12. uttarabastisiddhiḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāta uttarabastisiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pāriśeṣyādevottarabastisiddhirabhidhīyate| uttarāṇāṃ śreṣṭhānāṃ bastīnāṃ siddhiruttarabastisiddhiḥ||1-2||
atha svalvāturaṃ vaidyaḥ saṃśuddhaṃ vamanādibhiḥ| durbalaṃ kṛśamalpāgniṃ muktasandhānabandhanam||3|| nirhṛtānilaviṇmūtrakaphapittaṃ kṛśāśayam| śūnyadehaṃ pratīkārāsahiṣṇuṃ paripālayet||4|| yathā'ṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ tailapātraṃ yathaiva 1 ca| gopāla iva daṇḍī gāḥ sarvasmādapacāratḥ||5||
vakṣyamāṇabastīnāṃ viṣayaṃ mithyopacārajanitavyādhisamūhaṃ 2 darśayituṃ samyagupacārameva tāvadāha- atha svalvityādi| vamanādibhiriti vamanavirecananirūhaśirovirecanaiḥ; kintu nirūhaśirovirecanayorna sarvaṃ vakṣyamāṇaṃ peyādi sambadhyate, tenāyaṃ krama etayorna bhavati| muktasandhānabandhanamiti muktasandhibandhanam| kṛśāśayamiti doṣaśūnyāmāśayam| pratīkārāsahiṣṇumiti uccairbhāṣyādikriyākṣamaṃ; kiṃvā vamanādiprayogāsahiṣṇum| paripālayet sarvasmādapacārata iti sambandhaḥ| taruṇāṇḍādidṛṣṭāntatrayābhidhānaṃ kasyacit kiñcit prasiddhaṃ bhaviṣyatītyabhiprāyeṇa||3-5||
agnisandhukṣaṇārthaṃ tu pūrvaṃ peyādinā bhiṣak| rasottareṇopacaret krameṇa kramakovidaḥ||6|| snigdhāmlasvāduhṛdyāni tato'mlalavaṇau rasau| svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ||7|| anyo'nyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ| vyatyāsādupayogena prakṛtiṃ gamayedbhiṣak||8||
rasottareṇopacaredityatra rasaḥ māṃsarasarūpa uttare yasmin tena peyādinā rasottareṇa krameṇa; kiṃvā vamanavirecanayorantare peyādinā krameṇopacaret, nirūhe tu rasottareṇeti vyavasthā| tatra ca nirūhe stokāgnimāndyāpekṣyā rasādireva kramo bhavatīti pratipāditameva prāk; kiṃvā rasābhyāsakrama uttarakālaṃ yasmin tena peyādinā rasottareṇa| rasābhyāsakramamevāha- snigdhāmlasvāduhṛdyānītyādi| peyākramottarakālaṃ yadā virecanādikarmāntaraṃ na kartavyaṃ tadā saṃśodhanamūlaśarīrasya prakṛtibhojanārthaṃ balāpyāyanārthaṃ cāyaṃ rasābhyāsakramo jñeyaḥ; anye tu peyādikrame eva rasasaṃskārārthaṃ snigdhāmlasiddhādikramaṃ varṇayanti| atra cāmlasvādū prathamaṃ pakvāśayasthitavātapraśamanāyopayujyete, tathā'mlalavaṇai tadūrdhvasthitāgnisandhukṣaṇārthaṃ, tataḥ pittapraśamanārthaṃ svādutiktau, tataḥ pittordhvasthitakaphapraśamanārthaṃ kaṣāyakaṭukau, ityeṣa kramaḥ| atrāpi ca yau rasau pratyanīkabhūtau tāveva miśritāvupayujyete| eṣāṃ caturṇāṃ rasayugmānāmupayogaḥ peyādikrame eva| evaṃ dvādaśānnakālaiḥ sarvarasabhojanaprāptiruttamavidhayā jñeyā| anyonyetyādi| anyonyapratyanīkānāmiti parasparamabhibhāvakānām| vyatyāsādupayojayediti ekaṃ yugmamupayujyāparasya yugmasyopayogaḥ| prakṛtiṃ gamayediti prakṛtibhojanaṃ gamayet| prakārāntaraṃ rasābhyāse prāha- snigdharūkṣayoriti| snigdharasamupayujya rūkṣo yojyaḥ, rūkṣaṃ vopayujya snigdha ityanena krameṇa prakṛtibhojanaṃ gamayedityarthaḥ| snigdharūkṣau cātrodāharaṇārthamupātau, tena gurulaghvādiyugmarasavyatyāsābhyāso'pyatra boddhavyaḥ| kiṃvā kaṣāyakaṭukau tata ityanena yugmarasābhyāsa upadarśitaḥ, anyonyapratyanīkānāmityādinā tu pratyekaṃ pratyanīkānāmanyonyavyatyāsenābhyāsa ucyate||6-8||
sarvakṣamo 3 hyasaṃsargo ratiyuktaḥ sthirendriyaḥ| balavān sattvasampanno vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ||9||
peyādikramarasābhyāsābhyāmupapāditasvāsthyasya puṃso lakṣaṇamāha- sarvakṣama ityādi| sarvakṣama 4 iti sarvarasābhyāsakṣamaḥ| asaṃsarga iti asaktavegaḥ; kiṃvā ‘nirāsaṅga’ iti pāṭhaḥ, nirāsaṅgaḥ pratiniyataviṣayāparāhataḥ sarvaceṣṭākṣamaḥ||9||
etāṃ prakṛtimaprāptaḥ sarvavarjyāni varjayet| mahādoṣakarāṇyaṣṭāvimāni tu viśeṣataḥ||10|| uccairbhāṣyaṃ rathakṣobhamavicaṅkramaṇāsane| ajīrṇāhitabhojye ca divāsvapnaṃ samaithunam||11|| tajjā dehordhvasarvādhomadhyapīḍāmadoṣajāḥ| śleṣmajāḥ kṣayajāścaiva vyādhyaḥ syuryathākramam||12||
tajjā ityādi yathākramaṃ uccairbhāṣyādijā dehordhvapīḍādayo jñeyāḥ| uccairbhāṣyādūrdhvadehe pīḍā, rathakṣobhāt sarvadehapīḍā, aticaṅkramaṇādadhaḥ pīḍā, atyāsanāddehamadhyapīḍā, ajīrṇabhojanenāmajāḥ, ahitabhojanena doṣajāḥ, divāsvapnena śleṣmajāḥ, maithunena kṣayajā iti||10-12||
teṣāṃ vistarato liṅgamekaikasya ca bheṣajam| yathāvatsampravakṣyāmi siddhān bastīṃśca yāpanān||13|| tatroccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṃ śirastāpaśaṅkhakarṇanistodaśrotroparodhamukhatālukaṇṭhaśoṣataimiryapipāsājvaratamaka- hanugrahamanyāstambhaniṣṭhīvanoraḥpārśvaśūlasvarabhedahikkāśvāsādayaḥ 5 syuḥ (1)| rathakṣobhāt sandhiparvaśaithilyahanunāsākarṇaśiraḥśūlatodakukṣikṣobhāṭopāntrakūjanādhmānahṛdayendriyoparodha- sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanāsandhiskandhagrīvādaurbalyāṅgābhitāpapādaśophaprasvāpaharṣaṇādayaḥ 6 (2)| aticaṅkamaṇāt pādajaṅghorujānuvaṅkṣaṇaśroṇīpṛṣṭhaśūlasakthisādanistoda- piṇḍikodveṣṭanāṅgamardāṃsābhitāpasirādhamanīharṣaśvāsakāsādayaḥ (3)| atyāsanādrathakṣobhajāḥ sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanādayaḥ (4)| ajīrṇādhyaśanābhyāṃ tu mukhaśoṣādhmānaśūlanistodapipāsāgātrasādacchardyatīsāramūrcchājvarapravāhaṇāmaviṣādayaḥ(5)| viṣamāhitāśanābhyāmanannābhilāṣadaurbalyavaivarṇyakaṇḍūpāmāgātrasādavātādiprakopajāśca grahaṇyarśovikārādayaḥ (6)| divāsvapnādarocakāvipākāgnināśastaimityapāṇḍutvakaṇḍūpāmādāhacchardyaṅgamardahṛtstambhajāḍyatandrānidrā- prasaṅgagranthijanmadaurbalyaraktamūtrākṣitātālulepāḥ (7)| vyavāyādāśubalanāśorusādaśirobastigudameḍhravaṅkṣaṇorujānujaṅghāpādaśūlahṛdayaspandananetrapīḍāṅgaśaithilya- śukramārgaśoṇitāgamanakāsaśvāsaśoṇitaṣṭhīvanasvarāvasādakaṭīdaurbalyaikāṅgasarvāṅgarogamuṣkaśvayathu- vātavarcomūtrasaṅgaśukravisargajāḍyavepathubādhiryaviṣādādayaḥ 7 syuḥ; avalupyata iva gudaḥ, tāḍyata 8 iva meḍhram, avasīdatīva mano, vepate hṛdayaṃ, pīḍyante sandhayaḥ, tamaḥ praveśyata iva ca (8)| ityevamebhiraṣṭabhirapacārairete prādurbhavantyupadravāḥ||14||
atroccairbhāṣyādiko granthaḥ prāyo vyakta eva| atibhāṣitasyāsūtritasyoccairbhāṣyeṇa samānatvādudāharaṇam| piṇḍikodveṣṭanaṃ jaṅghāpiṇḍikayorudveṣṭanākārā vedanā| sirādhamanīharṣaḥ sirādhamanyorucchūla(na)tvam| rathakṣobhajā ityukte sandhiśaithilyādīnāmapi prasaktiḥ syādatastannirāsārthamāha- sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanādayaḥ syuriti| ajīrṇādhyaśanābhyāmityatra ajīrṇāśanasyāmajavikārakartṛtvādadhyaśanasyāsūtritasyopādānam| evamahitāśanajavikārasamānavikārakāritvādviṣamāśanasyāpyasūtritasyopādānam| avalupyata iva chidyata iva||13-14||
teṣāṃ siddhiḥ- tatroccairbhāṣyātibhāṣyajānāmabhyaṅgasvedopanāhadhūmanasyoparibhaktasnehapānarasakṣīrādirvātaharaḥ sarvo vidhirmaunaṃ ca (1)| rathakṣobhāticaṅkramaṇātyāsanajānāṃ snehasvedādivātaharaṃ karma sarvaṃ nidānavarjanaṃ ca (2)| ajīrṇādhyaśanajānāṃ niravaśeṣataśchardanaṃ rūkṣaḥ svedo 9 laṅghanīyapācanīyadīpanīyauṣadhāvacāraṇaṃ ca (3)| viṣamāhitāśanajānāṃ yathāsvaṃ doṣaharāḥ kriyāḥ (4)| divāsvapnajānāṃ dhūmapānalaṅghanavamanaśirovirecanavyāyāmarūkṣāśanāriṣṭadīpanīyauṣadhopayogaḥ pragharṣaṇonmardanapariṣecanādiśca śleṣmaharaḥ sarvo vidhiḥ (5)| maithunajānāṃ jīvanīyasiddhayoḥ kṣīrasarpiṣorupayogaḥ, tathā vātaharāḥ svedābhyaṅgopanāhā vṛṣyāścāhārāḥ snehāḥ 10 snehavidhayo yāpanābastayo'nuvāsanaṃ ca; mūtravaikṛtabastiśūleṣu 11 cottarabastirvidārīgandhādigaṇajīvanīyakṣīrasaṃsiddhaṃ tailaṃ syāt||15||
teṣāṃ siddhiriti teṣāmuktavikārāṇāṃ sādhanaṃ bheṣajamityarthaḥ| niravaśeṣataśchardanamiti ajīrṇānnasya niravaśeṣataśchardanam| mūtravaikṛtetyādi yadā maithunānmūtravaikṛtādi bhavati tadā vidārigandhādijīvanīyagaṇābhyāṃ kvāthakalkīkṛtābhyāṃ sakṣīraṃ tailaṃ sādhayitvottarabastirdeyaḥ||15||
yāpanāśca bastayaḥ sarvakālaṃ deyāḥ; tānupadekṣyāmaḥ- mustośīrabalāragvadharāsnāmañjiṣṭhākaṭurohiṇītrāyamāṇāpunarnavābibhītakaguḍūcīsthirādipañcamūlāni palikāni khaṇḍaśaḥ klṛptānyaṣṭau ca madanaphalāni prakṣālya jalāḍhake parikvāthya pādaśeṣo rasaḥ kṣīradviprasthasaṃyuktaḥ punaḥ śṛtaḥ kṣīrāvaśeṣaḥ pādajāṅgalarasastulyamadhughṛtaḥ śatakusumāmadhukakuṭajaphalarasāñjanapriyaṅgukalkīkṛtaḥ sasaindhavaḥ sukhoṣṇo bastiḥ śukramāṃsabalajananaḥ kṣatakṣīṇakāsagulmaśūlaviṣamajvarabradhna(vardhma)- kuṇḍalodāvartakukṣiśūlamūtrakṛcchrāsṛgrajovisarpapravāhikāśirorujā- jānūrujaṅghābastigrahāśmaryunmādārśaḥpramehādhmānavātaraktapittaśleṣmavyādhiharaḥ sadyo balajanano rasāyanaśceti (1)| eraṇḍamūlapalāśāt ṣaṭpalaṃ śāliparṇīpṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā gokṣurako rāsnā'śvagandhā guḍūcī varṣābhūrāragvadho devadārviti palikāni khaṇḍaśaḥ klṛptāni phalāni cāṣṭau prakṣālya jalāḍhake kṣīrapāde pacet| pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ pūtaṃ śatakusumākuṣṭhamustapippalīhapuṣābilvavacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavāniprakṣepakalkitaṃ 12 madhughṛtatailasaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ nirūhamekaṃ dvau trīn vā dadyāt| sarveṣāṃ praśasto viśeṣato lalitasukumārastrīvihārakṣīṇakṣatasthaviracirārśasāmapatyakāmānāṃ 13 ca (2)| tadvat sahacarabalādarbhamūlasārivāsiddhena payasā (3)| tathā bṛhatīkaṇṭakārīśatāvarīcchinnaruhāśṛtena payasā madhukamadanapippalīkalkitena pūrvavadvastiḥ (4)| tathā balātibalāvidārīśāliparṇīpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikādarbhamūlaparūṣakakāśmaryabilvaphalayavasiddhena payasā madhukamadanakalkitena madhughṛtasauvarcalayuktena kāsajvaragulmaplīhārditastrīmadyakliṣṭānāṃ sadyobalajanano rasāyanaśca (5)| balātibalārāsnāragvadhamadanabilvaguḍūcīpunarnavairaṇḍāśvagandhāsahacarapalāśadevadārudvipañcamūlāni 14 palikāni yavakolakulatthadviprasṛtaṃ śuṣkamūlakānāṃ 15 ca jaladroṇasiddhaṃ nirūhapramāṇāvaśeṣaṃ kaṣāyaṃ pūtaṃ madhukamadanaśatapuṣpākuṣṭhapippalīvacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavānīkalkikṛtaṃ guḍaghṛtatailakṣaudrakṣīramāṃsarasāmlakāñjikasaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ dadyācchukramūtravarcaḥsaṅge'nilaje gulmahṛdrogādhmānabradhnapārśvapṛṣṭhakaṭīgrahasañjñānāśabalakṣayeṣu ca (6)| hapuṣārdhakuḍavo dviguṇārdhakṣuṇṇayavaḥ kṣīrodakasiddhaḥ kṣīraśeṣo madhughṛtatailalavaṇayuktaḥ sarvāṅgavisṛtavātaraktasaktaviṇmūtrastrīkheditahito vātaharo buddhimedhāgnibalajananaśca (7)| hrasvapañcamūlīkaṣāyaḥ kṣīrodakasiddhaḥ pippalīmadhukamadanakalkīkṛtaḥ saguḍaghṛtatailalavaṇaḥ kṣīṇaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ (8)| balātibalāpāmārgātmaguptāṣṭapalārdhakṣuṇṇayavāñjalikaṣāyaḥ saguḍaghṛtatailalavaṇayuktaḥ pūrvavadbastiḥsthaviradurbalakṣīṇaśukrarudhirāṇāṃ pathyatamaḥ (9)| balāmadhukavidārīdarbhamūlamṛdvīkāyavaiḥ kaṣāyamājena payasā paktvā madhukamadanakalkitaṃ samadhughṛtasaindhavaṃ jvarārtebhyo bastiṃ dadyāt (10)| śāliparṇīpṛśniparṇīgokṣurakamūlakāśmaryaparūṣakakharjūraphalamadhūkapuṣpairajākṣīrajalaprasthābhyāṃ siddhaḥ kaṣāyaḥ pippalīmadhukotpalakalkitaḥ saghṛtasaindhavaḥ kṣīṇendriyaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ śastaḥ (11)| sthirādipañcamūlīpañcapalena śāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣapañcaprasṛtena chāgaṃ payaḥ śṛtaṃ pādaśeṣaṃ kukkuṭāṇḍarasasamamadhughṛtaśarkarāsaindhavasauvarcalayukto vastirvṛṣyatamo balavarṇajananaśca 16| iti yāpanā bastayo dvādaśa||16|| kalpaścaiṣa śikhigonardahaṃsasārasāṇḍaraseṣu syāt||17||
pratijñātān yāpanabastīnāha- yāpanāścetyādi| sarvakālaṃ deyā ityanena pūrvanirūhāṇāmasārvakālikatvaṃ darśayati; eteṣāṃ ca sarvasmin kāle dānamaviruddham| āyuṣo yāpanaṃ dīrdhakālānuvartanaṃ kurvantīti yāpanā bastayaḥ| mustetyādau khaṇḍaśaḥ klṛptānīti khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtāni| pādajāṅgalarasa iti yathoktakṣīrakṛtakvāthapādikajāṅgalarasa ityarthaḥ| tulyaṃ madhunā ghṛtaṃ yasmin sa tulyamadhughṛtaḥ; etena pūrvaṃ bastau yathāniyamitasnehamānena yāvad ghṛtaṃ deyaṃ bhavati tāvanmānaṃ madhvapyatra deyam| asmiṃśca bastau pūrvoktabastimānavibhāgenaiva bastiḥ kalpayitavyaḥ| atra kṣīraṃ kaṣāyasthāne bhavati| śatakusumā śatapuṣpā| sasaindhavamiti īṣatsaindhavam| eraṇḍamūletyādirdvitīyaḥ| tadvat sahacaretyādikastṛtīyaḥ| tadvaditi pūrvavadbastividhānena| tathā bṛhatītyādikaścaturthaḥ| atra ca bastau phalaśrutirnāsti, sāmānyena ‘ityete bastayaḥ snehāścoktā’ ityādinā vakṣyamāṇā phalaśrutirjñeyā| balātibalāvidārītyādikaḥ pañcamaḥ| balātibalārāsnetyādikaḥ ṣaṣṭhaḥ| śuṣkamūlakāṇāṃ cetyatra ‘dviprasṛtaṃ’ ityanuvartate| nirūhapramāṇśeṣaṃ kaṣāyamiti nirūhapuṭakatrayayogyapramāṇaṃ kaṣāyam; evaṃ puṭakatrayadeyāḥ pañcakaṣāyaprasṛtāḥ sthāpyā bhaviṣyanti| kvāthaparibhāṣayaiva kartavyo'tra ca kvāthaḥ| nirūhapramāṇaśeṣaṃ kaṣāyaṃ madhukamadanādinā yuktaṃ siddhaṃ bastiṃ dadyāditi yojanīyam| hapuṣetyādikaḥ saptamaḥ| stimitāḥ śuṣkāḥ punaḥ kaṇḍitāḥ kṣuṇṇā ucyante| pūrvapaṭhitaṃ mustādikamatra pradeśe kāśmīrāḥ paṭhanti| hrasvapañcamūlītyādiko'ṣṭamaḥ| balātibalāpāmārgetyādiko navamaḥ| balāmadhuketyādiko daśamaḥ| atra balādikaṣāyasya punarājena payasā pākāt kṣīraśeṣaḥ pākaḥ kartavyaḥ| śāliparṇītyādika ekādaśaḥ| sthiretyādiko dvādaśaḥ| erakā hoggalaḥ| kalpaścetyādinā ātideśikāstrayo'bhidhīyante||16-17||
satittiriḥ samayūraḥ sarājahaṃsaḥ 17 pañcamūlīpayaḥ siddhaḥ śatapuṣpāmadhukarāsnākuṭajamadanaphalapippalī kalko ghṛtatailaguḍasaindhavayukto bastirbalavarṇaśukrajanano rasāyanaśca (1)| dvipañcamūlīkukkuṭarasasiddhaṃ payaḥ pādaśeṣaṃ pippalīmadhukarāsnāmadanakalkaṃ śarkarāmadhughṛtayuktaṃ strīṣvatikāmānāṃ balajanano bastiḥ (2)| mayūramapittapakṣapādāsyāntraṃ 18 sthirādibhiḥ palikaiḥ sajale payasi paktvā kṣīraśeṣaṃ madanapippalīvidārīśatakusumāmadhukakalkīkṛtaṃ madhughṛtasaindhavayuktaṃ bastiṃ dadyāt strīṣvatiprasaktakṣīṇendriyebhyo balavarṇakaram (3)| kalpaścaiṣa viṣkirapratudaprasahāmbucareṣu syāt, akṣīro rohitādiṣu ca matsyeṣu (4)| godhānakulamārjāramūṣikaśallakamāṃsānāṃ daśapalān bhāgān sapañcamūlān payasi paktvā tatpayaḥpippalīphalakalkasaindhavasauvarcalaśarkarāmadhughṛtatailayukto bastirbalyo rasāyanaḥ kṣīṇakṣatasya sandhānakaro mathitoraskarathagajahayabhagnavātabalāsakaprabhṛtyudāvartavātasaktamūtravarcaśśukāṇāṃ hitatamaśca (5)| kūrmādīnāmanyatamapiśitasiddhaṃ payo govṛṣanāgahayanakrahaṃsakukkuṭāṇḍarasamadhughṛtaśarkarāsaindhavekṣurakātmaguptāphalakalkasaṃsṛṣṭo bastirvṛddhānāmapi balajananaḥ (6)| karkaṭakarasaścaṭakāṇḍarasayuktaḥ samadhughṛtaśarkaro bastiḥ; ityete bastayaḥ paramavṛṣyāḥ uccaṭakekṣurakātmaguptāśṛtakṣīrapratibhojanānupānāt strīśatagāminaṃ naraṃ kuryuḥ (7)| govṛṣabastavarāhavṛṣaṇakarkaṭacaṭakasiddhaṃ kṣīramuccaṭakekṣurakātmaguptāmadhughṛtasaindhavayuktaḥ kiñcillavaṇito bastiḥ (8)| daśamūlamayūrahaṃsakukkuṭakvāthāt pañcaprasṛtaṃ tailaghṛtavasāmajjacatuṣprasṛtayuktaṃ śatapuṣpāmustahapuṣākalkīkṛtaḥ salavaṇo bastiḥ pādagulphorujānujaṅghātrikavaṅkṣaṇabastivṛṣaṇānilarogaharaḥ (9)| mṛgaviṣkirānūpabileśayānāmetenaiva kalpena bastayo deyāḥ (10)| madhughṛtadviprasṛtastulyoṣṇodakaḥ śatapuṣpārdhapalaḥ 19 saindhavārdhākṣayukto bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavātaharaḥ (11)| sadyoghṛtatailavasāmajjacatuṣprasthaṃ hapuṣārdhapalaṃ saindhavārdhākṣayukto bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavyādhiharo rasāyanaḥ (12)| madhutailaṃ catuḥprasṛtaṃ śatapuṣpārdhapalaṃ saindhavārdhākṣayukto bastirdīpano bṛṃhaṇo balavarṇakaro nirupadravo vṛṣyatamo rasāyanaḥ krimikuṣṭhodāvartagulmārśobradhnaplīhamehaharaḥ (13)| tadvanmadhughṛtābhyāṃ payastulyo bastiḥ pūrvakalkena balavarṇakaro vṛṣyatamo nirupadravo bastimeḍhrapākaparikartikāmūtrakṛcchrapittavyādhiharo rasāyanaśca (14)| tadvanmadhughṛtābhyāṃ māṃsarasatulyo 20 mustākṣayuktaḥ pūrvavadbastirvātabalāsapādaharṣagulmatrikorujānūrunikuñcanabastivṛṣaṇameḍhratrikapṛṣṭhaśūlaharaḥ (15)| surāsauvīrakakulatthamāṃsarasamadhughṛtatailasaptaprasṛto mustaśatāhvākalkitaḥ salavaṇo bastiḥ sarvavātarogaharaḥ (16)| dvipañcamūlatriphalābilvamadanaphalakaṣāyo gomūtrasiddhaḥ kuṭajamadanaphalamustapāṭhākalkitaḥ saindhavayāvaśūkakṣaudratailayukto bastiḥ śleṣmavyādhibastyāṭopavātaśukrasaṅgapāṇḍurogājīrṇavisūcikālasakeṣu 21 deya iti||18||
satittirirityādika ekaikayogena vakṣyamāṇānāmekonatriṃśatāṃ bastīnāṃ madhye trayodaśaḥ| dvipañcamūlītyādikaścaturdaśaḥ| mayūramapittapakṣetyādikaḥ pañcadaśaḥ| kalpaścaiṣa ityādinā''tideśikaṃ pañcadaśādhikaṃ śatamāha| tatra viṣkiraiḥ “lāvo vartīrakaścaiva” ityādinoktaistathā “vartako vartikā” (sū.a.27) ityādinoktairviṃśatiryogā bhavanti; mayuraścātra viṣkirapaṭhito'pi pūrvoktatvānneha gaṇyate; pratudaiśca ‘śatapatra...’ (sū.a.27) ityādinoktaistriṃśadbhavanti; tathā prasahaiśca ‘gokharāśvatara...’ (sū.a.27) ityādinoktairekonatriṃśat; ambucarāśca haṃsādayaḥ saptaviṃśatiruktāḥ, etaiḥ saptaviṃśatirbhavanti; rohitādibhirmatsyairnava; evaṃ pañcadaśottaraṃ śataṃ bhavati| akṣīra iti rohitādiṣu sambadhyate| godhānakuletyādibhiḥ pratyekaṃ gaṇanīyeṣu ṣoḍaśaḥ| kūrmādīnāmanyatametyādikaḥ saptadaśaḥ| atra kūrmakarkaṭādaya ekādaśa paṭhitāḥ| tatra yaḥ prāyaḥ kūrmeṇa kriyate sa pratyekaṃ gaṇanāyāṃ praviśati| karkaṭādibhistvādigrahaṇagṛhītairye daśa bastayo bhavanti te atideśikā jñeyāḥ| govṛṣabastādiraṣṭādaśaḥ| govṛṣaḥ puṃvṛṣaḥ| karkaṭādirekonaviṃśatitamaḥ| ityete bastaya ityanena kūrmādīnāmanyatamamityādigranthoktā bastayaḥ pratyavamṛśyante| uccaṭaketyādi uccaṭā svanāmakhyātā, ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ| daśamūlītyādiko viṃśatitamaḥ| mṛgaviṣkiretyādinā ātideśikā ūnaṣaṣṭiryogāḥ| tatra mṛgaiḥ ‘pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ’ (sū.a.27) ityādinoktaiḥ saptadaśa, saptadaśabhirviṣkiraiśca saptadaśa, lāvādibhiśca mayūrakukkuṭavarjitairunaviṃśatyā ūnaviṃśatiḥ, ānūpaiśca sṛmarādibhirnava, bileśayaiḥ śvetaśyāmacaturdaṃṣṭrādibhiścaturdaśa| madhughṛtetyādika ekaviṃśatitamaḥ| sadyoghṛtatailetyādiko dvāviṃśatitamaḥ| madhutailamityādikastrayoviṃśatitamaḥ| tadvanmadhughṛtābhyāmityādikaścaturviṃśatitamaḥ| etadantāḥ ṣaṭ prayogā uktā madhutailapradhānatvānmādhutailikā jñeyāḥ| dvipañcamūlītyādikaṃ kecinna paṭhanti, sa ca saṅkhyātirekādbastisūtrīyasiddhipaṭhitatvācceha na paṭhanīya iti ca vadanti||18||
ata ūrdhvaṃ vṛṣyatamān snehān vakṣyāmaḥ| śatāvarīguḍūcīkṣuvidāryāmalakadrākṣākharjūrāṇāṃ yantrapīḍitānāṃ rasaprasthaṃ pṛthagekaikaṃ tadvadghṛtatailagomahiṣyajākṣīrāṇāṃ dvau dvau dadyāt, jīvakarṣabhakamedāmahāmedātvakkṣīrīśṛṅgāṭakamadhūlikāmadhukoccaṭāpippalīpuṣkarabījanīlotpalakadambapuṣpa- puṇḍarīkakeśarakalkān pṛṣatatarakṣumāṃsakukkuṭacaṭakacakoramattākṣabarhijīvañjīvakuliṅgahaṃsāṇḍarasavasāmajjādeśca prasthaṃ dattvā sādhayet| brahmaghoṣaśaṅkhapaṭahabherīninādaiḥ siddhaṃ sitacchatrakṛtacchāyaṃ gajaskandhamāropayedbhagavantaṃ vṛṣadhvajamabhipūjya, taṃ snehaṃ tribhāgamākṣikaṃ maṅgalāśīḥ stutidevatārcanairbastiṃ gamayet| nṛṇāṃ strīvihāriṇāṃ naṣṭaretasāṃ kṣatakṣīṇaviṣamajvarārtānāṃ vyāpannayonīnāṃ vandhyānāṃ raktagulminīnāṃ 22 mṛtāpatyānāmanārtavānāṃ ca strīṇāṃ kṣīṇamāṃsarudhirāṇāṃ pathyatamaṃ rasāyanamuttamaṃ valīpalitanāśanaṃ vidyāt (1)|19|
snehabastitrayārthaṃ snehatrayaṃ darśayannāha- ata ūrdhvamityādi| mattākṣaḥ kokilaḥ| jīvañjīvaḥ viṣadarśanamṛtyuḥ| puṣkarākṣaḥ haṃsaviśeṣaḥ| brahmaghoṣaḥ vedadhvaniḥ| ete ca brahmaghoṣādayo'dṛṣṭadvārā upakārakā rakṣaḥprabhṛtivīryāpaharaṇārthaṃ kriyante||19(1)||
balāgokṣurakarāsnāśvagandhāśatāvarīsahacarāṇāṃ śataṃ śatamāpothya jaladroṇaśate prasādhyaṃ, tasmin jaladroṇāvaśeṣe rase vastrapūte vidāryāmalakasvarasayorbastamahiṣavarāhavṛṣakukkuṭabarhihaṃsakāraṇḍavasārasāṇḍarasānāṃ ghṛtatailayoścaikaikaṃ prasthamaṣṭau prasthān kṣīrasya dattvā candanamadhukamadhūlikātvakkṣīrībisamṛṇālanīlotpalapaṭolātmaguptānnapākitālamastakakharjūramṛdvīkātāmalakī- kaṇṭakārījīvakarṣabhakakṣudrasahāmahāsahāśatāvarīmedāpippalīhrīberatvakpatrakalkāṃśca dattvā sādhayet| brahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṃ bastiṃ dadyāt| tena strīśataṃ gacchet; na cātrāste vihārāhārayantraṇā kācit| eṣa vṛṣyo balyo bṛṃhaṇa āyuṣyo valīpalitanut kṣatakṣīṇanaṣṭaśukraviṣamajvarārtānāṃ vyāpannayonīnāṃ ca pathyatamaḥ (2)|19|
baletyādikaṃ dvitīyaṃ tailam||19(2)||
