1. dīrghañjīvitīyo'dhyāyaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto dīrghañjīvitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1||
guṇatrayavibhedena mūrtitrayamupeyuṣe| trayībhuve trinetrāya trilokīpataye namaḥ||1|| sarasvatyai namo yasyāḥ prasādāt puṇyakarmabhiḥ| buddhidarpaṇasaṅkrāntaṃ jagadadhyakṣamīkṣyate||2|| brahmadakṣāśvideveśabharadvājapunarvasuhutāśaveśacarakaprabhṛtibhyo namo 1 namaḥ||3|| pātañjalamahābhāṣyacarakapratisaṃskṛtaiḥ| manovākkāyadoṣāṇāṃ hartre'hipataye 2 namaḥ||4|| naradattagurūddiṣṭacarakārthānugāminī| kriyate cakradattena ṭīkā''yurvedadīpikā||5|| sabhyāḥ sadguruvāksudhāsrutiparisphītaśrutīnasmi vo nālaṃ toṣayituṃ payodapayasā nāmbhonidhistṛpyati| vyākhyābhāsarasaprakāśanamidaṃ tvasmin yadi prāpyate kvāpi kvāpi kaṇo guṇasya tadasau karṇe kṣaṇaṃ dhīyatām 3||6|| iha hi dharmārthakāmamokṣaparipanthirogopaśamāya brahmaprabhṛtibhiḥ praṇītāyurvedatantreṣvativistaratvena samprati vartamānālpāyurmedhasāṃ puruṣāṇāṃ na samyagarthādhigamaḥ, tadanadhigamācca tadvihitārthānāmananuṣṭhāne 4 tathaivopaplavo rujāmiti manvānaḥ paramakāruṇiko'trabhavānagniveśo'lpāyurmedhasāmapi 5 sukhopalambhārthaṃ nātisaṅkṣepavistaraṃ kāyacikitsāpradhānamāyurvedatantraṃ praṇetumārabdhavān| tasmiṃśca ślokanidānavimānaśārīrendriyacikitsitakalpasiddhisthānātmake'bhidhātavye nikhilatantrapradhānārthābhidhāyakatayā 6 ślokasthānamevāgre vaktavyamamanyata| vakṣyati hi- “ślokasthānaṃ samuddiṣṭaṃ tantrasyāsya śiraḥ śubham| catuṣkāṇāṃ mahārthānāṃ sthāne'smin saṅgrahaḥ kṛtaḥ” (sū. a.30) iti| tatra ca sūtrasthāne'pyutpannarogagrahaṇe tvarayā rogopaghātibheṣajābhidhāyicatuṣke'bhidhātavye nikhilatantrabījabhūtahetuliṅgauṣadhādyarthasya tathā tantrapravṛttyaṅgaprayojanavadāyurvedāgamāderabhidhāyakaṃ dīrghañjīvitīyamadhyāyamabhidhātumārabdhavān| śrotṛjanapravṛttihetvabhidheyaprayojanasambandhopadarśakaṃ śrotṛbuddhisamādhānāya vyākhyānapratijñāparamaṣṭapadamaṣṭasaṅkhyāyā maṅgalatvenādau sūtraṃ niveśitavān- athāto dīrghañjīvitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti| yato nirabhidheye kacaṭatapādau sābhidheye vā niṣprayojane kākadantaparīkṣādau prekṣāvatāṃ pravṛttirnopalabhyate, tenādāvabhidheyaprayojane abhidhātavye| yaduktaṃ- “abhidheyaphalajñānavirahastimitodyamāḥ| śrotumalpamapi granthaṃ nādriyante hi sādhavaḥ” iti| abhidheyavattvaprayojanavattvanirvāhārthaṃ cābhidheyaśāstrayorabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ sambandhaḥ, prayojanaśāstrayośca sādhyasādhanabhāvalakṣaṇo'bhidhātavyaḥ| tatrehābhidheyaṃ hitāhitādirūpeṇāyuḥ| vakṣyati hi- “hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṃ ca tacca yatroktamāyurvedaḥ sa ucyate” (sū. a.30) iti| atra ca sarvābhidheyāvarodho yathāsthānameva vyākaraṇīyaḥ| prayojanaṃ ca dhātusāmyam| yathoktaṃ- “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū. a.1) iti| sambandho'pyāyuḥśāstrayorabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ, prayojanena ca dhātusāmyena samamasya śāstrasya heyopādeyajñānāvāntaravyāpārasya sādhyasādhanabhāvalakṣaṇaḥ| tadetatsarvaṃ dīrghañjīvitīyamityanena padena dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya 7 kṛtaprayojanābhidhāyaka ‘dhātusāmyakriyā coktā’ ityādivākyābhidhāyakena darśitaṃ mantavyam| nanu, prayojanābhidhānaṃ śāstrapravṛttyarthamiti yaduktaṃ tanna yuktaṃ, yato na prayojanābhidhānamātreṇa prayojanavattāvadhāraṇaṃ, vipralambhakasaṃsāramocanapratipādakādiśāstreṣu 8 prayojanābhidhāne'pi niṣprayojanatvadarśanāt| atha manyase, āptaprayojanābhidhānametadato'tra 9 yathārthatvaṃ; nanu bho kathamayaṃ prayojanābhidhāyī āptaḥ? tadabhihitaśāstrasya yathārthatvāditi cet, hanta na yāvacchāstrasya prayojanavattvāvadhāraṇaṃ na tāvacchāstrapravṛttiḥ, na yāvacchāstrapravṛttirna tāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṃ, na yāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṃ na tāvacchāstrasya karturāptatvamavadhāryate, āptatvānavadhṛtau ca kutastadabhihitaprayojanavattāvadhāraṇamiti cakrakamāpadyate 10; atha manyase, mā bhavatu prayojanavattāvadhāraṇam, artharūpaprayojanavattāsandeha eva pravartako bhaviṣyati, kṛṣyādāvapi hi pravṛttirarthasandehādeva; nahi tatra kṛṣīvalānāṃ phalalābhāvadhāraṇaṃ vidyate, antarā'vagrahāderapi sambhāvyamānatvāt; nanvevamasatyapi prayojanābhidhāne saprayojananiṣprayojanaśāstradarśanācchāstratvameva prayojanavattāsandehopadarśakamastu, tathā'pyalaṃ prayojanābhidhānena| naivaṃ, nahi sāmānyena prayojanasandehaḥ prayojanaviśeṣārthinaṃ tathā pravartayati yathā'bhipretaprayojanaviśeṣaviṣayaḥ sandehaḥ; abhipretaviśeṣaviṣayaśca sandeho na viśeṣaviṣayasmaraṇamantarā bhavati, ato ye tāvadanavadhṛtāgniveśaprāmāṇyāsteṣāṃ dhātusāmyasādhanamidaṃ śāstraṃ na vetyevamākāraviśeṣasandehotpādanārthaṃ prayojanaviśeṣābhidhānaṃ; ye punaḥ paramarṣeragniveśasyādyata evāvadhṛtaprāmāṇyāsteṣāṃ tadabhihitaprayojanavattāvadhāraṇenaiva pravṛttiriti yuktaṃ prayojanābhidhānam| prayojanābhidhāyivākye tu svalpaprayatnabodhye prayojanasāmānyasandehādeva pravṛttirupapannā, na punaranekasaṃvatsarakleśabodhye śāstre| tadevaṃ yaducyate- ‘prayojanābhidhāyivākyapravṛttāvapi prayojanamabhidhātavyaṃ, tathā cānavasthā’ iti, tannirastaṃ bhavati| athetyādisūtre'thaśabdo brahmādipraṇītatantreṣvalpāyurmedhasāmarthānavadhāraṇasya, tathā'bhīṣṭadevatānamaskāraśāstrakaraṇārthagurvājñālābhayorānantarye prayukto'pi śāstrādau svarūpeṇa maṅgalaṃ bhavatyudakāharaṇapravṛttodakumbhadarśanamiva prasthitānām| granthādau maṅgalasevānirastāntarāyāṇāṃ granthakartṛśrotṝṇāmavighneneṣṭalābho bhavatīti yuktaṃ maṅgalopādānam| athaśabdasya maṅgalatve smṛtiḥ- “oṅkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā| kaṇṭhaṃ 11 bhittvā viniryātau tena māṅgalikāvubhau” iti| śāstrāntare cādau maṅgalatvena dṛṣṭo'yamathaśabdaḥ| yathā- “atha śabdānuśāsanam” (vyā. ma. bhā. a. 1 pā. 1 ā. 1), “athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ” (vai . a.1ā.1sū.1) ityādau| abhīṣṭadevatānamaskārastu granthādau śiṣṭācāraprāptaḥ paramaśiṣṭenāgniveśena kṛta eva, anyathā śiṣṭācāralaṅghanena śiṣṭatvameva na syād vyākhyānāntarāyabhayaśca 12; tathā granthāviniveśitasyāpi namaskārasya pratyavāyāpahatvācca na granthaniveśanam| yathā ca gurvājñālābhānantarametattantrakaraṇaṃ tathā “atha maitrīparaḥ puṇyam” (sū. a. 1) ityādau sphuṭameva| granthakaraṇe ca gurvanumatipratipādanena granthasyopādeyatā pradarśitā bhavati| yat punaḥ śiṣyapraśnānantaryārthatvamathaśabdasya varṇyate tanna māṃ dhinoti, nahi śiṣyān puro vyavasthāpya śāstraṃ kriyate; śrotṛbuddhisthīkāre tu śāstrakaraṇaṃ yuktaṃ, na ca buddhisthīkṛtāḥ praṣṭāro bhavanti| ataḥ śabdo'dhikāraprāgavadhyupadarśakaḥ, ata ūrdhvaṃ yadupadekṣyāmo dīrghañjīvitīyaṃ taditi; yadi vā hetau, yena brahmādipraṇītāyurvedatantrāṇāmuktena nyāyenotsambandhatvamiva 13, ato hetordīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma iti yojanīyam| dīrghañjīvitīyamityatra dīrghañjīvitaśabdo'sminnastīti matvarthe “adhyāyānuvākayorluk ca” (pā. a. 5/2/60) iti chapratyayaḥ| yadi vā dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛto grantho'dhyāyarūpastantrarūpo vā, ityasyāṃ vivakṣāyām “adhikṛtya kṛte granthe” (pā. a. 4/3/87) ityadhikārāt “śiśukrandayamasabha” (pā. a. 4/3/88) ityādinā chaḥ| evamanyatrāpyevañjātīye mantavyam| atra ca satyapi śabdāntare dīrghañjīvitaśabdenaiva sañjñā kṛtā, dīrghañjīvitaśabdasyaiva pravacanādau niveśāt praśastatvācca| ‘dīrghañjīvitaśabdo'sminnasti’ iti, dīrghañjīvitaśabdamadhikṛtya kṛto vā, ityanayā vyutpattyā dīrghañjīvitīyaśabdastantre'dhyāye ca pravartanīyaḥ| tena dīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma ityanena tantraṃ 14 prati vyākhyānapratijñā labdhā bhavati, punardīrghañjīvitīyamiti padamāvartyādhyāyapadasamabhivyāhṛtamadhyāyavyākhyānapratijñāṃ lambhayati| dṛṣṭaṃ cāvṛtya padasya yojanaṃ, yathā- apāmārgataṇḍulīye “gaurave śirasaḥ śūle pīnase” (sū. a. 2) ityādau ‘śirasa’ iti padaṃ ‘gaurave’ ityanena yujyate, āvṛtya ‘śūle’ ityanena ca| ataśca yaducyate- akṛtatantrapratijñasyādhyāyapratijñā ūnakāyamāneti, tannirastaṃ bhavati| yadi vā, adhyāyapratijñaivāstu, tayaiva tantrapratijñā'pyarthalabdhaiva, na hyadhyāyastantravyatiriktaḥ, tenāvayavavyākhyāne tantrasyāpyavayavino vyākhyā bhavatyeva; yathā- aṅgulīgrahaṇena devadatto'pi gṛhīto bhavati| avayavāntaravyākhyānapratijñā tu 15 na labhyate, tāṃ tu pratyadhyāyameva kariṣyati| adhyāyamiti adhipūrvādiṅaḥ “iṅaśca” (pā. a. 2/4/47) iti karmaṇi ghañā sādhyam| tena adhīyate 16 ityadhyāyaḥ| na cānayā vyutpattyā prakaraṇacatuṣkasthānādiṣvatiprasaṅgaḥ, yato yogarūḍheyamadhyāyasañjñā'dhyāyasya prakaraṇasamūhaviśeṣa eva dīrghañjīvitīyādilakṣaṇe paṅkajaśabdavadvartate na yogamātreṇa vartate| vakṣyati hi- “adhikṛtyeyamadhyāyanāmasañjñā pratiṣṭhitā” (sū. a. 30) iti; nāmasañjñā yogarūḍhasañjñetyarthaḥ| yadi vā karaṇādhikaraṇayorarthayoḥ “adhyāyanyāyodyāvasaṃhārāśca” (pā. a. 3/3/112) itisūtreṇa nipātanādadhyāyapadasiddhiḥ| adhīyate'sminnanena vā'rthaviśeṣa ityadhyāyaḥ| atiprasaktiniṣedhastūktanyāyaḥ| vyākhyāsyāma iti vyāṅpūrvāt khyāterlṛṭā sādhyam| cakṣiṅo hi prayoge'nicchato'pi vyākhyātuḥ kriyāphalasambandhasya durnivāratvena “svaritañita” (pā. a. 1/3/72) ityādinā''tmanepadaṃ syāditi| ‘vi’ iti viśeṣe, viśeṣāśca vyāsasamāsādayaḥ| āṅayaṃ kriyāyoge, ye tu maryādāyāmabhividhau vā āṅprayogaṃ manyante teṣāmabhiprāyaṃ na vidmaḥ| yato maryādāyāmabhividhau cāṅaḥ prātipadikena yogaḥ syāt; yathā- “āsamudrakṣitīśānāṃ” (ra. vaṃ. a. 1) “āpāṭalīputrādvṛṣṭo deva” ityādau, ihāpi ca tathā| kriyāyogavirahe “upasargāḥ kriyāyoge” (pā. a. 1/4/59) iti niyamādāṅa upasargatvaṃ na syāt; tataścānupasargeṇāṅā vyavadhānād verupasargasya prayogo na syāt| yenāvyavahitaḥ sajātīyavyavahito vā dhātorupasargo bhavati| vyāṅorubhayorapyanupasargatve tatsambandhocitabhūriprātipadikakalpanāgauravaprasaṅgaḥ syāt; tasmāt kriyāyogitvamevāṅo nyāyyam| atha, ataḥ, dīrghaṃ, jīvitīyam, adhyāyaṃ, vi, ā, khyāsyāma ityaṣṭapadatvam||1||
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
nanu kathamagniveśaḥ sakalapadārthāśeṣaviśeṣajñānavyākhyeyamāyurvedaṃ vyākhyāsyati; yato na tāvadbheṣajādīnāmaśeṣaviśeṣaḥ pratyakṣajñeyaḥ, sarvapadārthānāṃ 17 viśeṣāṇāṃ pratyakṣāviṣayatvāt; anvayavyatirekābhyāṃ tu sarvapadārthāvadhāraṇaṃ duṣkarameva 18, yata ekameva madhu svarūpeṇa jīvayati, mārayati coṣṇaṃ samaghṛtaṃ ca, kaphaprakṛterhitamahitaṃ vātaprakṛteḥ, anūpe sātmyamasātmyaṃ marau, śīte sevyamasevyaṃ grīṣme, hitamavṛddhe vṛddhe cāhitam, alpaṃ guṇakaramābādhakaramatyupayuktam, āmatāṃ gatamudare upakramavirodhitvādativibhramakaraṃ, kākamācīyuktaṃ pakvanikucena ca sahopayuktaṃ maraṇāya athavā balavarṇavīryatejaupaghātāya bhavati, ityevamādi tattadyuktaṃ tattacchataśaḥ karoti; ata evaikasyaiva madhuno rūpaṃ yadā'nena prakāreṇa duradhigamaṃ, tadā'tra kaiva kathā nikhilapadārthāśeṣaviśeṣajñānasya; ajānaṃśca vyācakṣāṇaḥ kathamupādeyavacana iti kṛtvā gurorāptāt pratipannaṃ pratipādayiṣyāma iti darśayan tāmimāṃ śaṅkāṃ nirācikīrṣurgurūktānuvādarūpatāṃ svagranthasya darśayannāha- iti ha smāha bhagavānātreya iti| atra itiśabdo vakṣyamāṇārthaparāmarśakaḥ, haśabdo'vadhāraṇe; yathā- “na ha vai saśarīrasya priyāpriyayorapahatirasti” iti, atra na heti naivetyarthaḥ| atra ‘smāha’ iti smaśabdaprayogeṇa bhūtamātra eva liḍarthe “laṭ sme” (pā.a.3pā.2sū.118) iti laṭ; na bhūtānadyatanaparokṣe, ātreyopadeśasyāgniveśaṃ pratyaparokṣatvāt| yathā ca bhūtamātre liḍ bhavati tathāca darśayiṣyāmaḥ| bhagaṃ pūjitaṃ jñānaṃ, tadvān; yathoktam- “utpattiṃ pralayaṃ 19 caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim| vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti”; yadi vā bhagaśabdaḥ samastaiśvaryamāhātmyādivacanaḥ 20; yathoktam- “aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ| jñānavairāgyayoścaiva 21 ṣaṇṇāṃ bhaga itīṅganāḥ” iti| atrerapatyamātreyaḥ; anena viśuddhavaṃśatvaṃ darśitaṃ bhavati| atrānye varṇayanti- “caturvidhaṃ sūtraṃ bhavati- gurusūtraṃ, śiṣyasūtraṃ, pratisaṃskartṛsūtram, ekīyasūtraṃ ceti”| tatra gurusūtraṃ yathā- “naitadbuddhimatā draṣṭavyamagniveśa” (sū.a.4) ityādi, pratisaṃskartṛsūtraṃ yathā- “tamuvāca bhagavānātreyaḥ” (sū.a.4) ityādi, śiṣyasūtraṃ yathā- “naitāni bhagavan pañcakaṣāyaśatāni pūryante” (sū.a.4) ityādi, ekīyasūtraṃ yathā- “kumārasya śiraḥ pūrvamabhinirvartata iti kumāraśirā bharadvājaḥ” (śā.a.6) ityādi| tenādyaṃ vyākhyānapratijñāsūtraṃ guroreva, śiṣyasyāgniveśasya vyākhyāne'nadhikāratvāt| dvitīyaṃ ca sūtraṃ pratisaṃskartuḥ| itiśabdena ca prakāravācinā ‘dīrghañjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma’ iti parāmṛśyate; tenāhasmeti bhūtānadyatanaparokṣa eva bhavati, pratisaṃskartāraṃ pratyātreyopadeśasya parokṣatvāt| anena ca nyāyena tamuvāca bhagavānātreya ityādāvapi liḍvidhirupapanno bhavati| suśrute ca “yathovāca bhagavān dhanvantariḥ” (su.sū.a.1) iti pratisaṃskartṛsūtramiti kṛtvā ṭīkākṛtā “liḍvidhirupapāditaḥ’ iti| atra brūmaḥ- yattāvaduktaṃ śiṣyasyāgniveśasya vyākhyānānadhikārādidaṃ guroḥ sūtraṃ; tanna, nahi jātyā gurutvamasti, yataḥ sa evātreyaḥ svagurumapekṣya śiṣyaḥ, agniveśādīnapekṣya guruḥ; evamagniveśo'pi granthakaraṇakāle svabuddhisthīkṛtāñ śiṣyān prati gururiti na kaściddoṣaḥ| yatpunardvitīyasūtrasya pratisaṃskartṛsūtratayā bhūtānadyatanaparokṣe liḍvidhirupapādyate, tatra vicāryaṃ- kimidaṃ dvitīyaṃ sūtraṃ pūrvavākyaikatāpannaṃ na vā? yadyekavākyatāpannaṃ tadā suśrute- tathā vyākhyāsyāmo yathovāca dhanvantaririti yojanīyaṃ, tathāca tathā vyākhyāsyāma iti kriyaikavākyatāpannamuvāceti padaṃ na bhinnakartṛkaṃ bhavitumarhati, tathāca kuto liḍvidhiḥ; atha naikatāpannaṃ, tadā gauraśvaḥ puruṣo hastītivannārthasaṅgatiḥ| kiñca jatūkarṇādau pratisaṃskartṛśrutigandho'pi nāsti, tat kathaṃ “nānāśrutaparipūrṇakaṇṭhaḥ śiṣyo jatūkarṇaḥ prāñjaliradhigamyovāca” ityādau liḍvidhiḥ| anena nyāyena carake'pi pratisaṃskartṛsūtrapakṣe liḍvidhirnāsti, tasmāccarake'gniveśaḥ suśrute suśruta eva sūtrāṇāṃ praṇetā, kvacit kiñcidarthaṃ stotuṃ nindituṃ vā''khyāyikārūpaṃ purākalpaṃ darśayan kimapi sūtraṃ gurūktānuvādarūpatayā kimapyekīyamatānuvādarūpatayā likhati; pratisaṃskartā tvayaṃ granthaṃ pūrayati tadādyagranthakartṛtayaiva| liḍvidhistu bhūtānadyatanamātra eva chandovihito bhāṣāyāmapi varṇanīyaḥ, anyathā uvāceti padaṃ jatūkarṇādau na syāt; tathā ca harivaṃśe dhanyopākhyāne “māmuvāca” iti, tathā “ahamuvāca” iti ca na syāt; yathā “sa māmuvācāmbucaraḥ kūrmo mānuṣavat svayam| kimāścaryaṃ mayi mune dhanyaścāhaṃ kathaṃ vibho” (harivaṃśe, viṣṇuparva 2a.110) iti, tathā “svayambhuvacanāt so'haṃ vedān vai samupasthitaḥ| uvāca caināṃścaturaḥ” iti| yadapi ‘iti ha smāha’ ityatra itiśabdena pūrvasūtraṃ parāmṛśyate; tanna, yena dīrghañjīvitīyādisūtramātrasya tadarthasya vā gurūktatvapratipādane sati naivottaratrābhidheyābhidhānena nikhilatantrasya gurūktānuvādarūpatayā karaṇaṃ śrotṛśraddhākaraṇaṃ pratipāditaṃ bhavati| bhavati tu bhāvayituṃ yathā purā vyākhyātaṃ, tasmāttadeva nyāyyamiti| agniveśasya vyākhyāsyāma iti bahuvacanamekasminnapyasmadaḥ prayogādbahuvacanaprayogasya sādhutvāt; sādhu hi vadanti vaktāro- ‘vayaṃ kariṣyāmaḥ’ iti| bhagavānātreya ityatra tvekavacananirdeśaḥ kṛtaḥ, bhagavānityanenaivātreyasya gurorgauravasya darśitatvāt||2||
