athātastrimarmīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
prāsṛtayogīyānantaraṃ trimarmīyā siddhirucyate, trimarmajarogāśrayivyāpadāṃ bastirūpacikitsopadarśanārthaṃ; vyāpatpratīkārānantaraṃ bastiprayogādhikāraśca pūrvādhyāyādanuvartate 1; kiṃvā, bastivyāpaccikitsā pūrvādhyāyādikṛtā, bastivyāpādācca trimarmajā api rogā bhavanti, tena teṣāṃ jñānapūrvakacikitsopadarśanārthaṃ trimarmīyasiddhirucyate| etadadhyāyavaktavyāśca gadāstrimarmīyacikitsite'dhyāyavistarabhayānnoktāḥ, ta iha pratipādyante| atrāpi marmaśabdena marmagatā gadā ucyante, tānadhikṛtā 2 siddhistrimarmīyasiddhiḥ||1-2||
saptottaraṃ marmaśatamasmiñcharīre skandhaśākhāsamāśritamagniveśa!| teṣāmanyatamapīḍāyāṃ samadhikā pīḍā bhavati, cetanānibandhavaiśeṣyāt| tatra śākhāśritebhyo marmabhyaḥ skandhāśritāni garīyāṃsi, śākhānāṃ tadāśritatvāt; skandhāśritebhyo'pi hṛdvastiśirāṃsi, tanmūlatvāccharīrasya||3||
saptottaraṃ marmaśatamiti śarīrasaṅkhyābhihitaṃ; tacca māṃsasirāsnāyvasthisandhiṣu niviṣṭam| skandhaśabdenānantarādhirucyate; śākhāśabdena ceha śākheva śākheti kṛtvā bāhudvayaṃ jaṅghādvayaṃ cocyate; neha śākhāśabdena raktādidhātūnāṃ grahaṇaṃ, raktādidhātūnāṃ skandhe'pi, vidyamānatvāt| tatra śākhāśritāni catuścatvāriṃśanmarmāṇi, śeṣaṃ skandhāśritam| yaduktaṃ suśrute- “teṣāmekādaśaikasmin sakthi bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; udarorasordvādaśa, caturdaśa pṛṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat” (su.śā.a.6) iti; eteṣāṃ ca marmaṇāṃ pratyekaṃ vibhāga uktaḥ suśrute eva “talahṛdaya” (su.śā.a.6) ityādinā prapañcato'nusaraṇīyaḥ| saptottaraśatamarmaṇāmamarmaśarīradeśavilakṣaṇaṃ dharmamāha- teṣāmityādi| cetanānibandhavaiśeṣyāditi yasmānmarmasu cetanādhāturviśeṣeṇa nibaddha ityarthaḥ; cetanānibandhaśca marmasvadṛṣṭakṛta eva marmapīḍayā viśeṣapīḍādarśanādunnīyate| śākhānāṃ tadāśritatvāditi yasmācchākhā api skandhāśritāḥ, tena skandhāśritaśākhāśritebhyaḥ sākṣāt skandhāśritaṃ marma garīyo bhavatītyarthaḥ; skandhāśritatvaṃ ca śākhānāṃ skandhopaghātena tadupaghātāt, tathā skandhaniṣpannenaiva rasādinā tatpoṣaṇāt; kiñca skandhāśritānyeva marmāṇi sadyaḥprāṇaharāṇi, na śākhāśrayāṇi; tena ca skandhasya prādhānyam| yaduktaṃ suśrute- “śṛṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhaśirogudam| hṛdayaṃ bastinābhī ca ghnanti sadyo hatāni vai” (su.śā.a.6) iti| hṛdbastiśirāṃsi garīyāṃsīti sambandhaḥ| etadgarīyastve hetumāha- tanmūlatvāccharīrasyeti| tanmūlatvāditi tadāśritatvāt, tathā ca hṛdayāśritatvaṃ śarīrasya ‘tatra hṛdaye daśa dhamanyaḥ’ ityādinā ‘nābhyāmarā iva’ ityantena darśayiṣyati| yadyapi ca marmāntarāṇyapi viśeṣeṇa prāṇāśrayāṇyuktāni; yathā ‘daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu pratiṣṭhitāḥ| śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam’ (sū.a.29) ityanena, tathā'pi śaṅkhādīni na śarīrāśrayabhūtāni yathā hṛdayādīni; tena prāṇāyatanatve samāne'pyuktaśarīrāśrayatvaviśeṣādiha hṛdayādīnāmeva prādhānyamucyate; kiñca, prāṇāśrayatvamapi yathā hṛdayādīnāṃ na tathā śaṅkhādīnām; uktaṃ hi “saptottaraṃ marmaśataṃ yaduktaṃ śarīrasaṅkhyāmadhikṛtya teṣu| marmāṇi bastiṃ hṛdayaṃ śiraśca pradhānabhūtānyṛṣayo vadanti|| prāṇāśrayān tānapi pīḍayanto vātādayo'sūnapi pīḍayanti” (su.śā.a.6) iti| anye tu śaṅkhādiprāṇāśrayāṇāṃ hṛdayādiṣveva sāmīpyādantarbhāvaṃ darśayanti, taccāmūlatvādupekṣitam||3||
tatra hṛdaye 3 daśa dhamanyaḥ prāṇāpānau 4 mano buddhiścetanā mahābhūtāni ca nābhyāmarā iva pratiṣṭhitāni, śirasi indriyāṇi indriyaprāṇavahāni ca srotāṃsi sūryamiva gabhastayaḥ saṃśritāni, bastistu sthūlagudamuṣkasevanīśukramūtravāhinīnāṃ 5 nāḍī(lī)nāṃ madhye mūtradhāro'mbuvahānāṃ sarvasrotasāmudadhirivāpagānāṃ pratiṣṭhā 6, bahubhiśca tanmūlairmarmasañjñakaiḥ srotobhirgaganamiva dinakarakarairvyāptamidaṃ śarīram||4|| teṣāṃ trayāṇāmanyatamasyāpi bhedādāśveva śarīrabhedaḥ syāt, āśrayanāśādāśritasyāpi vināśaḥ; tadupaghātāttu 7 ghorataravyādhiprādurbhāvaḥ; tasmādetāni viśeṣeṇa rakṣyāṇi bāhyābhighādvātādibhyaśca||5||
daśa dhamanya iti ojovahā daśa dhamanyaḥ, “arthe daśa mahāmūlāḥ samāsaktāḥ” (sū.a.30) ityādinā arthedaśamahāmūlīye pratipāditāḥ| prāṇāpānāviti ucchvāsaniśvāsau, kecittu prāṇāpānau yathoktāveva vātau prāhuḥ; tatrāpāno yadyapi meḍhraśroṇyādyāśraya evetyāhuḥ, tathā'pi hṛdayāvyatiriktānuvidhāyitvāddhṛdayāśrita 8 ityucyate| manaḥ antaḥkaraṇam| buddhiḥ mahacchabdābhilapyā| cetanā buddhivṛttibhedaḥ| mahābhūtānīti ātmasambaddhāni sūkṣmamahābhūtāni| etat sarvaṃ sāṅkhyadarśane vyavasthāpitaṃ śārīre ca vyutpāditamanusaraṇīyam| pradeśāntare coktaṃ- “ṣaḍaṅgamaṅgaṃ vijñānamindriyāṇyarthapañcakam| ātmā ca saguṇaścetaścintyaṃ ca hṛdi saṃsthitam” (sū.a.30) iti; te'rthā etacchlokoktāḥ, adhikārthānāṃ ca prokteṣvevāvarodho vyākhyeyaḥ; kiṃvā iha śāstroddhāreṇābhidhānam| yathā hṛdaye daśa dhamanyādīnyāśritāni, taddṛṣṭāntena darśayati- nābhyāmarā