athāta uttarabastisiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pāriśeṣyādevottarabastisiddhirabhidhīyate| uttarāṇāṃ śreṣṭhānāṃ bastīnāṃ siddhiruttarabastisiddhiḥ||1-2||
atha svalvāturaṃ vaidyaḥ saṃśuddhaṃ vamanādibhiḥ| durbalaṃ kṛśamalpāgniṃ muktasandhānabandhanam||3|| nirhṛtānilaviṇmūtrakaphapittaṃ kṛśāśayam| śūnyadehaṃ pratīkārāsahiṣṇuṃ paripālayet||4|| yathā'ṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ tailapātraṃ yathaiva 1 ca| gopāla iva daṇḍī gāḥ sarvasmādapacāratḥ||5||
vakṣyamāṇabastīnāṃ viṣayaṃ mithyopacārajanitavyādhisamūhaṃ 2 darśayituṃ samyagupacārameva tāvadāha- atha svalvityādi| vamanādibhiriti vamanavirecananirūhaśirovirecanaiḥ; kintu nirūhaśirovirecanayorna sarvaṃ vakṣyamāṇaṃ peyādi sambadhyate, tenāyaṃ krama etayorna bhavati| muktasandhānabandhanamiti muktasandhibandhanam| kṛśāśayamiti doṣaśūnyāmāśayam| pratīkārāsahiṣṇumiti uccairbhāṣyādikriyākṣamaṃ; kiṃvā vamanādiprayogāsahiṣṇum| paripālayet sarvasmādapacārata iti sambandhaḥ| taruṇāṇḍādidṛṣṭāntatrayābhidhānaṃ kasyacit kiñcit prasiddhaṃ bhaviṣyatītyabhiprāyeṇa||3-5||
agnisandhukṣaṇārthaṃ tu pūrvaṃ peyādinā bhiṣak| rasottareṇopacaret krameṇa kramakovidaḥ||6|| snigdhāmlasvāduhṛdyāni tato'mlalavaṇau rasau| svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ||7|| anyo'nyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ| vyatyāsādupayogena prakṛtiṃ gamayedbhiṣak||8||
rasottareṇopacaredityatra rasaḥ māṃsarasarūpa uttare yasmin tena peyādinā rasottareṇa krameṇa; kiṃvā vamanavirecanayorantare peyādinā krameṇopacaret, nirūhe tu rasottareṇeti vyavasthā| tatra ca nirūhe stokāgnimāndyāpekṣyā rasādireva kramo bhavatīti pratipāditameva prāk; kiṃvā rasābhyāsakrama uttarakālaṃ yasmin tena peyādinā rasottareṇa| rasābhyāsakramamevāha- snigdhāmlasvāduhṛdyānītyādi| peyākramottarakālaṃ yadā virecanādikarmāntaraṃ na kartavyaṃ tadā saṃśodhanamūlaśarīrasya prakṛtibhojanārthaṃ balāpyāyanārthaṃ cāyaṃ rasābhyāsakramo jñeyaḥ; anye tu peyādikrame eva rasasaṃskārārthaṃ snigdhāmlasiddhādikramaṃ varṇayanti| atra cāmlasvādū prathamaṃ pakvāśayasthitavātapraśamanāyopayujyete, tathā'mlalavaṇai tadūrdhvasthitāgnisandhukṣaṇārthaṃ, tataḥ pittapraśamanārthaṃ svādutiktau, tataḥ pittordhvasthitakaphapraśamanārthaṃ kaṣāyakaṭukau, ityeṣa kramaḥ| atrāpi ca yau rasau pratyanīkabhūtau tāveva miśritāvupayujyete| eṣāṃ caturṇāṃ rasayugmānāmupayogaḥ peyādikrame eva| evaṃ dvādaśānnakālaiḥ sarvarasabhojanaprāptiruttamavidhayā jñeyā| anyonyetyādi| anyonyapratyanīkānāmiti parasparamabhibhāvakānām| vyatyāsādupayojayediti ekaṃ yugmamupayujyāparasya yugmasyopayogaḥ| prakṛtiṃ gamayediti prakṛtibhojanaṃ gamayet| prakārāntaraṃ rasābhyāse prāha- snigdharūkṣayoriti| snigdharasamupayujya rūkṣo yojyaḥ, rūkṣaṃ vopayujya snigdha ityanena krameṇa prakṛtibhojanaṃ gamayedityarthaḥ| snigdharūkṣau cātrodāharaṇārthamupātau, tena gurulaghvādiyugmarasavyatyāsābhyāso'pyatra boddhavyaḥ| kiṃvā kaṣāyakaṭukau tata ityanena yugmarasābhyāsa upadarśitaḥ, anyonyapratyanīkānāmityādinā tu pratyekaṃ pratyanīkānāmanyonyavyatyāsenābhyāsa ucyate||6-8||
sarvakṣamo 3 hyasaṃsargo ratiyuktaḥ sthirendriyaḥ| balavān sattvasampanno vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ||9||
peyādikramarasābhyāsābhyāmupapāditasvāsthyasya puṃso lakṣaṇamāha- sarvakṣama ityādi| sarvakṣama 4 iti sarvarasābhyāsakṣamaḥ| asaṃsarga iti asaktavegaḥ; kiṃvā ‘nirāsaṅga’ iti pāṭhaḥ, nirāsaṅgaḥ pratiniyataviṣayāparāhataḥ sarvaceṣṭākṣamaḥ||9||
etāṃ prakṛtimaprāptaḥ sarvavarjyāni varjayet| mahādoṣakarāṇyaṣṭāvimāni tu viśeṣataḥ||10|| uccairbhāṣyaṃ rathakṣobhamavicaṅkramaṇāsane| ajīrṇāhitabhojye ca divāsvapnaṃ samaithunam||11|| tajjā dehordhvasarvādhomadhyapīḍāmadoṣajāḥ| śleṣmajāḥ kṣayajāścaiva vyādhyaḥ syuryathākramam||12||
tajjā ityādi yathākramaṃ uccairbhāṣyādijā dehordhvapīḍādayo jñeyāḥ| uccairbhāṣyādūrdhvadehe pīḍā, rathakṣobhāt sarvadehapīḍā, aticaṅkramaṇādadhaḥ pīḍā, atyāsanāddehamadhyapīḍā, ajīrṇabhojanenāmajāḥ, ahitabhojanena doṣajāḥ, divāsvapnena śleṣmajāḥ, maithunena kṣayajā iti||10-12||
teṣāṃ vistarato liṅgamekaikasya ca bheṣajam| yathāvatsampravakṣyāmi siddhān bastīṃśca yāpanān||13|| tatroccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṃ śirastāpaśaṅkhakarṇanistodaśrotroparodhamukhatālukaṇṭhaśoṣataimiryapipāsājvaratamaka- hanugrahamanyāstambhaniṣṭhīvanoraḥpārśvaśūlasvarabhedahikkāśvāsādayaḥ 5 syuḥ (1)| rathakṣobhāt sandhiparvaśaithilyahanunāsākarṇaśiraḥśūlatodakukṣikṣobhāṭopāntrakūjanādhmānahṛdayendriyoparodha- sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanāsandhiskandhagrīvādaurbalyāṅgābhitāpapādaśophaprasvāpaharṣaṇādayaḥ 6 (2)| aticaṅkamaṇāt pādajaṅghorujānuvaṅkṣaṇaśroṇīpṛṣṭhaśūlasakthisādanistoda- piṇḍikodveṣṭanāṅgamardāṃsābhitāpasirādhamanīharṣaśvāsakāsādayaḥ (3)| atyāsanādrathakṣobhajāḥ sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanādayaḥ (4)| ajīrṇādhyaśanābhyāṃ tu