athātaḥ phalamātrāsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvasiddhiṣu phalānyācāryeṇa prayogeṣu vihitāni, tena teṣāṃ phalānāṃ guṇāvadhāraṇārthaṃ tathā'nuktagajādibastimānopadarśanārthaṃ ca phalamātrāsiddhirucyate| gajādibastividhānakathanaṃ yadyapyaprastutaṃ, tathā'pi gajādiṣvapi yaugikatayā bastereva pratipādyate mātrā'tra 1; tena phalādīnāṃ tathā gajādibastimātrāyāśca pratipādikā siddhiḥ phalamātrāsiddhiḥ||1-2||
bhagavantamudārasattvadhīśrutivijñānasamṛddhamatrijam| phalabastivaratvaniścaye savivādā munayo'bhyupāgaman||3|| bhṛgukauśikakāpyaśaunakāḥ sapulastyāsitagautamādayaḥ| katamat pravaraṃ phalādiṣu smṛtamāsthāpanayojanāsviti||4|| kaphapittaharaṃ varaṃ phaleṣvatha jīmūtakamāha śaunakaḥ| mṛduvīryatayā'bhinatti tacchakṛdityāha nṛpo'tha vāmakaḥ||5|| kaṭutumbamamanyatottamaṃ vamane doṣasamīraṇaṃ ca tat| tadavṛṣyamaśaityatīkṣṇatākaṭuraukṣyāditi gautamo'bravīt 2||6|| kaphapittanibarhaṇaṃ paraṃ sa ca dhāmārgavamityamanyata 3| tadamanyata vātalaṃ punarbaḍiśo glānikaraṃ balāpaham||7|| kuṭajaṃ praśaśaṃsa cottamaṃ na balaghnaṃ kaphapittahāri ca| ativijjalamaurdhvabhāgikaṃ pavanakṣobhi ca kāpya āha tat||8|| kṛtavedhanamāha vātalaṃ kaphapittaṃ prabalaṃ harediti| tadasādhviti bhadraśaunakaḥ kaṭukaṃ cātibalaghnamityapi||9|| iti tadvacanāni hetubhiḥ suvicitrāṇi niśamya buddhimān 4| praśaśaṃsa phaleṣu niścayaṃ paramaṃ cātrisuto'bravīdidam||10|| phaladoṣaguṇān sarasvatī prati sarvairapi samyagīritā| na tu kiñcidadoṣanirguṇaṃ guṇabhūyastvamato vicintyate 5||11|| iha kuṣṭhahitā garāgarī hitamikṣvāku tu mehine matam| kuṭajasya phalaṃ hṛdāmaye pravaraṃ koṭhaphalaṃ ca pāṇḍuṣu||12|| udare kṛtavedhanaṃ hitaṃ, madanaṃ sarvagadāvirodhi tu| madhuraṃ sakaṣāyatiktakaṃ tadarūkṣaṃ sakaṭūṣṇavijjalam||13|| kaphapittahṛdāśukāri cāpyanapāyaṃ pavanānulomi ca| phalanāma viśeṣatastvato labhate'nyeṣu phaleṣu satsvapi||14||
phalādīnāṃ bastiyogeṣu guṇān pratipādayituṃ pūrvavṛttamitihāsamāha- bhagavantamityādi| itihāsaśca saṃhitādharmatayā granthe pūjyatopadarśanārthaṃ ca kriyata eva| phalādīnāṃ bastau varatvaṃ phalabastivaratvaṃ, tasya niścaye avadhāraṇe| phalādiṣviti madanajīmūtakādiṣu| kalpe jīmūtake 6 yadyapi pittadoṣaharatvamuktaṃ, tathā'pīha vacanāt kaphapittaharatvamasya prādhānyādunnīyate| mṛduvīryatayā'bhinattīti nātyarthaṃ bhinatti| doṣasamīraṇamiti bastinā doṣahārakam| kṛtavedhanamityādau āśu kaphapittaṃ harediti yojyam| iharṣivivādakathanena jīmūtakādīnāṃ guṇadoṣāśca kathitā bhavantīti tātparyaṃ jñeyam| praśaśaṃsetyādi| phaleṣu jīmūtakādiṣu| phaladoṣaguṇān pratīti lakṣyīkṛtya| sarasvatīti vāk| adoṣanirguṇamiti doṣavadeva guṇavadeva vā na kiñcidityarthaḥ| tena satyapi stokadoṣasambandhe yadguṇabhūyiṣṭhaṃ tadiha rogapraśamaprayogeṣu sārvayaugikam| sarvagadāvirodhīti padena madanasya sārvayaugikatvaṃ brūte| āśukārīti āśudoṣanirharaṇakāri| ato labhata iti phaleṣu prakarṣatvādeva madanaphalaṃ phalamityucyate, na jīmūtakādiphalam||3-14||