iva pratiṣṭhitānīti; nābhiḥ cakranābhiḥ, arāḥ cakranemimadhyasthakāṣṭhāni, yathā- cakranābhyāṃ sambaddhā, arāstadupaghātādupahanyante, tanmūlatvena 9 tatsambandhā bhavanti, evaṃ dhamanyādayo'pītyarthaḥ| ‘nābhyāmaparā’ iti vā pāṭhaḥ, tena garbhanābhyāmaparā ivetyarthaḥ (arā 10 iva apareti vyākhyānayanti)| etena pradeśāntaravartināmapi dhamanyādīnāṃ hṛdayāśritatvaṃ siddhamiti bhāvaḥ| śirasa āśrayatvamāha- śirasītyādi| indriyaprāṇavahāni srotāṃsi yadyapi pradeśāntare'pi bhavanti 11, tathā'pi śirasi viśeṣeṇaivaitāni prabaddhānīti sūryamiva gabhastaya iti dṛṣṭāntena darśayati| śiraāśrayatvaṃ ca yathoktasrotasāṃ tadupaghātena viśiṣṭopaghātadarśanādunnīyate| basteḥ śarīrāśrayatvamāhu- bastistvityādi| sthūlagudādimadhyasthitatvapratipādanenāsya sthūlagudādīnāṃ bastyāśrayatvaṃ darśayati| ambuvahānāṃ srotasāṃ pratiṣṭheti sthānamityarthaḥ, udadhiryathā''pagānāṃ pūraṇīyasthānaṃ, tathā bastirapyambuvahasrotasāṃ viśrāmasthānam| tanmūlairiti tatsambaddhairmarmasañjñakaiḥ; nahi srotasāṃ marmatvamasti; kiṃvā srotomarmaśabdena sirāmarmaṇāṃ grahaṇaṃ; kiṃvā marmasambaddhāni marmapoṣakāṇi vā srotāṃsi marmasañjñakāni srotāṃsi| āśrayanāśādāśritasya nāśa iti āśrayanāśādāśritasya nāśo yasmādbhavati, tasmāddhṛdayādīnāmanyatamasya nāśāccharīranāśo bhavatīti yuktam| śarīrasya hṛdayāśritatvaṃ 12 śarīrārambhakapradhānadaśadhamanyādyāśrayatvenaiva jñeyam| upaghātāditi kiñcidvaikṛtāt||4-5||
tatra hṛdyabhihate kāsaśvāsabalakṣayakaṇṭhaśoṣaklomākarṣaṇajihvānirgamamukhatāluśoṣāpasmāronmādapralāpacittanāśādayaḥ syuḥ; śirasyabhihate manyāstambhārditacakṣurvibhramamohodveṣṭanaceṣṭānāśakāsaśvāsahanugrahamūkagadgadatvākṣinimīlana- gaṇḍaspandanajṛmbhaṇalālāsrāvasvarahānivadanajihmatvādīni, bastau tu vātamūtravarconigrahavaṅkṣaṇamehanabastiśūlakuṇḍalodāvartagulmānilāṣṭhīlopastambhanābhikukṣigudaśroṇigrahādayaḥ 13; vātādyupasṛṣṭānāṃ tveṣāṃ liṅgāni cikitsite sakriyāvidhīnyuktāni||6||
hṛdayādyabhighātabhavān vyādhīn krameṇāha- tatretyādi| klomāpakarṣaṇaṃ klomāpakarṣaṇākārā vedanā| veṣṭanaṃ śirasi veṣṭanākārā vedanā| kuṇḍalaṃ bastau kuṇḍalarūpā vedanā| upastambhaḥ bastereva| cikitsite iti trimarmīyacikitsite| sakriyāvidhinīti sacikitsitavidhānāni||6||
kintvetāni viśeṣato'nilādrakṣyāṇi, anilo hi pittakaphasamudīraṇe hetuḥ prāṇamūlaṃ ca, sa bastikarmasādhyatamaḥ, tasmānna bastisamaṃ kiñcit karma marmaparipālanamasti| tatra ṣaḍāsthāpanaskandhān vimāne dvau cānuvāsanaskandhāviha ca vihitān bastīn buddhyā vicārya mahāmarmaparipālanārthaṃ prayojayedvātavyādhicikitsāṃ ca||7||
marmaparipālane basteḥ prādhānyaṃ sopapattikamāha- kintvetānītyādi| yasmāt pittakaphayordvayorakriyayorīraṇe'nila eva hetuḥ, tena kaphapittaje'pi vikāre vāyurnimittaṃ, vātajavikāre'pi vāyuḥ svatantra eva kāraṇam, ataḥ sarvavikāreṣu marmāṇi rakṣayatā tatkāraṇādanilādeva marmāṇi rakṣaṇīyāni| tathā prāṇamūlaṃ ceti jīvitahetuścāvikṛto vāyuḥ, vikṛtaśca prāṇopaghātakaḥ; tena marmāṇyapi prāṇarakṣārthaṃ vātādrakṣyāṇi| bastisādhyatama iti itaracikitsāpekṣayā bastinā sādhyatamaḥ; uktaṃ hi- “bastirvātaharāṇām” (sū.a.25) iti| dvau cānuvāsanaskandhāviti rogabhiṣagjitīye “anuvāsanaṃ tu sneha eva, sa dvividhaḥ- sthāvaro jaṅgamaśca” (vi.a.8) ityanenoktau dvāvanuvāsanaskandhau jñeyau| iheti siddhisthāne| buddhyā vicāryeti doṣauṣadhādīni daśa buddhyā vicārya, vātavyādhicikitsāṃ ca buddhyā vicārya prayojayedityarthaḥ||7||
bhūyaśca 14 hṛdyupasṛṣṭe hiṅgucūrṇaṃ lavaṇānāmanyatamacūrṇasaṃyuktaṃ mātuluṅgasya 15 rasenānyena vā'mlena hṛdyena vā pāyayet, sthirādipañcamūlīrasaḥ saśarkaraḥ pānārthaṃ, bilvādipañcamūlarasasiddhā ca yavāgūḥ, hṛdrogavihitaṃ ca karma; mūrdhni tu vātopasṛṣṭe'bhyaṅgasvedanopanāhasnehapānanastaḥkarmāvapīḍanadhūmādīni; bastau tu kumbhīsvedaḥ, vartayaḥ, śyāmādibhirgomūtrasiddho nirūhaḥ, bilvādibhiśca surāsiddhaḥ, śarakāśekṣudarbhagokṣurakamūlaśṛtakṣīraiśca 16 trapusairvārukharāśvābījayavarṣabhakavṛddhikalkito nirūhaḥ, pītadārusiddhatailenānuvāsanaṃ, tailvakaṃ ca sarpirvirekārthaṃ, śatāvarīgokṣurakabṛhatīkaṇṭakārikāguḍūcīpunarnavośīramadhukadvisārivālodhraśreyasīkuśakāśamūlakaṣāyakṣīracaturguṇaṃ balāvṛṣarṣabhakakharāśvopakuñcikāvatsakatrapusairvārubījaśitivārakamadhukavacāśatapuṣpāśmabhedakavarṣābhūmadanaphalakalkasiddhaṃ tailamuttarabastirnirūho vā śuddhasnigdhasvinnasya bastiśūlamūtravikārahara iti||8||
viśeṣeṇa marmabhedacikitsitamāha 17 - bhūyaścetyādi| hṛdyupasṛṣṭe ‘vātena” iti śeṣaḥ| lavaṇānāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| anya eva anyatamaḥ, yathā- śreṣṭhatama iti| hṛdyeneti mano'nukūlena; yad dveṣyarasasya hṛdahitatayā'hṛdyatvaṃ, tanmano'nanukūlatvameva| hṛdrogavihitaṃ ca karmeti trimarmīyacikitsite| dhūmādīnīti ādiśabdena pariṣekopanāhādigrahaṇam| bastau tviti ‘praduṣṭe vātena’ iti prakaraṇājjñeyaṃ; pittakaphaduṣṭau ca vāyureva pradhānamiti prāgeva pratipāditaṃ; tena kaphapittaduṣṭirapi labhyate| vartaya iti phalavartayaḥ| śyāmādibhiriti “śyāmātrivṛccaturaṅgulatilvakamahāvṛkṣasaptalāśaṅkhinīdantīdravantīnām” (vi.a.8) ityādinā prāguktaḥ śyāmādiḥ| bilvādiriti bṛhatpañcamūlaṃ; kiṃvā “bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān” (si.a.7) ityanenokto bilvādirjñeyaḥ| śarādimūlaśṛtakṣīrahapuṣādikalko'paraḥ| kharāśvā ajamodā| pītadārusiddhatailena sādhitamanuvāsanaṃ yasminnirūhe sa tathā| kecittu saralasārākṛṣṭatailaṃ pītadārusiddhatailamāhuḥ| tailvakasarpiḥ tilvakakalpoktam| śatāvarītyādau dvisāriveti anantamūlaśyāme| śreyasī rāsnā| upakuñcikā kṛṣṇajīrakam| śitivārakaḥ śāliñcaḥ| aśmabhedakaḥ pāṣāṇabhedakaḥ| uttarabastiriti vakṣyamāṇottarabastividhānāddeya 18 ityarthaḥ| nirūhaḥ nirūhasthāne deya ityarthaḥ||8||
bhavanti cātra ślokāḥ- hṛdaye mūrdhni bastau ca nṛṇāṃ prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ| tasmātteṣāṃ sadā yatnaṃ 19 kurvīta paripālane||9|| ābādhavarjanaṃ nityaṃ svasthavṛttānuvartanam| utpannārtivighātaśca marmaṇāṃ paripālanam||10||
gadyoktamarthaṃ ślokena darśayannadhikamapyāha- kiñcit hṛdaye ityādinā| ābādhavarjanamiti marmopaghātakahetuvarjanam| svasthavṛttānuvartanaṃ ca hṛdayādipoṣakatayaiva pālakaṃ bhavati| utpannārtivighāta iti utpannamarmarogapratīkāraḥ||9-10||
ata urdhvaṃ vikārā ye trimarmīye cikitsite| na proktā marmajāsteṣāṃ kāṃścidvakṣyāmi sauṣadhān||11||
marmaparipālakabastikathanaprasaṅgādanuktamarmagatarogān sacikitsitān darśayannāha- ata ūrdhvamityādi||11||
kruddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate| pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan||12|| dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettathā| (namayeccākṣipeccāṅgānyucchvāsaṃ 20 niruṇaddhi ca)| kṛcchreṇa cāpyucchvasiti stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ 21||13|| kapota iva kūjecca niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ| dṛṣṭiṃ saṃstambhya sañjñāṃ ca hatvā kaṇṭhena kūjati||14|| hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ| vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tamapatānakam||15||
hṛdrogamapatantrakamāha- kruddha ityādi| sthānādūrdhvamiti vātasthānāpekṣayā yadūrdhvam| stabdhākṣo'tha nimīlana iti stabdhākṣo vā bhavati nimīlitākṣo vā bhavati| niḥsañjña iti vyādhivegakāle dṛṣṭiṃ saṃstabhya sañjñāṃ ca hatvā kaṇṭhena kūjati, niḥsañjñaśca bhavati| mohaṃ vṛte punariti hṛdaye vṛte punarvāyunā mohaṃ yāti; vāyuneti kaphayuktena; eke tamapatānakamevāpatantrakamāhuḥ| atra jatūkarṇaḥ- “vātakaphābhyāṃ hṛcchiraḥśaṅkhapīḍanānamanāṅgākṣepapramohākṣistambhānimīlanakṛcchrocchvāsakūjanānyapatantrake”iti| kiṃvā apatantrakaṃ dvividhaṃ varṇayanti- vātāt, kaphācca 22; tatra ‘niḥsañjñaḥ so'patantrakaḥ’ ityanena kaphaja 23 ucyate; ‘vāyunā dāruṇaṃ prāhuḥ’ ityanena vāyunā janitamapatantrakamevāpatānakamāhuḥ| tasya dāruṇatvaṃ dāruṇavātārabdhatvāditi vyākhyeyam| tathaiva suśrute vātavyādhāvatantrakaḥ paṭhitaḥ||12-15||
śvasanaṃ kaphavātābhyāṃ ruddhaṃ tasya 24 vimokṣayet| tīkṣṇaiḥ pradhamanaiḥ sañjñāṃ tāsu muktāsu vindati||16|| maricaṃ śigrubījāni viḍaṅgaṃ ca phaṇijjhakam| etāni sūkṣmacūrṇāni dadyācchīrṣavirecanam||17|| tumburūṇyabhayā 25 hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam| yavakvāthāmbunā peyaṃ hṛdgrahe cāpatantrake 26||18|| hiṅgvamlavetasaṃ śuṇṭhīṃ sasauvarcaladāḍimam| pibedvātakaphaghnaṃ ca karma hṛdroganuddhitam||19|| śodhanā 27 bastayastīkṣṇā na hitāstasya kṛtsnaśaḥ| sauvarcalābhayāvyoṣaiḥ siddhaṃ tasmai ghṛtaṃ hitam||20||
tāsviti cetanāvahāsu dhamanīṣu| yavakvāthāmbuneti yavaiḥ ṣaḍaṅgavidhinā śṛtapānīyena| hṛdroganud vātakaphaghnaṃ yat karma taddhitamapatantrake| śodhanā ityādau “kṛtsnaśaḥ śodhanā na hitāḥ’ iti vacanena śodhanārthastokanirūhadānaṃ, bhūriśodhananirūhadāne tu vātakṣobhaḥ syāditi bhāvaḥ||16-20||
madhurasnigdhagurvannasevanāccintanācchramāt 2829| śokādvyādhyanuṣaṅgācca vāyunodīritaḥ kaphaḥ||21|| yadā'sau samavaskandya hṛdayaṃ hṛdayāśrayān| samāvṛṇoti jñānādīṃstadā tandropajāyate||22|| hṛdaye vyākulībhāvo vākceṣṭendriyagauravam| manobuddhyaprasādaśca tandrāyā lakṣaṇaṃ matam||23|| kaphaghnaṃ tatra kartavyaṃ śodhanaṃ śamanāni ca| vyāyāmo raktamokṣaśca bhojyaṃ ca kaṭutiktakam||24||
madhurasnigdhetyādinā tandrālakṣaṇaṃ cikitsitaṃ ca kecit paṭhanti||21-24||
mūtraukasādo 30 jaṭharaṃ kṛcchramutsaṅgasaṅkṣayau| mūtrātīto'nilāṣṭhīlā vātabastyuṣṇamārutau||25|| vātakuṇḍalikā granthirviḍghāto bastikuṇḍalam| trayodaśaite mūtrasya doṣāstām~lliṅgataḥ śṛṇu||26||
hṛdrogamabhidhāya bastirogānāha- mūtraukasāda ityādi| ete ca mūtradoṣā mūtrakṛcchrādbhinnā eveti trimarmīya eva pratipāditam||25-26||
pittaṃ kapho dvāvapi 31 vā bastau saṃhanyate yadā| mārutena tadā mūtraṃ raktaṃ pītaṃ ghanaṃ sṛjet||27|| sadāhaṃ śvetasāndraṃ vā sarvairvā lakṣaṇairyutam| mūtraukasādaṃ 32 taṃ vidyāt pittaśleṣmaharairjayet||28||