mukhaśoṣādhmānaśūlanistodapipāsāgātrasādacchardyatīsāramūrcchājvarapravāhaṇāmaviṣādayaḥ(5)| viṣamāhitāśanābhyāmanannābhilāṣadaurbalyavaivarṇyakaṇḍūpāmāgātrasādavātādiprakopajāśca grahaṇyarśovikārādayaḥ (6)| divāsvapnādarocakāvipākāgnināśastaimityapāṇḍutvakaṇḍūpāmādāhacchardyaṅgamardahṛtstambhajāḍyatandrānidrā- prasaṅgagranthijanmadaurbalyaraktamūtrākṣitātālulepāḥ (7)| vyavāyādāśubalanāśorusādaśirobastigudameḍhravaṅkṣaṇorujānujaṅghāpādaśūlahṛdayaspandananetrapīḍāṅgaśaithilya- śukramārgaśoṇitāgamanakāsaśvāsaśoṇitaṣṭhīvanasvarāvasādakaṭīdaurbalyaikāṅgasarvāṅgarogamuṣkaśvayathu- vātavarcomūtrasaṅgaśukravisargajāḍyavepathubādhiryaviṣādādayaḥ 7 syuḥ; avalupyata iva gudaḥ, tāḍyata 8 iva meḍhram, avasīdatīva mano, vepate hṛdayaṃ, pīḍyante sandhayaḥ, tamaḥ praveśyata iva ca (8)| ityevamebhiraṣṭabhirapacārairete prādurbhavantyupadravāḥ||14||
atroccairbhāṣyādiko granthaḥ prāyo vyakta eva| atibhāṣitasyāsūtritasyoccairbhāṣyeṇa samānatvādudāharaṇam| piṇḍikodveṣṭanaṃ jaṅghāpiṇḍikayorudveṣṭanākārā vedanā| sirādhamanīharṣaḥ sirādhamanyorucchūla(na)tvam| rathakṣobhajā ityukte sandhiśaithilyādīnāmapi prasaktiḥ syādatastannirāsārthamāha- sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanādayaḥ syuriti| ajīrṇādhyaśanābhyāmityatra ajīrṇāśanasyāmajavikārakartṛtvādadhyaśanasyāsūtritasyopādānam| evamahitāśanajavikārasamānavikārakāritvādviṣamāśanasyāpyasūtritasyopādānam| avalupyata iva chidyata iva||13-14||
teṣāṃ siddhiḥ- tatroccairbhāṣyātibhāṣyajānāmabhyaṅgasvedopanāhadhūmanasyoparibhaktasnehapānarasakṣīrādirvātaharaḥ sarvo vidhirmaunaṃ ca (1)| rathakṣobhāticaṅkramaṇātyāsanajānāṃ snehasvedādivātaharaṃ karma sarvaṃ nidānavarjanaṃ ca (2)| ajīrṇādhyaśanajānāṃ niravaśeṣataśchardanaṃ rūkṣaḥ svedo 9 laṅghanīyapācanīyadīpanīyauṣadhāvacāraṇaṃ ca (3)| viṣamāhitāśanajānāṃ yathāsvaṃ doṣaharāḥ kriyāḥ (4)| divāsvapnajānāṃ dhūmapānalaṅghanavamanaśirovirecanavyāyāmarūkṣāśanāriṣṭadīpanīyauṣadhopayogaḥ pragharṣaṇonmardanapariṣecanādiśca śleṣmaharaḥ sarvo vidhiḥ (5)| maithunajānāṃ jīvanīyasiddhayoḥ kṣīrasarpiṣorupayogaḥ, tathā vātaharāḥ svedābhyaṅgopanāhā vṛṣyāścāhārāḥ snehāḥ 10 snehavidhayo yāpanābastayo'nuvāsanaṃ ca; mūtravaikṛtabastiśūleṣu 11 cottarabastirvidārīgandhādigaṇajīvanīyakṣīrasaṃsiddhaṃ tailaṃ syāt||15||
teṣāṃ siddhiriti teṣāmuktavikārāṇāṃ sādhanaṃ bheṣajamityarthaḥ| niravaśeṣataśchardanamiti ajīrṇānnasya niravaśeṣataśchardanam| mūtravaikṛtetyādi yadā maithunānmūtravaikṛtādi bhavati tadā vidārigandhādijīvanīyagaṇābhyāṃ kvāthakalkīkṛtābhyāṃ sakṣīraṃ tailaṃ sādhayitvottarabastirdeyaḥ||15||
yāpanāśca bastayaḥ sarvakālaṃ deyāḥ; tānupadekṣyāmaḥ- mustośīrabalāragvadharāsnāmañjiṣṭhākaṭurohiṇītrāyamāṇāpunarnavābibhītakaguḍūcīsthirādipañcamūlāni palikāni khaṇḍaśaḥ klṛptānyaṣṭau ca madanaphalāni prakṣālya jalāḍhake parikvāthya pādaśeṣo rasaḥ kṣīradviprasthasaṃyuktaḥ punaḥ śṛtaḥ kṣīrāvaśeṣaḥ pādajāṅgalarasastulyamadhughṛtaḥ śatakusumāmadhukakuṭajaphalarasāñjanapriyaṅgukalkīkṛtaḥ sasaindhavaḥ sukhoṣṇo bastiḥ śukramāṃsabalajananaḥ kṣatakṣīṇakāsagulmaśūlaviṣamajvarabradhna(vardhma)- kuṇḍalodāvartakukṣiśūlamūtrakṛcchrāsṛgrajovisarpapravāhikāśirorujā- jānūrujaṅghābastigrahāśmaryunmādārśaḥpramehādhmānavātaraktapittaśleṣmavyādhiharaḥ sadyo balajanano rasāyanaśceti (1)| eraṇḍamūlapalāśāt ṣaṭpalaṃ śāliparṇīpṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā gokṣurako rāsnā'śvagandhā guḍūcī varṣābhūrāragvadho devadārviti palikāni khaṇḍaśaḥ klṛptāni phalāni cāṣṭau prakṣālya jalāḍhake kṣīrapāde pacet| pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ pūtaṃ śatakusumākuṣṭhamustapippalīhapuṣābilvavacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavāniprakṣepakalkitaṃ 12 madhughṛtatailasaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ nirūhamekaṃ dvau trīn vā dadyāt| sarveṣāṃ praśasto viśeṣato lalitasukumārastrīvihārakṣīṇakṣatasthaviracirārśasāmapatyakāmānāṃ 13 ca (2)| tadvat sahacarabalādarbhamūlasārivāsiddhena payasā (3)| tathā bṛhatīkaṇṭakārīśatāvarīcchinnaruhāśṛtena payasā madhukamadanapippalīkalkitena pūrvavadvastiḥ (4)| tathā balātibalāvidārīśāliparṇīpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikādarbhamūlaparūṣakakāśmaryabilvaphalayavasiddhena payasā madhukamadanakalkitena madhughṛtasauvarcalayuktena kāsajvaragulmaplīhārditastrīmadyakliṣṭānāṃ sadyobalajanano rasāyanaśca (5)| balātibalārāsnāragvadhamadanabilvaguḍūcīpunarnavairaṇḍāśvagandhāsahacarapalāśadevadārudvipañcamūlāni 14 palikāni yavakolakulatthadviprasṛtaṃ śuṣkamūlakānāṃ 15 ca jaladroṇasiddhaṃ nirūhapramāṇāvaśeṣaṃ kaṣāyaṃ pūtaṃ madhukamadanaśatapuṣpākuṣṭhapippalīvacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅguyavānīkalkikṛtaṃ guḍaghṛtatailakṣaudrakṣīramāṃsarasāmlakāñjikasaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ dadyācchukramūtravarcaḥsaṅge'nilaje gulmahṛdrogādhmānabradhnapārśvapṛṣṭhakaṭīgrahasañjñānāśabalakṣayeṣu ca (6)| hapuṣārdhakuḍavo dviguṇārdhakṣuṇṇayavaḥ kṣīrodakasiddhaḥ kṣīraśeṣo madhughṛtatailalavaṇayuktaḥ sarvāṅgavisṛtavātaraktasaktaviṇmūtrastrīkheditahito