sahacarapalaśatamudakadroṇacatuṣṭye paktvā droṇaśeṣe rase supūte vidārīkṣurasaprasthābhyāmaṣṭaguṇakṣīraṃ ghṛtatailaprasthaṃ balāmadhukamadhūkacandanamadhūlikāsārivāmedāmahāmedākākolikṣīrakākolīpayasyāgurumañjiṣṭhāvyāghranakha- śaṭīsahacarasahasravīryāvarāṅgalodhrāṇāmakṣamātrairdviguṇaśarkaraiḥ kalkaiḥ sādhayet| bahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṃ bastiṃ dadyāt| eṣa sarvarogaharo rasāyano lalitānāṃ śreṣṭho'ntaḥpuracāriṇīnāṃ kṣatakṣayavātapittavedanāśvāsakāsaharastribhāgamākṣiko valīpalitanudvarṇarūpabalamāṃsaśukravardhanaḥ (3)| ityete rasāyanāḥ snehabastayaḥ sati vibhave śatapākāḥ sahasrapākā vā kāryā vīryabalādhānārthamiti||19||
sahacarapalaśatamityādikaḥ snehastṛtīyaḥ| sahasravīryā dūrvā| varāṅgaṃ guḍatvak| śatapākāḥ sahasrapākāścetyatra snehāpekṣayā śataguṇena sahasraguṇena vā draveṇa ekadaiva pākaṃ manyante kecit||19||
bhavanti cātra- ityete bastayaḥ snehāścoktā yāpanasañjñitāḥ| svasthānāmāturāṇāṃ ca vṛddhānāṃ cāvirodhināḥ||20|| ativyavāyaśīlānāṃ śukramāṃsabalapradāḥ| sarvarogapraśamanāḥ sarveṣvṛtuṣu yaugikāḥ||21|| nārīṇāmaprajātānāṃ narāṇāṃ cāpyapatyadāḥ| ubhayārthakarā dṛṣṭāḥ snehabastinirūhayoḥ||22||
ubhayārthakarā dṛṣṭā iti snehabastinirūhayoripi sādhyamarthaṃ snehanaṃ śodhanaṃ ca kurvata iti bhāvaḥ||20-22||
vyāyāmo maithunaṃ madyaṃ madhūni śiśirāmbu ca| sambhojanaṃ rathakṣobho bastiṣveteṣu garhitam||23||
yāpanabastiṣu varjanīyamāha- vyāyāma ityādi||23||
tatra ślokāḥ 23 - śikhigonardahaṃsāṇḍairdakṣavadbastayastrayaḥ| viṃśatirviṣkiraistriṃśatpratudaiḥ prasahairnava||24|| viṃśatiśca tathā saptaviṃśatiścāmbucāribhiḥ| nava matsyādibhiścaiva śikhikalpena bastayaḥ||25|| daśa karkaṭakādyaiśca kūrmakalkena bastayaḥ| mṛgaiḥ saptadaśaikonaviṃśatirviṣkirairdaśa 24||26|| ānūpairdakṣaśikhivadbhūśayaiśca caturdaśa| ekonatriṃśadityete saha snehaiḥ samāsataḥ||27|| proktā vistaraśo bhinnā dve śate ṣoḍaśottare| ete mākṣikasaṃyuktāḥ kurvantyativṛṣaṃ 25 naram||28|| nātiyogaṃ na vā'yogaṃ stambhitāste ca kurvate|29|
śikhigonardetyādinā uktabastisaṅgrahaṃ karoti| saṅgrahārthaśca pūrvameva vyāhṛtaḥ| ekonatriṃśadityete iti pratyekaṃ nirdiṣṭā bastayaḥ snehaiḥ samamekonatriṃśadbhavantītyarthaḥ| samāhārasaṅkhyāmāha- dve śate ṣoḍaśottare iti| tacca yathā'smābhirvyākhyātaṃ tathā vyaktameva pūryate| ativṛṣamiti śukropacayavantam| stambhitāśceti madhunā stambhitāḥ||24-28||-
mṛdutvānna nivartante yasya tvete prayojitāḥ||29|| samūtrairbastibhistīkṣṇairāsthāpyaḥ kṣiprameva saḥ|30|
yāpanābastyapravṛttau kartavyamāha- mṛdutvādityādi||29||-
śophāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥparikartikāḥ||30|| syurjvaraścātisāraśca yāpanātyarthasevanāt|31|
yāpanābastyatiprayoge doṣamāha- śophetyādi||30||-
ariṣṭakṣīrasīdhvādyā tatreṣṭā dīpanī kriyā||31|| yuktyā tasmānniṣeveta yāpanānna prasaṅgataḥ| ityuccairbhāṣyapūrvāṇāṃ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||32|| vistareṇa pṛthak proktāstebhyo rakṣennaraṃ sadā|33|
etacchophādiṣu cikitsāmāha- ariṣṭetyādi| tasmāditi yāpanātyarthaprayoge śothādidarśanāt| na prasaṅgata iti na abhyāsataḥ seveta| tebhyo rakṣediti uccairbhāṣyādijanyavyāpabhdyo rakṣet||31-32||-
karmaṇāṃ vamanādināmasamyakkaraṇāpadām||33|| yatroktaṃ sādhanaṃ sthāne siddhisthānaṃ taducyate|34|
samprati siddhisthānaśabdasya niruktiṃ darśayan siddhisthānābhidheyaṃ vākyārthaṃ saṅgṛhṇannāha- karmaṇāmityādi| asamyakkaraṇāpadāmiti vamanādīnāmasamyakprayoge janitānāmāpadāṃ; vamanādivyāpatpratikāraśca siddhisthānārthaḥ pradhānatayopadarśitaḥ; tena vamanādikalpanādyabhidhānamapi anāgatavamanādivyāpanniṣedhaprayojanakaṃ siddhisthāne yuktameva||33||-
ityadhyāyaśataṃ viṃśamātreyamunivāṅmayam||34|| hitārthaṃ prāṇināṃ proktamagniveśena dhīmatā|35|
siddhisthānaṃ samāpya kṛtsnaṃ tantramupasaṃharati- ityadhyāyetyādi| ātreyamunivāṅmayamiti anukṛtātreyavacanabhayam||34||-
dīrghamāyuryaśaḥ svāsthyaṃ 26 trivargaṃ cāpi puṣkalam||35|| siddhiṃ cānuttamāṃ loke prāpnoti vidhinā paṭhan|36|
etattantrādhyayane phalamāha- dīrghamāyurityādi| trivargamiti dharmārthakāmān| puṣkalamiti mokṣaṃ; kiṃvā puṣkalamiti trivargaviśeṣaṇam| siddhimiti cikitsāprayogasādhyaniṣpādakatvam| vidhinā paṭhanniti rogabhiṣagjitīyoktena pāṭhavidhinā| etatsaviṃśamadhyāyaśataṃ paṭhataḥ dīrghāyurlābhādayaśca evambhūtapāṭhajanitadharmavaśādeva tathā pāṭhajanitaśāstrāvabodhapūrvakaśāstrānuṣṭhānācca bhavanti||35||-
vistārayati leśoktaṃ saṅkṣipatyativistaram||36|| saṃskartā kurute tantraṃ purāṇaṃ ca punarnavam| atastantrottamamidaṃ carakeṇātibuddhinā||37|| saṃskṛtaṃ tattvasampūrṇaṃ tribhāgenopalakṣyate| tacchaṅkaraṃ bhūtapatiṃ samprasādya samāpayat||38|| akhaṇḍārthaṃ dṛḍhabalo jātaḥ pañcanade pure| kṛtvā bahubhyastantrebhyo viśeṣoñchaśiloccayam||39|| saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairapūrayat| idamanyūnaśabdārthaṃ tantradoṣavivarjitam||40|| ṣaḍviṃśatā vicitrābhirbhūṣitaṃ tantrayuktibhiḥ|41|