dīrghaṃ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat| indramugratapā buddhvā śaraṇyamamareśvaram||3||
nanu yathā'gniveśasyāyurvedasya duradhigamatvena pratyakṣato vā'nvayavyatirekādvā jñānaṃ na sambhāvyate, evamātreyasyāpi kathamāyurvedajñānaṃ syāt, yanmūlamagniveśasyāyurvedajñānaṃ samīcīnamucyate, ityāśaṅkyāyurvedasyāviplutāgamatvaṃ darśayannāha- dīrghaṃ jīvitamityādi| jīvitaṃ śarīrendriyasattvātmasaṃyogaḥ| tacca dīrghamiti dīrghakālasambandhi, kālaśabdo'pyatra luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ| yattantraśailī ceyamācāryasya 22 yata ādimadhyāntalopān karoti, ye luptā api gamyanta eva| yathā “grāmyānūpaudakarasā” (sū.a.21) ityatra māṃsaśabdo luptaḥ, tathā ‘dagdhaviddha’ ityatra viṣaśabdo lupta ityādi| anvicchanniti anurūpaṃ dīrghamicchan| bharadvāja iti gotranāma| ‘ugratapā’ iti viśeṣaṇena bharadvājasya mānuṣasyāpīndrābhigamanaśaktiḥ, tathā śaraṇyatvapratītiśaktiścopadarśyate; acintyo hi tapasāṃ prabhāvo yenāgastyo mahodadhimapi culukanipeyamakarot| naca vācyamugratapastvenaiva kimityayamāyurvedamapi na budhyate, yatastapaḥprabhāvo'pi pratiniyataviṣayatvānna sarvatra śaktimān, śaktiścāsya kāryonneyā; tena gurunirapekṣāyurvedajñānalakṣaṇakāryādarśanānna tattapastatra samarthamityavadhārayāmaḥ; kiṃvā gurupūrvakrameṇaivāyurvedajñānaṃ phalatītīndramupāgamadbharadvājaḥ| atha kathaṃ brahmādiṣvāyurvedapūrvaguruṣu vidyamāneṣvindramevāyamupāgamat? yuktaṃ ca pradhānaguroreva śravaṇaṃ, yataḥ śiṣyaparamparāsañcāriṇī vidyā'samyaggrahaṇādidoṣāt pātraparamparāsañcāryamāṇamadhuvat kṣīṇā'pi sambhāvyeta; ata āha- buddhvā śaraṇyamamareśvaramiti| yasmādayamevendro'lpāyuḥ, sa eva bhayatrastānāṃ yathā śaraṇyo rakṣaṇahito na tathā brahmādayaḥ, tena tamevopāgamat| amareśvara ityanena cendrasya rakṣaṇopayuktatāṃ darśayati; rājā hi prajārakṣaṇe prayatnātiśayavān bhavati| nanu dīrghaṃ jīvitamanvicchannityatra dīrghasyāvyavasthitatvena kiyatkālaṃ taddīrghamabhipretaṃ? tatra yugānurūpaṃ varṣaśataṃ, yaduktaṃ- “varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle” (vi.a.3) iti| etacca kalikālādau paramāyuḥkālasya yathā yathā kṣayastathā''yuṣaḥ kṣayaḥ| yadāha- “saṃvatsaraśate pūrṇe yāti saṃvatsaraḥ kṣayam| dehināmāyuṣaḥ kāle yatra yanmānamiṣyate” (vi.a.3) iti| etadanusāreṇa pūrvayugeṣvāyuḥprakarṣaḥ| yadāha bhagavān vyāsaḥ- “puruṣāḥ sarvasiddhāśca caturvarṣaśatāyuṣaḥ| kṛte tretādike'pyevaṃ pādaśo hrasati kramāt” iti| karmānurūpaṃ cāyurniyataṃ vā, aniyataṃ vā bhavati| tatra balavatkarmārabdhaṃ niyataṃ, yathā'yamasmin kāle mriyata eva param; abalavatkarmārabdhaṃ tvaniyataṃ, tadyadā dṛṣṭaṃ viṣādi mārakaṃ pratyayamāsādayati tadā sañjātabalaṃ mārayati, yadā na prāpnoti dṛṣṭaṃ mārakaṃ kāraṇaṃ tadā yugānurūpāyuḥprāptau yugaprabhāvajarjarīkṛtaśarīraṃ mārayati| atra dṛṣṭāntaścācāryeṇa darśitaḥ “yathā hyakṣaḥ svaguṇopapanno vāhyamāno yathākālaṃ svapramāṇakṣayādevāvasānaṃ gacchati, sa evākṣo'tibhārādhiṣṭhita” ityārabhya yāvat “antarā vyasanamāpadyate; tathā'niyatāyuṣo'ntarā prāṇā aparādhānnirudhyante” (vi.a.3) ityantena| yadā tvaniyatāyuṣo rasāyanamācaranti tadā tatprabhāvādyugaprabhāvaniyatāyurlaṅghanaṃ bhavati| yadāha- “tāni yāvanti bhakṣayet| jīvedvarṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ” (ci.a.1) ityādi| na tu balavatkarmaniyatasyāyuṣo laṅghanamasti, yadāha- “karma kiñcit kvacitkāle vipāke niyataṃ mahat| kiñcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate” (vi.a.3) iti| hanta yadyevaṃ tadā sarvatra karmaiva kāraṇaṃ maraṇe jīvite vā tathā vyādhau vyādhyapagame vā, tat kimanenāyurvedena karmajanitaphalānuvidhāyinā; tathāhi- yattāvaducyate- niyataṃ karma, tatra tāvadāyurvedavyāpāro nāsti, yena niyatenaiva karmaṇā militamapi dṛṣṭaṃ tatra viphalīkriyate; yaccābalavatkarmārabdhatvenāniyatamāyurucyate tadapi na śraddhādhīnaṃ, yenādṛṣṭaśaktiparābhavena dṛṣṭasya kāryakāritāṃ dṛṣṭvā'pi vivādādhyāsite viṣaye'dṛṣṭameva kāraṇamavadhārayāmaḥ, dṛṣṭaṃ tvadṛṣṭākṛṣṭameva tatra bhavati| naivam, evaṃ sati sarvānuṣṭhānasyoparamaprasaṅgaḥ; kiñca kevalakarmavādino dṛṣṭamapavadato'dṛṣṭotpattireva na prāpnoti, adṛṣṭaṃ hi dṛṣṭāgniṣṭomādijanyaṃ, dṛṣṭaṃ ca kāraṇaṃ karmavādino'bhimatam; athādṛṣṭakāraṇaṃ dṛṣṭamicchanti hanta tarhi tenaiva nyāyena dahanādīnāmapi kimiti śītāpahatvasphoṭādijanakatvādi na svīkriyate; kiñca kevalakarmavādino dṛṣṭe kāraṇe vyāptigrahaṇābhāvādadṛṣṭānumānameva na syāt, tasmāddṛṣṭamadṛṣṭaṃ ca kāraṇam| tatra kvacidadṛṣṭaṃ dṛṣṭena bādhyate, kvacicca dṛṣṭamadṛṣṭeneti; tena yatra puruṣe balavanniyatamaraṇakāraṇamadṛṣṭaṃ 23, tatra jīvitamaraṇayorakiñcitkaro'yamāyurvedaḥ, kintu tatrāpi niyatamaraṇakālādarvāgduḥkhajanakavyādhipraśamane vyāpriyata eva yadi vyādhirapi tasya niyatakarmajanyo na syāt; yattu karmāniyatavipākaṃ bhavati tatprati sarvathā prayojanavadāyurvedopādānam| yattu yuganiyatamāyuḥ, tannātibalavatā karmaṇā niyamitaṃ; yena rasāyanaprayogāttadbādhanaṃ dṛṣṭatvādanumanyante, na tu svasthahitāturahitacikitsābhyām| ayaṃ ca vādaḥ śāstrakāreṇa svayameva prapañcena nirlocanīya iti neha pratanyate||3||
brahmaṇā hi yathāproktamāyurvedaṃ prajāpatiḥ| jagrāha nikhilenādāvaśvinau tu punastataḥ||4|| aśvibhyāṃ bhagavāñchakraḥ pratipede ha kevalam| ṛṣiprokto bharadvājastasmācchakramupāgamat||5||
kathamindra eva śaraṇyo na brahmādaya ityāha- brahmaṇā hītyādi| hi yasmādarthe| prajāpatirdakṣanāmā| proktamiti prakarṣeṇoktaṃ, prakarṣaścānavaśeṣeṇābhidhānam| yathetyanena tathāśabdasya nityasambandhasyākarṣaṇādyādṛśaṃ proktaṃ tādṛśameva jagrāha| nikhileneti anavaśeṣeṇa| aśvinau tu tataḥ prajāpaterjagṛhatuḥ| atrāpi yathāproktaṃ nikhilena cetipadaṃ tathaiva yojanīyam| evamaśvibhyāṃ bhagavāñchakraḥ pratipede hetyatrāpi yathāproktamityādi yojanīyam| haśabdastvavadhāraṇe, tena pratipede eva paraṃ śakro natu kasmaicidāyurvedaṃ dattavānityarthaḥ| anena ca granthenānyūnādhikāyurvedāgamopadarśakena yathā brahmaṇa āyurvedajñānaṃ tathendrasyāpīti darśitam| tena brahmaṇo vā''yurvedaḥ śrūyate indrādveti na kiñcidarthato 24 viśeṣaḥ| indre tvidamadhikaṃ- yadayamasaṅkrāmitavidyatvena śiṣyārthī| yaduktaṃ- “yo hi gurubhyaḥ samyagādāya vidyāṃ na prayacchatyantevāsibhyaḥ sa khalvṛṇī gurujanasya mahadeno vindati” iti, ato'kṛtaśiṣyatvena śiṣyārthitvaviśeṣayogādbrahmādibhyo viśeṣeṇendra eva śaraṇya iti| brahmaṇastu paramagurorviditasakalavedasya 25 sarvatrātirohitamaterāyurvedajñānaṃ svataḥsiddhameveti na gurvantarāpekṣā| etacca brahmādiguruparamparopadarśanamāyurvedasyāviplutāgamopadarśanārthaṃ tathā mahāpuruṣasevitatvenopādeyatvopadarśanārthaṃ ca| vacanaṃ hi- “tatra yanmanyeta mahadyaśasvisudhīrapuruṣāsevitam” ityādi yāvat “tadabhiprapadyeta 26 śāstram” (vi.a.8) iti| ṛṣiprokta iti vakṣyamāṇavṛttāntena ṛṣiproktaḥ| tasmāditi yasmādindra eva viśeṣeṇa śaraṇyaḥ||4-5||
vighnabhūtā 27 yadā rogāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām| tapopavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām 28||6|| tadā bhūteṣvanukrośaṃ puraskṛtya maharṣayaḥ| sametāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśve himavataḥ śubhe||7||
atha kathamayamṛṣiprokta ityāyurvedasya martyalokāgame hetumāha- vighnabhūtā ityādi| vighnabhūtā ityantarāyasvarūpāḥ| rujantīti rogāḥ| prādurbhūtā ityāvirbhūtāḥ| ayaṃ ca rogaprādurbhāvaḥ kṛtayugānte boddhavyaḥ| vakṣyati hi- “bhraśyati tu kṛtayuge” (vi.a.3) ityādinā rogaprādurbhāvaṃ janapadoddhvaṃsanīye| prādurbhāvaśca pūrvasiddhasyaivāvirbhāvaḥ| tena rogasantānanityatā'pyaviruddhā bhavatyarthedaśamahāmūlīye (sū.a.30) vaktavyā| śīryata iti śarīraṃ, tadasyāstīti śarīrī| etena śarīraṃ svata eva śīryamāṇaṃ rogasambandhāttu nitarāṃ śīryata iti sūcayati| keṣāṃ vighnabhūtā ityāha- tapopavāsādhyayanetyādi| rogagrastā hi śarīriṇastapaḥprabhṛtīni kartuṃ na pārayanti vikṛtatvāt; tathā, āyuṣaśca mārakatvena kecidgadā virodhakā bhavanti| atra tapaścāndrāyaṇādi, upavāsaḥ krodhādiparityāgaḥ satyādyupādānaṃ ca, vacanaṃ hi- “upāvṛttasya pāpebhyaḥ sahavāso guṇe hi yaḥ| upavāsaḥ sa vijñeyo na śarīrasya śoṣaṇam” iti; adhyayanaṃ vedādhyayanaṃ, brahmaṇe mokṣāya caryaṃ brahmacaryamupasthanigrahādi, vratamīpsitakāmo niyamaḥ, āyuruktam| tapopavāseti prayogaḥ pūrvatrāsiddhavidheranityatvena tapaḥsakārasthānibhūtayalopasya siddhatvājjñeyaḥ, yathā “nopadhāyāḥ” (pā.a.6pā.4sū.7) iti| bhūteṣu prāṇiṣu| anukrośamiti anukampāṃ, kasmāt? anekārthatvāddhātūnām| puraskṛtya ādṛtya| etena prāṇirogaharaṇameva pradhānamāyurvedopagamane maharṣīṇāṃ phalam; āyuḥprakarṣastvanuṣaṅgasiddhasteṣāṃ mahātmanāmiti bhāvaḥ| nareṣviti vaktavye yadayaṃ bhūteṣviti sāmānyaśabdaṃ karoti, tena na samānajīvaprayukteyamanukampā 29, kintu prāṇimātraprayukteti samadarśitāmṛṣīṇāṃ darśayati| mahāntaśca te ṛṣayaśceti maharṣayaḥ; anena caturvidhā api ṛṣayaḥ- ṛṣikā, ṛṣiputrā, devarṣayo, maharṣayaśca gṛhyante; maharṣyanugāmitvādṛṣikādīnāmapi grahaṇam| puṇyaṃ pāvanaṃ karma yeṣāṃ te puṇyakarmāṇaḥ| parśukābhistṛtaṃ pārśvaṃ, tena pārśvamiva (tataṃ) pārśvam| śubhe iti padaṃ kartavyasamādhyanuguṇopadarśanārthaṃ, yataḥ śubhe hi deśe samādhayaḥ prasīdanti||6-7||
aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapo bhṛguḥ| ātreyo gautamaḥ sāṅkhyaḥ pulastyo nārado'sitaḥ||8|| agastyo vāmadevaśca mārkaṇḍeyāśvalāyanau| pārikṣirbhikṣurātreyo bharadvājaḥ kapiñja(ṣṭha)laḥ||9|| viśvāmitrāśmarathyau ca bhārgavaścyavano'bhijit| gārgyaḥ śāṇḍilyakauṇḍilyau(nyau)vārkṣirdevalagālavau||10|| sāṅkṛtyo baijavāpiśca kuśiko bādarāyaṇaḥ| baḍiśaḥ śaralomā ca kāpyakātyāyanāvubhau||11|| kāṅkāyanaḥ kaikaśeyo dhaumyo mārīcakāśyapau| śarkarākṣo hiraṇyākṣo lokākṣaḥ paiṅgireva ca||12|| śaunakaḥ śākuneyaśca maitreyo maimatāyaniḥ| vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye maharṣayaḥ||13|| brahmajñānasya nidhayo da(ya)masya niyamasya ca| tapasastejasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ||14|| sukhopaviṣṭāste tatra puṇyāṃ cakruḥ kathāmimām|15|
ke te maharṣaya ityāha- aṅgirā ityādi| bahvṛṣīṇāmatra kīrtanaṃ granthādau pāpakṣayahetutvena, tathā''yurvedasyaivaṃvidhamahāpuruṣasevitatvena sevyatvopadarśanārthaṃ ceti| eṣu ca madhye kecidyāyāvarāḥ, kecicchālīnāḥ, kecidayonijāḥ, evamprakārāśca sarve militā boddhavyāḥ| bhikṣurityātreyaviśeṣaṇaṃ, vakṣyati hi- “tanneti bhikṣurātreyaḥ” (sū.a.25) iti| vaikhānasā iti karmaviśeṣaprayuktā sañjñā| vālakhilyāstu svalpapramāṇāḥ kecidṛṣayaḥ| nidhaya iva nidhayo'kṣayasthānatvena| damo dāntatvam| imāmiti agre vakṣyamāṇām||8-14||-
dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ mūlamuttamam||15|| rogāstasyāpahartāraḥ śreyaso jīvitasya ca| prādurbhūto manuṣyāṇāmantarāyo mahānayam||16|| kaḥ syātteṣāṃ śamopāya ityuktvā dhyānamāsthitāḥ| atha te śaraṇaṃ śakraṃ dadṛśurdhyānacakṣuṣā||17|| sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvadamaraprabhuḥ|18|
dhāraṇāddharmaḥ sa cātmasamavetaḥ kāryadarśanānumeyaḥ, arthaḥ suvarṇādiḥ, kāmyata iti kāmo vanitāpariṣvaṅgādiḥ, mokṣaḥ saṃsāravimokṣaḥ| ārogyaṃ rogābhāvāddhātusāmyam| mūlaṃ kāraṇam| uttamamiti pradhānaṃ; tenārogyaṃ caturvarge pradhānaṃ kāraṇaṃ, rogagṛhītasya kvacidapi puruṣārthe'samarthatvādityuktam| tasyāpahartāra iti ārogyasyāpahartāraḥ; idameva ca rogāṇāmārogyāpaharaṇaṃ yadanarthalābhaḥ; na punarutpanno rogaḥ paścādārogyamapaharati, bhāvābhāvayoḥ parasparābhāvātmakatvāt| śreyaso jīvitasya ceti śreyovajjīvitaṃ hitatvena sukhatvena cārthedaśamahāmūlīye (sū.a.30) vakṣyamāṇaṃ, tasya jīvitasyāpahartāra iti yojanīyam; aśreyojīvitamahitatvena duḥkhahetutayā cānupādeyamiti kṛtvā tadapaharaṇamiha noktam| atra sukhahitajīvitopaghāto dharmādyupaghātenaiva labdhaḥ; tena vayaṃ paśyāmaḥ- śreyaḥśabdena sāmānyenābhyudayavācinā dharmādayo'bhidhīyante, jīvitaśabdena ca jīvitamātraṃ, yato jīvitaṃ svarūpeṇaiva sarvaprāṇināṃ nirupādhyupādeyaṃ; vacanaṃ hi- “ācakame ca brahmaṇa iyamātmā āśīḥ- āyuṣmān bhūyāsam” iti| yattvatyantaduḥkhagṛhītasya jīvitaṃ jihāsitaṃ, tatra duḥkhasyātyantajihāsitasyānyathāhātumaśakyatvāt priyamapi jīvitaṃ tyaktumicchati na svarūpeṇa| antarāya iti dharmādisādhane boddhavyaḥ| ayamiti rogaprādurbhāvarūpaḥ| teṣāmiti rogāṇām| śaraṇamiti rakṣitāram| śaktatvācchakra ucyate| dhyānaṃ samādhiviśeṣaḥ, tadupalabdhisādhanatvāccakṣuriva dhyānacakṣuḥ, ‘tena sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvadamaraprabhuḥ’ iti dhyānacakṣuṣā dadṛśuriti yojanā||15-17||-
kaḥ sahasrākṣabhavanaṃ gacchet praṣṭuṃ śacīpatim||18|| ahamarthe niyujyeyamatreti prathamaṃ vacaḥ| bharadvājo'bravīttasmādṛṣibhiḥ sa niyojitaḥ||19|| sa śakrabhavanaṃ gatvā surarṣigaṇamadhyagam 30| dadarśa balahantāraṃ 31 dīpyamānamivānalam||20|| so'bhigamya 32 jayāśīrbhirabhinandya sureśvaram| provāca vinayāddhīmānṛṣīṇāṃ 33 vākyamuttamam||21|| vyādhayo hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ| tadbrūhi me śamopāyaṃ yathāvadamaraprabho||22|| tasmai provāca bhagavānāyurvedaṃ śatakratuḥ| padairalpairmatiṃ buddhvā vipulāṃ paramarṣaye||23||
athaiteṣu madhye bharadvājaḥ kathamindramupāgamadityāha- ka ityādi| śacīpatimityanena śacīsambhogavyāsaktamapyahamupāsituṃ kṣama iti bharadvājo darśayati| arthe prayojane| niyujyeyaṃ vyāpārayeyam| atreti prakṛtaprayojana eva, atretiśabdo yasmādarthe| yathā- subhikṣamityāgataḥ; yasmāt subhikṣaṃ tasmādāgata ityarthaḥ| niyojita iti caurādiko ṇic, na hetau| anena prakaraṇena bharadvājasyāyurvedāgame viśeṣeṇārthitvānna preraṇamiti darśitaṃ bhavati| provāceti samyaguvāca; na tu praśabdaḥ prapañcārthaḥ, padairalpairityuktatvāt| kasmāt padairalpairuvācetyāha- matiṃ buddhvā vipulāmiti; yasmādvipulamatiṃ bharadvājaṃ pratipannavān tasmāt padairalpairuvāceti bhāvaḥ; matiśca bahuviṣayatvenopacārādvipuletyucyate, sā ca matiḥ śuśrūṣāśravaṇagrahaṇadhāraṇohāpohatattvābhiniveśavatīha vipulā boddhavyā| atra cendreṇa divyadṛśā bharadvājābhiprāyamagrata eva buddhvā''yurveda upadiṣṭaḥ; tena bharadvājasyendrapṛcchādīha na darśitaṃ, kiṃvā bhūtamapīndrapṛcchādi granthavistarabhayādiha na likhitam||18-23||
hetuliṅgauṣadhajñānaṃ svasthāturaparāyaṇam| trisūtraṃ śāśvataṃ puṇyaṃ bubudhe yaṃ pitāmahaḥ||24||
yādṛśo'sāvalpapadairupadiṣṭa āyurvedastamāha- hetvityādi| hetuliṅgauṣadhajñānamiti hetvādīni jñāyante'neneti hetuliṅgauṣadhajñānaṃ, yāvaccāyurvedavācyaṃ tāvaddhetvādyantarbhūtamityarthaḥ| hetugrahaṇena sannikṛṣṭaviprakṛṣṭavyādhihetugrahaṇaṃ; liṅgagrahaṇena ca vyādherārogyasya ca kṛtsnaṃ liṅgamucyate, tena vyādhyārogye api liṅgaśabdavācye, yatastābhyāmapi hi talliṅgaṃ liṅgyata eva; vakṣyati hi viṣamārambhamūlānāṃ jvara eko hi lakṣaṇam| viṣamārambhamūlādyairjvara eko nigadyate (ni.a.8) ityādi; auṣadhagrahaṇena ca sarvapathyāvarodhaḥ| śarīraṃ cātra hetau liṅge cāntarbhavati| svasthāturayoḥ paramutkṛṣṭamayanaṃ mārga iti svasthāturaparāyaṇam| kimanyo'yaṃ hetuliṅgauṣadhajñānarūpa āyurvedo brahmabuddhādāyurvedādutānanya ityāha- trisūtramityādi| pitāmaho'pi yaṃ trisūtraṃ bubudhe tamindraḥ provāca| trīṇi hetvādīni sūtryante yasmin yena vā tattrisūtram| tatra sūcanāt sūtraṇāccārthasantateḥ sūtram| etena taṃ yathā brahmā trisūtraṃ bubudhe tathaiva hetuliṅgauṣadhajñānamindraḥ provācetyaviplutamāgamaṃ darśayati| bubudha iti na kṛtavān| ata evoktaṃ- śāśvataṃ; nityamityarthaḥ| tacca nityatvaṃ sūtrasthānānte vyutpādanīyam||24||