vātaharo buddhimedhāgnibalajananaśca (7)| hrasvapañcamūlīkaṣāyaḥ kṣīrodakasiddhaḥ pippalīmadhukamadanakalkīkṛtaḥ saguḍaghṛtatailalavaṇaḥ kṣīṇaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ (8)| balātibalāpāmārgātmaguptāṣṭapalārdhakṣuṇṇayavāñjalikaṣāyaḥ saguḍaghṛtatailalavaṇayuktaḥ pūrvavadbastiḥsthaviradurbalakṣīṇaśukrarudhirāṇāṃ pathyatamaḥ (9)| balāmadhukavidārīdarbhamūlamṛdvīkāyavaiḥ kaṣāyamājena payasā paktvā madhukamadanakalkitaṃ samadhughṛtasaindhavaṃ jvarārtebhyo bastiṃ dadyāt (10)| śāliparṇīpṛśniparṇīgokṣurakamūlakāśmaryaparūṣakakharjūraphalamadhūkapuṣpairajākṣīrajalaprasthābhyāṃ siddhaḥ kaṣāyaḥ pippalīmadhukotpalakalkitaḥ saghṛtasaindhavaḥ kṣīṇendriyaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ śastaḥ (11)| sthirādipañcamūlīpañcapalena śāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣapañcaprasṛtena chāgaṃ payaḥ śṛtaṃ pādaśeṣaṃ kukkuṭāṇḍarasasamamadhughṛtaśarkarāsaindhavasauvarcalayukto vastirvṛṣyatamo balavarṇajananaśca 16| iti yāpanā bastayo dvādaśa||16|| kalpaścaiṣa śikhigonardahaṃsasārasāṇḍaraseṣu syāt||17||
pratijñātān yāpanabastīnāha- yāpanāścetyādi| sarvakālaṃ deyā ityanena pūrvanirūhāṇāmasārvakālikatvaṃ darśayati; eteṣāṃ ca sarvasmin kāle dānamaviruddham| āyuṣo yāpanaṃ dīrdhakālānuvartanaṃ kurvantīti yāpanā bastayaḥ| mustetyādau khaṇḍaśaḥ klṛptānīti khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtāni| pādajāṅgalarasa iti yathoktakṣīrakṛtakvāthapādikajāṅgalarasa ityarthaḥ| tulyaṃ madhunā ghṛtaṃ yasmin sa tulyamadhughṛtaḥ; etena pūrvaṃ bastau yathāniyamitasnehamānena yāvad ghṛtaṃ deyaṃ bhavati tāvanmānaṃ madhvapyatra deyam| asmiṃśca bastau pūrvoktabastimānavibhāgenaiva bastiḥ kalpayitavyaḥ| atra kṣīraṃ kaṣāyasthāne bhavati| śatakusumā śatapuṣpā| sasaindhavamiti īṣatsaindhavam| eraṇḍamūletyādirdvitīyaḥ| tadvat sahacaretyādikastṛtīyaḥ| tadvaditi pūrvavadbastividhānena| tathā bṛhatītyādikaścaturthaḥ| atra ca bastau phalaśrutirnāsti, sāmānyena ‘ityete bastayaḥ snehāścoktā’ ityādinā vakṣyamāṇā phalaśrutirjñeyā| balātibalāvidārītyādikaḥ pañcamaḥ| balātibalārāsnetyādikaḥ ṣaṣṭhaḥ| śuṣkamūlakāṇāṃ cetyatra ‘dviprasṛtaṃ’ ityanuvartate| nirūhapramāṇśeṣaṃ kaṣāyamiti nirūhapuṭakatrayayogyapramāṇaṃ kaṣāyam; evaṃ puṭakatrayadeyāḥ pañcakaṣāyaprasṛtāḥ sthāpyā bhaviṣyanti| kvāthaparibhāṣayaiva kartavyo'tra ca kvāthaḥ| nirūhapramāṇaśeṣaṃ kaṣāyaṃ madhukamadanādinā yuktaṃ siddhaṃ bastiṃ dadyāditi yojanīyam| hapuṣetyādikaḥ saptamaḥ| stimitāḥ śuṣkāḥ punaḥ kaṇḍitāḥ kṣuṇṇā ucyante| pūrvapaṭhitaṃ mustādikamatra pradeśe kāśmīrāḥ paṭhanti| hrasvapañcamūlītyādiko'ṣṭamaḥ| balātibalāpāmārgetyādiko navamaḥ| balāmadhuketyādiko daśamaḥ| atra balādikaṣāyasya punarājena payasā pākāt kṣīraśeṣaḥ pākaḥ kartavyaḥ| śāliparṇītyādika ekādaśaḥ| sthiretyādiko dvādaśaḥ| erakā hoggalaḥ| kalpaścetyādinā ātideśikāstrayo'bhidhīyante||16-17||
satittiriḥ samayūraḥ sarājahaṃsaḥ 17 pañcamūlīpayaḥ siddhaḥ śatapuṣpāmadhukarāsnākuṭajamadanaphalapippalī kalko ghṛtatailaguḍasaindhavayukto bastirbalavarṇaśukrajanano rasāyanaśca (1)| dvipañcamūlīkukkuṭarasasiddhaṃ payaḥ pādaśeṣaṃ pippalīmadhukarāsnāmadanakalkaṃ śarkarāmadhughṛtayuktaṃ strīṣvatikāmānāṃ balajanano bastiḥ (2)| mayūramapittapakṣapādāsyāntraṃ 18 sthirādibhiḥ palikaiḥ sajale payasi paktvā kṣīraśeṣaṃ madanapippalīvidārīśatakusumāmadhukakalkīkṛtaṃ madhughṛtasaindhavayuktaṃ bastiṃ dadyāt strīṣvatiprasaktakṣīṇendriyebhyo balavarṇakaram (3)| kalpaścaiṣa viṣkirapratudaprasahāmbucareṣu syāt, akṣīro rohitādiṣu ca matsyeṣu (4)| godhānakulamārjāramūṣikaśallakamāṃsānāṃ daśapalān bhāgān sapañcamūlān payasi paktvā tatpayaḥpippalīphalakalkasaindhavasauvarcalaśarkarāmadhughṛtatailayukto bastirbalyo rasāyanaḥ kṣīṇakṣatasya sandhānakaro mathitoraskarathagajahayabhagnavātabalāsakaprabhṛtyudāvartavātasaktamūtravarcaśśukāṇāṃ hitatamaśca (5)| kūrmādīnāmanyatamapiśitasiddhaṃ payo govṛṣanāgahayanakrahaṃsakukkuṭāṇḍarasamadhughṛtaśarkarāsaindhavekṣurakātmaguptāphalakalkasaṃsṛṣṭo bastirvṛddhānāmapi balajananaḥ (6)| karkaṭakarasaścaṭakāṇḍarasayuktaḥ samadhughṛtaśarkaro bastiḥ; ityete bastayaḥ paramavṛṣyāḥ uccaṭakekṣurakātmaguptāśṛtakṣīrapratibhojanānupānāt strīśatagāminaṃ naraṃ kuryuḥ (7)| govṛṣabastavarāhavṛṣaṇakarkaṭacaṭakasiddhaṃ kṣīramuccaṭakekṣurakātmaguptāmadhughṛtasaindhavayuktaḥ kiñcillavaṇito bastiḥ (8)| daśamūlamayūrahaṃsakukkuṭakvāthāt pañcaprasṛtaṃ tailaghṛtavasāmajjacatuṣprasṛtayuktaṃ śatapuṣpāmustahapuṣākalkīkṛtaḥ salavaṇo bastiḥ pādagulphorujānujaṅghātrikavaṅkṣaṇabastivṛṣaṇānilarogaharaḥ (9)| mṛgaviṣkirānūpabileśayānāmetenaiva kalpena bastayo deyāḥ (10)| madhughṛtadviprasṛtastulyoṣṇodakaḥ śatapuṣpārdhapalaḥ 19 saindhavārdhākṣayukto bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavātaharaḥ (11)| sadyoghṛtatailavasāmajjacatuṣprasthaṃ hapuṣārdhapalaṃ saindhavārdhākṣayukto bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavyādhiharo rasāyanaḥ (12)| madhutailaṃ catuḥprasṛtaṃ śatapuṣpārdhapalaṃ saindhavārdhākṣayukto bastirdīpano bṛṃhaṇo balavarṇakaro nirupadravo vṛṣyatamo rasāyanaḥ krimikuṣṭhodāvartagulmārśobradhnaplīhamehaharaḥ (13)| tadvanmadhughṛtābhyāṃ payastulyo bastiḥ pūrvakalkena balavarṇakaro vṛṣyatamo nirupadravo bastimeḍhrapākaparikartikāmūtrakṛcchrapittavyādhiharo rasāyanaśca (14)| tadvanmadhughṛtābhyāṃ māṃsarasatulyo 20 mustākṣayuktaḥ pūrvavadbastirvātabalāsapādaharṣagulmatrikorujānūrunikuñcanabastivṛṣaṇameḍhratrikapṛṣṭhaśūlaharaḥ (15)| surāsauvīrakakulatthamāṃsarasamadhughṛtatailasaptaprasṛto mustaśatāhvākalkitaḥ salavaṇo bastiḥ sarvavātarogaharaḥ (16)| dvipañcamūlatriphalābilvamadanaphalakaṣāyo gomūtrasiddhaḥ kuṭajamadanaphalamustapāṭhākalkitaḥ saindhavayāvaśūkakṣaudratailayukto bastiḥ śleṣmavyādhibastyāṭopavātaśukrasaṅgapāṇḍurogājīrṇavisūcikālasakeṣu 21 deya iti||18||
satittirirityādika ekaikayogena vakṣyamāṇānāmekonatriṃśatāṃ bastīnāṃ madhye trayodaśaḥ| dvipañcamūlītyādikaścaturdaśaḥ| mayūramapittapakṣetyādikaḥ pañcadaśaḥ| kalpaścaiṣa ityādinā''tideśikaṃ pañcadaśādhikaṃ śatamāha| tatra viṣkiraiḥ “lāvo vartīrakaścaiva” ityādinoktaistathā “vartako vartikā” (sū.a.27) ityādinoktairviṃśatiryogā bhavanti; mayuraścātra viṣkirapaṭhito'pi pūrvoktatvānneha gaṇyate; pratudaiśca ‘śatapatra...’ (sū.a.27) ityādinoktaistriṃśadbhavanti; tathā prasahaiśca ‘gokharāśvatara...’ (sū.a.27) ityādinoktairekonatriṃśat; ambucarāśca haṃsādayaḥ saptaviṃśatiruktāḥ, etaiḥ saptaviṃśatirbhavanti; rohitādibhirmatsyairnava; evaṃ pañcadaśottaraṃ śataṃ bhavati| akṣīra iti rohitādiṣu sambadhyate| godhānakuletyādibhiḥ pratyekaṃ gaṇanīyeṣu ṣoḍaśaḥ| kūrmādīnāmanyatametyādikaḥ saptadaśaḥ| atra kūrmakarkaṭādaya ekādaśa paṭhitāḥ| tatra yaḥ prāyaḥ kūrmeṇa kriyate sa pratyekaṃ gaṇanāyāṃ praviśati| karkaṭādibhistvādigrahaṇagṛhītairye daśa bastayo bhavanti te atideśikā jñeyāḥ| govṛṣabastādiraṣṭādaśaḥ| govṛṣaḥ puṃvṛṣaḥ| karkaṭādirekonaviṃśatitamaḥ| ityete bastaya ityanena kūrmādīnāmanyatamamityādigranthoktā bastayaḥ pratyavamṛśyante| uccaṭaketyādi uccaṭā svanāmakhyātā, ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ| daśamūlītyādiko viṃśatitamaḥ| mṛgaviṣkiretyādinā ātideśikā ūnaṣaṣṭiryogāḥ| tatra mṛgaiḥ ‘pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ’ (sū.a.27) ityādinoktaiḥ saptadaśa, saptadaśabhirviṣkiraiśca saptadaśa, lāvādibhiśca mayūrakukkuṭavarjitairunaviṃśatyā ūnaviṃśatiḥ, ānūpaiśca sṛmarādibhirnava, bileśayaiḥ śvetaśyāmacaturdaṃṣṭrādibhiścaturdaśa| madhughṛtetyādika ekaviṃśatitamaḥ| sadyoghṛtatailetyādiko dvāviṃśatitamaḥ| madhutailamityādikastrayoviṃśatitamaḥ| tadvanmadhughṛtābhyāmityādikaścaturviṃśatitamaḥ| etadantāḥ ṣaṭ prayogā uktā madhutailapradhānatvānmādhutailikā jñeyāḥ| dvipañcamūlītyādikaṃ kecinna paṭhanti, sa ca saṅkhyātirekādbastisūtrīyasiddhipaṭhitatvācceha na paṭhanīya iti ca vadanti||18||
ata ūrdhvaṃ vṛṣyatamān snehān vakṣyāmaḥ| śatāvarīguḍūcīkṣuvidāryāmalakadrākṣākharjūrāṇāṃ yantrapīḍitānāṃ rasaprasthaṃ pṛthagekaikaṃ tadvadghṛtatailagomahiṣyajākṣīrāṇāṃ dvau dvau dadyāt, jīvakarṣabhakamedāmahāmedātvakkṣīrīśṛṅgāṭakamadhūlikāmadhukoccaṭāpippalīpuṣkarabījanīlotpalakadambapuṣpa- puṇḍarīkakeśarakalkān pṛṣatatarakṣumāṃsakukkuṭacaṭakacakoramattākṣabarhijīvañjīvakuliṅgahaṃsāṇḍarasavasāmajjādeśca prasthaṃ dattvā sādhayet| brahmaghoṣaśaṅkhapaṭahabherīninādaiḥ siddhaṃ sitacchatrakṛtacchāyaṃ gajaskandhamāropayedbhagavantaṃ vṛṣadhvajamabhipūjya, taṃ snehaṃ tribhāgamākṣikaṃ maṅgalāśīḥ stutidevatārcanairbastiṃ gamayet| nṛṇāṃ strīvihāriṇāṃ naṣṭaretasāṃ kṣatakṣīṇaviṣamajvarārtānāṃ vyāpannayonīnāṃ vandhyānāṃ raktagulminīnāṃ 22 mṛtāpatyānāmanārtavānāṃ ca strīṇāṃ kṣīṇamāṃsarudhirāṇāṃ pathyatamaṃ rasāyanamuttamaṃ valīpalitanāśanaṃ vidyāt (1)|19|
snehabastitrayārthaṃ snehatrayaṃ darśayannāha- ata ūrdhvamityādi| mattākṣaḥ kokilaḥ| jīvañjīvaḥ viṣadarśanamṛtyuḥ| puṣkarākṣaḥ haṃsaviśeṣaḥ| brahmaghoṣaḥ vedadhvaniḥ| ete ca brahmaghoṣādayo'dṛṣṭadvārā upakārakā rakṣaḥprabhṛtivīryāpaharaṇārthaṃ kriyante||19(1)||
balāgokṣurakarāsnāśvagandhāśatāvarīsahacarāṇāṃ śataṃ śatamāpothya jaladroṇaśate prasādhyaṃ, tasmin jaladroṇāvaśeṣe rase vastrapūte vidāryāmalakasvarasayorbastamahiṣavarāhavṛṣakukkuṭabarhihaṃsakāraṇḍavasārasāṇḍarasānāṃ ghṛtatailayoścaikaikaṃ prasthamaṣṭau prasthān kṣīrasya dattvā candanamadhukamadhūlikātvakkṣīrībisamṛṇālanīlotpalapaṭolātmaguptānnapākitālamastakakharjūramṛdvīkātāmalakī- kaṇṭakārījīvakarṣabhakakṣudrasahāmahāsahāśatāvarīmedāpippalīhrīberatvakpatrakalkāṃśca dattvā sādhayet| brahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṃ bastiṃ dadyāt| tena strīśataṃ gacchet; na cātrāste vihārāhārayantraṇā kācit| eṣa vṛṣyo balyo bṛṃhaṇa āyuṣyo valīpalitanut kṣatakṣīṇanaṣṭaśukraviṣamajvarārtānāṃ vyāpannayonīnāṃ ca pathyatamaḥ (2)|19|
baletyādikaṃ dvitīyaṃ tailam||19(2)||