etacchāstrasaṃskāropapatyupadarśanapūrvakaṃ śāstrasya saṃskārakau carakadṛḍhabalau darśayannāha dṛḍhabalaḥ- vistārayatītyādi| yasmācchāstre prathamamativistāratayā kvacilleśoktyā ca pratipāditeṣu na samyagarthāvagamaḥ, tena tadativistaraleśoktadoṣanirāsārthaṃ saṃskartā yujyate, ataḥ tantrottamamidaṃ carakeṇa saṃskṛtam| pūrvagranthasya cātīva vistaratvādinā tantrābhidhānaṃ pūrvaśrotṛjanābhiprāyādeva boddhavyam; idānīntanaśrotṛpuruṣābhiprāyeṇa tu saṃskartuḥ saṃskāro jñeyaḥ| uktaṃ ca- “saṅkṣepoktamatihanti vistaroktaṃ na gṛhyate| saṅkṣepavistarau hitvā saṃskuryācchāstramāditaḥ” iti| purāṇaṃ ca punarnavamiti vistārasaṅkṣepādinā punarnavaṃ kurute| carakasaṃskārāpūrṇatāṃ darśayan dṛḍhabala āha- tatvityādi| tṛtīyo bhāgastribhāgaḥ| tribhāgāsampūrṇatā ceyamadūrāntaratayoktā, tena dṛḍhabalapratipāditaikacatvāriṃśadadhyāyānāṃ na saviṃśādhyāyaśatatribhāgatā yujyate iti nodbhāvanīyam| ātmanaḥ pañcanadapurabhavatvena śreṣṭhapradeśabhavatvaṃ darśayati| ātmanaḥ saṃskāre tantrāntarānītārthena saṃskāraṃ darśayannāha- kṛtvā bahubhya ityādi| tantrebhyaḥ suśrutavidehāditantrebhyaḥ| viśeṣasya carakoktārthādatiriktarūpasya uñchaśilarūpa uccayo viśeṣoñchaśiloccayaḥ; tamanyatantrebhyaḥ kṛtvā saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairidamanyūnaśabdārthaṃ tantradoṣavivarjitaṃ ṣaḍviṃśattantrayuktibhirbhūṣitamapūrayadṛḍhabala iti yojanā| tatra bhūmipatitānāmaṇūnāṃ dhānyādibījānāṃ śodhanyā saṃharaṇamuñchaḥ; praviralasya tu kaṇiśādirūpatayā patitasya cayanaṃ śilaḥ| etena tantreṣu yatsārabhūtaṃ taccarakācāryaiḥ saṅgṛhītaṃ; mayā tu urvaritaṃ pariśiṣṭaṃ kṛtvā pūritamiti darśayati| anyūnaśabdamanyūnārthaṃ ceti anyūnaśabdārtham| tantradoṣāścaturdaśa “punaruktaṃ duṣpraṇītasūtrasaṅgrahamakramaṃ” (vi.a.8) ityādinā rogabhiṣagjitīyoktāstairvarjitam 27| tantrayuktibhiriti vakṣyamāṇatantrayuktibhiḥ| vicitrābhiriti vicitrārthanyāyayuktābhistantrayuktibhiḥ||36-40||-
tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvartho'rthaḥ padasya ca||41|| pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam| upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ||42|| prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ| pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ||43|| atītānāgatāvekṣāsvasañjñohyasamuccayāḥ| nidarśanaṃ nirvacanaṃ sanniyogo vikalpanam||44|| pratyutsārastathoddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ|45|
tantrayuktīrevāha 28 - tatretyādi| adhikaraṇaṃ nāma yamarthamadhikṛtya pravartate kartā; yathā “vighnabhūtā yadā rogā” (sū.a.1) ityādi| atra rogādikamadhikṛtyāyurvedo maharṣibhiḥ kṛta iti ‘rogāḥ’ ityadhikaraṇam| yogo nāma yojanā vyastānāṃ padānāmekīkaraṇam| udāharaṇaṃ tāvadyathā- pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanāni; tatra pratijñā- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ, hetuḥ- mātaramantareṇa garbhānupapatteḥ, dṛṣṭāntaḥ- kūṭāgāraḥ, upanayaḥ- yathā nānādravyasamudāyāt kūṭāgārastathā garbhanirvartanaṃ, tasmānmātṛjaścāyamityeṣāṃ pratijñāyogaḥ; evamanye'pi yogārthā vyākhyeyāḥ| hetvartho nāmayadanyatrābhihitamanyatropapadyate; yathā- “samānaguṇābhyāso hi dhātūnāṃ vṛddhikāraṇam” (sū.a.12) iti vātamadhikṛtyoktaṃ, tatra vātasyeti vaktavye yadayaṃ samānaśabdaṃ dhātūnāmiti karoti, tena yathā vāyostathā rasādīnāmapi samānaguṇābhyāso vṛddhikāraṇamiti gamyate| padārtho nāma padasya padayoḥ padānāṃ vā'rthaḥ padārthaḥ| tatra dravyamitipadena khādayaścetanāṣaṣṭhā ucyante; padayorartho nāma yathā- ‘āyuṣo veda’ iti padayorāyurbodhakaṃ tantramityarthaḥ; evaṃ padānāmapyartha udāhāryaḥ| pradeśo nāma yadbahutvādarthasya kārtsnyenābhidhātumaśakyamekadeśenābhidhīyate; yathā- “anupānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ’ (sū.a.27) ityādi| uddeśo nāma saṅkṣepābhidhānaṃ; yathā- “hetuliṅgauṣadhajñānaṃ” (sū.a.1), anena sarvāyurvedābhidheyoddeśaḥ| nirdeśo nāma saṅkhyeyoktasya vivaraṇaṃ; yathā- hetuliṅgauṣadhasya punaḥ prapañcanaṃ “sarvadā sarvabhāvānāṃ” ityādinā “ityuktaṃ kāraṇaṃ”(sū.a.1) ityantena kāraṇaprapañcanamityādi| vākyaśeṣo nāma yallāghavārthamācāryeṇa vākyeṣu padamakṛtaṃ gamyamānatayā pūryate; yathā “pravṛttirhetubhāvānāṃ” (sū.a.16) ityatra ‘asti’ iti padaṃ pūryate, tathā “jāṅgalajai rasaiḥ” ityatra māṃsaśabdaḥ pūryate| vākyeṣu caita eva padāḥ śeṣāḥ kriyante, ye'niveśitā api pratīyante| prayojanaṃ nāma yadarthaṃ kāmayamānaḥ pravartate; yathā- “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū.a.1)| upadeśo nāmāptānuśāsanaṃ; yathā- “snehamagre prayuñjīta tataḥ svedamanantaram” (sū.a.13) ityādi| apadeśo nāma yatpratijñātārthasādhanāya hetuvacanaṃ; yathā- “vātājjalaṃ jalāddeśaṃ deśāt kālaṃ svabhāvataḥ| vidyādduṣparihāryatvāt” (vi.a.3) ityādi, tatra pratijñātārthasya hetuvacanaṃ- duṣparihāryatvāditi| atideśo nāma yatkiñcideva prakāśyārthamanuktārthasādhanāyaiva evamanyadapi pratyetavyamiti paribhāṣyate; yathā- “yaccānyadapi kiñcit syādanuktamiha pūjitam| vṛtaṃ tadapi cātreyaḥ sadaivābhyanumanyate” (sū.a.8) iti| arthāpattirnāma yadakirtitamarthādāpadyate sā'rthāpattiḥ; yathā- naktaṃ dadhibhojananiṣedhaḥ, arthāddivā