so'nantapāraṃ triskandhamāyurvedaṃ mahāmatiḥ| yathāvadacirāt sarvaṃ bubudhe tanmanā muniḥ||25|| tenāyuramitaṃ 34 lebhe bharadvājaḥ sukhānvitam| ṛṣibhyo'nadhikaṃ tacca 35 śaśaṃsānavaśeṣayan||26||
athoddiṣṭamāyurvedaṃ kathaṃ gṛhītavān bharadvāja ityāha- so'nantetyādi| avidyamānāvantapārau yasyāsāvanantapāraḥ, atra pāraśabdena gobalīvardanyāyenādirucyate; pāraśabdo hyubhayorapi nadīkūlayorvivakṣāvaśādvartate; kiṃvā ananto mokṣaḥ, pāramutkṛṣṭaṃ phalaṃ yasyāyurvedasyāsāvanantapāraḥ| vakṣyati hi- cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinopadhām (śā.a.1) iti| atra naiṣṭhikī mokṣasādhanahetuḥ 36| trayo hetvādayaḥ skandharūpā yasya sa triskandhaḥ; skandhaśca sthūlāvayavaḥ pravibhāgo vā| tatraivāyurvedagrahaṇe mano yasya sa tanmanāḥ| mananāt jñānaprakarṣaśālitvānmuniḥ 37| etena yasmādayaṃ mahāmatistanmanāḥ muniśca tenānantapāramapyāyurvedaṃ hetvādiskandhatrayamālambanaṃ kṛtvā yathāvadacirādeva pratipannavānityāśayaḥ| acirāditi acireṇa| atra ca yathā brahmā trisūtraṃ bubudhe yathā cendro hetuliṅgauṣadhajñānaṃ provāca tathaiva bharadvājo'pi triskandhaṃ taṃ bubudhe ityanenāyurvedasyāviplutāgamatvamupadarśyate; tena trisūtratriskandhayorna punaruktiḥ| teneti indrādgṛhītenāyurvedena| amitamiti amitamivāmitam, atidīrghatvāt| āyuḥśabdaścāyuḥkāraṇe rasāyanajñāne boddhavyaḥ; yenottarakālaṃ hi rasāyanopayogādayaṃ bharadvājo'mitamāyuravāpsyati (na 38 ṛṣibhya āyurvedakathanāt pūrvaṃ rasāyanamācarati sma); kiṃvā sarvaprāṇyupakārārthādhītāyurvedajanitadharmavaśāttatkālamevāmitamāyurlebhe bharadvāja iti boddhavyam| tacceti śrutaṃ; yadā tamiti pāṭhaḥ, tadā tamāyurvedam| anavaśeṣayanniti kārtsnyenetyarthaḥ| āyurvedamadhītyānantaramevāyaṃ tamṛṣibhyo dattavān||25-26||
ṛṣayaśca bharadvājājjagṛhustaṃ prajāhitam| dīrghamāyuścikīrṣanto vedaṃ vardhanamāyuṣaḥ||27|| maharṣayaste dadṛśuryathāvajjñānacakṣuṣā| sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca guṇān dravyāṇi karma ca||28|| samavāyaṃ ca tajjñātvā tantroktaṃ vidhimāsthitāḥ| lebhire paramaṃ śarma jīvitaṃ cāpyanitvaram 39||29||
dīrghamāyuścikīrṣanta iti prāṇināmātmanaśca| jñānārthaṃ jñānarūpaṃ vā cakṣurjñānacakṣuḥ, tena jñānacakṣuṣā| gṛhītena tenāyurvedena kiṃ dadṛśurityāha- sāmānyaṃ cetyādi| eṣāṃ cottaratra lakṣaṇaṃ ṣaṇṇāṃ padārthānāṃ viśvarūpāṇāṃ bhaviṣyati; tenaitattatraiva vyākaraṇīyam| taditi sāmānyādi| tantroktaṃ vidhimiti apathyaparihārapathyopādānarūpam| śarma sukham| paramiti duḥkhānākrāntam| anitvaramiti agatvaram||27-29||
atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvedaṃ punarvasuḥ| śiṣyebhyo dattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā||30|| agniveśaśca bhela(ḍa)śca jatūkarṇaḥ parāśaraḥ| hārītaḥ kṣārapāṇiśca jagṛhustanmunervacaḥ||31||
athetyādinā bharadvājaśiṣyasyātreyasya punarvasvaparanāmno'gniveśādigurutāṃ darśayati| atra kecidbharadvājātreyayoraikyaṃ manyante, tanna; bharadvājasañjñayā ātreyasya kvacidapi tantrapradeśe'kīrtanāt; hārīte cātreyādigurutayā bharadvāja uktaḥ- “śakrādahamadhītavān” ityādinā “mattaḥ punarasaṅkhyeyāstrisūtraṃ triprayojanam| atrātreyādiparyantā viduḥ sapta maharṣayaḥ|| ātreyāddhārīta-ṛṣiḥ”- ityantena| vāgbhaṭena tu yaduktaṃ “brahmā smṛtvā''yuṣo vedaṃ prajāpatimajigrahat| so'śvinau tau sahasrākṣaṃ so'triputrādikān munīn” (vā.sū.a.1) ityanenātreyasyendraśiṣyatvaṃ, tadāyurvedasamutthānīyarasāyanapāde ādiśabdena vakṣyamāṇendraśiṣyatāyogāt samarthanīyam| tatra hīndreṇa punarmaharṣīṇāmāyurveda upadiṣṭa iti vaktavyam| maitrīparo maitrīpradhānaḥ; maitrī ca sarvaprāṇiṣvātmanīva buddhiḥ||30-31||
buddherviśeṣastatrāsīnnopadeśāntaraṃ muneḥ| tantrasya kartā prathamamagniveśo yato'bhavat||32|| atha bhelādayaścakruḥ svaṃ svaṃ tantraṃ kṛtāni ca| śrāvayāmāsurātreyaṃ sarṣisaṅghaṃ sumedhasaḥ||33|| śrutvā sūtraṇamarthānāmṛṣayaḥ puṇyakarmaṇām| yathāvatsūtritamiti prahṛṣṭāste'numenire||34|| sarva evāstuvaṃstāṃśca sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ| sādhu 40 bhūteṣvanukrośa ityuccairabruvan samam||35|| taṃ puṇyaṃ śuśruvuḥ śabdaṃ divi devarṣayaḥ sthitāḥ| sāmarāḥ paramarṣīṇāṃ śrutvā mumudire param||36|| aho sādhviti nirghoṣo lokāṃstrīnanvavā(nā)dayat| nabhasi snigdhagambhīro harṣādbhūtairudīritaḥ||37|| śivo vāyurvavau sarvā bhābhirunmīlitā diśaḥ| nipetuḥ sajalāścaiva divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ||38|| athāgniveśapramukhān viviśurjñānadevatāḥ| buddhiḥ siddhiḥ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kīrtiḥ kṣamā dayā||39|| tāni cānumatānyeṣāṃ tantrāṇi paramarṣibhiḥ| bha(bhā)vāya bhūtasaṅghānāṃ pratiṣṭhāṃ bhuvi lebhire||40||
buddherviśeṣa utkarṣaḥ| yata iti buddherviśeṣāt| svaṃ svaṃ tantramiti svasvanāmāṅkitaṃ bhelatantraṃ, jatūkarṇatantramityādikam| kṛtāni cetyatra ‘tantrāṇi’ iti śeṣaḥ| puṇyamāyurvedatantrakaraṇalakṣaṇaṃ karma yeṣāmagniveśādīnāṃ te puṇyakarmāṇaḥ, teṣāṃ puṇyakarmaṇām| sarvabhūtahitaiṣiṇa ityagniveśādiviśeṣaṇaṃ; kiṃvā ṛṣisaṅghaviśeṣaṇam| sādhuśabdo'jahalliṅgatayā napuṃsakaliṅga eva; yathā- vedāḥ pramāṇamiti| kecittu sādhviti viśeṣaṇasya napuṃsakaliṅgatānurodhādanukrośamityapi napuṃsakaliṅgaṃ paṭhanti| aho iti sādhviti praśaṃsāyām| snigdha iti anutkaṭatvenāhlādakatvena ca| śivo vāyurvavāvityādinā śubhalakṣaṇena prakṛtatantrakaraṇasya devairapyarthato'numatatvamupadarśyate| jñānadevatā iti jñānābhimāninyo devatāḥ| tena granthakaraṇāt pūrvamevāgniveśādīnāṃ buddhyādayo vyavasthitāḥ, tantrakaraṇottarakālaṃ tvādareṇa buddhyādidevatānupraveśa iti| siddhiḥ sādhyasādhanajñānam| kīrtiḥ kīrtanaṃ vaktuṃ jñānamityarthaḥ; natu kīrtiryaśorūpā, tasyā ajñānarūpatvāt; jñānadevatāścehocyante| bhavāya sthitaye, rogānupahatajīvitāyeti yāvat| pratiṣṭhā janopādeyatayā'vasthānam||32-40||
hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitam| mānaṃ ca tacca yatroktamāyurvedaḥ sa ucyate||41||
sampratyāyurvedavyutpattiṃ kurvannāyurvedābhidheyaṃ darśayati- hitāhitamityādi| hitaṃ cāhitaṃ ca hitāhitaṃ, tathā sukhayuktatvāt sukhaṃ, duḥkhayuktatvādduḥkhaṃ; etacca catuṣprakāramapyāyurarthedaśamahāmūlīye “tatra śārīramānasābhyām” ityādinā granthena “ahitamato viparyayeṇa” (sū.a.30) ityantena vakṣyati| tasya hitāhitamiti āyuṣaḥ pathyāpathyam| mānaṃ cetyāyuṣa eva, tacca pramāṇaṃ māsikadvimāsikatvādibhirvikṛtilakṣaṇairindriyasthāne tathā prakṛtilakṣaṇaiḥ “idamāyuṣmatāṃ kumārāṇāṃ lakṣaṇaṃ bhavati” (śā.a.8) ityādinā śārīre vaktavyam| tacceti āyuḥ svarūpeṇa “śarīrendriyasattvātmasaṃyoga” ityādinā vakṣyamāṇam| tena hitāhitamityādinā ‘āyurvedayatītyāyurveda’ ityuktaṃ bhavati| vidadhātuśceha jñānārtha evābhipretaḥ| yadvakṣyatyarthe daśamahāmūlīye- “tadāyurvedayatītyāyurvedaḥ” (sū.a.30) iti| lābhādayastvarthā videriha noktāḥ, teṣāṃ sākṣādāyurvedājanyatvāditi bhāvaḥ||41||
śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri jīvitam| nityagaścānubandhaśca paryāyairāyurucyate||42||
āyurvedapade pūrvapadavācyamāyurāha- śarīretyādi| śarīraṃ pañcamahābhūtavikārātmakamātmano bhogāyatanam, indriyāṇi cakṣurādīni, sattvaṃ manaḥ, ātmā jñānapratisandhātā, eṣāṃ samyagadṛṣṭayantrito yogaḥ saṃyogaḥ| yadyapi śarīragrahaṇenaiva indriyāṇyapi labhyante, tathā'pi prādhānyāttāni punaḥ pṛthaguktāni| ayaṃ ca saṃyogaḥ saṃyoginaḥ śarīrasya kṣaṇikatvena yadyapi kṣaṇikastathā'pi santānavyavasthito'yamekatayocyate| tasyāyuṣaḥ paryāyānāha- dhārītyādi| dhārayati śarīraṃ pūtitāṃ gantuṃ na dadātīti dhāri| jīvayati prāṇān dhārayatīti jīvitam| nityaṃ śarīrasya kṣaṇikatvena gacchatīti nityagaḥ| anubadhnātyāyuraparāparaśarīrādisaṃyogarūpatayetyanubandhaḥ| paryāyairāyurucyata iti ekārthābhidhāyibhiḥ śabdairucyate| yadyapi ca nityagānubandhaśabdābhyāṃ na kvacidapyāyurabhidhīyate, tathā'pi nityagatvānubandhatvadharmakhyāpanārthamevaitatsañjñādvayaṃ boddhavyaṃ, dhārisañjñā tvarthedaśamahāmūlīye bhaviṣyati| nanu, uttaratra “caitanyānuvṛttirāyuḥ” (sū.a.30) ityāyurlakṣaṇaṃ kariṣyati, iha tu śarīrendriyasattvātmasaṃyoga iti kimarthamuktam? brūmaḥ- śarīrendriyasattvātmasaṃyogajanyā caitanyānuvṛttiryathoktasaṃyogāvyabhicāritvena vyaktatvena cārthedaśamahāmūlīye lakṣaṇatvenoktā; śarīrādisaṃyogarūpameva tvāyuḥ paramārthataḥ; evambhūtasaṃyogābhāve maraṇamāyuruparamarūpaṃ bhavati, mṛtaśarīre tu cetaso'bhāvādāyūrūpasaṃyogābhāvaḥ||42||
tasyāyuṣaḥ puṇyatamo vedo vedavidāṃ mataḥ| vakṣyate yanmanuṣyāṇāṃ lokayorubhayorhitam 41||43||
tasyetyādi| vedayatīti vedaḥ| vedavidāṃ mata iti vedavidbhiḥ pūjitaḥ| atha kasmādāyurvedalakṣaṇo vedaḥ puṇyatamo vedavidāṃ ca pūjita ityāha- vakṣyata ityādi| yaditi yasmāt; evamuktaṃ bhavati- yadanye ṛgvedādayaḥ prāyaḥ paralokahitamevārthaṃ vadanti tena puṇyāḥ, puṇyatamaścāyamāyurvedo yad yasmānmanuṣyāṇāmubhayorapi lokayoryaddhitamāyurārogyasādhanaṃ dharmasādhanaṃ ca tadvakṣyate, tenātiśayena puṇyatamastathā vedavidāṃ ca pūjita iti| kecit ‘vakṣyate yaḥ’ iti paṭhanti, tatrāpi hetugarbhamiti vyākhyeyam| jīvitapradātṛtvādāyurvedasya puṇyatamatvaṃ boddhavyaṃ, yataścaturvargasādhanībhūtajīvitapradameva sarvottamaṃ bhavati| ucyate ca- “na hi jīvitadānāddhi dānamanyadviśiṣyate” (ci.a.1) iti||43||
sarvadā 42 sarvabhāvānāṃ sāmānyaṃ vṛddhikāraṇam| hrāsaheturviśeṣaśca, pravṛttirubhayasya tu||44||
sampratyāyurvedābhidheyatayā sūtrite sāmānyādau sāmānyasya prathamasūtritatvāttathā sāmānyajñānamūlatvāccāyurvedapratipādyasya hetvādeḥ sāmānyamevāgre nirdiśati- sarvadetyādi| sarvadā sarvasmin kāle nityage cāvasthike ca| sarvabhāvānāmityatra sarvaśabdaḥ kṛtsnavācī; bhavanti sattāmanubhavantīti bhāvā dravyaguṇakarmāṇītyarthaḥ, natu bhavantyutpadyanta iti bhāvāḥ; tathā sati pṛthivyādiparamāṇūnāṃ nityānāṃ sāmānyasya pārthivadvyaṇukādivṛddhaṃ kāryamasaṅgṛhītaṃ syāt| sāmānyaṃ ca “sāmānyamekatvakaraṃ” ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇam| vṛddhiḥ ādhikyaṃ, tatkāraṇaṃ vṛddhikāraṇam| etacca sāmānyaṃ sāmānyavato māṃsadravyādervṛddhikāraṇasya lakṣaṇatvena vṛddhikāraṇamityuktam| yato na sāmānyaṃ 43 māṃsatvādijātirūpaṃ vṛddhau kāraṇaṃ bhavati, tathāhi sati sāmānyaṃ māṃsatvarūpaṃ yathā vardhake bhojyarūpe māṃse'sti tathā śarīradhāturūpe vardhanīye'pyasti, tataśca nityaṃ māṃsatvasambandhādamāṃsādānāmapi māṃsena vardhitavyaṃ; tasmādvṛddhikāraṇalakṣaṇatvena sāmānyaṃ vṛddhikāraṇamityuktam| ata eva vaiśeṣike'pyuktaṃ- “trayāṇāmakāryatvamakāraṇatvaṃ ca” iti| atra trayāṇāmiti sāmānyaviśeṣasamavāyānām| ye tu samānameva sāmānyamiti kṛtvā dravyādyeva sāmānyaśabdenābhidadhati, teṣāṃ mate “sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca” (sū.a.1) ityādigranthoktasya sāmānyasya na 44 kiñcidanenoktaṃ syādityasambandhārthatvaṃ prakaraṇasya syāt| etacca vṛddhikāraṇatvaṃ sāmānyasya na lakṣaṇaṃ, kiṃ tarhyāyurvedopayoginā dharmeṇa nirdeśaḥ; lakṣaṇaṃ tu “sāmānyamekatvakaram” iti kariṣyati| evaṃ dravyādāvapi coddeśānantaraṃ nirdeśaṃ kariṣyati “khādīnyātmā” ityādinā, tato lakṣaṇaṃ “yatrāśritāḥ karmaguṇā” ityādinā kariṣyati| sāmānyasya ca vṛddhikāraṇatvaṃ hyasati virodhikāraṇe boddhavyaṃ, tenāmalakādigatānāmamlatvādīnāṃ pittagatāmlatvādyavardhakatvamāmalakagataśiśiratvaprabhāvavirodhitvādupapannam| evamanyatrāpi tridoṣaharadravye boddhavyam| iha ca sāmānyasya vṛddhikāraṇatvamityucyate, natu sāmānyameva vṛddhikāraṇamityucyate, tenāsamānādapi ghṛtānmedhāyā vahneśca vṛddhiḥ prabhāvādevopapannā, yaduktaṃ- “ghṛtamagnimedhe karoti” iti; tathā cintayā vātavṛddhiḥ, tathā saṅkalpādvṛṣyapādayugalepācca 45 śukravṛddhirityādi prabhāvādupapannam| sāmānyaṃ ceha vṛddhikāraṇamityucyamāne samānasyeti gamyate, na hi śoṇitaṃ prati māṃsatvaṃ sāmānyaṃ, kintu vyāvṛttabuddhijanakatvādviśeṣa eva| atha vaiśeṣikoktānāmantyaviśeṣāṇāmiha śāstre cikitsāyāmanupayuktatvāttadviśeṣadharmavyāvartakatvayogāt sāmānyaviśeṣāneva hrāsakāraṇatvenāha- hrāsaheturityādi| atrāpi sarvadā sarvabhāvānāmiti yojanīyam| hrāsaḥ apacayaḥ| viśiṣyate vyāvartata iti viśeṣaḥ| sāmānyameva gavedhukatvaṃ māṃsādīn prati viśeṣaḥ; gavedhuko hi gavedhukatvena gavedhukavyaktyantarāpekṣayā samānaḥ, māṃsāpekṣayā vyāvṛttatvādviśeṣaḥ; na hi māṃse gavedhukatvamasti| evaṃ māṃsatvaṃ māṃsāntarāpekṣayā'nugatatvāt sāmānyaṃ, śoṇitādyapekṣayā tu māṃsānāṃ vyāvṛttatvādviśeṣa eva| atrāpi hrāsahetutvaṃ hrāsahetudravyādilakṣaṇatvena sāmānyavajjñeyaṃ; tathā hrāsahetutvamapyasati virodhake sāmānyoktanyāyena jñeyaṃ; tena mandakanikucādīnāṃ vātādiviruddhānāmapi snigdhatvādīnāṃ vātādyaśamakatvaṃ dravyasyāpathyatvaprabhāvādeva jñeyam| viśeṣaśceha viruddhaviśeṣo'bhipretaḥ; te(ye)nottaratra viruddhaviśeṣameva hrāsahetutayā tatra tatropadekṣyati; yathā- “vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītairviparyayaḥ” (vā.sū.a.1) iti, tathā “viparītaguṇairdeśamātrākālopapāditaiḥ” (sū.a.1) ityādi, tathā viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati (sū.a.1) ityādi, tathā jatūkarṇe'pyuktaṃ- “samānaiḥ sarvabhāvānāṃ vṛddhirhānirviparyayāt” iti| aviruddhaviśeṣastu yadyapi hrāse vṛddhau vā'pyakāraṇaṃ, yathā- pṛthivyā anuṣṇāśītasparśo vātasya śaityaṃ na vardhayati nāpi hrāsayati, tathā'pyagnikṣīyamāṇānāṃ dhātūnāmasamānatvenājanakatvāddhrāsakāraṇami(me)va bhavati; yato'samānadravyopayoge sati hrāso vinaśvarāṇāṃ bhāvānāmāpūrakahetvabhāvādupalabhyata eva; yathā- vahato jalasya pūrvadeśasetunottaradeśajalasya hrāsaḥ| evambhūtaṃ cāviruddhaviśeṣopayoge'pi hrāsaṃ paśyatā''cāryeṇa sāmānyenaivehoktaṃ hrāsaheturviśeṣa iti| caśabdaḥ sarvabhāvānāmiti samuccinoti| atha kimasambaddhāvapi sāmānyaviśeṣau vṛddhihrāsakāraṇaṃ netyāha 46 - pravṛttirubhayasya tviti| ‘kāraṇaṃ’ iti śeṣaḥ| ubhayasya sāmānyasya viśeṣasya ca, pravṛttiḥ pravartanaṃ śarīreṇābhisambandha iti yāvat; evambhūtā pravṛttiḥ dhātusāmānyaviśeṣayorvṛddhihrāse 47 kāraṇamityarthaḥ| tuśabdo'vadhāraṇe; tena nāsambaddhau sāmānyaviśeṣau svakāryaṃ kuruta iti darśayati| kiṃvā pravṛttiḥ ucitā dhātupravṛttirdhātusāmyamiti yāvat, sā ubhayasya sāmānyasya viśeṣasya ca ‘kāryā’ iti śeṣaḥ| tena kevalasamānopayogāddhātuvṛddhyā dhātuvaiṣamyaṃ 48, kevalaviśeṣopayogācca dhātukṣayāddhātuvaiṣamyaṃ, yugapatsamānaviśiṣṭadravyopayogāt pravṛttirdhātusāmyarūpā bhavatītyuktaṃ bhavati| tuśabdaḥ pūrvapakṣādekadravyopayogalakṣaṇādvyāvartayati||44||
sāmānyamekatvakaraṃ, viśeṣastu pṛthaktvakṛt| tulyārthatā hi sāmānyaṃ, viśeṣastu viparyayaḥ||45||
atha kiṃlakṣaṇaṃ tat sāmānyaṃ kiṃlakṣaṇo vā sa viśeṣa ityāha- sāmānyamityādi| ekatvakaramiti ekatvabuddhikaraṃ, sāmānyaṃ yadanekāsu bhinnadeśakālāsu gavādivyaktiṣu ‘ayaṃ gaurayaṃ gauḥ’ ityādiprakārā 49 ekākārā buddhistat sāmānyam| na hi bhinnāsu vyaktiṣvabhinnaṃ sāmānyamekarūpaṃ vinā'bhrāntā 50 ekākārā buddhirbhavatīti bhāvaḥ| yatrāpi ca ‘ayaṃ pācako'yaṃ pācakaḥ’ iti, tathā ayaṃ ‘śuklo'yaṃ śuklaḥ’ ityādau kriyāguṇādisāmānyādekarūpā buddhistatrāpi sāmānyamekakriyāguṇādigatamekarūpādhyavasāye 51 hetuḥ| na hyekasmin pācake yā kriyā sā pācakāntare'pi, kintarhi tajjātīyā| ataḥ kriyāsāmānyaṃ tatrāpyekatvādhyavasāye kāraṇam| viśeṣalakṣaṇaṃ- pṛthaktvakṛditi|- vyāvṛttabuddhikṛt; tena yadgovyaktyantarāpekṣayaikabuddhikartṛtayā gotvaṃ sāmānyaṃ, tadeva gotvamaśvādyapekṣayā vyāvṛttabuddhikartṛtvādaśvādīn prati viśeṣa ityuktaṃ bhavati| tena māṃsatvaṃ māṃsaṃ prati māṃsāntarāpekṣayā samānatvādvṛddhikāraṇaṃ bhavati, tadeva tu māṃsatvaṃ vātaṃ prati viśeṣarūpatayā hrāsaheturbhavati; śoṇitādīn prati 52 tvavirodhiviśeṣatvena na tathā hrāsakāraṇaṃ, guṇasāmānyāttu vardhakamapi māṃsaṃ śoṇitādīnāṃ bhavati| kathamanekāsu vyaktiṣu sāmānyamekabuddhimavyabhicāriṇīṃ karotītyāha- tulyārthatā hītyādi| tulyārthatā ekasāmānyarūpārthānuyogitā| etena yasmādbhinnāsu vyaktiṣu sāmānyamekarūpasambandhamasti 53, tatastadanekārthāvalambā satyapi vyaktibhede ekabuddhiryukteti bhāvaḥ| viśeṣastu viparyaya iti atulyārthatā hi viśeṣatvaṃ 54, tena gogajayoratulyagotvagajatvarūpārthayoḥ pṛthagbuddhiryuktaiveti darśitaṃ bhavati| anye tu vyākhyānayanti yat- trividhaṃ sāmānyaṃ, viśeṣaśca trividhaḥ; yathā- dravyagocaraḥ, guṇagocaraḥ, karmagocaraśca; tatra sarvadetyādinā dravyasāmānyamucyate; sāmānyamekatvakaramityanena guṇasāmānyaṃ; yathā- payaḥśukrayorbhinnajātīyayorapi madhuratvādiguṇasāmānyaṃ tatraikatāṃ karoti, evaṃ viśeṣe'pyudāhāryaṃ; tulyārthatetyādinā tu karmasāmānyaṃ nigadyate, āsyārūpaṃ hi karma na śleṣmaṇā samānamapi 55 tu pānīyādikaphasamānadravyārthakriyākāritvāt kaphavardhakarūpatayā āsyā'pi kaphasamānetyucyate; evaṃ svapnādāvapi karmaṇi boddhavyam| tadetadbhaṭṭāraharicandreṇaiva dūṣitaṃ; yataḥ sarvadetyādinaiva lakṣaṇena trividhimapi sāmānyaṃ labhyate, tenāsmin pakṣe sāmānyamekatvakaramityādyavācyaṃ syāditi kṛtvā| anye tu paśyanti- yattrividhaṃ sāmānyam- atyantasāmānyaṃ, madhyasāmānyam, ekadeśasāmānyaṃ ca; tatra sarvadetyādinā'tyantasāmānyamucyate, sāmānyamekatvakaramityanena madhyasāmānyaṃ, tulyārthatā hītyādinaikadeśasāmānyaṃ etadapi traividhyakathanaṃ nātiprayojanamasaṅgatalakṣaṇaṃ ceti nātiśraddhākaram| kecit sāmānyaṃ dvividhamicchanti- ubhayavṛtti, tathaikavṛtti ca; tatra māṃsaṃ māṃsavardhakam, ubhayavṛttisāmānyāt; māṃsatvaṃ hi poṣye poṣake ca gatatvādubhayavṛtti; ekavṛtti tu yathā- ghṛtamagnikaraṃ, tathā dhāvanādikarma vātakaraṃ, tathā''syādi kaphakaram; etaddhi sarvaṃ na vardhanīyena samānaṃ, kintu prabhāvādvardhakaṃ; prabhāvaśca ghṛtatvadhāvanatvādireva; sa caikavṛttisāmānyarūpaḥ, tenātrāpi sāmānyameva vṛddhikāraṇamiti bruvate| asmiṃstu pakṣe'nubhayavṛttisāmānyaṃ viśeṣa eva 56 bhavati, tathā samānamasamānaṃ ca vṛddhikāraṇaṃ bhavatīti na kiñcit sāmānyasyoktaṃ syāt| asmanmate tu sāmānyaṃ vṛddhau kāraṇameva bhavatīti sāmānyaṃ vṛddhikāraṇatvena niyamyate; na tu vṛddhiḥ sāmānyakāraṇikaiveti 57 niyamyate, tenāsamānādapi vṛddhirbhavati nirdoṣā| yattūcyate- karmasāmānyaṃ neha tantre vṛddhikāraṇamasti, yato na dhāvanena vāyuḥ samāna iti; ata evācāryeṇa dravyasāmānyamuktaṃ “māṃsamāpyāyate māṃsena” (śā.a.6) ityādinā, tathā “samānaguṇānāmāhāravikārāṇāmupayogaḥ” (śā.a.6) ityādinā guṇasāmānyamuktaṃ; naivaṃ karmasāmānyamuktaṃ, vacanaṃ hi “karmāpi ca yadyasya dhātorvṛddhikaraṃ tattadāsevyam” (śā.a.6) iti; na tatra sāmānyopagrahaḥ kṛtaḥ| atra brūmaḥ- karmaṇāṃ prāyaḥ prabhāveṇaiva vṛddhihetutvāt sāmānyānupagrahaḥ kṛtaḥ, na tu karmasāmānyābhāvāt; yataḥ kriyāvato vātasya kriyāvatā vyāyāmādiyuktena śarīreṇa vṛddhiḥ kriyate, niṣkriyatayā cāsya vātasya hrāsaḥ| svapnādayastu “saṃyoge ca vibhāge ca” ityanena vakṣyamāṇalakṣaṇenānuktā api śāstravyavahārāt karmaśabdenocyate| tatra svapnaḥ svakāraṇādeva cīyamānasya kaphasya kṣayakāraṇaśarīraparispandādinirodhakatvena vṛddhikara ucyate, na tu svapnaḥ sākṣācchleṣmavṛddhiṃ karoti| evamāsyādāvapi cintanīyam| yatra tvevaṃ kāraṇaṃ cintayituṃ na pāryate tatra prabhāva eva varṇanīyaḥ| nanu māṃsaṃ māṃsaṃ vardhayati sāmānyāt, viśeṣācca vātaṃ kṣapayati, tat kathaṃ yugapadviruddhārthadvayakartṛtvaṃ māṃsasya; na hi devadatto yadaiva kumbhaṃ karoti tadaiva kāṇḍamapi| naivaṃ, kriyāvatāmayaṃ dharmo nākriyāvatāmiti 58; tathāhi- śabdo yugapadanekāneva śabdānekakālamārabhate, tathā'gniḥ prakāśadāhau yugapat karoti; ata evoktamācāryeṇa- “tasmādbheṣajaṃ samyagavacāryamāṇaṃ yugapadūnātiriktānāṃ dhātūnāṃ sāmyakaraṃ bhavati; adhikamapakarṣati, nyūnamāpyāyayati” (śā.a.6) iti| yaducyate- kṣīyamāṇadhātorvṛddhasya tathā bahudoṣasya samānaguṇo'pyāhāro na vṛddhihetuḥ, tathā grīṣme ca madhurādinā samānenāpi na kaphābhivṛddhirityādi; tatra pratibandhakānāṃ jarā-bahudoṣatva-grīṣmoṣṇatvādīnāṃ vidyamānatvānna sāmānyaṃ vardhakam; asati ca virodhake sāmānyaṃ vṛddhikāraṇamiti siddhāntaḥ; tena na kācit kṣatiḥ| kiṃvā vṛddhādīnāṃ samānenāhāreṇa kriyata eva vṛddhiḥ; paramatibalavatā kṣayahetunā''dhīyamānakṣaye puruṣe sā vṛddhirnopalabhyate| atra ca dravyasāmānyameva dhātūnāṃ dravyarūpāṇāṃ vardhakaṃ na guṇasāmānyaṃ, guṇānāṃ dravyānārambhakatvāt| guṇasāmānyāttu tadguṇāśrayaṃ dravyamanumīyate; tacca dravyaṃ dhātuvardhakaṃ bhavati, yathā- rūkṣādīn guṇān dṛṣṭvā citrako 59 vāyvadhiko yo'numitaḥ, sa ca citraka upayukto vātaṃ vardhayati, guṇāstu guṇāneva janayanto'bhivardhayanti| sāmānyaṃ ca vṛddhikāraṇalakṣaṇaṃ na sākṣādvṛddhikāraṇamiti prāgevoktam; evaṃ viśeṣe'pi| ayaṃ ca sāmānyaviśeṣavādo granthavistarabhayādāyurvedopayuktadharmamātreṇoktaḥ; vistarastvasya vaiśeṣike boddhavyaḥ||45||
sattvamātmā śarīraṃ ca trayametattridaṇḍavat| lokastiṣṭhati saṃyogāttatra sarvaṃ pratiṣṭhitam||46|| sa pumāṃścetanaṃ tacca taccādhikaraṇaṃ smṛtam| vedasyāsya, tadarthaṃ hi vedo'yaṃ samprakāśitaḥ||47||
samprati sāmānyaviśeṣāvabhidhāya, uddeśakramānurodhādguṇe'bhidhātavye, guṇeṣu pradhānabhūtamāyurvedopakāryaṃ sattvātmaśarīrasaṃyogaṃ vaktumāha- sattvamityādi; kiṃvā sāmānyaviśeṣābhyāmeva hetuliṅgauṣadhāni darśitāni, sāmānyaviśeṣavata eva sarvatra kāraṇatvālliṅgatvāccaitāvadeva vicāryamāṇaṃ tantraṃ bhavati, adhikaraṇaṃ ca noktam, ataḥ sattvādimelakaṃ hetvādyadhikaraṇamāha- sattvamityādi| sattvaṃ manaḥ| caśabdaḥ samuccaye| saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāyāṃ labdhāyāṃ trayamiti padaṃ militānāmeva grahaṇārtham| etadityanantaroktanirdeśaḥ| tridaṇḍaḥ parasparasaṃyogavidhṛtaḥ kumbhādidhārakastadvat| etena yathā tridaṇḍe'nyatamāpāye 60 nāvasthānaṃ, tathā sattvādīnāmanyatamāpāye'pi na lokasthitirityuktaṃ bhavati| lokata ālokata iti lokaḥ, teneha jaṅgamo bhūtagrāma ucyate| saṃyogāttiṣṭhatīti parasparopagrāhakāt saṃyogāt svārthakriyāṃ kurvanna viśakalitaṃ 61 bhavati| atra tu pṛthagindriyagrahaṇaṃ na kṛtaṃ, śarīragrahaṇenaiva gṛhītatvāt| tatra sarvaṃ pratiṣṭhitamiti tasmiṃlloke karmaphalādi vyavasthitaṃ; yadvakṣyati- “atra karmaphalaṃ cātra jñānaṃ cātra pratiṣṭhitam| atra mohaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ svatā” (śā.a.1) iti| sa pumāniti tat sattvāditrayaṃ pumāniti bhaṇyate| tatra yadyapi sattvāditrayaṃ napuṃsakaliṅgaṃ, tathā'pi pumāniti vakṣyamāṇaliṅgagrahaṇāt ‘sa’ iti puṃliṅganirdeśaḥ; yathā- “ṇeraṇau yatkarma ṇau cet sa kartānādhyāne” (pā.a.1pā.3sū.67) ityādau| kiñcaitaditi yadyapi vartamānanirdeśaḥ kṛtastathā'pi tasyaiva ‘sa’ ityatītanirdiśo'pi sarvanāmnāṃ sarvakālanirdeśādevāviruddho 62 mantavyaḥ| vadanti hi lākṣaṇikāḥ- “pratyakṣe ca parokṣe ca sāmīpye dūra eva ca| eteṣvartheṣu vidvadbhiḥ sarvanāma prayujyate” iti| cetanamiti jñānavat| taccādhikaraṇaṃ smṛtaṃ tantrasyetyatra hetumāha- tadarthaṃ hītyādi| tadarthamiti tadupakārārtham; etena taduddiśya 63 pravṛttiradhikaraṇārthā nādhārārtheti darśayati| atra sattvamādau kṛtaṃ, tadadhīnatvādātmaśarīrakriyāyāḥ; yaduktaṃ- “acetanaṃ kriyāvacca manaścetayitā paraḥ| yuktasya manasā tasya nirdiśantyātmanaḥ 64 kriyām” (śā.a.1) iti| pūrvaṃ śarīretyādinā''yuruktaṃ, sattvamātmetyādinā tu tantrādhikaraṇabhūtapuruṣa 65 ucyata iti na paunaruktyam| atra cātmagrahaṇena buddhyahaṅkārādīnāṃ grahaṇaṃ, śarīragrahaṇenendriyāṇāmarthānāṃ ca śarīrasambaddhānāṃ grahaṇaṃ vyākhyeyam||46-47||
khādīnyātmā manaḥ kālo diśaśca dravyasaṅgrahaḥ| sendriyaṃ cetanaṃ dravyaṃ, nirindriyamacetanam||48||
samprati guṇābhidhānaṃ kramaprāptamullaṅghya dravyāṇi nirdiśatā guṇādhāratayā dravyasya prādhānyamucyate; sūtre ca “sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca” ityādau guṇānādau nirdiśatā guṇānāmeva rasādīnāṃ prāyaḥ śāstre kārmukatvamupadarśyate; ata evātreyabhadrakāpyīye (sū.a.26) madhurādirasadvārā sarvaguṇān karmāṇi ca dravyasya vakṣyati; kiñca sarvapradhānaṃ yajjīvitaṃ tadeva saṃyogaguṇarūpamityagre tatra guṇagrahaṇaṃ, sa ca saṃyogaguṇaḥ sattvamātmetyādinā prathamamukta eva; viśeṣaguṇeṣu tu dravyaṃ pradhānamiti dravyamucyate- khādīnītyādi| khādīnītyādāvātmā kasmāt pradhānabhūto'pi prathamaṃ noktaḥ? ucyate- śarīrasyeha vyādhyārogyādhikaraṇatayā pradhānatvāttadārambhakāni khādīnyevocyante nātmā, tasya nirvikāratvāt; vacanaṃ hi “nirvikāraḥ parastvātmā” (sū.a.1) ityādi; khādīni ca “mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” (śā.a.1) ityanena krameṇoktāni bhūtānyanāgatāvekṣaṇenocyante 66| ātmādīnāṃ ca yathābhyarhitasya 67 pūrvanirdeśaḥ| dravyasaṅgraha iti karacaraṇaharītakītrivṛtādyasaṅkhyeyabhedabhinnasya kāryadravyasya kāraṇadvārā saṅkṣepa ityarthaḥ| sarvakāryadravyāṇāmapi vyavasthāmāha- sendriyamityādi| nirindriyamityatra niḥśabdo'bhāve, nirmakṣikamitivat| atra sendriyaṃ cetanamityevāvataivārthāpattyā nirindriyamacetanamiti labdhe'pi punastadvacanamevambhūtārthāpatteranaikāntikatvādboddhavyam| yathā navajvare divāsvapnādi niṣiddhaṃ, arthājjīrṇe jvare tadāpadyeta 68, na caivaṃ; tatra teṣāṃ divāsvapnādīnāṃ niṣiddhatvāt; tasmāttrividhaśiṣyabuddhihitatayohyamapi sākṣādevocyate; vadanti hi nyāyavido- “vyākhyānādvaraṃ karaṇam” iti| yadyapi cātmaiva cetano na śarīraṃ, nāpi manaḥ, yaduktaṃ- “cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate” (śā.a.1) iti, tathā'pi salilauṣṇyavat saṃyuktasamavāyena śarīrādyapi cetanam| idameva cātmanaścetanatvaṃ yadindriyayoge sati jñānaśālitvaṃ, na kevalasyātmanaścetanatvaṃ 69; yaduktaṃ- “ātmā jñaḥ, karaṇairyogājjñānaṃ tvasya pravartate” (śā.a.1) iti| atra sendriyatvena vṛkṣādīnāmapi cetanatvaṃ boddhavyaṃ; tathāhi- sūryabhaktāyā yathā yathā sūryo bhramati tathā tathā bhramaṇāddṛganumīyate, tathā lavalī meghastanitaśravaṇāt phalavatī bhavati, bījapūrakamapi śṛgālādivasāgandhenātīva phalavadbhavati, cūtānāṃ ca matsyavasāsekāt phalāḍhyatayā rasanamanumīyate, aśokasya ca kāminīpādatalāhatisukhinaḥ stabakitasya sparśanānumānaṃ; smṛtiścānumānaṃ draḍhayati, yathā- “yo'bhivāditaviprastu nāśiṣaṃ samprayacchati| śmaśāne jāyate vṛkṣo gṛdhrakaṅkopasevitaḥ” iti; tathā “vṛkṣagulmaṃ bahuvidhaṃ tatraiva tṛṇajātayaḥ| tamasā'dharmarūpeṇa 70 cchāditāḥ karmahetunā|| antaḥsañjñā bhavantyete sukhaduḥkhasamanvitāḥ| etadantāśca gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ” (manusmṛti a.1) iti| tathā tantrakāraśca vānaspatyānūkān 71 prāṇino vakṣyati; tenāgamasaṃvalitayā yuktyā cetanā vṛkṣāḥ||48||
sārthā gurvādayo buddhiḥ prayatnāntāḥ parādayaḥ| guṇāḥ proktāḥ ...|49|
samprati guṇānnirdeṣṭumāha- sārthā ityādi| anena trividhā api vaiśeṣikāḥ sāmānyā ātmaguṇāścoddiṣṭāḥ| tatrārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ| yaduktam- “arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ” (śā.a.1) iti| ete ca vaiśeṣikāḥ; yata ākāśasyaiva śabdaḥ prādhānyena, vāyoreva sparśaḥ prādhānyena, evamagnyādiṣu rūpādayaḥ| anyaguṇānāṃ cānyatra darśanaṃ bhūtāntarānupraveśāt 72| vacanaṃ hi- “viṣṭaṃ 73 hyaparaṃ pareṇa” (nyā.da.a.3ā.1sū.66) iti| gurvādayastu gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasthūlasūkṣmasāndradravā viṃśatiḥ| ete ca sāmānyaguṇāḥ, pṛthivyādīnāṃ sādhāraṇatvāt| ete yajjaḥpuruṣīye prāya āyurvedopayuktatvāt parādibhyaḥ pṛthak paṭhitāḥ| buddhiḥ jñānam; anena ca smṛticetanādhṛtyahaṅkārādīnāṃ buddhiviśeṣāṇāṃ grahaṇam| prayatno'nte yeṣāṃ nirdeśe te prayatnāntāḥ; etena cecchādveṣasukhaduḥkhaprayatnānāṃ grahaṇam| vacanaṃ hi- “icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ prayatnaścetanā dhṛtiḥ| buddhiḥ smṛtirahaṅkāro liṅgāni paramātmanaḥ” (śā.a.1) iti| iha cetanādīnāṃ buddhigrahaṇenaiva grahaṇaṃ, śārīre tu cetanādīnāmapi pṛthagātmagamakatvena pṛthak pāṭhaḥ| etacca tatraiva vyākaraṇīyam| parādayo yathā- “parāparatve yuktiśca saṅkhyā saṃyoga eva ca| vibhāgaśca pṛthaktvaṃ ca parimāṇamathāpi ca|| saṃskāro'bhyāsa ityete guṇāḥ proktāḥ parādayaḥ|” (sū.a.26) iti| ete ca sāmānyaguṇā api nātyupayuktatvāttathā buddhiprādhānyāccānte proktāḥ| proktā iti prakarṣeṇa 74 viśeṣaguṇatvādinoktāḥ|49|-
...prayatnādi karma ceṣṭitamucyate||49||
kramāgataṃ karma nirdiśati- prayatnādītyādi| prayatanaṃ prayatnaḥ karmaivādyamātmanaḥ; yathā- “tulyāsyaprayatnaṃ savarṇam” (pā.a.1pā.1sū.9) ityatra vyākhyātam| ādiśabdaḥ prakāravācī| tena saṃskāragurutvādijanyakṛtsnakriyāvarodhaḥ| yadyapi ceṣṭitaṃ prāṇivyāpāra ucyate, tathā'pīha sāmānyena kriyā vivakṣitā| ceṣṭitapadenaiva sarvakarmalābhe siddhe vamanādikarmaniṣedhe ca siddhe prayatnādīti padaṃ susūkṣmaprayatnarūpakarmavyāpitvadyotanārtham 75| anye tu prayatnādīti prayatnakāraṇamiti bruvate, prayatnagrahaṇaṃ ca kāraṇopalakṣaṇaṃ vadanti; tena gurutvādikāryasyāpi karmaṇo grahaṇamiti| prayatnaśabdaścāyurvede'pi karmavacano dṛśyate; “pravṛttistu ceṣṭā kāryārthā, saiva kriyā prayatnaḥ kāryasamārambhaśca” (vi.a.8) iti vacanāt||49||
samavāyo'pṛthagbhāvo bhūmyādīnāṃ guṇairmataḥ| sa nityo yatra hi dravyaṃ na tatrāniyato guṇaḥ||50||
samavāyamāha- samavāya ityādi| samavāyasya cāyaṃ nirdeśa eva lakṣaṇam| tenottaratra dravyādilakṣaṇe punarasya lakṣaṇaṃ na kartavyam| samavāya iti lakṣyanirdeśaḥ, apṛthagbhāva iti lakṣaṇam; apṛthagbhāvaḥ ayutasiddhiḥ, sahaivāvasthānamiti yāvat| yathā- avayavāvayavinoḥ, guṇaguṇinoḥ, karmakarmavatoḥ, sāmānyasāmānyavatoḥ; nahyavayavādīn virahayyāvayavyādaya upalabhyante| apṛthagbhāvameva viśeṣayannāha- bhūmyādīnāṃ guṇairmata iti| bhūmyādīnāṃ bhūmiprakārāṇāṃ; bhūmiśca bhūyasāmādheyānāmādhārā, tenādhāratvodāharaṇārthamuktā; yato bhūmerarthāḥ sarve gurvādiparādyāśca guṇāstathā cāvayavisāmānyaka(dha)rmāṇyapyādheyāni, netaradravye yathoktasarvādheyasampattiḥ| etena bhūmyādīnāmityādhārāṇāṃ, guṇairiti apradhānairādheyaiḥ; ādheyo hyādhārāpekṣayā'pradhānam, apradhāne ca guṇaśabdo yathā- guṇībhūto'yamiti, apradhānamityarthaḥ; tenādhārāṇāmādheyairyo'pṛthagbhāvaḥ sa samavāyaḥ iti| tena pṛthivītvagandhavattvayorapṛthaksiddhayorapyādhārādheyabhāvābhāvānna samavāya ityuktaṃ bhavati| ata evoktaṃ vaiśeṣike yat- “ayutasiddhānāmādhāryādhārabhūtānāṃ yaḥ sambandha ihetipratyayahetuḥ sa samavāyaḥ” (pa.dha.saṃ.dravyapadārthanirūpaṇa) iti| sa nitya iti samavāyo'vināśī| satyapi samavāyināṃ dravyāṇāṃ 76 nāśe samavāyo na vinaśyati| atra hetumāha- yatra hītyādi| yatra dravyaṃ niyataṃ nityaṃ, yathā- ākāśaṃ, na tatra nitya ākāśe'niyato vināśī guṇaḥ, ‘kaścit’ iti śeṣaḥ| evaṃ manyate- nitye vyomni parimāṇamapi tāvannityaṃ, tathā 77 dravyatvamapyākāśagataṃ nityaṃ, tathā nityayorākāśatadguṇayoḥ samavāyalakṣaṇaḥ sambandho'pi nitya eva| evaṃ tatra samavāyasya nityatve siddhe ekarūpatvāt samavāyasyānyatrāpi nityatvameva| na cāśrayadravyanāśe 78 samavāyavināśaḥ| yathā- govyaktivināśe'pi gotvasya sāmānyasya na vināśaḥ| nityasyaiva samavāyasya te te pārthivadravyādayastatra tatra vyañjakā bhavanti sāmānyasyeva vyaktayaḥ| anyaistu nityānityabhedena dvividhaḥ samavāyo vyākhyātaḥ; ayaṃ ca grantho bhūmyādīnāṃ guṇaireva yaḥ sambandhastasyaiva yathāśrutasya pratipādaka iti 79 vyākhyātaṃ; tattu na vyāpakaṃ nāpi vaiśeṣikamatānuyāyīti neha prapañcitam||50||
yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṃ samavāyi yat| taddravyaṃ ...|51|
dravyalakṣaṇamāha- yatretyādi| yatrāśritā yatra samavetāḥ, karma ca guṇāśca karmaguṇāḥ| kāraṇaṃ samavāyi yaditi samavāyi kāraṇaṃ yat, dravyameva hi dravyaguṇakarmaṇāṃ samavāyikāraṇam| samavāyikāraṇaṃ ca tad yat svasamavetaṃ kāryaṃ janayati; guṇakarmaṇī tu na svasamavetaṃ kāryaṃ janayataḥ, ato na te samavāyikāraṇe| etatkarmavattvaṃ hi dravyasya guṇādipañcapadārthavyāvṛttimātralakṣaṇakathanaṃ, na tu sajātīyavyāpakavijātīyavyāvartakalakṣaṇakathanaṃ; yena karmasamavāyo nākāśādīnāṃ vartate 80, tena lakṣaṇānugataṃ 81 vijātīyavyāvṛttaṃ dravyasya lakṣaṇaṃ guṇavattvaṃ samavāyikāraṇatvaṃ ca boddhavyam| yadu(ttū)tpannamātraṃ dravyaṃ prathamakṣaṇe nirguṇaṃ, tadapi dvitīyakṣaṇāvaśyambhāviguṇavattayā tadyogyatvādguṇavadeveti mantavyam| vaiśeṣike'pyucyate- kriyāvadguṇavat samavāyikāraṇaṃ dravyam (vai.da.a.1sū.15) iti| tatrāpi ca yatheha vyākhyātaṃ tathaiva vyākhyātam| 51|-
...samavāyī tu niśceṣṭaḥ kāraṇaṃ guṇaḥ||51||
guṇalakṣaṇamāha- samavāyītyādi| samavāyīti samavāyādheyaḥ; tena vyāpakadravyebhyo niṣkriyebhya ākāśādibhyo guṇasya vyāvṛttiḥ; nahyākāśādayaḥ samavāyādheyāḥ| nirgataśceṣṭāyāḥ niśceṣṭaḥ; ceṣṭānirgatyā ceha ceṣṭāśūnyatvaṃ tathā ceṣṭāvyatiriktatvaṃ cocyate; tena ceṣṭārūpāt karmaṇo vyāvṛttiḥ, tathā kriyādhāratvayogebhyo mūrtadravyebhyo vyāvṛttiḥ siddhā; guṇasya kāraṇamityanena cākāraṇebhyaḥ sāmānyaviśeṣasamavāyebhyo vyāvṛttiḥ siddhā| kāraṇatvaṃ tu vibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādiṣu lakṣaṇīyeṣu guṇeṣu nāsti, tena bhāgāsiddhaṃ lakṣaṇaṃ syāt, ataḥ kāraṇatveneha bhāvarūpakāraṇāvyabhicāri sāmānyavattvaṃ lakṣaṇatayā 82 boddhavyam| tacca sāmānyavattvaṃ sarvaguṇavyāpakaṃ sāmānyādivyāvartakaṃ ca, sāmānyādīnāṃ sāmānyavattvābhāvāt| athavā 83 vibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādyantarāṇāṃ kāraṇatvadarśanādvibhudravyaparimāṇāntyāvayavirūpādāvapi kāraṇatvayogyatvamastyeveti na bhāgāsiddhatā kāraṇatvasya; kiṃvā yogipratyakṣajñānahetutayā vibhudravyaparimāṇādīnāmapi kāraṇatvaṃ boddhavyam| evambhūtaṃ ca kāraṇatvaṃ yadyapi sāmānyādiṣvapi 84 kvacidanugamyate, tathā'pi ‘samavāyī tu’ iti padena samavāyādhāratā tathā samavāyādheyatā ca yugapadvipakṣitā; tena samavāyakevalādhārasya vibhudravyasya tathā samavāyakevalādheyasya sāmānyādeśca vyudāsaḥ siddho bhavati||51||
saṃyoge ca vibhāge ca kāraṇaṃ dravyamāśritam| kartavyasya kriyā karma karma nānyadapekṣate||52||
karmalakṣaṇamāha- saṃyoga ityādi| saṃyoge ca vibhāge ca yugapat kāraṇam| tena saṃyoge uttaradeśasaṃyogakārake vibhāgākāraṇe, tathā vibhāge ca vibhāgajavibhāgamātrakāraṇe saṃyogākāraṇe vyāvṛttiḥ siddhā| dravyamāśritamiti svarūpamātrakathanaṃ vyākhyeyaṃ, dravyavyāvṛttistu 85 ‘karma nānyadapekṣate’ ityanenaiva siddhā 86| asyāyamartho yat- karma utpannaṃ svāśrayasya dravyasya pūrvadeśavibhāge uttaradeśasaṃyoge ca kartavye nānyatkāraṇaṃ paścātkālabhāvyapekṣate; dravyaṃ tu yadyapi saṃyogavibhāgakāraṇaṃ yugapadbhavati, tathā'pi tadutpannaṃ sadyadā karmayuktaṃ bhavati tadaiva saṃyogavibhāgakāraṇaṃ syāt 87; karma tūtpannaṃ karotyeva paraṃ saṃyogavibhāgau na tu kāraṇāntaraṃ 88 paścādbhāvyapekṣate, saṃyogavibhāgāśrayapratyāsattiṃ tvapekṣate, sā ca pūrvasiddhaiveti na caramabhāvikāraṇāntarāpekṣatā 89 karmaṇaḥ| atha karmaśabdena vamanādīnāṃ tathā'dṛṣṭasya tathā kriyāyāścābhidhīyamānatvāt kasya karmaṇa idaṃ lakṣaṇamityata āha- kartavyasya kriyā karmeti| etena kriyārūpasya karmaṇa idaṃ lakṣaṇaṃ nādṛṣṭāderiti||52||
ityuktaṃ kāraṇaṃ...|53|
prakaraṇamupasaṃharati- itītyādi| iti samāptau; tenaitāvadeva sāmānyādiṣaṭkaṃ sarvasyaiva kāryajātasya kāraṇaṃ, nānyat kāraṇamasti|53|-
... kāryaṃ dhātusāmyamihocyate| dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam||53||
kāraṇaṃ sāmānyenābhidhāyāyurvedopayuktaṃ kāryamāha- kāryamityādi| dhātusāmyam ārogyaṃ; vakṣyati hi- “vikāro dhātuvaiṣamyaṃ sāmyaṃ prakṛtirucyate| sukhasañjñakamārogyam” (sū.a.9) ityādi| ihetyāyurvede; tenānyatrānyadapi ghaṭādi kāryamucyate| iha tu kimiti tat kāryaṃ nocyata ityāha- dhātusāmyetyādi| cakāro hetau| dhātusāmyakriyaiva yasmādāyurvedaprayojanaṃ, tasmādāyurvede dhātusāmyameva kāryamucyate prayojanaṃ kathyate; anyattvavivakṣitatvāttathā'pradhānatvācca neha kāryatvenocyate||53||
kālabuddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca| dvayāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ trividho hetusaṅgrahaḥ||54||
samprati sāmānyena kāraṇamuktaṃ tadāyurvedopayuktadvāreṇa vaktavyaṃ; tatra vyādhikāraṇameva tāvadagre'bhidhīyate- kāletyādinā sūtrakramānurodhāt| sūtraṇaṃ hi “hetuliṅgauṣadhajñānam” (sū.a.1) iti| kālaḥ śītoṣṇavarṣalakṣaṇaḥ, buddhiḥ prajñā, indriyārthāḥ śabdasparśarūparasagandhāstatsahacaritāni dravyaguṇakarmāṇīndriyadvāropayujyamānāni ca; teṣāṃ kālādīnāṃ yogaḥ sambandhaḥ| tasya viśeṣaṇatrayaṃ- mithyā na cāti ceti| tena kālādīnāṃ mithyāyogaḥ, naca yogaḥ ayoga ityarthaḥ, ati ca yogaḥ atiyoga ityarthaḥ| dvayāśrayāṇāmiti manaḥśarīrāśrayāṇām| etacca manaḥśarīrādhiṣṭhānatvaṃ pṛthaṅmilitaṃ ca boddhavyam| trividha ityayogātiyogamithyāyogarūpaḥ| hetusaṅgrahaḥ hetusaṅkṣepaḥ| ete ca kālādīnāmatiyogāyogamithyāyogāstisraiṣaṇīye “tatrātiprabhāvatāṃ” (sū.a.11) ityādinā granthena suvyaktaṃ vācyā iti neha vivriyante| kālagrahaṇaṃ tvihādau kṛtaṃ, kālasya duṣparihāratvāt| tadanu buddhirucyate, buddhyaparādhasyaivendriyārthātiyogādihetutvāt; vakṣyati hi- “prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣevate” (sū.a.28) iti; evaṃ ca yadyapyasātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhe praviśati, tathā'pi pratyāsannakāraṇatvādasātmyendriyārthasaṃyogenaivāyaṃ 90 pṛthak tantre sūcyate, prajñāparādhastvasātmyendriyārthasaṃyogavyatiriktakāyavāṅmanaḥkriyāparādhe vartate| atra cādharmo'pi vyādhiheturasti, yaduktaṃ- “kriyāghnāḥ karmajā rogāḥ” (śā.a.1) ityādi; tasya cādharmasya kālagrahaṇenaiva grahaṇaṃ kecinmanyante; tanna, tisraiṣaṇīye prajñāparādhenaivādharmagrahaṇāt| tatra hi, anṛtavacanābhidhyādivāṅmanomithyāyogarūpaḥ prajñāparādhaviśeṣa uktaḥ; natvanṛtavacanādīnāṃ svarūpeṇa vyādhikartṛtvaṃ, kintvadharmotpādāvāntaravyāpārāṇāmeva; tena prajñāparādha evādharmotpādāvāntaravyāpāraḥ karmajarogeṣu kāraṇaṃ, yāga iva dharmotpādāvāntaravyāpāraḥ svarge| yattūcyate- kālapariṇāmajāyamānatvāt karmajavikārāṇāṃ kālajatvaṃ, yaduktaṃ- “kālasya pariṇāmena jarāmṛtyunimittajāḥ| rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ” (śā.a.1) iti; tanna, tathā satyasātmyendriyārthasaṃyogajasyāpi kiñcitkālapariṇāmajāyamānasya kālajatvaṃ syāt| naca kālātiyogādyabhidhāyigranthe 91 tisraiṣaṇīye karmāvarodhaḥ kathamapi pratibhāti| katidhāpuruṣīye tu “dhīdhṛtismṛtivibhraṃśaḥ samprāptiḥ kālakarmaṇām| asātmyendriyasaṃyogā vijñeyā rogahetavaḥ” (śā.a.1) ityabhidhāya svābhāvikānāṃ rogāṇāṃ tathā karmajānāṃ ca kālaja evāvarodhaḥ kṛtaḥ| uktaṃ hi tatra- “kālasya pariṇāmena jarāmṛtyunimittajāḥ| rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ” (śā.a.1) iti, tathā “nirdiṣṭaṃ daivasañjñaṃ tu karma yat paurvadaihikam| hetustadapi kālena rogāṇāmupalabhyate” (śā.a.1) iti| atrāpi buddhimithyāyogarūpaḥ prajñāparādha eva rogajanakakarmakāraṇam| kālaviśeṣaprāptyā 92 tu yeṣāṃ vyādhīnāmāgamo bhavati, te kālamithyādiyogajanyā vā bhavantu, asātmyendriyārthaprajñāparādhajanyā vā; sarva evāviśeṣeṇa kālakṛtābhivyaktimātraparigrahaṇāttatra 93 kālasamprāptijanyā ityuktā gadāḥ| tathāhi- tatra santatādijvarā api kālajanyā evoktāḥ| vacanaṃ hi- “santataḥ 94 satato'nyedyustṛtīyakacaturthakau| sve sve kāle pravartante kāle hyeṣāṃ balāgamaḥ” (śā.a.1) iti| naca santatādau kālasya mithyāyogādayaḥ kāraṇatvenopalabhyante, kintarhyasātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhāveva; tathā svābhāvikeṣu ca rogeṣu na kālamithyāyogādayaḥ kāraṇatvenopalabhyante; tasmānna tatra kālamithyāyogādijanyāḥ kālajatvenācāryasyābhipretāḥ, kintu kālābhivyañjanīyāḥ kālajāḥ; ata eva ca tatra “samprāptiḥ kālakarmaṇām” (śā.a.1) iti paṭhitaṃ 95 natu “kālo mithyā na cāti ca” iti paṭhitam 96| kiñca tatrāpi kālamabhidhāyāpi karmaṇāmiti padaṃ pṛthak paṭhitvā 97 kāle jātaḥ karmajaḥ pṛthageva sūcitaḥ| kiñca, unmādanidāne sākṣādevācāryeṇa karmajasya prajñāparādhajatvamuktam| vacanaṃ hi- “prajñāparādhāt sambhūte vyādhau karmaja ātmanaḥ| nābhiśaṃsedbudho devānna pitṝnna ca rākṣasān” (ni.a.7) iti| janapadoddhvaṃsanīye'pyuktaṃ- “tasyamūlamadharmaḥ, tanmūlaṃ cāsatkarma pūrvakṛtaṃ, tayoryoniḥ prajñāparādha eva” (vi.a.3)| (tadevaṃ 98 karmāpekṣadvayamupadarśitaṃ,) balābalaṃ tu vidvāṃsaḥ svayameva nirlocayiṣyanti| idaṃ tvatra cintyatāṃ- svābhāvikānāṃ kṣutpipāsādīnāṃ tathā kālasamyagyoge'pi jāyamānānāṃ doṣacayaprakopāṇāṃ kva praveśo bhavatu; na tāvat kālaje, yataḥ kālo hi tatra samyagyukta eva, kālasamyagyogaśca na vyādhikāraṇamiti siddhāntaḥ; atha kālapratiniyatastatrāsātmyendriyārthasaṃyoga eva kāraṇamiṣyate, tathā'pyevaṃ sati kālamithyāyogādāvapyasātmyendriyārthasaṃyoga eva kāraṇamiti vaktuṃ pāryate; tasmādasminmārge evaṃ buddhirvalate 99 - yat- sahajānāṃ vikārāṇāṃ niṣpratikriyatvenehāyogādijanyatvenāvarodho na kṛta eva, kālasvabhāvajā api sahajā eva; yā tvatra pratikriyā kālasvabhāvajānāmanāgatānāṃ bhāvānāṃ 100 sattvaguṇadravyasevādirūpā tathā svābhāvikānāṃ ca kṣutpipāsājarādīnāṃ kālabhojanarasāyanādirūpā, tasyā akaraṇe sati kālasvabhāvajasya rogasya prādurbhāvaḥ prajñāparādhajanya eva, ucite hi kāle kartavyākaraṇaṃ prajñāparādha eva; uktaṃ hi katidhāpuruṣīye'pi prajñāparādhasaṅgrahe- “karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām” (śā.a.1) iti| anye tu mithyāyogādiśūnyakālavidyamānatvena kāla evāvarodha eṣāṃ vikārāṇāmiti katidhāpuruṣīye vakṣyamāṇagranthasya yathāśrutārthaparigrahādvarṇayanti| naceti cakārāddhīnayogaṃ gṛhṇāti| vakṣyati hi- “mithyātihīnaliṅgebhyo yo vyādhirupajāyate” (śā.a.1) iti| hīnayogasya tu sākṣādapaṭhanamayogaprabhedatvāt; svalpayoge(go)'pyayogo bhavati, yathaikataṇḍulābhyavahāre'naśanamucyate||54||
śarīraṃ sattvasañjñaṃ ca vyādhīnāmāśrayo mataḥ| tathā sukhānāṃ, yogastu sukhānāṃ kāraṇaṃ samaḥ||55||
dvayāśrayāṇāmityanenoktamāśrayaṃ darśayati- śarīramityādi| atra śarīramādau kṛtaṃ, śarīrarogādhikāreṇaivāsya tantrasya pravṛttatvāt| sattvasañjñaśabdena mana ucyate; kiṃvā sattvaśabdenaiva manasi labdhe sañjñāśabdenātmaśarīrasambaddhaṃ 101 mana ucyate, śarīrādyasambandhasya 102 manaso vyādhyanāśrayatvāt| asamāsena ca pṛthagapi śarīramanasorvyādhyāśrayatvaṃ darśayati| yataḥ kuṣṭhādayaḥ 103 śārīrā eva, kāmādayastu mānasāḥ, unmādādayaśca dvayāśrayāḥ| ārogyasyāśrayaṃ hetuṃ cāha- tathā sukhānāmityādi| sukhānāmiti ārogyāṇām| vacanaṃ hi- “sukhasañjñakamārogyaṃ vikāro duḥkhameva tu” (sū.a.9) iti| tatheti śarīraṃ manaśca, tatra śarīrarogābhāvarūpasyārogyasya śarīramāśrayaḥ, mānasarogābhāvasya tu manaḥ| yogastu samaḥ kālabuddhīndriyārthānāṃ samyagyogarūpastathā sukhānāmārogyāṇāṃ kāraṇam| sukhānāmiti sukhapadābhidheyānāṃ ca rogābhāvānāṃ bahutvaṃ niṣedhyarogabahutvādeva boddhavyam| idameva hyabhāvānāṃ bahutvaṃ yanniṣedhyabhāvabahutvam| nanu “āyurvedāgamo hetuḥ” (sū.a.1) ityādāvadhyāyārthasaṅgrahe vyādhyāśrayo na saṅgṛhītaḥ, tat kimidamanārṣaṃ? na, hetavaścetyanena vyādhyāśrayarūpasyāpi hetostatra saṅgrahaṇam||55||
nirvikāraḥ parastvātmā sattvabhūtaguṇendriyaiḥ| caitanye kāraṇaṃ nityo draṣṭā paśyati hi kriyāḥ||56||
sattvamātmā śarīraṃ ceti vacanena trayamupāttam, atra śarīramanasī vyādhyāśrayatayokte 104, ātmanastu kā vyavasthetyāha- nirvikāra ityādi| nirvikāro nirvikṛtiḥ, tena nīrogatvamātmanaḥ| para iti sūkṣmaḥ śreṣṭho vā, tena sattvaśarīrātmamelakarūpo ya ātmaśabdenocyate taṃ vyāvartayati; yaduktaṃ- “saṃyogapuruṣasyeṣṭo viśeṣo vedanākṛtaḥ” (śā.a.1) iti| saṃyoge'pi cātmādīnāṃ manasyeva vedanā bhavati, sā tu manaḥsaṃyukte ātmanyapi sambaddhetyucyate, tena “nirvyathe cāntarātmani” (sū.a.22) iti vacanaṃ nirvyathe manasīti syāt 105; tathā śarīrādāvapyātmaśabdo vartate, tadvyavacchedārthaṃ para iti padam| uktaṃ hyanyatra- “brahmendravāyvagnimanodhṛtīnāṃ dharmasya kīrteryaśasaḥ śriyaśca| tathā śarīrasya śarīriṇaśca syāddvādaśasviṅgita ātmaśabdaḥ” iti| nanu, yadyātmā nirvikārastat kiṃ jñānarūpo'pyasya vikāro'sti vā nāstītyāha- sattvetyādi| sattvaṃ manaḥ, bhūtaguṇāḥ śabdādayaḥ, indriyāṇi cakṣurādīni, etaiḥ karaṇabhūtaiścaitanye kāraṇaṃ bhavatyātmā| caitanyaṃ cātmani jāyate vyajyate vā| ata eva ca sattvādīnāṃ jñānakāraṇānāṃ sarvatrāsambhavāt sarvagate'pyātmani na sarvatra pradeśe jñānaṃ bhavati| nanu yadi caitanyavānātmā, tadā kadācijjñānavān kadācidajña ityanityaḥ syādityāha- nitya iti| nityasyāpyātmano jñānamanityaṃ; naca dharmānityatve dharmiṇo'pyanityatvaṃ, nahyākāśaguṇaśabdānityatve'pyākāśasyāpyanityatvamiti bhāvaḥ| nityatvaṃ cātmanaḥ pūrvāparāvasthānubhūtārthapratisandhānāt; nahyanitye jñātari pūrvānubhūtamarthamuttaro jñātā pratisandhatte 106; nahi devadattabuddhamarthaṃ yajñadatto'vagatatvena pratisandadhāti| nanu, dṛśyate jñānavataḥ sukhopalabdhāvanurāgalakṣaṇo vikārastathā duḥkhopalabdhau ca dveṣalakṣaṇaḥ, tat kathaṃ sukhaduḥkhopalabdhāvayamātmā nirvikāra ityāha- draṣṭā paśyati hi kriyā iti| draṣṭā sākṣī; tena yatiryathā paramaśāntaḥ sākṣī sañjagataḥ kriyāḥ sarvāḥ paśyanna rāgadveṣādinā yujyate, tathā''tmā'pi sukhaduḥkhādyupalabhamāno'pi na rāgādinā yujyate; dṛśyamānarāgādivikārastu manasi, prākṛtabuddhau vā sāṅkhyadarśanaparigrahādbhavatīti bhāvaḥ| sāṅkhyamate ca manaḥśabdena buddhirantaḥkaraṇaṃ ca gṛhyate||56||
vāyuḥ pittaṃ kaphaścoktaḥ śārīro doṣasaṅgrahaḥ| mānasaḥ punaruddiṣṭo rajaśca tama eva ca||57||
