇidattapraṇītāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne prāsṛtayogīyasiddhirnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘prāsṛtayogikīṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘prasṛtopalakṣitāḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘śodhanān’ iti pā. ↩
- 4 ‘prasṛtau hapuṣākṣaudrānnirūhaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘mohābhiṣyandakuṣṭhanut’ iti pā. ↩
- 6 ‘kaṣāyāḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘piṣṭai…’ iti pā. ↩
- 8 ‘kalkobastistu sānāhe mūtrakṛcchre paro mataḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘pratyāsthāpanameva vā’ iti pā. ↩
- 10 ‘…rgadā dāhādayo yadi’ iti pā. ↩
- 11 ‘pibeddadhyathavā’ iti pā. ↩
- 12 ‘ardhasvinnayavādipiṣṭamayāḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘sāmaṃ cedatisāryeta pūti śūlairarocakī’ iti pā. ↩
- 14 ‘bhavati’ iti pā. ↩
- 15 ‘pakvastatra’ iti pā. ↩
- 16 ‘tatrāme vamanaṃ kāryaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘viṭpittāsraiḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘rakte’ iti pā. ↩
- 19 ‘anilena’ iti pā. ↩
- 20 ‘saṃsargeṣu’ iti pā. ↩
- 21 ‘bhiṣajā yogabhedārthaṃ’ iti pā. ↩
- 22 ‘pibet’ iti pā. ↩
- 23 ‘vaṭodumbara…’ iti pā. ↩
- 24 ‘vaṭādīnā…’ iti pā. ↩
- 25 ‘dvandvāmajeṣvapi ca’ iti pā. ↩
- 26 ‘rasakalkaghṛtayavāgvaḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘prāsṛtayogikī’ iti pā. ↩