bhuñjītetyāpadyate| nirṇayo nāma vicāritasyārthasya vyavasthāpanaṃ; yathā- catuṣpadabheṣajatvādi vicāraṃ kṛtvā'bhidhīyate- “yaduktaṃ ṣoḍaśakalaṃ pūrvādhyāye bheṣajaṃ tadyuktiyuktamalamārogyāya” (sū.a.10) iti| prasaṅgo nāma pūrvābhihitasyārthasya prakaraṇāgatatvādinā punarabhidhānaṃ; yathā- “tatrātiprabhāvatāṃ dṛśyānātimātradarśanamatiyogaḥ” (sū.a.11) evamādyabhidhāya, punaḥ “atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśo na ca” (śā.a.1) ityādinā pūrvokta evārtho'bhidhīyate| ekānto nāma yadavadhāraṇenocyate; yathā- nijaḥ śarīradoṣotthaḥ, trivṛdvirecayatītyādi| anaikānto nāma anyatarapakṣānavadhāraṇaṃ, yathā- “ye hyāturāḥ kevalādbheṣajādṛte mriyante, na ca te sarva eva bheṣajopapannāḥ samuttiṣṭheran” (sū.a.10) ityādi| apavargo nāma sākalyenoddiṣṭasyaikadeśāpakarṣaṇaṃ; yathā- “na paryuṣitānnamādadītānyatra māṃsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyebhyaḥ” (sū.a.8) iti| atra hi sāmānyena paryuṣitabhakṣaṇaniṣedhaṃ kṛtvā māṃsādeḥ paryuṣitasyāpi bhakṣaṇamapakṛṣya vidhīyate| viparyayo nāma apakṛṣṭāt pratīpodāharaṇaṃ; yathā- “nidānoktānyasya nopaśerate viparītāni copaśerate” (ni.a.3) iti| pūrvapakṣo nāma pratijñātārthasandūṣakaṃ vākyaṃ; yathā- “matsyānna payasā'bhyavaharet” iti pratijñātasyārthasya “sarvāneva matsyānna payasā'bhyavaharedanyatra cilicimāt” (sū.a.26) iti| vidhānaṃ nāma sūtrakāraśca vidhāya varṇayati; yathā- “malāyanāni bādhyante duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ” ityatra duṣṭiśabdena malānāṃ hīnatvamadhikatvamācāryagṛhītamācāryo varṇayati- “malavṛddhiṃ gurutayā lāghavānmalasaṅkṣayam| malāyanānāṃ budhyeta saṅgotsargādatīva ca” (sū.a.7) iti; kecittu prakaraṇānupūrvyā'rthābhidhānaṃ vidhānamāhuḥ, yathā- rasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukrāṇāmutpādakramānurodhenābhidhānam| anumataṃ nāma ekīyamatasyānivāraṇenānumananaṃ; yathā- “garbhaśalyasya jarāyuḥprapātanaṃ karma saṃśamanamityeke” (śā.a.8) ityādyekīyamataṃ pratipādyāpratiṣedhādanumanyate| vyākhyānaṃ nāma yat sarvabuddhyaviṣayaṃ vyākriyate, yathā- “prathame māsi sammūrchitaḥ sarvadhātukaluṣīkṛtaḥ kheṭabhūto bhavatyavyaktavigrahaḥ” (śā.a.4) ityādinā'smadādyaviditārthavyākaraṇam| saṃśayo nāma viśeṣākāṅkṣānirdhāritobhayaviṣayajñānaṃ, yathā- “mātaraṃ pitaraṃ caike manyante janmakāraṇam| svabhāvaṃ paranirmāṇaṃ yadṛcchāṃ cāpare janāḥ||” (sū.a.11) ityādinoktaḥ saṃśayaḥ| atītāvekṣaṇaṃ nāma yadatītamevocyate; yathā- “sā kuṭī tacca śayanaṃ jvaraṃ saṃśamayatyapi” (ci.a.3) ityatra svedādhyāyavihitakuṭyādikamatītamavekṣate anāgatāvekṣaṇaṃ nāma yadanāgataṃ vidhiṃ pramāṇikṛtyārthasādhanaṃ; yathā- “athavā tiktasarpiṣaḥ” ityādyanāgatāvekṣaṇenocyate| svasañjñā nāma yā tantrakārairvyavahārārthaṃ sañjñā kriyate; yathā- jentākaholākādikā sañjñā| ūhyaṃ nāma yadanibaddhaṃ granthe prajñayā tarkyatvenopadiśyate; yathā- “parisaṅkhyātamapi yadyad dravyamayaugikaṃ manyeta tattadapakarṣayet” (vi.a.8) iti| samuccayo nāma yadidaṃ cedaṃ ceti kṛtvā vidhīyate; yathā- ‘varṇaśca svaraśca’ (i.a.1) ityādi| nidarśanaṃ nāma- mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmyaviṣayo dṛṣṭāntaḥ; yathā- “vijñātamamṛtaṃ yathā” (sū.a.1) ityādi| nirvacanaṃ nāma paṇḍitabuddhigamyo dṛṣṭāntaḥ; yathā- “jñāyate nityagasyeva kālasyātyayakāraṇam” (sū.a.16) iti| nidarśananirvacanayorayaṃ viśeṣaḥ- yannidarśanaṃ mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmānyaviṣayaṃ, nirvacanaṃ tu paṇḍitabuddhivedyameva; kiṃvā nirvacanaṃ niruktiḥ- yathā- “vividhaṃ sarpati yato visarpastena sañjñitaḥ” (ci.a.21) ityādi| niyogo nāma avaśyānuṣṭheyatayā vidhānaṃ; yathā- “na tvayā svedamūrcchāparītenāpi piṇḍikaiṣā vimoktavyā” (sū.a.14) ityādi| vikalpaḥ pākṣikābhidhānaṃ; yathā- “sārodakaṃ vā'tha kuśodakaṃ vā” (ci.a.6) ityādi| pratyutsāro nāma upapattyā paramatanivāraṇaṃ; yathā vāryovidaḥ prāha- “rasajāni tu bhūtāni rajasā vyādhayaḥ smṛtāḥ” (sū.a.25) ityādi, hiraṇyākṣo niṣedhayati- “na hyātmā rajasaḥ smṛtaḥ” ityādi| uddhāro nāma parapakṣadūṣaṇaṃ kṛtvā svapakṣoddharaṇaṃ; yathā- “yeṣāmeva hi bhāvānāṃ sampat sañjanayennaram| teṣāmeva hi bhāvānāṃ vipadvyādhīnudīrayet” (sū.a.25) ityādinā svapakṣoddharaṇam| sambhavo nāma yadyasminnupapadyate sa tasya sambhavaḥ; yathā- mukhe pipluvyaṅganīlikādayaḥ sambhavantītyādi| ityetāḥ ṣaṭtriṃśattantrayuktayo vyāhṛtāḥ| bhaṭṭāraharicandreṇa tvanyāścatasrastantrayuktayaḥ paripraśna-vyākaraṇa-vyutkrāntābhidhāna-hetvākhyā vyāhṛtāḥ; tāśca tantre'paṭhitatvādetā svevāntarbhāvanīyāḥ| tatra paripraśna uddeśe'ntarbhavati, vyākaraṇaṃ tu vyākhyāne, vyutkrāntābhidhānaṃ nirdeśaprabhedaḥ, hetuśabdena yāni pratyakṣādīni pramāṇānyuktāni tāni hetāvantarbhavanti| vyākhyā pañcadaśaprakārā, saptavidhā kalpanā, ekaviṃśatirarthāśrayāḥ, saptadaśa tācchīlyāni, caturdaśa ca tantradoṣā bhavanti, taduttaratantre pratipāditatvānneha vilikhitā ācāryeṇa (?)||41-44||-
tantre samāsavyāsokte bhavantyetā hi kṛtsnaśaḥ||45|| ekadeśena dṛśyante samāsābhihite tathā|46|