samprati vikārāśrayaṃ tathā vikārasya vyavahitaṃ ca hetumabhidhāya pratyāsannaṃ doṣarūpahetumāha- vāyurityādi| atra pradhānatvādagre vāyuruktaḥ, prādhānyaṃ cāśubhūridāruṇavikārakartṛtvāt; vacanaṃ hi- ‘āśukārī muhuścārī’ (su. ni. a. 1) iti; tathā aśītiṃ vātajān vikārān, catvāriṃśat pittavikārān, viṃśatiṃ ca kaphajān vakṣyati hi mahārogādhyāye (sū. a. 2)| vātamanu pittaṃ pradhānaṃ, śarīramūlabhūtāgnihetutvāttathā kaphādhikavikārakartṛtvāttathā kaphāpekṣayā cāśukāritvāt| asamāsakaraṇaṃ tu pṛthagapi vāyvādīnāṃ rogakartṛtvopadarśanārtham| śārīra iti mānasadoṣavyavacchedārtham| saṅgraha iti “dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ” (sū.a.17) ityādivakṣyamāṇaprapañcasya saṅkṣepaḥ| nanu, śoṇitasyāpi doṣatvānnāyaṃ saṅgrahaḥ sādhuḥ, yato raktasyāpi vātādivadviśiṣṭahetulakṣaṇavikāracikitsitanirdeśaḥ kṛtaḥ; tatra hetunirdeśo yathā- “kāle cānavasecanāt” (sū.a.24/9) ityādi, lakṣaṇaṃ ca yathā- “tapanīyendragopābhaṃ padmālaktakasannibham” (sū.a.24/22) ityādi, raktavikārāśca raktārśaḥpradararaktapittādaya uktāḥ, upakramaśca “srāvaṇaṃ śoṇitasya tu” (sū.a.24/18) ityādinoktaḥ, tathā doṣasañjñā ca carake kṛtā, yaduktaṃ- “kaphe vāte jitaprāye pittaṃ śoṇitameva vā| yadi kupyati vātasya kriyamāṇe cikitsite|| yatholbaṇasya doṣasya tatra kāryaṃ bhiṣagjitam” (ci.a.5/27) iti; tathā ca tantrāntare'pi śalye śoṇitaṃ doṣatvenoktaṃ- “tairetaiḥ śoṇitacaturthaiḥ” (su.sū.a.21) iti vacanāt| naivaṃ, doṣo hi svatantradūṣaṇātmaka ucyate; yato na vātādayo vṛddhāḥ kiñcidapekṣya dūṣayanti kintu svata eva, śoṇitaṃ tu duṣṭavātādisaṃsargamapekṣyaiva dūṣakaṃ bhavati, na hi śoṇitaṃ vikṛtavātādisambandhamantareṇa vikṛtaṃ bhavati; sarvadā 107 vātādijanakaireva śoṇitaduṣṭeḥ; tathā sarvadā vātādilakṣaṇayuktasyaiva śoṇitasya duṣṭatvāt; yaśca hetvādiviśeṣa uktaḥ sa vātādiyuktasyaiva śoṇitasya bhavati; tena vātādaya eva tatrāpi dūṣaṇātmakāḥ, śoṇitaṃ tu svapramāṇātiriktamapi dūṣyameva; na ca dūṣyasya hetvādayo viśiṣṭā na bhavanti, yato māṃsādīnāmapi hetvādiviśeṣo'sti; yathā māṃsaduṣṭau- “māṃsavāhīni duṣyanti bhuktvā ca svapatāṃ divā” (vi.a.5) ityādi vakṣyati; māṃsaduṣṭilakṣaṇaṃ “śṛṇu māṃsapradoṣajān” (sū.a.28) ityādinā vividhāśitapītīye vakṣyati yān vikārāste jñeyāḥ, yata etāneva māṃsadoṣavikārān srotovimāne māṃsaduṣṭilakṣaṇatvenātideśādabhidhāsyati, duṣṭamāṃsavikārāścādhimāṃsārbudādaya uktāḥ; upakramaśca “māṃsajānāṃ tu saṃśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca” (sū.a.28) ityuktaḥ| tasmāddūṣyādhikāre 108 doṣakṛte kārye dūṣyeṇa vyapadeśaḥ- raktajo'yaṃ, māṃsajo'yamityādi; yathā- snehādhāreṇa vahninā dagdhe snehadagdha iti vyapadeśaḥ| doṣasañjñā tu pīḍākartṛtvasāmānyādadoṣe'pi syāt 109; yathā- “svayaṃ pravṛttaṃ taṃ doṣamupekṣeta hitāśanaiḥ” (ci.a.5/46) ityatra purīṣameva doṣatvenoktam| suśrute tu śoṇitasya doṣatvaṃ vraṇeṣu prāyaḥ śoṇitaduṣṭidarśanādupacaritamevoktam| yataḥ pradeśāntare vraṇapraśne vātādayastraya eva tatrāpyuktāḥ- “vātapittaśleṣmāṇa eva devasambhavahetavo bhavanti” (su.sū.a.21) ityādinā| kiñca yadi śoṇitaṃ doṣaḥ syāttadā vātādivatprakṛtyārambhakaṃ syāt, nacārabhate; tasmāttraya eva doṣā iti siddham| mānasadoṣamāha- mānasaḥ punarityādi| punaḥśabdo'vadhāraṇe, tena mānasa uddiṣṭa eva paraṃ na śārīradoṣavat prapañcitaḥ, mānasadoṣāṇāmasmiṃstantre kāyacikitsārūpe'prāstāvikatvāditi bhāvaḥ| ādau raja uktaṃ prādhānyāt; vacanaṃ hi- “nārajaskaṃ tamaḥ pravartate” (vi.a.6) iti| evaśabdena sattvākhyaguṇasyādoṣatvamavadhārayati, sattvaṃ hyavikāri||57||
praśāmyatyauṣadhaiḥ pūrvo daivayuktivyapāśrayaiḥ| mānaso jñānavijñānadhairyasmṛtisamādhibhiḥ||58||
samprati doṣapraśamakāraṇamāha- praśāmyatītyādi| pūrva iti śārīraḥ| doṣagrahaṇena tajjanyā vyādhayo'pi gṛhyante, vikṛtadoṣādananyatvādvyādhīnām| daivamadṛṣṭaṃ, tadāśritya yadvyādhipratīkāraṃ karoti taddaivavyapāśrayaṃ balimaṅgalādi; etacca prathamamuktaṃ sadyo'kleśena ca vyādhipraśamakatvāt| yuktiḥ yojanā; śarīrabheṣajayorhito yo yogastadapekṣaṃ saṃśodhanasaṃśamanādi yuktivyapāśrayamucyate| jñānam adhyātmajñānaṃ, vijñānaṃ śāstrajñānaṃ 110, dhairyam anunnatiścetasaḥ, smṛtiḥ anubhūtārthasmaraṇaṃ, samādhiḥ viṣayebhyo nivartyātmani manaso niyamanam||58||
rūkṣaḥ śīto laghuḥ sūkṣmaścalo'tha viśadaḥ kharaḥ| viparītaguṇairdravyairmārutaḥ sampraśāmyati||59|| sasnehamuṣṇaṃ 111 tīkṣṇaṃ ca dravamamlaṃ saraṃ kaṭu| viparītaguṇaiḥ pittaṃ dravyairāśu praśāmyati||60|| guruśītamṛdusnigdhamadhurasthirapicchilāḥ| śleṣmaṇaḥ praśamaṃ yānti viparītaguṇairguṇāḥ||61||
samprati śarīrarogādhikārapravṛttatvādasya tantrasya śārīrarogajanakavātādilakṣaṇaṃ bheṣajaṃ cāha- rūkṣa ityādi| pradhānatvādagre vāyorabhidhānam| rūkṣādīnāṃ jyāyastvādabhidhānaṃ, tena dāruṇādayo'pi guṇā boddhavyāḥ; rūkṣatvaṃ ca vāyāvadhikaṃ, snehasādhyatvādvāyoḥ; ato rūkṣatvamagre'bhihitam| yadyapi vaiśeṣike'nuṣṇāśīto vāyuḥ, tathā'pīha śītena vṛddhidarśanāduṣṇena ca praśamadarśanāttathā kevalavātārabdhe roge śītadarśanācca śīta eva vāyuḥ; yacca pittayuktasyoṣṇatvaṃ, tadyogavāhitvāt; yathā pāṣāṇasya yena dravyeṇa śītenoṣṇena vā yogo bhavati tadguṇānuvidhānaṃ, tathā vāyorapi| viparītā vātaguṇapratipakṣā guṇā yasya tadviparītaguṇaṃ; guṇaśabdena ceha dharmavācinā rasavīryavipākaprabhāvāḥ sarva eva gṛhyante, tena prabhāvādapi yadvātaviparītaṃ tadapi gṛhyate| anye tvekaviparītaśabdalopādviparītaṃ viparītaguṇaṃ ca grāhayanti; tena viparītagrahaṇāt prabhāvaviparītaṃ gṛhyate, guṇavaiparītyādvipākādayo gṛhyante| nanu viparītaguṇabhūyiṣṭhairapi vātādīnāṃ praśamo bhavati, yato na hi sarvaṃ bheṣajaṃ vātādīnāṃ sarvātmanā viruddhaṃ bhavati; uktaṃ hi- “viruddhaguṇasannipāte hi bhūyasā'lpamavajīyate” (vi.a.1) iti; tat kimiti viruddhaguṇabhūyiṣṭhasyāgrahaṇam? ucyate- viruddhaguṇabhūyiṣṭhasyāpi viparītaguṇaśabdenaiva grahaṇāt| viparītaguṇabhūyiṣṭhe'pi ye viparītā alpā abalā vā guṇāste svakāryākartṛtvādavyapadeśyā eva; kiṃvā sarvathā viparītaguṇairadhikā praśastā ca śāntirbhavati, ata eva sampraśabdau śīghrasamyakpraśamārthābhidhāyakau kṛtau; viparītaguṇabhūyiṣṭhairna tathā śāntirbhavati, ata eva sampraśabdābhyāṃ na tat sākṣāduktam| evaṃ ca vyākhyānaṃ pittaśleṣmaṇorapi kartavyam| sasnehamiti īṣatsnehaṃ, tena pitte sarpiṣaḥ snigdhasya bheṣajatvamupapannam| amlarasatā ceha pittasyocyate, aptejaḥsamārabdhatvāt 112 pittasya; suśrute tu kaṭutvameva pittasyoktam, amlatā ca vidagdhasya pittasyoktā| yaduktaṃ- “vidagdhaṃ cāmlameva ca” (su.sū.a.21) iti| evaṃ sasnehatāyāmapi pittasya suśrutasvaraso nāsti| etacca snigdhatvamamlatvaṃ ca jalānalārabdhatvāt pittasyopapannameva, suśrute tu tejorūpapittābhiprāyeṇaiva tannirastaṃ bhavati| śleṣmaṇo viparītaguṇairguṇānāṃ praśama ucyate, na punaḥ śleṣmaṇaḥ praśamo'bhidhīyate; kasmādevamucyate? guṇapraśamanena ca guṇipraśamo guṇavṛddhyā ca guṇivṛddhirbhavatīti sūcanārtham| yata uṣṇena śītapraśame kriyamāṇe śītādhārasyodakabhāgasyāvaśyameva praśamaḥ kriyate||59-61||
viparītaguṇairdeśamātrākālopapāditaiḥ| bheṣajairvinivartante vikārāḥ sādhyasammatāḥ||62|| sādhanaṃ na tvasādhyānāṃ vyādhīnāmupadiśyate|63|
viparītaguṇairapyalpamātraistathā'viparītadeśakālādipratibaddhaiśca na praśamo bhavatītyāha- viparītetyādi| deśo bhūmirāturaśca, mātrā anapāyiparimāṇaṃ, kālo nityagaḥ ṛtvādirāvasthiko bālyādiśca; deśādyapekṣayā yathocitatvena kalpito deśamātrākālopapāditaḥ| upapāditairiti caurādiko ṇic; kiṃvā vaidyenopapāditaiḥ| atra deśagrahaṇādbalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtīnāṃ grahaṇaṃ, kālagrahaṇādvayaso'pi grahaṇaṃ, doṣastu praśamanīyatayaiva gṛhītaḥ, bheṣajaṃ tu sākṣādevoktam; evaṃ doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāṃ parīkṣyāṇāṃ daśavidhānāṃ sarveṣāmeva grahaṇaṃ bhavati| sādhyatvena prāmāṇikānāṃ sammatāḥ sādhyasammatāḥ; etenājñenājñānādye sādhyatvena gṛhītāste nirākriyante| yattu samyaggrahaṇena yāpyayāpanamucyate tannātisundaraṃ, vinivartanta iti vacanāt; na ca yāpyayāpanaṃ vinivṛttiḥ| asādhye bheṣajanivṛttimāha- sādhanamityādi| nanvasādhyānāmapi sādhanaṃ dṛṣṭaṃ, yato'riṣṭavāṃstāvadavaśyaṃ mṛtyugṛhītatvenāsādhyaḥ; yaduktaṃ- “ariṣṭaṃ cāpi tannāsti yadvinā maraṇaṃ bhavet| maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṃ.a.2); utpannāriṣṭasādhanaṃ 113 ca suśrute proktaṃ- “dhruvaṃ tvariṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇaistat kilāmalaiḥ| rasāyanatapojapyatatparairvā nivāryate” (su.sū.a.28) iti; tathā cāha bhagavānagastyaḥ- “rasāyanatapojapyayogasiddhairmahātmabhiḥ| kālamṛtyurapi prājñairjīyate nālasairnaraiḥ” iti; tathā'nyatrāpyuktaṃ- “jātā'riṣṭo'pi jīvati” iti| atrāhureke- dvividhamariṣṭaṃ niyatamaniyataṃ ca; tatra yanniyataṃ tadasādhyameva, ata evoktaṃ “na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte” (iṃ.a.2); atra jātasyeti vacanānniyatasyeti gamyate; yattvaniyatamariṣṭaṃ tatprati suśrutāgastyavacanayorarthavattā| carake'pyaniyatamariṣṭamuktaṃ; yathā- saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate (iṃ.a.9) iti| anye tu bruvate- saṃśayaprāptamiti uktibhedamātramatra; tena sarvāriṣṭaṃ mārakamevāsati rasāyanādau, rasāyanatapaḥprabhṛtayastu prabhāvātiśayayogāditarakriyayā'sādhyamapi sādhayanti; taccāriṣṭanivāraṇaṃ viraleṣveva puruṣātiśayeṣu nandikeśvarādiṣu dṛṣṭaṃ, na sarvapuruṣaistacchakyamato jātāriṣṭānāmasādhyataiva tantre procyate| yattu kaiściducyate- niyatāyuṣo mṛtyurariṣṭapūrvo bhavati, aniyatāyuṣastvariṣṭaṃ vinaiva mṛtyurbhavati| tanna, “maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram” (iṃ.a.2) iti vacanāt| yaducyate- aniyatāyuṣaḥ satyapi riṣṭaprādurbhāve samyakkriyopapādanājjīvitena bhavitavyaṃ, yato'niyatāyuṣaḥ puruṣakārāparādhādeva paraṃ mṛtyurbhavati, samyakkriyāyāṃ ca puruṣakārāparādho nāsti| tanna, nahyaniyatāyuṣaḥ sarvadaiva puruṣakārasādhyāḥ, kintu yathocitakālakriyamāṇasvasthāturahitasevārūpapuruṣakārasādhyāḥ; tena yathocitakāle hitāsevanādasādhyatvayukte vyādhau riṣṭe jāte kiṃ bheṣajamatītakālakriyamāṇamapakrānte 114 salila iva setubandhaḥ kariṣyatīti| tasmādasādhyānāṃ sādhanaṃ nopadiśyata iti sādhu||62||-
bhūyaścāto yathādravyaṃ guṇakarmāṇi vakṣyate||63||
kimetānyeva guṇakarmāṇi, utāparāṇyapītyāha- bhūyaścetyādi| guṇānāṃ karmāṇi guṇakarmāṇi| yathādravyamiti yasmin yasmin dravye yadyadguṇakarma tattattasmiṃstasmin dravye'nnapānādau kṛtsne vā tantre vakṣyate ‘ācārya’ iti śeṣaḥ; vakṣyate iti brūño vacirādeśāt prayogaḥ| kiṃvā yathādravyamiti yathāhetuṃ; tadyathā- gurukharakaṭhinādiguṇabahulaṃ pārthivadravyaṃ, teṣāṃ ca pārthivānāṃ guṇānāṃ karma upacayasaṅghātagauravādīti||63||
rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||64||
samprati doṣānabhidhāya tatpraśamanapradhānān rasān vaktumudyato rasalakṣaṇapūrvakaṃ rasotpattikramamāha- rasanārtha ityādi| rasyata āsvādyata iti rasaḥ| rasanārtha iti jihvāgrāhyaḥ| etacca ṣaṇṇāmapi rasānāmanugataṃ rūpādiṣu ca vyāvṛttatvāt sādhulakṣaṇam| tasyeti rasasya| dravyamiti ādhārakāraṇam| dravyaśabdo hyādhārakāraṇavācī; yathā- “pañcendriyadravyāṇi” (sū.a.8) iti| kṣitistatheti yathā āpa ādhārakāraṇaṃ tathā kṣitirapi| ‘apkṣitī’ iti vaktavye kṣitistathetivacanāt 115 kṣiterādhārakāraṇatvamamukhyamiti darśayati| yenāpo hi nisargeṇa rasavatyaḥ| tathā hyātreyabhadrakāpyīye “saumyāḥ khalvāpaḥ” (sū.a.26) ityādinā jala eva rasasya vyaktiriti 116 darśayati| suśrute'pyuktaṃ- “tasmādāpyo rasaḥ” (su.sū.a.42) iti| kṣitistvapāmeva rasena nityānuṣaktena rasavatītyucyate| yato nityaḥ kṣitijalasambandhaḥ; vacanaṃ hi- “viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇa” (nyā.da.3/1/60) iti| asyārthaḥ- khavāyvagnijalakṣitīnāmuttarottare bhūte pūrvapūrvabhūtasya nityamanupraveśaḥ, tatkṛtaśca khādiṣu guṇotkarṣaḥ| rasasya kiṃ vyaktāvapkṣitī kāraṇaṃ kiṃvā viśeṣe ityāha- nirvṛttāvityādi| nirvṛttau ceti abhivyaktau| etena raso'bhivyajyamāno jalakṣityādhāra eva vyajyata iti darśayati| cakārādviśeṣe'pi madhurādilakṣaṇe apkṣitī pratyayau| tena “somaguṇātirekānmadhuraḥ, pṛthivyagniguṇātirekādamlaḥ” (sū.a.26) ityādinā jalapṛthivyorapi viśeṣakāraṇatvaṃ vakṣyamāṇamupapannam| viśeṣe ca pratyayāḥ khādaya iti madhurādiviśeṣanirvṛttau nimittakāraṇaṃ khavāyvanalāḥ, na 117 tvādhārakāraṇabhūtāḥ| khādaya ityanenaiva tritve labdhe punastraya iti vacanaṃ teṣāmeva vyastasamastānāmapi pratyayatvadarśanārtham; ata eva vyastasamastākāśādisaṃsargabhedādrasānāṃ madhurataramadhuratamādyavāntarabheda upapannaḥ| viśeṣe ceti cakārādabhivyaktāvapyākāśādīnāṃ nimittakāraṇatvaṃ darśayati| vakṣyati hi- tāstvantarīkṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahābhūtavikāraguṇasamanvitā jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti; tāsu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ (sū.a.26) iti| anye tu viśeṣe ceti cakāraṃ khādayaścetyatra yojayanti; tena cakārāt kālo'pi viśeṣe'bhivyaktau ca kāraṇaṃ labhyate| sākṣāttu kālasyāvacanena khādibhyo'pyapakṛṣṭaṃ kālasya kāraṇatvaṃ darśyate| kiṃvā rasasyāpo dravyaṃ kṣitistatheti pūrvavadeva; nirvṛttau ceti kṣitireva nirvṛttāvabhivyaktau pratyayo nāpaḥ; yata āpo hyavyaktarasā eva, kṣitisambandhādeva ca raso'bhivyakta upalabhyate| uktaṃ ca- “jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti, tāsu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ” (sū.a.26) iti| tena pārthivadravyasambandhādevāpāṃ raso vyajyate, nānyathā| viśeṣe ceti cakārādapkṣitī viśeṣe kāraṇe| yadyapi 118 cāpkṣitī viśeṣe kāraṇe, tathā'pi “somaguṇātirekānmadhuraḥ”- (sū.a.26) ityādau tu khādaya eva tathā sanniviśanti yathā somo'tirikto bhavati, tena tatrāpyūnatvena 119 sanniviṣṭāḥ khādaya eva viśeṣahetava iti| yadyapicābhivyaktirmadhurādiviśeṣarahitā kvacidbhavati, tathā'pi sāmānyena sarvatra yadabhivyaktaye'nugataṃ kāraṇamupalabhyate kṣitirūpaṃ jalakṣitirūpaṃ vā tadabhivyaktikāraṇaṃ; yadanugamāttu madhurādiviśeṣopalabdhistadviśeṣakāraṇamucyate||64||
svāduramlo'tha lavaṇaḥ kaṭukastikta eva ca| kaṣāyaśceti ṣaṭko'yaṃ rasānāṃ saṅgrahaḥ smṛtaḥ||65||
rasaviśeṣānāha- svādurityādi| atra sarvaprāṇināmiṣṭatvādādau madhura uktaḥ; tadanu ca prāṇyabhīṣṭotkarṣakrameṇaivāmlādinirdeśakramo boddhavyaḥ| ṣaṭka iti punaḥ saṅkhyākaraṇaṃ paravādimatasaptasaṅkhyatvādiniṣedhārtham| ayaṃ saṅgraha ityanenāvāntarabhedabahutvaṃ tathā vakṣyamāṇarasasaṃsargabahutvaṃ ca darśayati||65||
svādvamlalavaṇā vāyuṃ, kaṣāyasvādutiktakāḥ| jayanti pittaṃ, śleṣmāṇaṃ kaṣāyakaṭutiktakāḥ||66|| (kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ, svādvamlalavaṇāḥ kapham| kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇam 120||1||)|
rasānāmupayuktataraṃ kāryamāha- svādvamletyādi| atra ca vāyornīrasasyāpi rasasahacaritasnigdhatvādiguṇairviparītaiḥ praśamo jñeyaḥ| evaṃ madhurarasasyāpi śleṣmaṇo'mlalavaṇābhyāṃ snigdhatvābhiṣyanditvādisahacaritaguṇayogādeva vṛddhiḥ| atra ca ye praśamakatvena rasā vātādīnāṃ noktāste vardhakā boddhavyāḥ| yadāha vāgbhaṭaḥ- “tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayastiktādayaḥ kapham| kaṣāyatiktamadhurāḥ pittamanye tu kurvate” (vā.sū.a.1) iti| rasakarmātideśenaiva guṇavīryavipākānāmapi karmanirdeśaḥ kṛta eva| yato madhurādirasenaiva sarvaguṇān vīryavipākāṃśca nirdekṣyatyātreyabhadrakāpyīye- “tatra svāduḥ” (sū.a.26) ityādinā; tathā “kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ” (sū.a.26); tathā “amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā” (sū.a.26) tathā “śītaṃ vīryeṇa yaddravyaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca yaccoṣṇaṃ kaṭukaṃ tayoḥ” (sū.a.26) ityādinā||66||
kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam| svasthavṛttau mataṃ kiñcittrividhaṃ dravyamucyate||67||