pittaṃ kapha ityādinā mūtraukasādamāha| ayaṃ ca vātakapha-pittavāta-tridoṣairjanyata ityuktaṃ bhavati| saṃhanyate iti saṃhate raktapītavarṇatā pittena, śvetavarṇatā kaphena, kaphapittalakṣaṇatā kaphapittābhyāṃ, vāyustu sarvānugata eva| atra vāyorāvaraṇakṛta eva kopaḥ; tena pittakaphayoreva cikitsoktā ‘pittaśleṣmaharairjayet’ ityanena, vāyostvāvaraṇajayādeva jayo bhavatīti bhāvaḥ||27-28||
vidhāraṇāt pratihataṃ vātodāvartitaṃ yadā| pūrayatyudaraṃ mūtraṃ tadā tadanimittaruk||29|| apaktimūtraviṭsaṅgaistanmūtrajaṭharaṃ vadet| mūtravairecanīṃ tatra cikitsāṃ samprayojayet||30|| hiṅgudviruttaraṃ cūrṇaṃ trimarmīye prakīrtitam| hanyānmūtrodarānāhamādhmānaṃ 33 gudameḍhrayoḥ||31||
animittarugiti alakṣyamāṇanimittaruk| mūtravairecanīmiti mūtravirecanīyadaśakaprayogarūpām| hiṅgudviruttaraṃ tu ‘dviruttaraṃ hiṅguvacā’ (ci.a.26) ityādinoktaṃ, hiṅgu dviruttaraṃ yasmin taddhiṅgudviruttaram||29-31||
mūtritasya vyavāyāttu reto vātoddhataṃ cyutam| pūrvaṃ mūtrasya paścādvā sravet kṛcchraṃ taducyate||32|| khavaiguṇyānilākṣepaiḥ kiñcinmūtraṃ ca tiṣṭhati| maṇisandhau sravet paścāttadarugvā'tha cātiruk||33|| mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnamuccheṣaguruśephasaḥ 34| vātākṛtirbhavedvātānmūtre śuṣyati saṅkṣayaḥ||34|| ciraṃ dhārayato mūtraṃ tvarayā na pravartate| mehamānasya mandaṃ vā mūtrātītaḥ sa ucyate||35|| ādhmāpayan bastigudaṃ ruddhvā vāyuścalonnatām| kuryāttīvrārtimaṣṭhīlāṃ mūtraviṇmārgarodhinīm||36|| mūtraṃ 35 dhārayato bastau vāyuḥ kruddho vidhāraṇāt| mūtrarodhārtikaṇḍūbhirvātabastiḥ sa ucyate||37|| uṣmaṇā soṣmakaṃ mūtraṃ śoṣayan raktapītakam| uṣṇavātaḥ sṛjet kṛcchrādbastyupasthārtidāhavān||38|| gatisaṅgādudāvṛttaḥ sa mūtrasthānamārgayoḥ| mūtrasya viguṇo vāyurbhagnavyāviddhakuṇḍalī||39|| mūtraṃ vihanti saṃstambhabhaṅgagauravaveṣṭanaiḥ| tīvraruṅmūtraviṭsaṅgairvātakuṇḍaliketi sā||40|| raktaṃ vātakaphādduṣṭaṃ bastidvāre sudāruṇam| granthiṃ kuryāt sa kṛcchreṇa sṛjenmūtraṃ tadāvṛtam||41|| aśmarīsamaśūlaṃ taṃ raktagranthiṃ pracakṣate| rūkṣadurbalayorvātenodāvṛttaṃ śakṛdyadā||42|| mūtrasrotaḥ prapadyeta viṭsaṃsṛṣṭaṃ tadā naraḥ| viḍgandhaṃ mūtrayet kṛcchrādviḍvighātaṃ vinirdiśet||43|| drutādhvalaṅghanāyāsādabhighātāt prapīḍanāt| svasthānādvastirudvṛttaḥ sthūlastiṣṭhati garbhavat||44|| śūlaspandanadāhārto binduṃ binduṃ sravatyapi| pīḍitastu sṛjeddhārāṃ saṃstambhodveṣṭanārtimān||45|| bastikuṇḍalamāhustaṃ ghoraṃ śastraviṣopamam| pavanaprabalaṃ prāyo durnivāramabuddhibhiḥ||46|| tasmin pittānvite dāhaḥ śūlaṃ mūtravivarṇatā| śleṣmaṇā gauravaṃ 36 śophaḥ snigdhaṃ mūtraṃ ghanaṃ sitam||47|| śleṣmaruddhabilo bastiḥ pittodīrṇo na sidhyati| avibhrāntabilaḥ sādhyo na tu yaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ||48|| syādvastau kuṇḍalībhūte hṛnmohaḥ 37 śvāsa eva ca|49|
mūtritasyeti mūtravegagatasya, mūtravegayuktasyeti yāvat| cyutamiti svasthānāccyutam| vātoddhatamiti vātavikṣiptam| etallakṣaṇāntarayuktameva kṛcchraṃ; mūtrakṛcchramito'nyadeva, bhinnakṣaṇatvāt| kiñciditi stokam| uccheṣaguruśephasa iti pravṛddhamūtrāvaśeṣeṇa sthitena guruśephasa iti| vātākṛtirityādi saṅkṣayalakṣaṇam 38| vātākṛtiriti vātalakṣaṇayuktaḥ| vidhāraṇāditi mūtravegarodhāt| ūṣmaṇeti pittoṣmaṇā| śoṣayanniti ūṣmaṇā sahito vāta eva mūtraṃ śoṣayan| gatisaṅgādityādinā vātakuṇḍalikāmāha| mūtrasya gatisaṅgādudāvṛtto vāyurmūtrasthānamārgayorbhagnavyāviddhakuṇḍalī mūtrayati; bhagnaḥ pratihataḥ, vyāviddhaḥ vakrī, kuṇḍalīti āvartamānatayā sthitaḥ; īdṛśaṃ vāyorupasthānaṃ mūtramārga eva bhavati| vātakuṇḍalikālakṣaṇamāha- saṃstambhetyādi| bhaṅgaḥ bhaṅgākāravedanā| raktaṃ granthiṃ kuryāt vātakaphābhyāṃ duṣṭamiti yojyam| viḍyukto vighāto viḍvighātaḥ| drutādhvetyādinā bastikuṇḍalamāha| udvṛtta iti parāvṛttamukhaḥ| pīḍita iti hastādibhiḥ| śleṣmaruddhabilo bastirna sidhyati, tathā pittodīrṇaśca na sidhyati| avibhrāntabila iti aruddhadvāraḥ| kuṇḍalīkṛta iti vartulīkṛtaḥ| vartulīkṛtasyaiva lakṣaṇānyāha- syādbastāvityādi||32-48||-
doṣādhikyamavekṣyaitān mūtrakṛcchraharairjayet||49|| bastimuttarabastiṃ ca sarveṣāmeva dāpayet|50|
cikitsāmāha- doṣādhikyamityādi| mūtrakṛcchraharaiḥ prayogairdoṣādhikyamavekṣya prayuktairjayedityarthaḥ||49||-
puṣpanetraṃ tu haimaṃ syācchlakṣṇamauttarabastikam||50|| jātyaśvahanavṛntena 39 samaṃ gopucchasaṃsthitam| raupyaṃ vā sarṣapacchidraṃ dvikarṇaṃ dvādaśāṅgulam||51|| tenājabastiyuktena snehasyārdhapalaṃ nayet| yathāvayoviśeṣeṇa snehamātrāṃ vikalpya vā||52|| snātasya bhuktabhaktasya rasena payasā'pi vā| sṛṣṭaviṇmūtravegasya 40 pīṭhe jānusame mṛdau||53|| ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya hṛṣṭe meḍhre ghṛtāktayā| śalākayā'nviṣya gatiṃ yadyapratihatā vrajet||54|| tataḥ śephaḥpramāṇena puṣpanetraṃ praveśayet| gudavanmūtramārgeṇa praṇayedanu sevanīm||55|| hiṃsyādatigataṃ 41 bastimūne sneho na gacchati| sukhaṃ prapīḍya niṣkampaṃ niṣkarṣennetrameva ca||56|| pratyāgate dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ ca pradāpayet| anāgacchannupekṣyastu rajanīvyuṣitasya ca||57||