guruṇeti vacasyudāhṛte munisaṅghena ca pūjite tataḥ 7| praṇipatya mudā samanvitaḥ sahitaḥ śiṣyagaṇo'nupṛṣṭavān||15|| sarvakarmaguṇakṛdguruṇokto bastirūrdhvamatha naiti nābhitaḥ| nābhyadho gudamataḥ sa śarīrāt sarvataḥ kathamapohati doṣān 8||16|| tadgururabravīdidaṃ śarīraṃ tantrayate'nilaḥ saṅgavighātāt 9| kevala eva doṣasahito vā svāśayagaḥ prakopamupayāti||17|| taṃ pavanaṃ sapittakaphaviṭkaṃ śuddhikaro'nulomayati bastiḥ| sarvaśarīragaśca gadasaṅghastatpraśamāt praśāntimupayāti||18||
sarvakarmaguṇakṛditi sarvakarmaṇāṃ vamanādīnāṃ guṇaṃ doṣaharaṇādikaṃ karotīti sarvakarmaguṇakṛt; kiṃvā sarvakarmāṇi laṅghanabṛṃhaṇādīni, guṇāṃśca balāgnyādīn karoti| nābhyadho gudamiti vrajati| tantrayate dhārayate| vighātāditi prakopakahetunā'sambandhāt(?)| svāśayagaḥ svāśaya eva prāyaḥ prakopaṃ vrajati; yastu pradeśāntare vātaprakopaḥ sa tanmūla eveti bhāvaḥ| tatpraśamāt praśāntimupayāti pakvāśayasthavātamūlapraśamādbastinā| kṛtāttanmūlānubandhāḥ śeṣasthānagatavikārāḥ 10 praśāmyanti| etacca ‘vanaspatimūlacchedavat’ ityādidṛṣṭāntena prāk pratipāditameva| etena bastinā mūlavijayāddeśāntargatatanmūlavikārajayo yaḥ kriyate sa uktaḥ| yattu bastervīryamāpādamastakaṃ prasarati tacca vīryaṃ sarvavikārān hantīti prāguktameva jñeyam| iha tu, vīryamapihitaṃ kṛtvaiva śiṣyapraśnānuguṇamevottaraṃ dattamiti jñeyam||15-18||
athādhigamyārthamakhaṇḍitaṃ 11 dhiyā gajoṣṭragośvāvyajakarma 12 roganut| apṛcchadenaṃ sa ca bastimabravīdvidhiṃ ca tasyāha punaḥ pracoditaḥ||19|| ājoraṇau saumya gajoṣṭrayoḥ kṛte gavāśvayorbastimuśanti māhiṣam| ajāvikānāṃ tu jaradgavodbhavaṃ vadanti bastiṃ tadupāyacintakāḥ||20|| aratnimaṣṭādaśaṣoḍaśāṅgulaṃ tathaiva netraṃ hi daśāṅgulaṃ 13 kramāt| gajoṣṭragośvāvyajabastisandhau caturthabhāgopanayaṃ hitaṃ vadet 14||21|| prasthastvajāvyorhi 15 nirūhamātrā gavādiṣu dvitriguṇaṃ yathābalam| nirūhamuṣṭrasya tathā''ḍhakadvayaṃ gajasya vṛddhistvanuvāsane'ṣṭamaḥ||22||