sahacarapalaśatamudakadroṇacatuṣṭye paktvā droṇaśeṣe rase supūte vidārīkṣurasaprasthābhyāmaṣṭaguṇakṣīraṃ ghṛtatailaprasthaṃ balāmadhukamadhūkacandanamadhūlikāsārivāmedāmahāmedākākolikṣīrakākolīpayasyāgurumañjiṣṭhāvyāghranakha- śaṭīsahacarasahasravīryāvarāṅgalodhrāṇāmakṣamātrairdviguṇaśarkaraiḥ kalkaiḥ sādhayet| bahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṃ bastiṃ dadyāt| eṣa sarvarogaharo rasāyano lalitānāṃ śreṣṭho'ntaḥpuracāriṇīnāṃ kṣatakṣayavātapittavedanāśvāsakāsaharastribhāgamākṣiko valīpalitanudvarṇarūpabalamāṃsaśukravardhanaḥ (3)| ityete rasāyanāḥ snehabastayaḥ sati vibhave śatapākāḥ sahasrapākā vā kāryā vīryabalādhānārthamiti||19||
sahacarapalaśatamityādikaḥ snehastṛtīyaḥ| sahasravīryā dūrvā| varāṅgaṃ guḍatvak| śatapākāḥ sahasrapākāścetyatra snehāpekṣayā śataguṇena sahasraguṇena vā draveṇa ekadaiva pākaṃ manyante kecit||19||
bhavanti cātra- ityete bastayaḥ snehāścoktā yāpanasañjñitāḥ| svasthānāmāturāṇāṃ ca vṛddhānāṃ cāvirodhināḥ||20|| ativyavāyaśīlānāṃ śukramāṃsabalapradāḥ| sarvarogapraśamanāḥ sarveṣvṛtuṣu yaugikāḥ||21|| nārīṇāmaprajātānāṃ narāṇāṃ cāpyapatyadāḥ| ubhayārthakarā dṛṣṭāḥ snehabastinirūhayoḥ||22||
ubhayārthakarā dṛṣṭā iti snehabastinirūhayoripi sādhyamarthaṃ snehanaṃ śodhanaṃ ca kurvata iti bhāvaḥ||20-22||
vyāyāmo maithunaṃ madyaṃ madhūni śiśirāmbu ca| sambhojanaṃ rathakṣobho bastiṣveteṣu garhitam||23||
yāpanabastiṣu varjanīyamāha- vyāyāma ityādi||23||
tatra ślokāḥ 23 - śikhigonardahaṃsāṇḍairdakṣavadbastayastrayaḥ| viṃśatirviṣkiraistriṃśatpratudaiḥ prasahairnava||24|| viṃśatiśca tathā saptaviṃśatiścāmbucāribhiḥ| nava matsyādibhiścaiva śikhikalpena bastayaḥ||25|| daśa karkaṭakādyaiśca kūrmakalkena bastayaḥ| mṛgaiḥ saptadaśaikonaviṃśatirviṣkirairdaśa 24||26|| ānūpairdakṣaśikhivadbhūśayaiśca caturdaśa| ekonatriṃśadityete saha snehaiḥ samāsataḥ||27|| proktā vistaraśo bhinnā dve śate ṣoḍaśottare| ete mākṣikasaṃyuktāḥ kurvantyativṛṣaṃ 25 naram||28|| nātiyogaṃ na vā'yogaṃ stambhitāste ca kurvate|29|
śikhigonardetyādinā uktabastisaṅgrahaṃ karoti| saṅgrahārthaśca pūrvameva vyāhṛtaḥ| ekonatriṃśadityete iti pratyekaṃ nirdiṣṭā bastayaḥ snehaiḥ samamekonatriṃśadbhavantītyarthaḥ| samāhārasaṅkhyāmāha- dve śate ṣoḍaśottare iti| tacca yathā'smābhirvyākhyātaṃ tathā vyaktameva pūryate| ativṛṣamiti śukropacayavantam| stambhitāśceti madhunā stambhitāḥ||24-28||-
mṛdutvānna nivartante yasya tvete prayojitāḥ||29|| samūtrairbastibhistīkṣṇairāsthāpyaḥ kṣiprameva saḥ|30|
yāpanābastyapravṛttau kartavyamāha- mṛdutvādityādi||29||-
śophāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥparikartikāḥ||30|| syurjvaraścātisāraśca yāpanātyarthasevanāt|31|
yāpanābastyatiprayoge doṣamāha- śophetyādi||30||-
ariṣṭakṣīrasīdhvādyā tatreṣṭā dīpanī kriyā||31|| yuktyā tasmānniṣeveta yāpanānna prasaṅgataḥ| ityuccairbhāṣyapūrvāṇāṃ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ||32|| vistareṇa pṛthak proktāstebhyo rakṣennaraṃ sadā|33|
etacchophādiṣu cikitsāmāha- ariṣṭetyādi| tasmāditi yāpanātyarthaprayoge śothādidarśanāt| na prasaṅgata iti na abhyāsataḥ seveta| tebhyo rakṣediti uccairbhāṣyādijanyavyāpabhdyo rakṣet||31-32||-
karmaṇāṃ vamanādināmasamyakkaraṇāpadām||33|| yatroktaṃ sādhanaṃ sthāne siddhisthānaṃ taducyate|34|
samprati siddhisthānaśabdasya niruktiṃ darśayan siddhisthānābhidheyaṃ vākyārthaṃ saṅgṛhṇannāha- karmaṇāmityādi| asamyakkaraṇāpadāmiti vamanādīnāmasamyakprayoge janitānāmāpadāṃ; vamanādivyāpatpratikāraśca siddhisthānārthaḥ pradhānatayopadarśitaḥ; tena vamanādikalpanādyabhidhānamapi anāgatavamanādivyāpanniṣedhaprayojanakaṃ siddhisthāne yuktameva||33||-
ityadhyāyaśataṃ viṃśamātreyamunivāṅmayam||34|| hitārthaṃ prāṇināṃ proktamagniveśena dhīmatā|35|
siddhisthānaṃ samāpya kṛtsnaṃ tantramupasaṃharati- ityadhyāyetyādi| ātreyamunivāṅmayamiti anukṛtātreyavacanabhayam||34||-
dīrghamāyuryaśaḥ svāsthyaṃ 26 trivargaṃ cāpi puṣkalam||35|| siddhiṃ cānuttamāṃ loke prāpnoti vidhinā paṭhan|36|
etattantrādhyayane phalamāha- dīrghamāyurityādi| trivargamiti dharmārthakāmān| puṣkalamiti mokṣaṃ; kiṃvā puṣkalamiti trivargaviśeṣaṇam| siddhimiti cikitsāprayogasādhyaniṣpādakatvam| vidhinā paṭhanniti rogabhiṣagjitīyoktena pāṭhavidhinā| etatsaviṃśamadhyāyaśataṃ paṭhataḥ dīrghāyurlābhādayaśca evambhūtapāṭhajanitadharmavaśādeva tathā pāṭhajanitaśāstrāvabodhapūrvakaśāstrānuṣṭhānācca bhavanti||35||-
vistārayati leśoktaṃ saṅkṣipatyativistaram||36|| saṃskartā kurute tantraṃ purāṇaṃ ca punarnavam| atastantrottamamidaṃ carakeṇātibuddhinā||37|| saṃskṛtaṃ tattvasampūrṇaṃ tribhāgenopalakṣyate| tacchaṅkaraṃ bhūtapatiṃ samprasādya samāpayat||38|| akhaṇḍārthaṃ dṛḍhabalo jātaḥ pañcanade pure| kṛtvā bahubhyastantrebhyo viśeṣoñchaśiloccayam||39|| saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairapūrayat| idamanyūnaśabdārthaṃ tantradoṣavivarjitam||40|| ṣaḍviṃśatā vicitrābhirbhūṣitaṃ tantrayuktibhiḥ|41|