uttarabastiṃ dāpayedityuktaṃ, tata uttarabastividhimāha- puṣpanetramityādi| puṣpanetramityuttarabastinetrasya sañjñā; uttarabastisañjñā uttaramārgadīyamānatayā, kiṃvā śreṣṭhaguṇatayā uttarabastiḥ| jātyaśvahanavṛntena samamiti jāteraśvahanasya ca puṣpayorvṛntenāgrasamam; uktaṃ hi hārīte “kundasya vṛntapratimaṃ tathā'gre” iti; aśvahanaḥ karavīraḥ| sarṣapacchidramiti sarṣapavāhicchidram| dvikarṇikamiti netre 42 bastibandhanārthamekataḥ karṇikā, aparā'gre śephaḥpramāṇaṣaḍaṅgulādau karṇikā kartavyā| trikarṇikam’ iti vā pāṭhaḥ| yathāvayoviśeṣeṇa snehamātrāṃ vikalpya ceti yathoktasnehaḥ pañcaviṃśativarṣasya, tatastvarvāgvayobhedavikalpenāpakarṣaḥ kartavyaḥ; uktaṃ hi suśrute “snehapramāṇaṃ paramaṃ prakuñcaścātra kīrtitaḥ| pañcaviṃśativarṣāṇāmarvāgbuddhivikalpitam” (su.ci.a.37) iti| hṛṣṭe iti stabdhe, yadyapratihatā vrajecchalākā, tatra puṣpanetraṃ śephaḥpramāṇasamaṃ praveśanīyam| śalākayā prathamamanveṣaṇaṃ mārgavijñānārtham| gudavaditi gude yathā netrākampanādiguṇayuktaṃ praveśyate tathā meḍhre'pi| atigataṃ liṅgapramāṇātirekapraviṣṭaṃ netraṃ bastiṃ hiṃsyāt| ūne iti liṅgamānastokapraviṣṭe||50-57||
pippalīlavaṇāgāradhūmāpāmārgasarṣapaiḥ| vārtākurasanirguṇḍīśampākaiḥ sasahācaraiḥ||58|| mūtrāmlapiṣṭaiḥ saguḍairvartiṃ kṛtvā praveśayet| agre tu sarṣapākārāṃ paścārdhe māṣasammitām||59|| netradīrghāṃ ghṛtābhyaktāṃ sukumārāmabhaṅgurām| netravanmūtranāḍyāṃ tu pāyau cāṅguṣṭhasammitām||60|| snehe pratyāgate tābhyāmānuvāsaniko vidhiḥ| parihāraśca savyāpat sasamyagdattalakṣaṇaḥ||61||
pippalītyādinā vyuṣite'pyanāgacchataḥ snehasya pravartikāṃ vartimāha| iyaṃ ca vartirguḍapākena kaṭhinā kartavyā yathā ślakṣṇā bhavati| paścārdhe iti mūle; aṅguṣṭhasannibhāmiti pāyau snehapravṛttyarthaṃ dīyamānā'ṅguṣṭhasamānā kartavyā| tābhyāmiti meḍhragudābhyāṃ dattavartibhyām| uttarabasteranuvāsanavat sevyaparihāravyāpatsamyagdattalakṣaṇānyatidiśannāha- ānuvāsaniko vidhirityādi||58-61||
strīṇāmārtavakāle tu pratikarma tadācaret| garbhāsanā sukhaṃ snehaṃ tadā''datte hyapāvṛtā||62|| garbhaṃ 43 yonistadā śīghraṃ jite gṛhṇāti mārute| bastijeṣu vikāreṣu yonivibhraṃśajeṣu ca||63|| yoniśūleṣu tīvreṣu yonivyāpatsvasṛgdare| aprasravati mūtre ca binduṃ binduṃ sravatyapi||64|| vidadhyāduttaraṃ bastiṃ yathāsvauṣadhasaṃskṛtam 44|65|
ārtavakāle tvautsargikatayoktaṃ 45 strīṇāmuttarabastidānamārtavakāle vidhatte| ārtavakāladāne hetumāha- garbhāsanetyādi| garbhāsanā garbhaśayyā, garbhāśaya ityarthaḥ; anye tu yonimāhuḥ| ādatta iti samyag gṛhṇāti| apāvṛteti apagatasañcitarajorūpāvaraṇā||62-64||-
puṣpanetrapramāṇaṃ tu pramadānāṃ daśāṅgulam||65|| mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgasroto'nuvāhi 46 ca| apatyamārge nārīṇāṃ vidheyaṃ caturaṅgulam||66|| dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu bālāyāstvekamaṅgulam| uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī||67|| athāsyāḥ praṇayennetramanuvaṃśagataṃ sukham| dvistriścaturiti snehānahorātreṇa yojayet||68|| bastau 47, bastau praṇīte ca vartiḥ pīnatarā bhavet| trirātraṃ karma kurvīta snehamātrāṃ vivardhayet||69|| anenaiva vidhānena karma kuryāt punastryahāt|70|
puṣpanetrapramāṇaṃ tvityādi| mudgasroto'nuvāhīti mūdgavāhicchidram| apatyamārge vidheyaṃ caturaṅgulamiti apatyamārge snehayitavye caturaṅgulapraveśanaṃ 48 prāptayauvanānāmeva nārīṇāṃ kartavyaṃ, mūtramārge tu snehayitavye dvyaṅgulapraveśanaṃ prāptayauvanānāmeva nārīṇāṃ kartavyam| bālāyāḥ svalpapramāṇatayā ekāṅgulapraveśanameva mūtramārgaprayogārthaṃ kartavyaṃ; bālānāṃ tvapatyamārge na dīyata eva, tāsāmapatyamārgasyāvṛtatvāt| vartiḥ pīnatarā bhavediti snehapratyāgamanārthā vartiḥ pīnatarā kartavyā| snehamātrā cātra “snehasya prasṛtaṃ cātra svāṅgulīmūlasammitam” (su.ci.a.37) ityanena suśrutoktā jñeyā||65-69||-
ataḥ śirovikārāṇāṃ kaścidbhedaḥ pravakṣyate||70|| raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrcchitāḥ| tīvrarugdāharāgaṃ hi śophaṃ kurvanti dāruṇam||71|| sa śiro viṣavadvegī nirudhyāśu galaṃ tathā| trirātrājjīvitaṃ 49 hanti śaṅkhako nāma 50 nāmataḥ||72|| paraṃ 51 tryahājjīvati cet pratyākhyāyācaret kriyām| śirovirekasekādi sarvaṃ vīsarpanucca yat||73||
kramāgataśirovikārajñānārthaṃ trimarmīyāvistṛtān vaktumāha- ata ityādi| dāruṇa iti āśukārī| paraṃ tryahājjīvatītyādikaḥ prabhāvo'yaṃ śaṅkhakasya| pratyākhyāyācaret kriyāmityanena utpannamātra eva pratyākhyānapūrvikā cikitsā kartavyā'sya||70-73||
rūkṣātyadhyaśanāt 52 pūrvavātāvaśyāyamaithunaiḥ| vegasandhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ||74|| kevalaḥ sakapho vā'rdhaṃ 53 gṛhītvā śirasastataḥ| manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām||75|| śastrāraṇinibhāṃ kuryāttīvrāṃ so'rdhāvabhedakaḥ| nayanaṃ vā'thavā śrotramativṛddho vināśayet||76|| catuḥsnehottamā mātrā śiraḥkāyavirecanam| nāḍīsvedo ghṛtaṃ jīrṇaṃ bastikarmānuvāsanam||77|| upanāhaḥ śirobastirdahanaṃ cātra śasyate| pratiśyāye śiroroge yaccoddiṣṭaṃ cikitsitam||78||