athābhigamyetyādau gajādīnāṃ karmāpṛcchaditi yojyam| roganuditi karmaviśeṣaṇaṃ, tena karma roganuditi rogaharaṇe śreṣṭhaṃ cikitsitamityarthaḥ| bastimabravīditi gajādīnāṃ rogaharaṇe śreṣṭhaṃ bastimevābravīt; tadanantaraṃ tasya bastervidhiḥ punaḥ śiṣyeṇa pṛṣṭa ājoraṇetyādinā prāheti yojanā| uraṇaḥ meṣaḥ| bastimiti puṭakam| jaradgavaḥ vṛddhavṛṣaḥ| tadupāyacintakā iti gajādibastisādhane dattacittakāḥ| aratniḥ hastaḥ| kramāditi yathākramaṃ gajādiṣu aratnyādi netrapramāṇam| caturthabhāgopanayamiti netracaturthabhāgapraveśakam| gavādiṣviti goprakāreṣu; gomahiṣāśvānāṃ grahaṇādbahuvacanaṃ sādhu| gajasya tu vṛddhiriti dvyāḍhakadvyaiguṇyena droṇa ityarthaḥ| anuvāsane'ṣṭamamiti yathoktājādinirūhamānādajādīnāmanuvāsane'ṣṭamaḥ snehabhāgo deyaḥ||19-22||
kaliṅgakuṣṭhe madhukaṃ ca pippalī vacā śatāhvā madanaṃ rasāñjanam| hitāni sarveṣu guḍaḥ sasaindhavo dvipañcamūlaṃ ca vikalpanā tviyam||23|| gaje'dhikā'śvatthavaṭāśvakarṇakāḥ sakhādirapragrahaśālatālajāḥ| tathā ca parṇyau dhavaśigrupāṭalī madhūkasārāḥ sanikumbhacitrakāḥ||24|| palāśabhūtīkasurāhvarohiṇīkaṣāya uktastvadhiko gavāṃ hitaḥ| palāśadantīsuradārukattṛṇadravantya uktāsturagasya cādhikāḥ||25|| kharoṣṭrayoḥ pīlukarīrakhādirāḥ śamyākabilvādigaṇasya 16 ca cchadāḥ| ajāvikānāṃ triphalāparūṣakaṃ kapitthakarkandhu sabilvakolajam||26||
vikalpanā tviyamiti viśeṣakalpanā gaje'dhikā vakṣyamāṇā| tālajaṃ tālaphalam| tathaivetyādinā gavāṃ hitamucyate||23-26||
athāgniveśaḥ satatāturān narān hitaṃ ca 17 papraccha gurustadāha ca| sadā''turāḥ śrotriyarājasevakāstathaiva veśyā saha paṇyajīvibhiḥ||27||
atha bastiviṣayān sadāturān darśayannāha- athāgniveśa ityādi| hitaṃ ceti sadāturāṇāṃ hitam| paṇyajīvinaḥ vaṇijaḥ||27||
dvijo hi vedādhyayanavratāhnikakriyādibhirdehahitaṃ 18 na ceṣṭate 19| nṛpopasevī nṛpacittarakṣaṇāt parānurodhādbahucintanādbhayāt 20||28|| nṛcittavartinyupacāratatparā mṛjābhi(vi)bhūṣāniratā paṇāṅganā| sadāsanādatyanubandhavikrayakrayādilobhādapi paṇyajīvinaḥ||29|| sadaiva te hyāgataveganigrahaṃ samācarante 21 na ca kālabhojanam| akālanirhāravihārasevino bhavanti ye'nye'pi sadā''turāśca te||30||
yathoktānāṃ sadāturatve hetumāha- dvijo hītyādi| dehahitaṃ na ceṣṭate iti paṇyajīvina ityantaṃ yāvadanuvartanīyam| parānurodhāditi nṛpānujīvipuruṣāntarānurodhāt| upacāratatpareti puruṣopacāratatparā| mṛjā śarīramārjanam| paṇāṅganā veśyetyarthaḥ| atyanubandhavikrayakrayādilobhāditi nirantarānubaddhakrayavikrayāderlobhāt| anyānapi sadāturānāha- akāletyādi| nirhāraḥ malādinirgamaḥ||28-30||