etacchāstrasaṃskāropapatyupadarśanapūrvakaṃ śāstrasya saṃskārakau carakadṛḍhabalau darśayannāha dṛḍhabalaḥ- vistārayatītyādi| yasmācchāstre prathamamativistāratayā kvacilleśoktyā ca pratipāditeṣu na samyagarthāvagamaḥ, tena tadativistaraleśoktadoṣanirāsārthaṃ saṃskartā yujyate, ataḥ tantrottamamidaṃ carakeṇa saṃskṛtam| pūrvagranthasya cātīva vistaratvādinā tantrābhidhānaṃ pūrvaśrotṛjanābhiprāyādeva boddhavyam; idānīntanaśrotṛpuruṣābhiprāyeṇa tu saṃskartuḥ saṃskāro jñeyaḥ| uktaṃ ca- “saṅkṣepoktamatihanti vistaroktaṃ na gṛhyate| saṅkṣepavistarau hitvā saṃskuryācchāstramāditaḥ” iti| purāṇaṃ ca punarnavamiti vistārasaṅkṣepādinā punarnavaṃ kurute| carakasaṃskārāpūrṇatāṃ darśayan dṛḍhabala āha- tatvityādi| tṛtīyo bhāgastribhāgaḥ| tribhāgāsampūrṇatā ceyamadūrāntaratayoktā, tena dṛḍhabalapratipāditaikacatvāriṃśadadhyāyānāṃ na saviṃśādhyāyaśatatribhāgatā yujyate iti nodbhāvanīyam| ātmanaḥ pañcanadapurabhavatvena śreṣṭhapradeśabhavatvaṃ darśayati| ātmanaḥ saṃskāre tantrāntarānītārthena saṃskāraṃ darśayannāha- kṛtvā bahubhya ityādi| tantrebhyaḥ suśrutavidehāditantrebhyaḥ| viśeṣasya carakoktārthādatiriktarūpasya uñchaśilarūpa uccayo viśeṣoñchaśiloccayaḥ; tamanyatantrebhyaḥ kṛtvā saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairidamanyūnaśabdārthaṃ tantradoṣavivarjitaṃ ṣaḍviṃśattantrayuktibhirbhūṣitamapūrayadṛḍhabala iti yojanā| tatra bhūmipatitānāmaṇūnāṃ dhānyādibījānāṃ śodhanyā saṃharaṇamuñchaḥ; praviralasya tu kaṇiśādirūpatayā patitasya cayanaṃ śilaḥ| etena tantreṣu yatsārabhūtaṃ taccarakācāryaiḥ saṅgṛhītaṃ; mayā tu urvaritaṃ pariśiṣṭaṃ kṛtvā pūritamiti darśayati| anyūnaśabdamanyūnārthaṃ ceti anyūnaśabdārtham| tantradoṣāścaturdaśa “punaruktaṃ duṣpraṇītasūtrasaṅgrahamakramaṃ” (vi.a.8) ityādinā rogabhiṣagjitīyoktāstairvarjitam 27| tantrayuktibhiriti vakṣyamāṇatantrayuktibhiḥ| vicitrābhiriti vicitrārthanyāyayuktābhistantrayuktibhiḥ||36-40||-
tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvartho'rthaḥ padasya ca||41|| pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam| upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ||42|| prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ| pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ||43|| atītānāgatāvekṣāsvasañjñohyasamuccayāḥ| nidarśanaṃ nirvacanaṃ sanniyogo vikalpanam||44|| pratyutsārastathoddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ|45|
tantrayuktīrevāha 28 - tatretyādi| adhikaraṇaṃ nāma yamarthamadhikṛtya pravartate kartā; yathā “vighnabhūtā yadā rogā” (sū.a.1) ityādi| atra rogādikamadhikṛtyāyurvedo maharṣibhiḥ kṛta iti ‘rogāḥ’ ityadhikaraṇam| yogo nāma yojanā vyastānāṃ padānāmekīkaraṇam| udāharaṇaṃ tāvadyathā- pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanāni; tatra pratijñā- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ, hetuḥ- mātaramantareṇa garbhānupapatteḥ, dṛṣṭāntaḥ- kūṭāgāraḥ, upanayaḥ- yathā nānādravyasamudāyāt kūṭāgārastathā garbhanirvartanaṃ, tasmānmātṛjaścāyamityeṣāṃ pratijñāyogaḥ; evamanye'pi yogārthā vyākhyeyāḥ| hetvartho nāmayadanyatrābhihitamanyatropapadyate; yathā- “samānaguṇābhyāso hi dhātūnāṃ vṛddhikāraṇam” (sū.a.12) iti vātamadhikṛtyoktaṃ, tatra vātasyeti vaktavye yadayaṃ samānaśabdaṃ dhātūnāmiti karoti, tena yathā vāyostathā rasādīnāmapi samānaguṇābhyāso vṛddhikāraṇamiti gamyate| padārtho nāma padasya padayoḥ padānāṃ vā'rthaḥ padārthaḥ| tatra dravyamitipadena khādayaścetanāṣaṣṭhā ucyante; padayorartho nāma yathā- ‘āyuṣo veda’ iti padayorāyurbodhakaṃ tantramityarthaḥ; evaṃ padānāmapyartha udāhāryaḥ| pradeśo nāma yadbahutvādarthasya kārtsnyenābhidhātumaśakyamekadeśenābhidhīyate; yathā- “anupānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ’ (sū.a.27) ityādi| uddeśo nāma saṅkṣepābhidhānaṃ; yathā- “hetuliṅgauṣadhajñānaṃ” (sū.a.1), anena sarvāyurvedābhidheyoddeśaḥ| nirdeśo nāma saṅkhyeyoktasya vivaraṇaṃ; yathā- hetuliṅgauṣadhasya punaḥ prapañcanaṃ “sarvadā sarvabhāvānāṃ” ityādinā “ityuktaṃ kāraṇaṃ”(sū.a.1) ityantena kāraṇaprapañcanamityādi| vākyaśeṣo nāma yallāghavārthamācāryeṇa vākyeṣu padamakṛtaṃ gamyamānatayā pūryate; yathā “pravṛttirhetubhāvānāṃ” (sū.a.16) ityatra ‘asti’ iti padaṃ pūryate, tathā “jāṅgalajai rasaiḥ” ityatra māṃsaśabdaḥ pūryate| vākyeṣu caita eva padāḥ śeṣāḥ kriyante, ye'niveśitā api pratīyante| prayojanaṃ nāma yadarthaṃ kāmayamānaḥ pravartate; yathā- “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū.a.1)| upadeśo nāmāptānuśāsanaṃ; yathā- “snehamagre prayuñjīta tataḥ svedamanantaram” (sū.a.13) ityādi| apadeśo nāma yatpratijñātārthasādhanāya hetuvacanaṃ; yathā- “vātājjalaṃ jalāddeśaṃ deśāt kālaṃ svabhāvataḥ| vidyādduṣparihāryatvāt” (vi.a.3) ityādi, tatra pratijñātārthasya hetuvacanaṃ- duṣparihāryatvāditi| atideśo nāma yatkiñcideva prakāśyārthamanuktārthasādhanāyaiva evamanyadapi pratyetavyamiti paribhāṣyate; yathā- “yaccānyadapi kiñcit syādanuktamiha pūjitam| vṛtaṃ tadapi cātreyaḥ sadaivābhyanumanyate” (sū.a.8) iti| arthāpattirnāma yadakirtitamarthādāpadyate sā'rthāpattiḥ; yathā- naktaṃ dadhibhojananiṣedhaḥ, arthāddivā bhuñjītetyāpadyate| nirṇayo nāma vicāritasyārthasya vyavasthāpanaṃ; yathā- catuṣpadabheṣajatvādi vicāraṃ kṛtvā'bhidhīyate- “yaduktaṃ ṣoḍaśakalaṃ pūrvādhyāye bheṣajaṃ tadyuktiyuktamalamārogyāya” (sū.a.10) iti| prasaṅgo nāma pūrvābhihitasyārthasya prakaraṇāgatatvādinā punarabhidhānaṃ; yathā- “tatrātiprabhāvatāṃ dṛśyānātimātradarśanamatiyogaḥ” (sū.a.11) evamādyabhidhāya, punaḥ “atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśo na ca” (śā.a.1) ityādinā pūrvokta evārtho'bhidhīyate| ekānto nāma yadavadhāraṇenocyate; yathā- nijaḥ śarīradoṣotthaḥ, trivṛdvirecayatītyādi| anaikānto nāma anyatarapakṣānavadhāraṇaṃ, yathā- “ye hyāturāḥ kevalādbheṣajādṛte mriyante, na ca te sarva eva bheṣajopapannāḥ samuttiṣṭheran” (sū.a.10) ityādi| apavargo nāma sākalyenoddiṣṭasyaikadeśāpakarṣaṇaṃ; yathā- “na paryuṣitānnamādadītānyatra māṃsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyebhyaḥ” (sū.a.8) iti| atra hi sāmānyena paryuṣitabhakṣaṇaniṣedhaṃ kṛtvā māṃsādeḥ paryuṣitasyāpi bhakṣaṇamapakṛṣya vidhīyate| viparyayo nāma apakṛṣṭāt pratīpodāharaṇaṃ; yathā- “nidānoktānyasya nopaśerate viparītāni copaśerate” (ni.a.3) iti| pūrvapakṣo nāma pratijñātārthasandūṣakaṃ vākyaṃ; yathā- “matsyānna payasā'bhyavaharet” iti pratijñātasyārthasya “sarvāneva matsyānna payasā'bhyavaharedanyatra cilicimāt” (sū.a.26) iti| vidhānaṃ nāma sūtrakāraśca vidhāya varṇayati; yathā- “malāyanāni bādhyante duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ” ityatra duṣṭiśabdena malānāṃ hīnatvamadhikatvamācāryagṛhītamācāryo varṇayati- “malavṛddhiṃ gurutayā lāghavānmalasaṅkṣayam| malāyanānāṃ budhyeta saṅgotsargādatīva ca” (sū.a.7) iti; kecittu prakaraṇānupūrvyā'rthābhidhānaṃ vidhānamāhuḥ, yathā- rasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukrāṇāmutpādakramānurodhenābhidhānam| anumataṃ nāma ekīyamatasyānivāraṇenānumananaṃ; yathā- “garbhaśalyasya jarāyuḥprapātanaṃ karma saṃśamanamityeke” (śā.a.8) ityādyekīyamataṃ pratipādyāpratiṣedhādanumanyate| vyākhyānaṃ nāma yat sarvabuddhyaviṣayaṃ vyākriyate, yathā- “prathame māsi sammūrchitaḥ sarvadhātukaluṣīkṛtaḥ kheṭabhūto bhavatyavyaktavigrahaḥ” (śā.a.4) ityādinā'smadādyaviditārthavyākaraṇam| saṃśayo nāma viśeṣākāṅkṣānirdhāritobhayaviṣayajñānaṃ, yathā- “mātaraṃ pitaraṃ caike manyante janmakāraṇam| svabhāvaṃ paranirmāṇaṃ yadṛcchāṃ cāpare janāḥ||” (sū.a.11) ityādinoktaḥ saṃśayaḥ| atītāvekṣaṇaṃ nāma yadatītamevocyate; yathā- “sā kuṭī tacca śayanaṃ jvaraṃ saṃśamayatyapi” (ci.a.3) ityatra svedādhyāyavihitakuṭyādikamatītamavekṣate anāgatāvekṣaṇaṃ nāma yadanāgataṃ vidhiṃ pramāṇikṛtyārthasādhanaṃ; yathā- “athavā tiktasarpiṣaḥ” ityādyanāgatāvekṣaṇenocyate| svasañjñā nāma yā tantrakārairvyavahārārthaṃ sañjñā kriyate; yathā- jentākaholākādikā sañjñā| ūhyaṃ nāma yadanibaddhaṃ granthe prajñayā tarkyatvenopadiśyate; yathā- “parisaṅkhyātamapi yadyad dravyamayaugikaṃ manyeta tattadapakarṣayet” (vi.a.8) iti| samuccayo nāma yadidaṃ cedaṃ ceti kṛtvā vidhīyate; yathā- ‘varṇaśca svaraśca’ (i.a.1) ityādi| nidarśanaṃ nāma- mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmyaviṣayo dṛṣṭāntaḥ; yathā- “vijñātamamṛtaṃ yathā” (sū.a.1) ityādi| nirvacanaṃ nāma paṇḍitabuddhigamyo dṛṣṭāntaḥ; yathā- “jñāyate nityagasyeva kālasyātyayakāraṇam” (sū.a.16) iti| nidarśananirvacanayorayaṃ viśeṣaḥ- yannidarśanaṃ mūrkhaviduṣāṃ buddhisāmānyaviṣayaṃ, nirvacanaṃ tu paṇḍitabuddhivedyameva; kiṃvā nirvacanaṃ niruktiḥ- yathā- “vividhaṃ sarpati yato visarpastena sañjñitaḥ” (ci.a.21) ityādi| niyogo nāma avaśyānuṣṭheyatayā vidhānaṃ; yathā- “na tvayā svedamūrcchāparītenāpi piṇḍikaiṣā vimoktavyā” (sū.a.14) ityādi| vikalpaḥ pākṣikābhidhānaṃ; yathā- “sārodakaṃ vā'tha kuśodakaṃ vā” (ci.a.6) ityādi| pratyutsāro nāma upapattyā paramatanivāraṇaṃ; yathā vāryovidaḥ prāha- “rasajāni tu bhūtāni rajasā vyādhayaḥ smṛtāḥ” (sū.a.25) ityādi, hiraṇyākṣo niṣedhayati- “na hyātmā rajasaḥ smṛtaḥ” ityādi| uddhāro nāma parapakṣadūṣaṇaṃ kṛtvā svapakṣoddharaṇaṃ; yathā- “yeṣāmeva hi bhāvānāṃ sampat sañjanayennaram| teṣāmeva hi bhāvānāṃ vipadvyādhīnudīrayet” (sū.a.25) ityādinā svapakṣoddharaṇam| sambhavo nāma yadyasminnupapadyate sa tasya sambhavaḥ; yathā- mukhe pipluvyaṅganīlikādayaḥ sambhavantītyādi| ityetāḥ ṣaṭtriṃśattantrayuktayo vyāhṛtāḥ| bhaṭṭāraharicandreṇa tvanyāścatasrastantrayuktayaḥ paripraśna-vyākaraṇa-vyutkrāntābhidhāna-hetvākhyā vyāhṛtāḥ; tāśca tantre'paṭhitatvādetā svevāntarbhāvanīyāḥ| tatra paripraśna uddeśe'ntarbhavati, vyākaraṇaṃ tu vyākhyāne, vyutkrāntābhidhānaṃ nirdeśaprabhedaḥ, hetuśabdena yāni pratyakṣādīni pramāṇānyuktāni tāni hetāvantarbhavanti| vyākhyā pañcadaśaprakārā, saptavidhā kalpanā, ekaviṃśatirarthāśrayāḥ, saptadaśa tācchīlyāni, caturdaśa ca tantradoṣā bhavanti, taduttaratantre pratipāditatvānneha vilikhitā ācāryeṇa (?)||41-44||-
tantre samāsavyāsokte bhavantyetā hi kṛtsnaśaḥ||45|| ekadeśena dṛśyante samāsābhihite tathā|46|
samprati tantrayuktīruddiśya tāsāṃ tantre evānusaraṇamāha- tantre samāsavyāsokte ityādi| samāsābhihite ityanena atisaṅkṣipte tantre nāvaśyaṃ sarvāstantrayuktayo bhavantīti darśayati, kiṃvā samāsābhihite ekadeśena dṛśyante iti sambandhaḥ||45||-