rūkṣetyādinā'rdhāvabhedakamāha| avaśyāyaḥ himaḥ| śastrāraṇinibhāmiti śastracchedāraṇimanthananibhām; araṇiḥ agnyutthāpanakāṣṭhaṃ; kiṃvā araṇinā kāraṇenāgnirevātra lakṣyate| catuḥsnehasyottamā mātrā; uttamā ca mātrā ahorātrapariṇamanīyā| jīrṇaṃ daśavarṣasthitaṃ ghṛtam| upanāhaṃ kecicchirobastibhedamāhuḥ, yo māstiṣka ucyate; tantrāntare hi māstiṣka upanāhaḥ śirobastiprakāra uktaḥ- “māstiṣke'ṣṭāṅgulaṃ paṭṭaṃ bastau tu dvādaśāṅgulam” ityādinā; śirobastividhānaṃ śālākye jñeyaṃ; yathā- “dvādaśāṅgulavistīrṇaṃ carmapaṭṭaṃ śiraḥsamam| ākarṇabandhanasthāne lalāṭe vastraveṣṭite|| celaveṇikayā baddhvā māṣakalkena lepayet| tato yathāvyādhiśṛtaṃ snehaṃ koṣṇaṃ niveśayet|| ūrdhvaṃ keśabhuvo yāvadaṅgulaṃ dhārayecca tam| āvakranāsikākledāddaśāṣṭau ṣaḍvātādiṣu|| mātrā sahasrāṇyaruje hyekaṃ skandhādi mardayet| yuktasnehasya paramaṃ saptāhaṃ tasya sevanam” iti; tathā “āśirovyāyataṃ carma kṛtvā'ṣṭāṅgulamucchritam| tenāveṣṭya śiro'dhastānmāṣakalkena lepayet|| niścalasyopaviṣṭasya tailaiḥ koṣṇaiḥ prapūrayet| dhārayedārujaḥ śāntyai yāmaṃ yāmārdhameva vā|| śirobastirjayatyeṣa śirorogaṃ marudbhavam” ityādi| dahanaṃ vā'syeti tantrāntarapratyayād dvyaṅgulalalāṭaśaṅkhapradeśeṣu śarakāṇḍādinā dahanaṃ jñeyam| yaccoddiṣṭaṃ cikitsitamiti taccātra śasyate iti yojyam||74-78||
sandhāraṇādajīrṇādyairmastiṣkaṃ raktamārutau| duṣṭau dūṣayatastacca duṣṭaṃ tābhyāṃ vimūrcchitam||79|| sūryodayeṃ'śusantāpāddravaṃ 54 viṣyandate śanaiḥ| tato dine śiraḥśūlaṃ dinavṛddhyā vivardhate||80|| dinakṣaye tataḥ styāne mastiṣke sampraśāmyati| sūryāvartaḥ sa tatra syāt sarpirauttarabhaktikam||81|| śiraḥkāyavirekau ca mūrdhnā trisnehadhāraṇam 55| jāṅgalairupanāhaśca ghṛtakṣīraiśca secanam 56||82|| barhitittirilāvādiśṛtakṣīrotthitaṃ ghṛtam| syānnāvanaṃ jīvanīyakṣīrāṣṭaguṇasādhitam||83||
mastiṣkaṃ śiraḥstho 57 majjā| dravamiti dravaṃ sat| viṣyandate iti cyavate| etacca sūryāvartasya rūpaṃ doṣadūṣyayorvikṛtiviṣamasamavāyādbhavati; tena nānyavikāra evambhūto bhavati| tathā vedanā sūryatāpe evāsya vardhate nāgnitāpe, ityetadapi prabhāvakṛtameva jñeyam| trisnehadhāraṇamiti pāṭhāt tailaghṛtavasādhāraṇaṃ vadanti| lāvādayo viṣkirā annapānoktāḥ||79-83||
(upavāsātiśokātirūkṣaśītālpabhojanaiḥ 58 )| duṣṭā doṣāstrayo manyāpaścādghāṭāsu 59 vedanām||84|| tīvrāṃ kurvanti sā 60 cākṣibhrūśaṅkheṣvavatiṣṭhate| spandanaṃ gaṇḍapārśvasya netrarogaṃ hanugraham||85|| so'nantavātastaṃ hanyāt sirārkāvartanāśanaiḥ| vāto rūkṣādibhiḥ kruddhaḥ śiraḥkampamudīrayet||86|| tatrāmṛtābalārāsnāmahāśvetāśvagandhakaiḥ| snehasvedādi vātaghnaṃ śastaṃ nasyaṃ ca tarpaṇam||87||
manyā grīvāsirādvayaṃ, ghāṭā grīvāyāḥ paścādbhāgaḥ, paścāt pṛṣṭham| sā cākṣibhrūśaṅkheṣvavatiṣṭhata iti śaṅkhādīn vyāpya sthirā bhavati| anantavātamenaṃ tantrāntare anyatovātamāhuḥ| sirārkāvartanāśanairiti sirāvyadhaiḥ, sūryāvartanāśanaiśca bheṣajaiḥ||84-87||
nastaḥkarma ca kurvīta śirorogeṣu śāstravid| dvāraṃ hi śiraso nāsā tena tad vyāpya hanti tān||88||
nastaḥkarma ceti sarvaśirorogasādhāraṇaṃ cikitsitam| śirorogeṣu nastaḥkarmakaraṇe hetumāha- dvāraṃ hītyādi| tena nāsārūpeṇa mārgeṇa| taditi nasto dattamauṣadham| vyāpyeti śiro vyāpya| tāniti śirogadān||88||
nāvanaṃ cāvapīḍaśca dhmāpanaṃ dhūma eva ca| pratimarśaśca vijñeyaṃ nastaḥkarma tu pañcadhā||89|| snehanaṃ śodhanaṃ caiva dvividhaṃ nāvanaṃ smṛtam| śodhanaḥ stambhanaśca syādavapīḍo dvidhā mataḥ 61||90|| cūrṇasyādhmāpanaṃ taddhi dehasrotoviśodhanam 62| vijñeyastrividho dhūmaḥ prāguktaḥ śamanādikaḥ||91|| pratimarśo bhavet sneho nirdoṣa ubhayārthakṛt| evaṃ tadrecanaṃ karma tarpaṇaṃ śamanaṃ tridhā||92||
śirorogaprastāvāgatānavaśyavaktavyanastaḥkarmabhedānāha- nāvanamityādi| nāvanādayaścikitsāsthānoktāḥ| atra suśrute dhūmaṃ varjayitvā pañcavidhaṃ nastaḥkarmoktaṃ- “taddvividhamapi pañcavidhavikalpaṃ; tadyathā- nasyaṃ, śirovirecanaṃ, pratimarśaḥ, avapīḍaḥ, pradhamanaṃ ca” (ci.a.40)| iti; iha tu nāvanaśabdenaiva śirovirecanamapi gṛhītaṃ; yaduktaṃ- “snehanaṃ śodhanaṃ caiva nāvanaṃ dvividhaṃ smṛtam” iti; tena suśrutokto'pyartho gṛhīta eva| śodhanaḥ stambhanaśca syādavapīḍa ityatra saṃśamanamapyavapīḍasya karmecchanti, tacca stambhane evāntarbhāvanīyam| avapīḍya yatra kalkādīni dīyante ityavapīḍaḥ; anena śirovirecanārthaṃ dīyamānasaindhavapippalyādikalkasyāpyavarodhaḥ| dhmāpanaṃ taddhi dehasrotoviśodhanamiti vacanād dhmāpanaṃ śirovirecanaprayojanakameveti darśayati| śamanādika ityatra śamanaśabdena prāyogikaṃ gṛhṇāti, tena prāyogikasnaihikavairecanikadhūmānāṃ nāsādīyamānānāmiha grahaṇaṃ, mukhapeyastu dhumo na nasyam| ubhayārthakṛditi snehanavirecanārthakṛt| pratimarśalakṣaṇamagre “nastaḥsnehāṅguliṃ dadyāt” ityādinā vakṣyamāṇam| uktapañcavidhanastaḥkarmaṇastraividhyamāha- evamityādi| karmeti nastaḥkarma| śamanena stambhanasyāpi grahaṇaṃ; tarpaṇe snehanasyāvarodhaḥ; anye ye kecit prabhedāstantrāntare pratipāditāste'pyatraivāntarbhavanti||89-92||
