athāto'pāmārgataṇḍulīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| apāmārgasya bījāni pippalīrmaricāni ca| viḍaṅgānyatha śigrūṇi sarṣapāṃstumburūṇi ca||3|| ajājīṃ cājagandhāṃ 1 ca pīlūnyelāṃ hareṇukām| pṛthvīkāṃ surasāṃ śvetāṃ kuṭherakaphaṇijjhakau||4|| śirīṣabījaṃ laśunaṃ haridre lavaṇadvayam| jyotiṣmatīṃ nāgaraṃ ca dadyācchīrṣavirecane||5|| gaurave śirasaḥ śūle pīnase'rdhāvabhedake| krimivyādhāvapasmāre ghrāṇanāśe pramohake||6||
dīrghañjīvitīye mūlinyaśca phalinyaśca pañcakarmāṅgabhūtā uktāḥ, aparāṇyapi ca pippalīmaricaprabhṛtīni pañcakarmasādhanāni santi, tathā pañcakarmaprabhṛtiviṣayo'pi tatra noktaḥ, tenānantaraṃ śeṣapañcakarmopayogidravyapañcakarmapravṛttiviṣayābhidhāyako'pāmārgataṇḍulīyo'bhidhīyate| pūrvoktānyapi cāpāmārgādīni yat punarihābhidhīyante tadācārya evādhyāyānte ‘pūrvaṃ mūlaphala’ ityādinā ślokadvayena samādhāsyati| apāmārgabījīya iti sañjñāyāṃ prāptāyāmapāmārgataṇḍulīya iti sañjñākaraṇamapāmārgādibījānāṃ nistuṣāṇāmeva grahaṇārtham| adhyāyasañjñāṃ taṇḍulena kṛtvā'pāmārgasya bījānīti yadbījaśabdaṃ karoti tadaṅkurajananasamarthabījabhavānāmeva taṇḍulānāṃ grahaṇārtham| yadyapi cehotsargataḥ pañcakarmapravṛttirvamanapūrvikaiva bhavati, yaduktaṃ- “sādhāraṇeṣvṛtuṣu vamanādīnāṃ pravṛttirbhavati” (vi.a.8) ityādi, tathā suśrute'pyuktaṃ- “avāntasya hi samyagviriktasyāpyadhaḥsrastaḥ śleṣmā grahaṇīmācchādayati” (su.ci.a.33) ityādi; tathā'pi kvacit prabaladoṣāpekṣayā'nyathā'pi kramo bhavati, yathā śaradyudrikte pitte virecanādi, tathā prāvṛṣi prabalavāte bastyādirityaniyamārthamiha śirovirecanamādāvabhihitaṃ; yadi vā, pradhānāṅgaśiraḥśodhanatvācchirovirecanamādau kṛtam| yaduktaṃ- “yaduttamāṅgamaṅgānāṃ śirastadabhidhīyate” (sū.a.17) iti| śālākye'pyuktaṃ- “anāmaye yathā mūle vṛkṣaḥ samyak pravardhate 2| anāmaye śirasyevaṃ dehaḥ samyak pravardhate” iti| apāmārgābhidhānamādau śirovirecanaprādhānyāt| yaduktaṃ- “pratyakpuṣpā śirovirecanānām” iti (sū.a.25)| ajagandhā ajamodā, “phophāndhī” iti kecit| pīlu auttarāpathikaṃ phalam| lavaṇadvayaṃ lavaṇavargādipaṭhitaṃ sauvarcalaṃ saindhavaṃ ca| ayaṃ vargo vyastaḥ samastaśca śirovirecane prayojyo gaṇatvāt| yaduktaṃ- “parisaṅkhyātamapi hi yaddravyamayaugikaṃ manyeta tadapaharet” (vi.a.8) iti| anyatrāpyuktaṃ- “samastaṃ vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā” (su.sū.a.37) iti| śirasa iti gaurava ityanena śūla ityanena ca sambadhyate| krimivyādhiriha śirogata eva boddhavyaḥ, tatraiva śirovirecanasya samarthatvāt| pramohako mūrcchā, indriyāpaṭutvaṃ vā||1-6||