ato'vaśiṣṭaṃ dravyakāryaṃ prabhāvakṛtaṃ vaktuṃ prabhāvabhedena dravyabhedamāha- kiñcidityādi| kiñciditi na sarvam| doṣasya doṣayordoṣāṇāṃ vā praśamanaṃ doṣapraśamanam| doṣagrahaṇena duṣṭā rasādayo'pi gṛhyante| tena dravyamahimnā yaddoṣāṇāṃ duṣṭānāṃ rasādīnāṃ 121 dhātūnāṃ vā śamakamāmalakadurālabhādi tadgṛhyate| āmalakaṃ hi śivatvāttridoṣaharaṃ; durālabhā cāpi vātapittaśleṣmaharī| yadyapi cāmalakasya “hanti vātaṃ tadamlatvāt” (su.sū.a.46) ityādinā guṇadvārā tridoṣaharatvamucyate, tathā'pi tatprabhāvabṛṃhitameva boddhavyam| yatastatrāmlatvādinā pittādiko'pi yujyate, sa tvāmalakaprabhāvānna bhavati| dhātupradūṣaṇamiti vātādīnāṃ samatvena śarīradhāraṇātmakānāṃ tathā rasādīnāṃ ca dūṣaṇaṃ kiñcit, yathā- yavakamandakaviṣādi| suṣṭhu avatiṣṭhate nīrogatveneti svasthaḥ, tasya vṛttiḥ svastharūpatayā'nuvartanaṃ, tatra svasthavṛttau matamabhimataṃ pūjitamiti yāvat| saṅkhyeyanirdeśādeva tritve labdhe trividhagrahaṇaṃ niyamārtham| tena saṃśodhanasaṃśamanādīnāmanekavidhānāmapyatraivāvarodhaḥ| rasāyanavājīkaraṇe tu svasthavṛttimātra eva| yaduktaṃ- “svasthasyojaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam” (ci.a.1pā.1) iti| pratipāde kiñcidgrahaṇaṃ doṣaharatvādikarmaṇāṃ vibhinnadravyāśrayitvopadarśanārtham; ekakiñcidgrahaṇe tvekameva dravyaṃ doṣaharaṃ dhātupradūṣakaṃ svasthavṛttimataṃ ca syāt, na ca tadabhimatam| nanu, svasthavṛttimatānāṃ raktaśāliṣaṣṭikayavādīnāṃ doṣapraśamanatvamapi dṛśyate, yato vakṣyati tatra tatra raktaśālyādīnāṃ jvarādau prayogaṃ; tathā prakṛtiśarīradeśakālamātrābhi(di)yuktaṃ doṣapraśamanamapi doṣakaraṃ bhavati, yathā- āmalakamatimātramagnimāndyāyetyādi jñeyaṃ; tathā dhātupradūṣaṇamapi doṣaśamanaṃ dṛśyate, yathā- viṣamudaraharaṃ, tathā yadeva mandakādi doṣakaraṃ tadeva kṣīṇadoṣaṃ prati doṣavṛddhyā sāmyāpādanena doṣapraśamanaṃ bhavati; tadevamavyavasthitatvāt kiñciddoṣapraśamanamityādi viruddham| atrocyate- svasthavṛttimataṃ raktaśālyādi doṣapraśamanamapi bhavati, paraṃ tat prāyaḥ svasthavṛttihitatvāt svasthavṛttimatatvena gṛhyate| vacanaṃ hi- “svasthasyorjaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam| prāyaḥ, prāyeṇa rogāṇāṃ dvitīyaṃ śamane hitam|| prāyaḥśabdo viśeṣārtha ubhayaṃ hyubhayārthakṛt” (ci.a.1) iti| doṣapraśamanāni dravyāṇi viguṇaprakṛtyādipratibandhakābhāve doṣapraśamanamācarantyeva, pratibandhakasadbhāve 122 tu na kurvanti, na caitāvatā teṣāṃ sa 123 svabhāvo na bhavati; nahyagnirmantrādipratibandhāt kadācinna dahatīti dāhakatvena nopadiśyate; evaṃ dhātupradūṣakasyāpi kadāciddhātupraśamakatvaṃ nimittāntarayogādbhavanna dhātupradūṣakasvarūpatāṃ hanti, yathā salilasyāgnisambandhāduṣṇatvam| tasmādyadyasya prāyikamananyopādhikṛtaṃ ca rūpaṃ, tenaiva vyapadeśo yuktaḥ| yacca mandakādīnāṃ kṣīṇadoṣavardhakatvena doṣapraśamakatvaṃ tadvidyamānamapi kādācitkatvāttathā hyuttarakālaṃ doṣāvahatvācca na vyapadiśyate doṣapraśamakatvena| nanu, yadyapyevaṃ tathā'pi yadekadoṣaharamaparadoṣakaraṃ yathā maricaṃ śleṣmaharaṃ pittakaraṃ cetyādi bahudravyajātaṃ tat kutra praviśatu? atraike vadanti- yadubhayātmakaṃ taddoṣaharaṃ doṣakaraṃ ca, nacaitāvatā dravyatritvakṣatiḥ; yato na vātādisaṃsargajavyādhisadbhāve vātādijanyatvena yattraividhyaṃ rogāṇāmucyate tat khaṇḍitaṃ bhavati; kiṃvā maricādīnāṃ yadubhayakartṛtvaṃ na taddravyaprabhāvakṛtaṃ, kiṃ tarhi rasādikṛtaṃ, tena na dravyaprabhāvaprastāve tadudāharaṇīyaṃ; naca kiñciddravyaṃ tādṛśamasti yat prabhāvādeva kiñciddoṣaṃ karoti kiñcicchamayatīti na doṣapraśamanatvādiprabhāvaṃ prati niyamaḥ; ayameva ca pakṣaḥ sādhuḥ| nanu ‘kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddoṣapradūṣaṇam’ iti vā kriyatāṃ, ‘kiñciddhātupraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam’ iti vā| naivaṃ, tathā sati doṣaśabdasya mukhyavṛttyā vātādiṣveva vṛttitvāttathā 124 dhātuśabdasya ca rasādivṛttitvādubhayagrahaṇaṃ 125 na prāpyate; ubhayapadopādānena dvayaṃ nipuṇakārī tantrakāro dūṣaṇatvadhāraṇatvayogaparigrahāddoṣapraśamanena duṣṭarasādipraśamanamapi bheṣajaṃ vividhāśitapītīyādivakṣyamāṇaṃ, tathā dhātupradūṣaṇena vātādipradūṣakamapi nidānādivakṣyamāṇaṃ grāhayati| praśabdo'tra prakāre; tena prakāreṇa mṛdumadhyādinā prakopaṇaṃ, tathā prakāreṇa saṃśodhanasaṃśamanādinā śamanamucyate; kiṃvā dhātvarthānuvṛttāveva 126 imau praśabdau, yathā- ‘cyutāṃśaḥ paridhāvati’ ityatra dhāvatītyarthaḥ| ādau doṣapraśamanagrahaṇaṃ tasyaivehābhipretatvāt| nanu svasthavṛttimataṃ dravyaṃ bhāvidoṣaharatvena doṣapraśamanameva| naivaṃ, nahi svāsthyānuvṛttijanakatvāddoṣanivṛttikaraṃ 127 doṣaharaṇamucyate, kiṃ tarhi samadhātūnāmavardhakatvenākṣayakaratvena ca rasādisrotasāṃ cānuguṇatvena dhātusāmyānuvṛttikaramucyate| vacanaṃ hi- “pathyaṃ patho'napetaṃ yat” (sū.a.25) iti||67||
tat punastrividhaṃ proktaṃ jaṅgamaudbhidapārthivam 128| madhūni gorasāḥ pittaṃ vasā majjā'sṛgāmiṣam||68|| viṇmūtracarmareto'sthisnāyuśṛṅganakhāḥ khurāḥ| jaṅgamebhyaḥ prayujyante keśā lomāni rocanāḥ||69|| suvarṇaṃ samalāḥ pañca lohāḥ sasikatāḥ sudhā| manaḥśilāle maṇayo lavaṇaṃ gairikāñjane||70|| bhaumamauṣadhamuddiṣṭamaudbhidaṃ tu caturvidham| vanaspatistathā vīrudvānaspatyastathauṣadhiḥ||71|| phalairvanaspatiḥ puṣpairvānaspatyaḥ phalairapi| oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ pratānairvīrudhaḥ smṛtāḥ||72|| mūlatvaksāraniryāsanāla(ḍa)svarasapallavāḥ| kṣārāḥ kṣīraṃ phalaṃ puṣpaṃ bhasma tailāni kaṇṭakāḥ||73|| patrāṇi śuṅgāḥ kandāśca prarohāścaudbhido gaṇaḥ|74|
sampratyanyathā dravyabhedamāha- tat punarityādi| taditi dravyam| gacchatīti jaṅgamam, udbhidya pṛthivīṃ jāyata iti audbhidaṃ vṛkṣādi, uktaprakāradvayātiriktaḥ pṛthivīvikāraḥ pārthivam| saṃsvedajasyeha krimyāderjaṅgame'varodhaḥ, kukuṇḍakādeśca audbhide| iha ca dravyaśabdena pārthivadravyamevocyate; tena jalānilāgnyādīnāmagrahaṇādavyāptirna vācyā| jaṅgamaśabdena jaṅgamaprabhavaṃ gorasamadhvādyapi grāhyam| evamaudbhidapārthivayorapi grahaṇaṃ vācyam| rocanā gorocanā| etacca madhvādi prāya upayogitvāt prādhānyāduktaṃ; tenāṇḍabastyādīnāṃ 129 ca grahaṇaṃ boddhavyam| yadyapi jaṅgamānantaraṃ bahuprapañcatvena pradhānatvādaudbhidamupadiṣṭaṃ, tathā'pyabahuvaktavyatvāt pārthivameva jaṅgamānantaraṃ vivriyate; tadanu bahuvaktavyamaudbhidam| suvarṇamityādi| pañca lohā iti tāmrarajatatrapuśīsakṛṣṇalohānāṃ grahaṇam| samalā iti malaśabdena śilājatūni lohamalarūpāṇi gṛhyante, tacca suśrutadarśanāt suvarṇarajatādibhavaṃ ṣaḍvidhameva gṛhyate; suśrute hi ṣaḍvidhameva śilājatūktam, iha tu rasāyane caturvidhamuktaṃ- “caturbhyo dhātubhyastasya sambhavaḥ| hemno'tha rajatāttāmrādvaraṃ kṛṣṇāyasādapi” (ci.a.1) iti vacanāt| etacca vacanaṃ rasāyanādhikāritāṃ caturvidhasya śilājatuno darśayati, natu ṣaḍvidhaśilājatupratiṣedhaparamiti na suśrutena samaṃ virodhaḥ| kiṃvā suvarṇaṃ nirmalaṃ, samalāstu rajatatāmratrapuśīsalohāḥ (iti 130 militvā pañca lohāḥ|) śilājatupāṣāṇapaṅkaprabhṛtīnāṃ tu grahaṇamuddiṣṭaśabdena sūcitam; uddeśo hyalpakathanam| sudhā gāṅgeyikā| ālaṃ haritālam| añjanaṃ sauvīrāñjanam| phalairvanaspatiriti vināpuṣpaiḥ phalairyuktā vaṭodumbarādayaḥ| yaduktaṃ hārīte- “teṣāmapuṣpāḥ phalino vanaspataya iti smṛtāḥ” iti| puṣpairvānaspatyaḥ phalairapīti puṣpānantaraṃ phalabhāja ityarthaḥ| phalasya pākādanto vināśo yeṣāṃ tilamudgādīnāṃ te phalapākāntāḥ; atra kecit phalapākāntāḥ 131 pākāntāścauṣadhya iti vadanti; tena vinā'pi phalaṃ pākenaivānto yeṣāṃ dūrvādīnāṃ te'pi gṛhyante| pratānaśabdena latā gulmāśca gṛhyante| yaduktaṃ hārītena- “latā gulmāśca vīrudhaḥ” iti| mūlatvagityādau niryāso lākṣāsarjarasādiḥ| audbhido gaṇa ityaudbhidasamudbhūto gaṇaḥ||68-73||-
mūlinyaḥ ṣoḍaśaikonā phalinyo viṃśatiḥ smṛtāḥ||74|| mahāsnehāśca catvāraḥ pañcaiva lavaṇāni ca| aṣṭau mūtrāṇi saṅkhyātānyaṣṭāveva payāṃsi ca||75|| śodhanārthāśca ṣaḍ vṛkṣāḥ punarvasunidarśitāḥ| ya etān vetti saṃyoktuṃ vikāreṣu sa vedavit||76||
sampratyatraiva jaṅgamaudbhidapārthivadravye yat praśastaṃ tadāha- mūlinya ityādi| mūlaṃ praśastatamaṃ yāsāṃ tā mūlinyaḥ; evaṃ phalinyo'pi| ṣoḍaśeti cchedaḥ| mahāsnehā iti kṣīramāṃsādīnāmapi snehatayā snehādhyāye vakṣyamāṇatvena teṣu sarpirādīnāṃ bhūrisnehavattvena mahattvam| pañcaiva lavaṇānīti vimāne (vi.a.8) vakṣyamāṇalavaṇabahutve pañcānāmeva praśastatvena darśanārtham| evaṃ mūtrādiṣvapi prādhānyamunneyaṃ sajātīyeṣu| vedaviditi āyurvedavit||74-76||
hastidantī haimavatī śyāmā trivṛdadhoguḍā| saptalā śvetanāmā ca pratyakśreṇī gavākṣyapi||77|| jyotiṣmatī ca bimbī ca śaṇapuṣpī viṣāṇikā| ajagandhā dravantī ca kṣīriṇī cātra ṣoḍaśī||78|| śaṇapuṣpī ca bimbī ca cchardane haimavatyapi| śvetā jyotiṣmatī caiva yojyā śīrṣavirecane||79|| ekādaśāvaśiṣṭā yāḥ prayojyāstā virecane| ityuktā nāmakarmabhyāṃ mūlinyaḥ...|80|
hastidantītyādi| hastidantī bṛhatphalā goḍumbā, ‘iyameva nāgadantī bhaṇyate’ ityeke| haimavatī vacā| śyāmā śyāmamūlā trivṛt| adhoguḍā praddhadārakaḥ| saptalā carmakaṣā| śvetanāmā śvetā'parājitā| pratyakśreṇī dantī| bimbī oṣṭhopamaphalā| śaṇapuṣpī ghaṇṭāravā| viṣāṇikā āvartanī| ajagandhā ‘phokāndī’ iti khyātā| dravantī dantyeva cīritapatrā| kṣīriṇī dugdhikā| mūlinīnāṃ vamanādiviniyogamāha- śaṇapuṣpītyādi||77-79||-
...phalinīḥ śṛṇu||80|| śaṅkhinyatha viḍaṅgāni trapuṣaṃ madanāni ca| dhāmārgavamathekṣvāku jīmūtaṃ kṛtavedhanam| ānūpaṃ sthalajaṃ caiva klītakaṃ dvividhaṃ smṛtam||81|| prakīryā codakīryā ca pratyakpuṣpā tathā'bhayā| antaḥkoṭarapuṣpī ca hastiparṇyāśca 132 śāradam||82|| kampillakāragvadhayoḥ phalaṃ yat kuṭajasya ca| dhāmārgavamathekṣvāku jīmūtaṃ kṛtavedhanam||83|| madanaṃ kuṭajaṃ caiva trapuṣaṃ hastiparṇinī| etāni vamane caiva yojyānyāsthāpaneṣu ca||84|| nastaḥ pracchardane caiva pratyakpuṣpā vidhīyate| daśa yānyavaśiṣṭāni tānyuktāni virecane||85|| nāmakarmabhiruktāni phalānyekonaviṃśatiḥ|86|
śaṅkhinī śvetabuhnā(dhna)| klītakaṃ yaṣṭīmadhu; asya tu yadyapi suśrute mūlaṃ praśastaṃ, mūlenaiva vyavahāraḥ, tathā'pi virecanaṃ prati yaṣṭīmadhudvayasyāpi phalameva praśastaṃ jñeyam| dhāmārgavaḥ pītaghoṣakaḥ| ikṣvākuḥ tiktālābuḥ| jīmūto ghoṣakabhedaḥ| kṛtavedhanaṃ jyotsnikā| prakīryodakīrye karañjadvayam| pratyakpuṣpā apāmārgaḥ| antaḥkoṭarapuṣpī nīlabudhnā| hastiparṇī moraṭaḥ, asyāśca śaratkālabhavameva phalaṃ grāhyaṃ; ata uktaṃ- hastiparṇyāśca śāradamiti| kampillakaṃ guṇḍārocanikā| āragvadhasya yadyapi suśrute patraṃ pradhānamuktaṃ, tathā'pīha phalaṃ gṛhyate pradhānatamatvāt| dhāmārgavamityādinā pañcakarmaviniyoga ucyate| nastaḥ pracchardana iti śirovirecane||80-85||-
sarpistailaṃ vasā majjā sneho diṣṭaścaturvidhaḥ 133||86|| pānābhyañjanabastyarthaṃ nasyārthaṃ caiva yogataḥ| snehanā jīvanā varṇyā balopacayavardhanāḥ||87|| snehā hyete ca vihitā vātapittakaphāpahāḥ|88|
mahāsneheṣu sarpirādau paṭhitaṃ, prādhānyāt; vacanaṃ hi- “nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṃ matam” (ni.a.1) iti||86-87||-
sauvarcalaṃ saindhavaṃ ca viḍamaudbhidameva ca||88|| sāmudreṇa sahaitāni pañca syurlavaṇāni ca| snigdhānyuṣṇāni tīkṣṇāni dīpanīyatamāni 134 ca||89|| ālepanārthe yujyante snehasvedavidhau tathā| adhobhāgordhvabhāgeṣu nirūheṣvanuvāsane||90|| abhyañjane bhojanārthe śirasaśca virecane| śastrakarmaṇi vartyarthamañjanotsādaneṣu ca||91|| ajīrṇānāhayorvāte gulme śūle tathodare| uktāni lavaṇā(ni)...|92|
lavaṇeṣu yadyapi saindhavaṃ pradhānaṃ, yato vakṣyati- “saindhavaṃ lavaṇānām” (sū.a.25) ityagryādhikāre, tathā'pi sauvarcalasya rocanatvaprakarṣāttathā saindhavamanu prādhānyakhyāpanārthamagre pāṭhaḥ| audbhidam autkārikālavaṇaṃ, kecicchāmbharilavaṇamāhuḥ| sāmudraṃ dakṣiṇasamudrabhavaṃ ‘karakaca’ iti khyātam| abhyañjana iti snehābhyaṅge| vartyarthamiti phalavartyartham||88-91||-
... nyū(ū)rdhvaṃ mūtrāṇyaṣṭau nibodha me||92|| mukhyāni yāni diṣṭāni 135 sarvāṇyātreyaśāsane| avimūtramajāmūtraṃ gomūtraṃ māhiṣaṃ ca yat 136||93|| hastimūtramathoṣṭrasya hayasya ca kharasya ca| uṣṇaṃ tīkṣṇamatho'rūkṣaṃ 137 kaṭukaṃ lavaṇānvitam||94|| mūtramutsādane yuktaṃ yuktamālepaneṣu ca| yuktamāsthāpane mūtraṃ yuktaṃ cāpi virecane||95|| svedeṣvapi ca tadyuktamānāheṣvagadeṣu ca| udareṣvatha cārśaḥsu gulmikuṣṭhikilāsiṣu 138||96|| tadyuktamupanāheṣu pariṣeke tathaiva ca| dīpanīyaṃ viṣaghnaṃ ca krimighnaṃ copadiśyate||97|| pāṇḍurogopasṛṣṭānāmuttamaṃ śarma 139 cocyate| śleṣmāṇaṃ śamayet pītaṃ mārutaṃ cānulomayet||98|| karṣet pittamadhobhāgamityasmin guṇasaṅgrahaḥ| sāmānyena mayoktastu pṛthaktvena pravakṣyate||99|| avimūtraṃ satiktaṃ syāt snigdhaṃ pittāvirodhi ca| ājaṃ kaṣāyamadhuraṃ pathyaṃ doṣānnihanti ca||100|| gavyaṃ samadhuraṃ kiñciddoṣaghnaṃ krimikuṣṭhanut| kaṇḍūṃ ca śamayet pītaṃ samyagdoṣodare hitam||101|| arśaḥśophodaraghnaṃ tu sakṣāraṃ māhiṣaṃ saram| hāstikaṃ lavaṇaṃ mūtraṃ hitaṃ tu krimikuṣṭhinām||102|| praśastaṃ baddhaviṇmūtraviṣaśleṣmāmayārśasām| satiktaṃ śvāsakāsaghnamarśoghnaṃ cauṣṭramucyate||103|| vājināṃ tiktakaṭukaṃ kuṣṭhavraṇaviṣāpaham| kharamūtramapasmāronmādagrahavināśanam||104|| itīhoktāni mūtrāṇi yathāsāmarthyayogataḥ|105|
avimūtramityādau strīmūtrameva praśastamiti liṅgaparigrahāddarśayati; yataḥ strīṇāṃ laghvaṅgatvānmūtramapi laghu; vacanaṃ hi- “lāghavaṃ jātisāmānye strīṇāṃ puṃsāṃ ca gauravam” (sū.a.27) iti| yattūcyate- puṃsāṃ mūtraṃ śukrasambandhādguru; tanna, śukrasambandhasya strīṇāmapi śukravattvena tulyatvāt; vacanaṃ hi- “yadā nārī hi nāryā tu maithunāyopapadyate| muñcataḥ śukramanyo'nyamanasthistatra jāyate 140 ” ityādi; napuṃsakamūtraṃ tvamaṅgalatvānna gṛhyate| agadeṣvityanenāgadaprayogayaugikatvaṃ, viṣaghnamityanena ca kevalasyaiva viṣahantṛtvamiti na paunaruktyam| śarma cocyata iti ārogyarūpasukhakartṛtvāt| adhobhāgamiti adhomārgeṇa pittaṃ karṣet; kiṃvā yadevādhogataṃ pittaṃ tadeva virecayati nordhvagam| yathāsāmarthyayogata iti yādṛśaḥ śaktiyogo mūtrāṇāṃ tathā||92-104||-
ataḥ 141 kṣīrāṇi vakṣyante karma caiṣāṃ guṇāśca ye||105|| avikṣīramajākṣīraṃ gokṣīraṃ māhiṣaṃ ca yat| uṣṭrīṇāmatha nāgīnāṃ vaḍavāyāḥ striyāstathā||106|| prāyaśo madhuraṃ snigdhaṃ śītaṃ stanyaṃ payo matam| prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ balyaṃ manaskaram||107|| jīvanīyaṃ śramaharaṃ śvāsakāsanibarhaṇam| hanti śoṇitapittaṃ ca sandhānaṃ vihatasya ca||108|| sarvaprāṇabhṛtāṃ sātmyaṃ śamanaṃ śodhanaṃ tathā| tṛṣṇāghnaṃ dīpanīyaṃ ca śreṣṭhaṃ kṣīṇakṣateṣu ca||109|| pāṇḍuroge'mlapitte ca śoṣe gulme tathodare| atīsāre jvare dāhe śvayathau ca viśeṣataḥ 142||110|| yoniśukrapradoṣeṣu mūtreṣvapracureṣu ca| purīṣe grathite pathyaṃ vātapittavikāriṇām||111|| nasyālepāvagāheṣu vamanāsthāpaneṣu 143 ca| virecane snehane ca payaḥ sarvatra yujyate||112|| yathākramaṃ kṣīraguṇānekaikasya pṛthak pṛthak| annapānādike'dhyāye bhūyo vakṣyāmyaśeṣataḥ||113||
prāyaśo madhuramiti prādhānyena madhuram| tena kṣīramuṣṭrīṇāmīṣallavaṇaṃ tathā chāgaṃ kaṣāyamityādau rasāntarasyāprādhānyenānubandho'pi kṣīre bhavatīti darśayati| prāyaśa iti bṛṃhaṇaṃ snigdhamityetābhyāṃ tathā śītamityanena ca sambadhyate; tenauṣṭrasya rūkṣoṣṇatvābhidhānaṃ na virodhi| stanyamiti stanyavṛddhikaram| manaskaramiti prabhāvādojaskaratvācca; ojovṛddhyā hi tadanuvidhāyino manaso'pi svakarmasāmarthyaṃ bhavati| etadeva ca nityasyeha manasaḥ karaṇaṃ yanmanasaḥ prakarṣabuddhyutkarṣādiguṇakaraṇam| hanti śoṇitapittamiti avasthāviśeṣāpannameva śoṇitapittaṃ hanti| vacanaṃ hi- “kaṣāyayogairvividhairyathoktairdīpte'nale śleṣmaṇi nirjite ca| yadraktapittaṃ praśamaṃ na yāti tatrānilaḥ syādanu, tatra kāryam|| chāgaṃ payaḥ syāt paramaṃ prayoge gavyaṃ śṛtaṃ pañcaguṇe jale vā” (ci.a.4) iti| evaṃ ca yaducyate- adhobhāge raktapitte saratvāt kṣīramayaugikam, ūrdhvage ca kaphakartṛtayā'yaugikamiti, tannirastam| sarvaprāṇabhṛtāṃ sātmyamityatra sarvaśabdaścikitsyatayā prakṛtasarvamanuṣyeṣveva vartate, tena kṣīrasya saṃsvedajādiprāṇyasātmyatvaṃ nodbhāvanīyaṃ; kiṃvā sarvaśabdo'yaṃ bhūrivacanaḥ||105-113||