stambhasuptigurutvādyāḥ ślaiṣmikā ye śirogadāḥ| śirovirecanaṃ teṣu nastaḥkarma praśasyate||93|| ye ca vātātmakā rogāḥ śiraḥkampārditādayaḥ| śirasastarpaṇaṃ teṣu nastaḥkarma praśasyate 63||94|| raktapittādirogeṣu śamanaṃ nasyamiṣyate| dhmāpanaṃ dhūmapānaṃ ca tathā yogyeṣu śasyate 64||95|| (doṣādikaṃ 65 samīkṣyaiva bhiṣak samyak ca kārayet)|96|
virecanādikarmatrayasya viṣayamāha- stambhetyādi| tarpaṇamiti snehena tarpaṇam| tathā yogyeṣu śasyata iti dhmāpanadhūmayogyeṣu śasyate; tatra dhūmayogyāḥ sūtrasthāne pratipāditāḥ, dhmāpanayogyāstu dhmāpanaguṇakathane ‘dehasrotoviśodhanam’ itipadena ye'bhinyāsāpasmārādayaḥ śodhanīyasrotasa uktāste jñeyāḥ||93-95||-
phalādibheṣajaṃ proktaṃ śiraso yadvirecanam||96|| taccūrṇaṃ kalpayettena pacet snehaṃ virecanam| yaduktaṃ madhuraskandhe bheṣajaṃ tena tarpaṇam||97|| sādhayitvā bhiṣak snehaṃ nastaḥ kuryādvidhānavit|98|
śirovirecanacūrṇaṃ vidhiṃ cāha- phalādītyādi| phalādibheṣajamiti rogabhiṣagjitīyoktaṃ phalapatramūlakandapuṣpaniryāsatvagbhedāt saptavidhamuktaṃ śirovirecanadravyam| cūrṇaṃ kalpayediti pradhamanārthamavapīḍanārthaṃ ca cūrṇaṃ kalpayet| madhuraskandho'pi rogabhiṣagjitīya evoktaḥ||96-97||-
prāksūrye madhyasūrye vā prākkṛtāvaśyakasya ca||98|| uttānasya śayānasya śayane svāstṛte sukham| pralambaśirasaḥ kiñcit kiñcit pādonnatasya ca||99|| dadyānnāsāpuṭe snehaṃ tarpaṇaṃ buddhimān bhiṣak| anavākśiraso nasyaṃ na śiraḥ pratipadyate||100|| atyavākśiraso nasyaṃ mastuluṅge'vatiṣṭhati| ata evaṃśayānasya śuddhyarthaṃ svedayecchiraḥ||101|| saṃsvedya nāsāmunnamya vāmenāṅguṣṭhaparvaṇā| hastena dakṣiṇenātha kuryādubhayataḥ samam||102|| praṇāḍyā picunā vā'pi nastaḥsnehaṃ yathāvidhi| kṛte ca svedayedbhūya ākarṣecca punaḥ punaḥ||103|| taṃ snehaṃ śleṣmaṇā sākaṃ 66 tathā sneho na tiṣṭhati| svedenotkleśitaḥ śleṣmā nastaḥkarmaṇyupasthitaḥ 67||104|| bhūyaḥ snehasya śaityena śirasi styāyate 68 tataḥ| śrotramanyāgalādyeṣu vikārāya sa kalpate||105|| tato nastaḥkṛte dhūmaṃ pibet kaphavināśanam 69| hitānnabhuṅnivātoṣṇasevī syānniyatendriyaḥ||106|| vidhireṣo'vapīḍasya kāryaḥ pradhmāpanasya tu| tat ṣaḍaṅgulayā 70 nāḍyā dhameccūrṇaṃ mukhena tu||107|| viriktaśirasaṃ tūṣṇaṃ 71 pāyayitvā'mbu bhojayet| laghu triṣvaviruddhaṃ ca nivātasthamatandritaḥ||108|| virekaśuddho doṣasya kopanaṃ yasya sevate| sa doṣo vicaraṃstatra karoti svān gadān bahūn||109|| yathāsvaṃ vihitāṃ teṣu kriyāṃ kuryādvicakṣaṇaḥ| akālakṛtajātānāṃ rogāṇāmanurūpataḥ||110||
nastaḥkarmavidhimāha- prāksūrye ityādi| grīṣme prāksūrye, śīte tu madhyasūrye iti vyavasthā| prākkṛtāvaśyakasya ceti prākkṛtāvaśyakaraṇīyamalavisargādikasya| evaṃ śayānasyeti kiñcidavanataśiraskatayā śayānasya| kuryādubhayataḥ samamiti ubhayanāsāpuṭenāpi tulyaṃ dadyāt| praṇāḍī nasyadānanalikā| yathāvidhīti pramāṇādidoṣarahitam| kṛtanasyasya dhumapānopapattivarṇanapūrvakaṃ dhūmapānamāha- svedanetyādi| pradhmāpanasya cokto vidhistathā vakṣyamāṇaśca ‘ṣaḍaṅgulayā’ ityādinā| viriktaśirasamityādi sarvavirecanasādhāraṇam| triṣviti vātādiṣu| virekaśuddha iti śirovirekaśuddhaḥ| yasya doṣasya kopanaṃ sevate iti yojyam| akālakṛtajātānāṃ rogāṇāmanurūpata iti akālakṛtaśirovirecanajātānāṃ rogāṇāmanurūpataścikitsāṃ kuryādityarthaḥ||98-110||
ajīrṇe 72 bhojane bhukte toye pīte'tha durdine| pratiśyāye nave snāte 73 snehapāne'nuvāsane||111|| nāvanaṃ snehanaṃ rogān karoti ślaiṣmikān bahūn| tatra śleṣmaharaḥ sarvastīkṣṇoṣṇādirvidhirhitaḥ||112|| kṣāme virecite garbhe vyāyāmābhihate tṛṣi| vāto rūkṣeṇa nasyena kruddhaḥ svāñjanayedgadān||113|| tatra vātaharaḥ sarvo vidhiḥ snehanabṛṃhaṇaḥ| svedādiḥ, syādghṛtaṃ kṣīraṃ 74 garbhiṇyāstu viśeṣataḥ||114|| jvaraśokātitaptānāṃ timiraṃ madyapasya tu| rūkṣaiḥ śītāñjanairlepaiḥ puṭapākaiśca sādhayet 75||115||
nāvanaṃ snehanamiti snehanārthaṃ nasyam| svedādiriti cchedaḥ| ghṛtaṃ kṣīramiti garbhiṇyā vātajayārthaṃ garbhapuṣṭaye ca| jvaretyādi| jvarāditaptānāṃ snehanaṃ nāvanaṃ timiraṃ kuryāt, tathā madyapasya timiraṃ kuryāt| atra cikitsāmāha- rūkṣairityādi| śītāñjanaṃ srotoñjanaṃ vadanti; kiṃvā tiktadravyakṛtamañjanaṃ śītāñjanaṃ; yaduktaṃ śālākye- “lekhanaṃ ropaṇaṃ caiva prasādanamathāpi ca| tiktena ropaṇaṃ kāryaṃ, madhureṇa prasādanam|| kaṭvamlalavaṇādyaiśca lekhanaṃ kārayedbudhaḥ| śaityānnirvāpayettikto raukṣyādropayati drutam” iti| rūkṣairityañjanādibhiḥ sambadhyate| lepaḥ nayanālepaḥ 76; puṭapākaḥ akṣitarpaṇajavikāraharalekhanaḥ śamano vā jñeyaḥ; puṭapāko hi śālākye snehana-lekhana-prasādanabhedāt trividha uktaḥ; tadvidhiścehānyādhikārānna prapañcitaḥ||111-115||
snehanaṃ śodhanaṃ caiva dvividhaṃ nāvanaṃ 77 matam| pratimarśastu nasyārthaṃ karoti na ca doṣāvān||116|| nastaḥ snehāṅguliṃ dadyāt prātarniśi ca sarvadā| na cocchiṅghedarogāṇāṃ pratimarśaḥ sa dārḍhyakṛt||117||