samīraṇaṃ vegavidhāraṇoddhataṃ vibandhasarvāṅgarujākaraṃ bhiṣak| samīkṣya teṣāṃ phalavartimāditaḥ sukalpitāṃ snehavatīṃ prayojayet||31|| punarnavairaṇḍanikumbhacitrakān sadevadārutrivṛtānidigdhikān| mahānti mūlāni ca pañca yāni vipācya mūtre dadhimastusaṃyute||32|| satailasarpirlavaṇaiśca pañcabhirvimūrcchitaṃ bastimatha prayojayet| nirūhitaṃ dhanvarasena bhojitaṃ nikumbhatailena tato'nuvāsayet||33|| balāṃ sarāsnāṃ phalabilvacitrakān dvipañcamūlaṃ kṛtamālakāt 22 phalam| yavān kulatthāṃśca pacejjalāḍhake rasaḥ sa peṣyaistu kaliṅgakādibhiḥ||34|| satailasarpirguḍasaindhavo 23 hitaḥ sadāturāṇāṃ balavarṇavardhanaḥ| tathā'nuvāsye madhukena sādhitaṃ phalena bilvena śatāhvayā'pi vā||35|| sajīvanīyastu raso'nuvāsane nirūhaṇe cālavaṇaḥ śiśorhitaḥ| na cānyadāśvaṅgabalābhivardhanaṃ nirūhabasteḥ śiśuvṛddhayoḥ param||36||
punarnavetyādirnirūhaḥ nikumbhā dantī| mahānti mūlāni pañceti bilvādipañcamūlāni| nikumbhataileneti nikumbhakvāthakalkasiddhena tailena| balāmityādau kaliṅgakādibhiriti “kaliṅgakuṣṭhamadhukabilva.” ityādinehoktaiḥ| phalena bilvena śatāhvayā'pi veti tailatrayamānuvāsanikam| sajīvanīyastu raso'nuvāsana iti jīvanīyakaṣāyasādhitaḥ sneho'nuvāsane kartavyaḥ| tathā nirūhaṇe jīvanīyaraso'lavaṇaḥ śiśoḥ kartavyaḥ| anuvāsanamapi jīvanīyasādhitaṃ śiśoreva| na cānyadityādinā bālavṛddhayaugikatvaṃ basterāha| paramiti śreṣṭham||31-36||
tatra ślokaḥ- phalakarma bastivaratā netraṃ yadbastayo gavādīnām| satatāturāśca diṣṭāḥ phalamātrāyāṃ hitaṃ caiṣām||37||
phalakarmetyādisaṅgraho vyaktaḥ||37||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne phalamātrāsiddhirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne phalamātrāsiddhirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘mahimā'tra’ iti pā. ↩
- 2 ‘tadayogya…’ iti pā. ↩
- 3 ‘dhāmārgavameṣvamanyata’ iti, ‘dhāmārgavameva manyate’ iti ca pā. ↩
- 4 ‘tuṣṭimān’ iti pā. ↩
- 5 ‘hi cintyate’ iti pā. ↩
- 6 ‘jīmūtakasya’ iti pā. ↩
- 7 ‘tathā’ iti pā. ↩
- 8 ‘rogān’ iti pā. ↩
- 9 ‘sarvavidhānāt’ iti pā. ↩
- 10 ‘śeṣavikārāḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘athābhigamyārthamakhaṇḍikābhidho’ iti, ‘athābhigamyājamuṇḍikādhipo’ iti ca pā. ↩
- 12 ‘gajoṣṭragośvāvyajabastikarma’ iti pā. ↩
- 13 ‘sadaśāṅgulaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘caturthabhāge kṛtakarṇikaṃ vadet’ iti pā. ↩
- 15 ‘ajāviṣu prasthamitaṃ nirūhaṇe kharādiṣu dvistriguṇaṃ gavāśvayoḥ| nirūha uṣṭrasya bhaveddvirāḍhako gajasya tu dvirhyanuvāsane'ṣṭamaḥ’ iti| ‘ajāviṣu prasthamuśanti tadvidaḥ’ iti ca pā. ↩
- 16 ‘śamīśca bilvādigaṇasya’ iti pā. ↩
- 17 ‘hitaiśca’ iti pā. ↩
- 18 ‘śiṣyādhyayana…’ iti pā. ↩
- 19 ‘sevate’ iti pā. ↩
- 20 ‘gurornirodhāt’ iti pā. ↩
- 21 ‘samārabhante’ iti, ‘samāśrayante’ iti ca pā. ↩
- 22 ‘kṛtamālakaṭphalam’ iti, ‘kṛtamālakotpale’ iti ca pā. ↩
- 23 ‘satailasarpirmadhusaindhavaḥ’ iti pā. ↩