samprati tantrayuktīruddiśya tāsāṃ tantre evānusaraṇamāha- tantre samāsavyāsokte ityādi| samāsābhihite ityanena atisaṅkṣipte tantre nāvaśyaṃ sarvāstantrayuktayo bhavantīti darśayati, kiṃvā samāsābhihite ekadeśena dṛśyante iti sambandhaḥ||45||-
yathā'mbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā||46|| prabodhanaprakāśārthāstathā tantrasya yuktayaḥ|47|
tantrayuktīnāṃ kāryaṃ dṛṣṭāntena darśayannāha- yathetyādi| yathā'mbujavanasya saṅkucitasya vistārako'rkastathā tantre saṅkucitasyārthapradeśasya vistārakāstantrayuktayaḥ; pravodhanādvistārakā bhavantītyarkadṛṣṭāntena darśayati; dīpadṛṣṭāntena tu yathā dīpaḥ santameva tamasā pihitaṃ prakāśayati tathā hetvādikāstantrayuktayaḥ santamarthaṃ gūḍhaṃ prakāśayantīti darśayati| etadevārthadvayaṃ tantrayuktīnāṃ sampādyamabhipretyoktaṃ prabodhanaprakāśārthā iti||46||-
ekasminnapi yasyeha śāstre labdhāspadā matiḥ||47|| sa śāstramanyadapyāśu yuktijñatvāt prabudhyate| adhīyāno'pi śāstrāṇi tantrayuktyā 29 vinā bhiṣak| nādhigacchati śāstrārthānarthān bhāgyakṣaye yathā||48||
samyakśāstrābhyāsaphalamāha- ekasminnapītyādi||47-48||
durgṛhītaṃ kṣiṇotyeva śāstraṃ śastramivābudham| sugṛhītaṃ tadeva jñaṃ śāstraṃ śastraṃ ca rakṣati||49|| (tasmādetāḥ pravakṣyante vistareṇottare punaḥ| tattvajñānārthamasyaiva tantrasya guṇadoṣataḥ)||50||
śāstre durjñānasamyakjñānayordoṣaguṇānāha- durgṛhītamityādi| durgṛhītaṃ śastraṃ yathā''tmana eva karacchedādikamāpādayati, tathā durgṛhītaṃ śāstraṃ mithyābheṣajaprayogādātmano'pi vyāpadamāvahati, yathā vā śastraṃ sugṛhītaṃ taskarādibhyo rakṣāṃ karoti, tathā sugṛhītaṃ śāstramātmana āturasya ca rakṣāmāpādayatīti| tasmādetā ityādikaṃ ślokamuttare tantre tantreyuktivyākaraṇe pratipādakaṃ paṭhanti, taṃ cānārṣaṃ vṛddhā vadanti, agniveśatantre uttaratantrāsyaivānārṣatvāt||49-50||
idamakhilamadhītya samyagarthān vimṛśati yo'vimanāḥ prayoganityaḥ| sa manujasukhajīvitapradātā bhavati dhṛtismṛtibuddhidharmavṛddhaḥ||51||
tantrādhyayanaphalamāha- idamakhilamityādi| avimanā iti tantrārthāvicalitamanāḥ| prayoganitya iti nityaṃ cikitsā kartavyatayā yasya saḥ| sukhasya jīvitasya ca pradātā; kiṃvā sukārūpasya jīvitasya pradātā sukhajīvitapradātā| dhṛtyādīti upacitā dhṛtismṛtibuddhidharmā yasya sa dhṛtismṛtibuddhidharmavṛddhaḥ||51||
(yasya dvādaśasāhasrī hṛdi tiṣṭhati saṃhitā| so'rthajñaḥ sa vicārajñaścikitsākuśalaśca saḥ||52|| rogāṃsteṣāṃ cikitsāṃ ca sa kimarthaṃ na budhyate| cikitsā vahniveśasya susthāturahitaṃ prati||53|| yadihāsti tadanyatra yannehāsti na tatkvacit| agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte||54|| siddhisthāne'ṣṭame prāpte tasmin dṛḍhabalena tu| siddhisthānaṃ svasiddhyarthaṃ samāsena samāpitam)||55||
yasya dvādaśasāhasrītyādiślokatrayaṃ kecit paṭhanti; taccāprastutamiti||52-55||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne uttarabastisiddhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12|| iti carakasaṃhitāyāṃ aṣṭamaṃ siddhisthānaṃ sampūrṇam| samāpteyaṃ carakasaṃhitā|
gauḍādhinātharasavatyadhikāripātranārāyaṇasya tanayaḥ sunayo'ntaraṅgāt| bhānoranu prathitalodhrravalīkulīnaḥ śrīcakrapāṇiriha kartṛpadādhikārī|| iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne uttarabastisiddhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘tathaiva ca’ iti pā.
  2. 2 ‘mithyopacārajavyādhipraśamaṃ’ iti pā.
  3. 3 ‘kṛtakramaḥ’ iti, ‘sarvakṣamo hyasaṃsargo’ iti, ‘balavān varṇavān sarvaratiḥ svaṅgaḥ sthirendriyaḥ| prasannātmā sarvasaho vijñeyaḥ prakṛtiṅgataḥ’ iti ca pā.
  4. 4 ‘sarvakṣama iti sarvaceṣṭākṣamaḥ’ iti pā.
  5. 5 ‘…niṣṭhīvanaśiraḥpārśvaśūla…’ iti pā.
  6. 6 ‘…sakthiskandhahanugrahagrīvā…’ iti pā.
  7. 7 ‘…vaṅkṣaṇorustambhavṛṣaṇajānujaṅghā…’ iti pā.
  8. 8 ‘tāmyatīva’ iti pā.
  9. 9 ‘svedo dhūmapānaṃ’ iti pā.
  10. 10 ‘snehāḥ’ iti hastalikhita-pustake na paṭhyate
  11. 11 ‘mūtrakṛcchrabastiśūleṣu’ iti pā.
  12. 12 ‘śatakusumādikalkitaṃ’ iti pā.
  13. 13 cirārśomūtrakṛcchrodaragulmavardhmodāvartagrahaṇīdoṣāśmarīṇāṃ hito'patyakāmānāṃ ca’ iti pā.
  14. 14 ‘…sumanā…’ iti pā.
  15. 15 ‘śuṣkamūlakāni ca palikāni’ iti pā.
  16. 16 ‘balamāṃsajananaśca’ iti pā.
  17. 17 ‘sapākahaṃsaḥ’ iti pā.
  18. 18 ‘mayūramapakṣatuṇḍaṃ’ iti pā.
  19. 19 ‘hapuṣārdhapalaṃ’ iti pā.
  20. 20 ‘māṃsarasayuktaḥ’ iti pā.
  21. 21 ‘…śukrasaṅga…’ iti pā.
  22. 22 ‘raktapittināṃ’ iti pā.
  23. 23 ‘tatra ślokāḥ’ iti kvacitpustake na paṭhyate
  24. 24 ‘…rnava’ iti pā.
  25. 25 ‘kurvantyatikṛśaṃ’ iti pā.
  26. 26 ‘prajñāmārogyaṃ’ iti pā.
  27. 27 tantradoṣāstu yadyapi rogabhiṣagjitīye sākṣānnoktāḥ, paraṃ ‘apunaruktadoṣaṃ’ ityādinā tṛtīye sūtre ye caturdaśa tantraguṇā uktāstadviparyayeṇa punaruktādayaścaturdaśa tantradoṣā jñeyāḥ
  28. 28 tantrayuktīnāṃ viśeṣavivaraṇaṃ tu suśratasaṃhitāyā uttare tantre 65 tame'dhyāye, aṣṭāṅgasaṅgrahasyottaratantre 50 tame'dhyāye, bhaṭṭāraharicandraviracitacarakanyāsasyārambhe, kālāmeghabhiṣajā viracite tantrayuktivicāre ca draṣṭavyam
  29. 29 ‘tantrayuktyavicakṣaṇaḥ’ iti pā.