pratimarśasya nāvanasampādyobhayakarmadarśanārthaṃ nāvanakarma prāguktamanūdyate- snehanamityādi| anye, sarvanastaḥkarmaṇāmevaitat karmadvayamanūdyate, tatra ca snehanaśamanasya prāguktasyāvarodha iti vadanti| tasyārthamiti snehanaṃ śodhanaṃ ca| na ca doṣavāniti na vyāpattimān| pratimarśavidhimāha- nasta ityādi| snehāṅgulimiti snehapūritāmaṅgulim| sarvadeti sarvartuṣu| dārḍhyakṛditi śiraḥkapālādidārḍhyakṛt| ayaṃ pratimarśaḥ svalpasnehapramāṇo'nucchiṅghanaśca sārvakāliko jñeyaḥ; yastu bhūrisnehamātro nāsau sārvakālikaḥ| yaduktam “īṣaducchiṅghanāt sneho yāvān vakraṃ prapadyate| nasto niṣiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ” iti; tathā “pratimarśaṃ tu na pibet kaṇṭhāsrāvabhayānnaraḥ| yāvat sneho vrajedāsyaṃ tatpramāṇaṃ ca tasya tu” iti||116-117||
tatra ślokau- trīṇi yasmāt pradhānāni marmāṇyabhihateṣu ca| teṣu liṅgaṃ cikitsāṃ ca rogabhedāśca sauṣadhāḥ||118|| vidhiruttarabasteśca nastaḥkarmavidhistathā| savyāpadbheṣajaṃ siddhau marmākhyāyāṃ prakīrtitam||119||
trīṇītyādisaṅgraho vyaktārthaḥ||118-119||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne trimarmīyasiddhirnāma navamo'dhyāyaḥ||9||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne trimarmīyasiddhirnāma navamo'dhyāyaḥ||9||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pūrvādhyāye'pyanuvartate’ iti pā. ↩
- 2 ‘tānadhikṛtya kṛtā’ iti pā. ↩
- 3 ‘hṛdi’ iti pā. ↩
- 4 ‘prāṇodānau’ iti pā. ↩
- 5 ‘…mūtravahānāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘pratiṣṭhitaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘tadupatāpāttu’ iti pā. ↩
- 8 ‘hṛdayārthasya vyatiriktānuvidhāyitvāt’ iti pā. ↩
- 9 ‘mūle(na) vā’ iti pā. ↩
- 10 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 11 ‘bhramanti’ iti pā. ↩
- 12 ‘hṛdayādyāśritatvaṃ’ iti pā. ↩
- 13 ‘…gulmabradhnānila…’ iti pā. ↩
- 14 ‘bhūyaśca hṛdyupasṛṣṭe vātena hiṅgucūrṇalavaṇānāmanyatamacūrṇasaṃyuktāṃ peyāṃ mātuluṅgarasenānyena vā'mlena hṛdyena vā pāyayet’ iti pā. ↩
- 15 ‘mātuluṅgarasenājyena vā bilvādisthirādipañcamūlarasasiddhā yavāgūḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘…śṛtakṣīraṃ ca’ iti pā. ↩
- 17 ‘marmabhedādicikitsitamāha-’ iti pā. ↩
- 18 ‘…vidhānājjñeyaḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘yatnāt kurvīta paripālanam|’ iti pā. ↩
- 20 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 21 ‘ucchvasiti ca kṛcchreṇa stabdhākṣo'thānimīlanaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘vātakaphācca’ iti pā. ↩
- 23 ‘vātikaḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘śvasanaḥ kaphavātābhyāṃ ruddhastaṃ ca’ iti pā. ↩
- 25 ‘hiṅgu tumburu pathyā ca’ iti pā. ↩
- 26 ‘hṛtpārśvārtyapatantrake’ iti pā. ↩
- 27 ‘śodhane’ iti pā. ↩
- 28 ‘…gurvamla…’ iti pā. ↩
- 29 ‘…dbhayāt’ iti pā. ↩
- 30 ‘mūtraikasādo’ iti pā. ↩
- 31 ‘dvayaṃ vā'pi’ iti pā. ↩
- 32 ‘mūtraikasādaṃ’ iti pā. ↩
- 33 ‘hanyānmūtrādisaṅghātaṃ vyādhiṃ ca gudameḍhrayoḥ’ iti pā. ↩
- 34 ‘taccheṣaguruśephasaḥ’ iti pā. ↩
- 35 ‘mūtramādhārayedvastau’ iti pā. ↩
- 36 ‘cāvṛte’ iti pā. ↩
- 37 ‘tṛṇmohaḥ’ iti pā. ↩
- 38 ‘saṅkṣepalakṣaṇam’ iti pā. ↩
- 39 ‘jātīpuṣpasya vṛntena’ iti pā. ↩
- 40 ‘visṛṣṭavarcomūtrasya’ iti pā. ↩
- 41 ‘hiṃsyādbastigataṃ’ iti pā. ↩
- 42 ‘pūrṇe(rve)’ iti pā. ↩
- 43 ayamardhaśloko hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 44 ‘yathāsvauṣadhamiśritam’ iti pā. ↩
- 45 ‘tvautsargikakāloktaṃ’ iti, ‘tvautsargikaṃ noktaṃ’ iti ca pā. ↩
- 46 ‘mudgasrotonupāti ca’ iti pā. ↩
- 47 ‘bastiṃ bastau praṇīte ca vartiścānantarā bhavet’ iti pā. ↩
- 48 ‘caturaṅgulapraveśanamantaḥ kartavyam’ iti pā. ↩
- 49 ‘śaṅkhako'gninibhaḥ kṣipraṃ vināśayati mānavam’ iti pā. ↩
- 50 ‘nāmataḥ param’ iti pā. ↩
- 51 ‘jīvettryahaṃ cedbhaiṣajyaṃ pratyākhyāya samācaret’ iti pā. ↩
- 52 ‘rūkṣāśanādadhyaśanāt prāgvātasya ca sevanāt’ iti pā. ↩
- 53 ‘vā'pi gṛhītvā'rdhaṃ śiro balī’ iti pā. ↩
- 54 ‘…draktaṃ viṣyandayecchanaiḥ’ iti pā. ↩
- 55 ‘tu snehadhāraṇam’ iti pā. ↩
- 56 ‘nāvanam’ iti pā. ↩
- 57 ‘śiraso majjā’ iti pā. ↩
- 58 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 59 ‘manyāṃ paścādghāṭāsu’ iti pā. ↩
- 60 ‘nāsākṣibhrūśaṅkheṣvavatiṣṭhate’ iti pā. ↩
- 61 ‘ca saḥ’ iti pā. ↩
- 62 ‘dehaśleṣmaviśodhanam’ iti pā. ↩
- 63 ‘pracakṣate’ iti pā. ↩
- 64 ‘kārayet’ iti pā. ↩
- 65 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 66 ‘sārdhaṃ yathā’ iti pā. ↩
- 67 ‘nastaḥ karmaṇyuraḥ sthitaḥ’ iti pā. ↩
- 68 ‘śyāyate punaḥ’ iti pā. ↩
- 69 ‘kaphaviśodhanam’ pā. ↩
- 70 ‘ṣaḍaṅgulyā'thavā’ pā. ↩
- 71 ‘taptaṃ’ iti pā. ↩
- 72 ‘ajīrṇe bhuktabhakte ca toyapīte'tha durdine’ iti pā. ↩
- 73 ‘styāne snehapīte'nuvāsite’ iti pā. ↩
- 74 ‘jīrṇe’ iti pā. ↩
- 75 ‘śodhayet’ iti pā. ↩
- 76 ‘vadanālepaḥ’ iti pā. ↩
- 77 ‘nasyamucyate’ iti pā. ↩