madanaṃ madhukaṃ nimbaṃ jīmūtaṃ kṛtavedhanam| pippalīkuṭajekṣvākūṇyelāṃ dhāmārgavāṇi ca||7|| upasthite śleṣmapitte vyādhāvāmāśayāśraye| vamanārthaṃ prayuñjīta bhiṣagdehamadūṣayan||8||
vamanadravye ādau madanamuktaṃ prādhānyāt; uktaṃ hi- “vamanadravyeṣu madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣate'napāyitvāt” iti (ka.a.1)| upasthita iti āmāśayordhvabhāge śleṣmaṇaḥ sthānaṃ gatvotkleśaṃ gata iti vyākhyeyam| śleṣmapitta iti śleṣmapitte śleṣmaṇi pitte ca| pittaṃ ca yadyapi sākṣānna vamanaviṣayaṃ tathā'pi śleṣmasthānagatatvena śleṣmasambandhādvamanaviṣayam| yaduktaṃ- “doṣasthānagataṃ doṣaṃ sthānivat samupācaret” iti| dehamadūṣayanniti yadyapi vamane proktaṃ tathā'pi virecanādiṣvapi boddhavyaṃ, tatrāpyatiyogāyogamithyāyogairdehaduṣṭiśaṅkāyāḥ samānatvāt| ucyate ca nyāyavidbhiryat- “samāneṣvartheṣvekatrābhihito vidhiranyatrāpyanuṣañjanīyaḥ” iti||7-8||
trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ nīlinīṃ saptalāṃ vacām| kampillakaṃ gavākṣīṃ ca kṣīriṇīmudakīryakām||9|| pīlūnyāragvadhaṃ drākṣāṃ dravantīṃ niculāni ca| pakvāśayagate doṣe virekārthaṃ prayojayet||10||
vamanamanu virecanābhidhānaṃ śiraḥpūrvakadehaśodhanābhidhānānukrameṇāmāśayordhvabhāgaśodhanānantaramāmāśayādhobhāgasthitapittaharatvena| evaṃ virecanānantaraṃ bastyabhidhāne'pi vācyam| trivṛdādāvucyate, virecanadravyeṣu śreṣṭhatvāt| uktaṃ hi- “trivṛt sukhavirecanānām” (sū.a.25) iti| nīlikā nīlabuhnā 3| kṣīriṇī dugdhikā| dravantī dantībhedaḥ| niculaṃ hijjalamiti prasiddham| pakvaścāsāvāśayagataśceti pakvāśayagataḥ| tena pittāśaye evāmāśayādhobhāgalakṣaṇe doṣo virecanaviṣayo bhavati, na pakvāśayagataḥ| doṣaśabdena ceha virecananirharaṇayogyatvāt pittaṃ kaphapittaṃ vā gṛhyate| yaduktaṃ- “pittaṃ vā kaphapittaṃ vā pittāśayagataṃ haret| sraṃsanaṃ, trīn malān bastirharet pakvāśayasthitān” (ci.a.3) iti| yadi vā pakvāśayasamīpagatatvenādhaḥpravṛttyunmukho doṣaḥ pakvāśayagata ityucyate; yathā- gaṅgāyāṃ ghoṣa iti||9-10||
pāṭalāṃ 4 cāgnimanthaṃ ca bilvaṃ śyonākameva ca| kāśmaryaṃ śālaparṇīṃ ca pṛśniparṇīṃ nidigdhikām||11|| balāṃ śvadaṃṣṭrāṃ bṛhatīmeraṇḍaṃ sapunarnavam| yavān kulatthān kolāni guḍūcīṃ madanāni ca||12|| palāśaṃ kattṛṇaṃ caiva snehāṃśca lavaṇāni ca| udāvarte vibandheṣu yuñjyādāsthāpaneṣu ca||13|| ata evauṣadhagaṇāt saṅkalpyamanuvāsanam| mārutaghnamiti proktaḥ saṅgrahaḥ pāñcakarmikaḥ||14||