athāpare trayo vṛkṣāḥ pṛthagye phalamūlibhiḥ| snuhyarkāśmantakāsteṣāmidaṃ karma pṛthak pṛthak||114|| vamane'śmantakaṃ vidyāt snuhīkṣīraṃ virecane| kṣīramarkasya vijñeyaṃ vamane savirecane||115||
phalamūlibhiriti pṛthakśabdayogādapādāne tṛtīyā| aśmantako 144 māluyāsadṛśapatro vṛkṣaḥ||114-115||
imāṃstrīnaparān vṛkṣānāhuryeṣāṃ hitāstvacaḥ| pūtīkaḥ kṛṣṇagandhā ca tilvakaśca tathā taruḥ||116|| virecane prayoktavyaḥ pūtīkastilvakastathā| kṛṣṇagandhā parīsarpe śotheṣvarśaḥsu cocyate||117|| dadruvidradhigaṇḍeṣu kuṣṭheṣvapyalajīṣu ca| ṣaḍvṛkṣāñchodhanānetānapi vidyādvicakṣaṇaḥ||118|| ityuktāḥ phalamūlinyaḥ snehāśca lavaṇāni ca| mūtraṃ kṣīrāṇi vṛkṣāśca ṣaḍ 145 ye diṣṭapayastvacaḥ||119||
pūtīkaḥ kaṇṭakīkarañjaḥ| tilvako lodhraḥ; tasya taruriti viśeṣaṇena paṭṭikālodhraṃ vyudasyati, śābaralodhraṃ ca mahāpramāṇaṃ taruśabdayogyaṃ grāhayati; kiṃvā taruviśeṣaṇena bālaṃ lodhraṃ vyudasyati| ṣaḍvṛkṣāñ śodhanānityatra yadyapi kṛṣṇagandhāyāḥ pañcakarmaṇyanabhidhānānna śodhanatvaṃ, tathā'pi bāhyālepanena bahiḥsthitadoṣasaṃśodhanatvaṃ boddhavyaṃ; kiṃvā apiśabdāt kṛṣṇagandhāyā aśodhanatvamapi sūcyate||116-119||
oṣadhīrnāmarūpābhyāṃ jānate hyajapā vane| avipāścaiva gopāśca ye cānye vanavāsinaḥ||120|| na nāmajñānamātreṇa rūpajñānena vā punaḥ| oṣadhīnāṃ parāṃ prāptiṃ kaścidveditumarhati||121|| yogavittvapyarūpajñastāsāṃ 146 tattvaviducyate| kiṃ punaryo vijānīyādoṣadhīḥ sarvathā bhiṣak||122|| yogamāsāṃ tu yo vidyāddeśakālopapāditam| puruṣaṃ puruṣaṃ vīkṣya sa jñeyo 147 bhiṣaguttamaḥ||123||
uktānāmoṣadhīnāṃ yogajñānasya prādhānyaṃ darśayannāha- oṣadhīrityādi| parāṃ prāptimiti utkṛṣṭaṃ vyādhiśarīrādyapekṣaṃ samyagyogam| yogo vyādhiśarīrādyapekṣā samyagyojanā bheṣajasya| sarvatheti nāmarūpayogaiḥ| yogameva viśiṣṭaṃ darśayannāha- yogamityādi| deśakālopapāditamiti deśakālakṛtam| puruṣaṃ puruṣaṃ vīkṣyeti vīpsāyāṃ, pratipuruṣaṃ prakṛtyādibhedena yogasya prāyo bhedo bhavatīti darśayati| puruṣaśabdena ceha saṃyogapuruṣo'bhipretaḥ||120-123||
yathā viṣaṃ yathā śastraṃ yathā'gniraśaniryathā| tathauṣadhamavijñātaṃ vijñātamamṛtaṃ yathā||124|| auṣadhaṃ hyanabhijñātaṃ nāmarūpaguṇaistribhiḥ| vijñātaṃ cāpi duryuktamanarthāyopapadyate||125||
yogasyauṣadhajñānādhīnatvādauṣadhājñānasya mahānarthakāritāṃ bahubhirdṛṣṭāntairdarśayati- yathā viṣamityādi| viṣādibahudṛṣṭāntenājñātaṃ bheṣajaṃ kiñcidviṣavat sañjñānāśaṃ kṛtvā mārayati, kiñcicca śastravanmarmacchedaṃ kṛtvā mārayati, kiñciccāgnivat sphoṭādikaṃ kṛtvā mārayati, kiñciccāśanivat sadyo mārayatīti darśayati| nāmarūpaguṇairityanena tritve labdhe punastribhiriti vacanamekaikajñānapratiṣedhārthaṃ; tena tribhireva militairjñātaṃ bheṣajaṃ praśastamiti darśayati||124-125||
yogādapi viṣaṃ tīkṣṇamuttamaṃ bheṣajaṃ bhavet| bheṣajaṃ cāpi duryuktaṃ tīkṣṇaṃ sampadyate viṣam||126|| tasmānna bhiṣajā yuktaṃ yuktibāhyena bheṣajam| dhīmatā kiñcidādeyaṃ jīvitārogyakāṅkṣiṇā||127|| kuryānnipatito mūrdhni saśeṣaṃ vāsavāśaniḥ| saśeṣamāturaṃ kuryānnatvajñamatamauṣadham||128|| duḥkhitāya śayānāya śraddadhānāya rogiṇe| yo bheṣajamavijñāya prājñamānī prayacchati||129|| tyaktadharmasya pāpasya mṛtyubhūtasya 148 durmateḥ| naro narakapātī syāttasya sambhāṣaṇādapi||130|| varamāśīviṣaviṣaṃ kvathitaṃ tāmrameva vā| pītamatyagnisantaptā bhakṣitā vā'pyayoguḍāḥ||131|| natu śrutavatāṃ veśaṃ bibhratā śaraṇāgatāt| gṛhītamannaṃ pānaṃ vā vittaṃ vā rogapīḍitāt||132|| bhiṣagbubhūṣurmatimānataḥ svaguṇasampadi| paraṃ prayatnamātiṣṭhet prāṇadaḥ syādyathā nṛṇām||133||
yogaṃ stauti- yogādapītyādi| viṣaṃ ca samyagyogādbheṣajaṃ bhavatīti “tilaṃ dadyādviṣasya tu” (ci.a.1) ityādiprayoge boddhavyam| na kevalamātureṇaivābhiṣajo bheṣajaṃ nādeyaṃ, kintu bhiṣajā'pi yuktibāhyena bheṣajamāturāya na deyamityāha- duḥkhitāyetyādi||126-133||
tadeva yuktaṃ bhaiṣajyaṃ yadārogyāya kalpate| sa caiva bhiṣajāṃ śreṣṭho rogebhyo yaḥ pramocayet||134||
atha samyagyuktasya bheṣajasya kiṃ lakṣaṇaṃ kiṃvā upādeyasya śreṣṭhavaidyasya lakṣaṇamityāha- tadevetyādi| rogebhyo yaḥ pramocayedityanena ca jñānapūrvaṃ bheṣajaprayogeṇa rogahārakatvamucyate; tena yādṛcchikasiddhyā kuvaidyavyavahāro na vācyaḥ; yādṛcchikasiddhau hi vaidyo na rogapramokṣe kāraṇaṃ, kintu ghuṇākṣaranyāyena daivāgato bheṣajasya samyagyoga iti||134||
samyakprayogaṃ sarveṣāṃ siddhirākhyāti karmaṇām| siddhirākhyāti sarvaiśca guṇairyuktaṃ bhiṣaktamam||135||
kathamārogyāt samyagyogo bheṣajasya jñāyate ityāha- samyakprayogamityādi| sarveṣāmityanenānyeṣāmapi karmaṇāṃ pratimākaraṇādīnāṃ siddhiḥ samyagyogaṃ tatkāraṇatāṃ khyāpayati; na hyasamyakprayukte kāraṇe samyak kāryaṃ bhavati| siddhirākhyātīti uktā prātiniyamikī siddhiḥ, na yādṛcchikī| sarvairguṇairiti śrute paryavadātatvādibhiḥ khuḍḍākacatuṣpāda (sū.a.10) vakṣyamāṇaiḥ||135||
tatra ślokāḥ- āyurvedāgamo heturāgamasya pravartanam| sūtraṇasyābhyanujñānamāyurvedasya nirṇayaḥ||136|| sampūrṇaṃ kāraṇaṃ kāryamāyurvedaprayojanam| hetavaścaiva doṣāśca bheṣajaṃ saṅgraheṇa ca||137|| rasāḥ sapratyayadravyāstrividho dravyasaṅgrahaḥ| mūlinyaśca phalinyaśca snehāśca lavaṇāni ca||138|| mūtraṃ kṣīrāṇi vṛkṣāśca ṣaḍ ye kṣīratvagāśrayāḥ| karmāṇi caiṣāṃ sarveṣāṃ yogāyogaguṇāguṇāḥ||139|| vaidyāpavādo yatrasthāḥ sarve ca bhiṣajāṃ guṇāḥ| sarvametat samākhyātaṃ pūrvādhyāye maharṣiṇā||140||
tatra ślokā iti tantrakārasya rītiriyaṃ yat- yatroktamarthaṃ saṅgraheṇābhidhatte tatra ‘tatra ślokā’ iti karoti; yatra tūktādanadhikamucyate tatra ‘bhavati cātra’ iti karoti; na cāsya niṣprayojanatvaṃ, tantradharmatvāt| adhyāyoktamarthamadhyāyānte saṅgraheṇābhidhatte- āyurvedāgama ityādinā| saṅgrahakathanaṃ ca pūrvoktārthasya saṅkṣepeṇa grahaṇārthaṃ tathā durjñānapratiṣedhārthaṃ ca| yato yatkiñcidatra durjñānaṃ syāttadiha pratipāditārthasaṃvādenāvadhāryate| vacanaṃ hi- “gadyokto yaḥ punaḥ ślokairarthaḥ samanugīyate| tadvyaktivyavasāyārthaṃ dviruktiḥ sā na garhyate” (ni.a.1) iti| atra ca gadyokta iti vistaroktopalakṣaṇam| tena ślokoktasyāpyāragvadhīyādyarthasya punaḥ ślokena saṅgrahaṇamaviruddham| vyaktiḥ spaṣṭatā, vyavasāyaḥ avadhāraṇam| āgama iti “dīrghañjīvitamanvicchan” ityādinā, heturiti āyurvedāgamahetuḥ, sa ca “vighnabhūtā yadā rogā” ityādinā rogaprādurbhāva uktaḥ; kiṃvā “dīrghañjīvitamanvicchan” ityādiśloko viśeṣeṇāyurvedāgamasya tathā''yurvedāgamahetośca piṇḍasūtrarūpaḥ, “brahmaṇā hi” ityādigranthastvāyurvedāgamapratipādakaḥ, hetupratipādakastu “vighnabhūtā” ityādigrantho yathokta eva| āgamasya pravartanamiti indrādānīya bharadvājena martyaloke pravartanamāyurvedagrahaṇaparyantam| sūtraṇamityāyurvedatantrakaraṇamagniveśādīnām| abhyanujñānamiti “tāni cānumatāni” ityādi| śeṣaṃ sugamam||136-140||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte sūtrasthāne dīrghañjīvitīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ sūtrasthāne dīrghañjīvitīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ||1||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘'bhito namaḥ’ iti pā.
  2. 2 ‘hantre’ iti
  3. 3 ‘dīyatām’ iti pā.
  4. 4 ‘tadvihitānanuṣṭhāne’ iti pā.
  5. 5 ‘tatrabhavān’ iti ca pā.
  6. 6 ‘nikhilatantrārthābhidhāyakatayā’ iti pā.
  7. 7 ‘dīrghañjīvitamityadhikṛtya’ iti pā.
  8. 8 ‘…saṃsāramocakādiśāstreṣu’ iti pā.
  9. 9 ‘…metat, tatkuto'yathārthatvam’ iti pā.
  10. 10 ‘cakrakamāpatitaṃ’ iti pā.
  11. 11 ‘gaṇḍaṃ’ iti pā.
  12. 12 ‘vyākhyānāntarāyabhayāt’ iti pā.
  13. 13 ‘utsannatvamiva’ iti pā.
  14. 14 ‘tantravyākhyānapratijñā’ iti pā.
  15. 15 ‘tu labhyate’ iti pā.
  16. 16 ‘adhīyate'sāvityadhyāyaḥ’ iti pā.
  17. 17 ‘sarvapadārthaviśeṣāṇāṃ’ iti pā.
  18. 18 ‘duśśakameva’ iti pā.
  19. 19 ‘kāraṇaṃ’ iti pā.
  20. 20 ‘māhātmyayaśasoḥ’ iti pā.
  21. 21 ‘kāmasyātha prayatnasya’ iti pā.
  22. 22 ‘caivamācāryasya’ iti pā.
  23. 23 ‘balavatvāt’ iti pā.
  24. 24 ‘na kaścidarthato viśeṣaḥ’ iti pā.
  25. 25 ‘svayameva buddhasakalavedasya’ iti pā.
  26. 26 ‘tadupādadyācchāstram’ iti pā.
  27. 27 ‘vighnabhūtā ityatrābhūtatadbhāve cvirna sambhavati, rogāṇāmutpattita eva vighnasvarūpatvenāvighnasvarūpatvābhāvāt’ iti gaṅgādharaḥ
  28. 28 ‘vratājuṣām’ iti, tathā ‘upavāsatapaḥpāṭhabrahmacaryavratāyuṣām’ iti ca pā.
  29. 29 ‘sajātīyatvaprayukteyamanukampā’ iti pā.
  30. 30 ‘surarṣigaṇasevitam’ iti pā.
  31. 31 ‘balahantāraṃ balanāmāsurārri śakramiti yāvat’ iti gaṅgādharaḥ
  32. 32 ‘vinayenābhigamyainaṃ dra(pra)ṣṭukāmo mahāyaśāḥ| dṛṣṭvaiva ca muniṃ prāha bhāgavān pākaśāsanaḥ|| svāgataṃ ceti dharmajño munistasmādyathepsitam| arcitaśca yathānyāyamupaviṣṭaḥ samāgataḥ|| tatropāyaṃ vikārāṇāṃ papraccha harivāhanam| brūhi naḥ praśamopāyaṃ teṣāmamarasattama|| śrutveti vacanaṃ tasya sarvabhūtahitāvaham| tasmai provāca’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kvaciddhastalikhitapustake
  33. 33 ‘bhagavān dhīmān’ iti pā.
  34. 34 ‘śabdākṣarapadanyāsacchandovṛttarasakramaiḥ| śrutvā sahasravarṣāṇāmārogyārthaṃ viniścayam|| tenāyuramitaṃ’ ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacitpustake dṛśyate
  35. 35 ‘taṃ ca’ iti pā.
  36. 36 ‘mokṣasādhanā’ iti pā.
  37. 37 ‘jñānaprakarṣaṇaniyogitvānmuniḥ’ iti pā.
  38. 38 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate
  39. 39 ‘anaśvaram’ iti pā.
  40. 40 ‘bhūteṣu sādhu yathā syāttathā'nukrośa’ iti gaṅgādharaḥ
  41. 41 ‘hitaḥ’ iti pā.
  42. 42 yogīndranāthasenastu carakopaskāre ‘sattvamātmā śarīraṃ ca’ ityādyāyurvedādhikaraṇapratipādakaṃ granthaṃ prāk paṭhitvā'nantaraṃ ‘sarvadā sarvabhāvānāṃ’ ityādigranthaṃ paṭhati
  43. 43 ‘māṃsatvaṃ sāmānyarūpaṃ’ iti pā.
  44. 44 ‘na kiñcidanena granthenocyate iti’ iti pā.
  45. 45 ‘vṛṣyapādalepāt’ iti pā.
  46. 46 ‘ityāha’ iti pā.
  47. 47 ‘sāmānyaviśeṣayoḥ’ iti pā.
  48. 48 ‘vaiṣamyaṃ’ iti pā.
  49. 49 ‘ityevamādyekākārā’ iti pā.
  50. 50 ‘abhrāntaikarūpā’ iti pā.
  51. 51 ‘sāmānyameva kriyāguṇādigataṃ’ iti pā.
  52. 52 ‘pratyaviruddhaviśeṣatvena’ iti pā.
  53. 53 ‘…mekarūpaṃ sambaddhamasti’ iti pā.
  54. 54 ‘viśeṣaḥ’ iti pā.
  55. 55 ‘svarūpata’ iti śeṣaḥ
  56. 56 ‘eveti’ iti pā.
  57. 57 ‘sāmānyakāraṇatvenaiveti’ iti pā.
  58. 58 ‘nākriyāṇāṃ’ iti pā.
  59. 59 ‘citrake vāyuradhiko yo'numitaḥ sa ca citrake upayukte’ iti pā.
  60. 60 ‘tridaṇḍānāmanyatamāpāye'pi’ iti pā.
  61. 61 ‘viskhalitaṃ’ iti pā.
  62. 62 ‘…vāvirodho’ iti pā.
  63. 63 ‘taduddeśapravṛttiradhikaraṇārtho nādhārārthaḥ’ iti pā.
  64. 64 ‘nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ’ iti pā.
  65. 65 tadadhikaraṇabhūtapuruṣa’ iti pā.
  66. 66 ‘anāgatāvekṣaṇāducyante’ iti pā.
  67. 67 ‘yathābhyuditasya’ iti ‘tathā'vyavahitasya’ iti ca pā.
  68. 68 ‘tarhyāpadyeta’ iti pā.
  69. 69 ‘nikṛṣṭasyātmanaḥ’ iti pā.
  70. 70 ‘tamasā bahurūpeṇa’ iti pā.
  71. 71 ‘vānaspatyān mūkān’ iti pā.
  72. 72 ‘bhūtāntarapraveśakṛtam’ iti pā.
  73. 73 pūrvaṃ bhūtaṃ pare bhūte svaguṇasahitaṃ praviṣṭaṃ, yathā-ākāśo vāyau, tau vahnau, te jale, tāni pṛthivyām
  74. 74 ‘prakāreṇa’ iti pā.
  75. 75 ‘susūkṣmarūpakarmavyāpitvadyotanārtham’ iti pā.
  76. 76 ‘dravyādīnāṃ’ iti pā.
  77. 77 ‘yathā’ iti pā.
  78. 78 ‘āśrayanāśe’ iti pā.
  79. 79 ‘ityādi’ iti pā.
  80. 80 ‘vidyate’ iti pā.
  81. 81 ‘lakṣyārthaṃ’ iti pā.
  82. 82 ‘lakṣaṇayā’ iti pā.
  83. 83 ‘kiṃvā’ iti pā.
  84. 84 ‘sāmānyādiṣu kecidanumanyante’ iti pā.
  85. 85 ‘dravyavyāvṛttestu’ iti pā.
  86. 86 ‘siddhatvāt’ iti pā.
  87. 87 ‘bhavati’ iti pā.
  88. 88 ‘kāraṇaṃ’ iti pā.
  89. 89 ‘caramabhāvinimittāntarāpekṣā karmaṇaḥ’ iti pā.
  90. 90 ‘asātmyendriyārthasaṃyoga evāyaṃ’ iti pā.
  91. 91 ‘kālābhidhāyigranthe’ iti pā.
  92. 92 ‘kālaviśeṣaṃ prāpya’ iti pā.
  93. 93 ‘kālakṛtābhivyaktimātraparigrahāstatra’ iti pā.
  94. 94 ‘anyedyuṣko dvyahagrāhī tṛtīyakacaturthakau’ iti katidhāpuruṣīye pāṭhaḥ
  95. 95 ‘kṛtam’ iti pā.
  96. 96 ‘kṛtam’ iti pā.
  97. 97 ‘kṛtvā’ iti pā.
  98. 98 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate
  99. 99 ‘buddhirvarṇayati’ iti pā.
  100. 100 ‘bhāvidhātvanuguṇadravyasevārtharūpā’ iti pā.
  101. 101 ‘sañjñāśabdena śarīrasambaddhaṃ’ iti pā.
  102. 102 ‘śarīrāsambaddhasya’ iti pā.
  103. 103 ‘rājayakṣmādayaḥ’ iti pā.
  104. 104 ‘vyādhyāśraye prokte, tatkā ātmano vyavasthā’ iti pā.
  105. 105 ‘bhavati’ iti pā.
  106. 106 ‘pratisandhātumalam’ iti pā.
  107. 107 ‘sarvatra’ iti pā.
  108. 108 ‘dūṣyādhiṣṭhāne’ iti pā.
  109. 109 ‘bhavati’ iti pā.
  110. 110 ‘śāstrādyarthajñānam’ iti pā.
  111. 111 “sasnehamuṣṇamiti vacanena snehasyālpatvamuṣṇatvasya cātiśayatvaṃ tadyogāditi sūcitam| tena paittike vyādhau ghṛtadugdhādisnehaśītabheṣajavidhirna virudhyate| atiśītasnigdhatvayośca pittasyālpasnehātyantoṣṇatvaviparyayāt praśāntiḥ syāt| uṣṇatīkṣṇadravasaratiktatvaviparītaiḥ śaityamāndyasāndrasthirakaṣāyamādhuryaguṇaiḥ pakvasya pittasya praśamanam| āmasyāmlasya viparītena tiktena praśamaḥ| kaṭviti tiktaṃ, tena tiktarasasya pittasya vidagdhāvasthāyāmamlarasatve tadviparītatvena tiktarasaḥ pittaprakopanāśakatvenopapadyate| uktaṃ hi suśrute- “pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca| uṣṇaṃ kaṭu saraṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca”- iti gaṅgādharaḥ
  112. 112 ‘aptejaḥsamavāyārabdhatvāt’ iti pā.
  113. 113 ‘utpannāriṣṭe ca sādhanaṃ’ iti pā.
  114. 114 ‘atītakālamapakrāntasalilasyeva’ iti pā.
  115. 115 ‘kṣitestvagre prativacanāt’ iti pā.
  116. 116 ‘vyaktiṃ’ iti pā.
  117. 117 ‘na pradhānakāraṇabhūtāḥ’ iti pā.
  118. 118 ‘yadi vā apkṣitī viśeṣeṇa kāraṇe, somaguṇātirekānmadhura ityādau tu’ iti pā.
  119. 119 ‘tathonatvena’ iti pā.
  120. 120 yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ| sa tvetadanantaraṃ ‘bhūyaścāto yathādravyaṃ guṇakarmāṇi vakṣyate’ ityardhaślokaṃ paṭhati
  121. 121 ‘rasādīnām’ iti hastalikhitapustake nopalabhyate
  122. 122 ‘pratibandhakasambhave’ iti pā.
  123. 123 ‘svasvabhāvo’ iti pā.
  124. 124 ‘vṛttatvāt’ iti pā.
  125. 125 ‘rasādivṛttatvāt’ iti pā.
  126. 126 ‘dhātvarthānuvṛttirevāsau praśabdaḥ’ iti pā.
  127. 127 ‘svāsthyānuvṛttitvāt’ iti pā.
  128. 128 ‘jāṅgamaṃ bhaumamaudbhidam’ iti pā.
  129. 129 ‘tenāṇuvaṃśādīnāṃ’ iti pā.
  130. 130 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate
  131. 131 ‘phalāntāḥ’ iti pā.
  132. 132 ‘hastiparṇī ca śāradā’ iti pā.
  133. 133 ‘dṛṣṭaḥ’ iti pā.
  134. 134 ‘dīpanīyalaghūni ca’ iti pā.
  135. 135 ‘dṛṣṭāni’ iti pā.
  136. 136 ‘tathā’ iti pā.
  137. 137 ‘arūkṣaṃ snigdhaṃ’ iti gaṅgādharaḥ| yogīndranāthastu ‘rūkṣaṃ’ iti paṭhati
  138. 138 ‘gulmakuṣṭhakilāsiṣu’ iti pā.
  139. 139 ‘sarvathocyate’ iti pā.
  140. 140 ‘yadā nāryāvupeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana| muñcantyau śukramanyonyamanasthistatra jāyate’ iti suśrute (śā.a.2) pāṭhaḥ
  141. 141 ‘atha’ iti pā.
  142. 142 ‘vidhīyate’ iti pā.
  143. 143 ‘mūtreṣu pradareṣu’ iti pā.
  144. 144 aśmantakaḥ aśvatthasadṛśapatraḥ kṣīrivṛkṣo mahārāṣṭrabhāṣāyāṃ ‘asṭā’ iti khyātaḥ
  145. 145 ‘yeṣāṃ diṣṭāḥ payastvacaḥ’ iti pā.
  146. 146 ‘yogavinnāmarūpajñaḥ’ iti pā.
  147. 147 ‘sa vijñeyo bhiṣaktamaḥ’ iti pā.
  148. 148 ‘mṛtyudūtasya’ iti pā.