yathā'mbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā||46|| prabodhanaprakāśārthāstathā tantrasya yuktayaḥ|47|
tantrayuktīnāṃ kāryaṃ dṛṣṭāntena darśayannāha- yathetyādi| yathā'mbujavanasya saṅkucitasya vistārako'rkastathā tantre saṅkucitasyārthapradeśasya vistārakāstantrayuktayaḥ; pravodhanādvistārakā bhavantītyarkadṛṣṭāntena darśayati; dīpadṛṣṭāntena tu yathā dīpaḥ santameva tamasā pihitaṃ prakāśayati tathā hetvādikāstantrayuktayaḥ santamarthaṃ gūḍhaṃ prakāśayantīti darśayati| etadevārthadvayaṃ tantrayuktīnāṃ sampādyamabhipretyoktaṃ prabodhanaprakāśārthā iti||46||-
ekasminnapi yasyeha śāstre labdhāspadā matiḥ||47|| sa śāstramanyadapyāśu yuktijñatvāt prabudhyate| adhīyāno'pi śāstrāṇi tantrayuktyā 29 vinā bhiṣak| nādhigacchati śāstrārthānarthān bhāgyakṣaye yathā||48||
samyakśāstrābhyāsaphalamāha- ekasminnapītyādi||47-48||
durgṛhītaṃ kṣiṇotyeva śāstraṃ śastramivābudham| sugṛhītaṃ tadeva jñaṃ śāstraṃ śastraṃ ca rakṣati||49|| (tasmādetāḥ pravakṣyante vistareṇottare punaḥ| tattvajñānārthamasyaiva tantrasya guṇadoṣataḥ)||50||
śāstre durjñānasamyakjñānayordoṣaguṇānāha- durgṛhītamityādi| durgṛhītaṃ śastraṃ yathā''tmana eva karacchedādikamāpādayati, tathā durgṛhītaṃ śāstraṃ mithyābheṣajaprayogādātmano'pi vyāpadamāvahati, yathā vā śastraṃ sugṛhītaṃ taskarādibhyo rakṣāṃ karoti, tathā sugṛhītaṃ śāstramātmana āturasya ca rakṣāmāpādayatīti| tasmādetā ityādikaṃ ślokamuttare tantre tantreyuktivyākaraṇe pratipādakaṃ paṭhanti, taṃ cānārṣaṃ vṛddhā vadanti, agniveśatantre uttaratantrāsyaivānārṣatvāt||49-50||
idamakhilamadhītya samyagarthān vimṛśati yo'vimanāḥ prayoganityaḥ| sa manujasukhajīvitapradātā bhavati dhṛtismṛtibuddhidharmavṛddhaḥ||51||
tantrādhyayanaphalamāha- idamakhilamityādi| avimanā iti tantrārthāvicalitamanāḥ| prayoganitya iti nityaṃ cikitsā kartavyatayā yasya saḥ| sukhasya jīvitasya ca pradātā; kiṃvā sukārūpasya jīvitasya pradātā sukhajīvitapradātā| dhṛtyādīti upacitā dhṛtismṛtibuddhidharmā yasya sa dhṛtismṛtibuddhidharmavṛddhaḥ||51||
(yasya dvādaśasāhasrī hṛdi tiṣṭhati saṃhitā| so'rthajñaḥ sa vicārajñaścikitsākuśalaśca saḥ||52|| rogāṃsteṣāṃ cikitsāṃ ca sa kimarthaṃ na budhyate| cikitsā vahniveśasya susthāturahitaṃ prati||53|| yadihāsti tadanyatra yannehāsti na tatkvacit| agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte||54|| siddhisthāne'ṣṭame prāpte tasmin dṛḍhabalena tu| siddhisthānaṃ svasiddhyarthaṃ samāsena samāpitam)||55||
yasya dvādaśasāhasrītyādiślokatrayaṃ kecit paṭhanti; taccāprastutamiti||52-55||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasampūrite siddhisthāne uttarabastisiddhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12|| iti carakasaṃhitāyāṃ aṣṭamaṃ siddhisthānaṃ sampūrṇam| samāpteyaṃ carakasaṃhitā|
gauḍādhinātharasavatyadhikāripātranārāyaṇasya tanayaḥ sunayo'ntaraṅgāt| bhānoranu prathitalodhrravalīkulīnaḥ śrīcakrapāṇiriha kartṛpadādhikārī|| iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ siddhisthāne uttarabastisiddhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tathaiva ca’ iti pā. ↩
- 2 ‘mithyopacārajavyādhipraśamaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘kṛtakramaḥ’ iti, ‘sarvakṣamo hyasaṃsargo’ iti, ‘balavān varṇavān sarvaratiḥ svaṅgaḥ sthirendriyaḥ| prasannātmā sarvasaho vijñeyaḥ prakṛtiṅgataḥ’ iti ca pā. ↩
- 4 ‘sarvakṣama iti sarvaceṣṭākṣamaḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘…niṣṭhīvanaśiraḥpārśvaśūla…’ iti pā. ↩
- 6 ‘…sakthiskandhahanugrahagrīvā…’ iti pā. ↩
- 7 ‘…vaṅkṣaṇorustambhavṛṣaṇajānujaṅghā…’ iti pā. ↩
- 8 ‘tāmyatīva’ iti pā. ↩
- 9 ‘svedo dhūmapānaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘snehāḥ’ iti hastalikhita-pustake na paṭhyate ↩
- 11 ‘mūtrakṛcchrabastiśūleṣu’ iti pā. ↩
- 12 ‘śatakusumādikalkitaṃ’ iti pā. ↩
- 13 cirārśomūtrakṛcchrodaragulmavardhmodāvartagrahaṇīdoṣāśmarīṇāṃ hito'patyakāmānāṃ ca’ iti pā. ↩
- 14 ‘…sumanā…’ iti pā. ↩
- 15 ‘śuṣkamūlakāni ca palikāni’ iti pā. ↩
- 16 ‘balamāṃsajananaśca’ iti pā. ↩
- 17 ‘sapākahaṃsaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘mayūramapakṣatuṇḍaṃ’ iti pā. ↩
- 19 ‘hapuṣārdhapalaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘māṃsarasayuktaḥ’ iti pā. ↩
- 21 ‘…śukrasaṅga…’ iti pā. ↩
- 22 ‘raktapittināṃ’ iti pā. ↩
- 23 ‘tatra ślokāḥ’ iti kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 24 ‘…rnava’ iti pā. ↩
- 25 ‘kurvantyatikṛśaṃ’ iti pā. ↩
- 26 ‘prajñāmārogyaṃ’ iti pā. ↩
- 27 tantradoṣāstu yadyapi rogabhiṣagjitīye sākṣānnoktāḥ, paraṃ ‘apunaruktadoṣaṃ’ ityādinā tṛtīye sūtre ye caturdaśa tantraguṇā uktāstadviparyayeṇa punaruktādayaścaturdaśa tantradoṣā jñeyāḥ ↩
- 28 tantrayuktīnāṃ viśeṣavivaraṇaṃ tu suśratasaṃhitāyā uttare tantre 65 tame'dhyāye, aṣṭāṅgasaṅgrahasyottaratantre 50 tame'dhyāye, bhaṭṭāraharicandraviracitacarakanyāsasyārambhe, kālāmeghabhiṣajā viracite tantrayuktivicāre ca draṣṭavyam ↩
- 29 ‘tantrayuktyavicakṣaṇaḥ’ iti pā. ↩