pāṭalāmityādinā'nuvāsanāt prāṅnirūhābhidhānaṃ, nirūhasya doṣaharaṇapradhānatvāt| kattṛṇaṃ gandhatṛṇam| snehāḥ sarpistailavasāmajjānaḥ| lavaṇāni saindhavādīni rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) bastyarthaṃ mukhyānyuktāni gaṇena| ata eveti nirūhoktapāṭalādigaṇāt| saṅkalpyamanuvāsanamityanena snehasādhanaṃ brūte; anuvāsanaṃ hi sneha eva bhavati| anuvāsanārthaṃ snehasādhanadravyaṃ pṛthaṅnoktaṃ, nirūhārthoktabheṣajagaṇenaiva tatsiddheḥ| mārutaghnamityanenānuvāsanapravṛttiviṣayaṃ darśayati; mārute hantavye'nuvāsanaṃ prakalpyamityarthaḥ| yadi vā pāṭalādermārutaharādgaṇānmārutaghnamanuvāsanaṃ prakalpyam; anyatra tu pittaharādgaṇāt pittaghnaṃ, tathā śleṣmaharādgaṇācchleṣmaghnamiti sūcayati| saṅgraha ityanena rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) kalpe siddhau ca vakṣyamāṇapañcakarmaprapañcaṃ sūcayati||11-14||
tānyupasthitadoṣāṇāṃ snehasvedopapādanaiḥ| pañcakarmāṇi kurvīta mātrākālau vicārayan||15||
pañcakarma yathā kartavyaṃ tathā tānītyādinā darśayati| tānīti pūrvoktāni| snehasvedopapādanairiti bahuvacanaṃ nānāvidhasnehasvedopadarśanārtham| upasthitadoṣāṇāmiti śākhāṃ tyaktvā koṣṭhagamanena tathā līnatvaparityāgena pradhānāvasthāprāptadoṣāṇām 5| tatra pañcakarmapravṛttāvupasthitadoṣatvameva hetuḥ, tadyadi snehasvedopapādanamantarā'pi syāt, yathā jvare “kaphapradhānānutkliṣṭān doṣānāmāśayasthitān| buddhvā jvarakarān kāle vamyānāṃ vamanairharet” (ci.a.3) iti; tatra snehasvedāvantareṇāpi vamanapravṛttirbhavatyeva| snehasvedopapādanaṃ tu prāyikatvena tathā'nyathopasthitadoṣe'pi stokamātrayā pañcakarmapravṛttikṣobhajanyavātajayārthaṃ kriyamāṇatvenoktam| mātrākālayorvicāryatvena grahaṇaṃ prādhānyāt, tena doṣabheṣajādayo'pi vicāryatveneha boddhavyāḥ; yadi vā pūrvavat kālagrahaṇādeva śeṣāṇāṃ doṣādīnāmavarodho vyākhyeyaḥ| tānītyukte'pi punaḥ pañcagrahaṇaṃ pañcānāmapyupasthitadoṣatve sati pravṛttyupadeśārtham| iha vamanādiṣu karmalakṣaṇaṃ bahvitikartavyatāyogidoṣanirharaṇaśaktijyāyastvam| tena tantrāntare snehasvedau prakṣipya saptakarmāṇīti yaducyate tanna bhavati, nahi snehasvedau doṣabahirniḥsaraṇaṃ kurutaḥ, doṣasaṃśamanaṃ tu tau kurutaḥ; pañcakarmāṅgatvena vyāpriyamāṇau tu snehasvedau doṣopasthāna eva paraṃ vyāpriyete, na doṣanirharaṇe vamanādisampādye| anuvāsanaṃ tu yadyapi vamanādivanna bahudoṣanirharaṇakāraṇaṃ bhavati, tathā'pi purīṣasya pakvāśayagatavātasya ca bahirnirhārakatvāt karmalakṣaṇaprāptameva| niṣṭhīvananetrāñjanādau tu na snehasvedādivadbahvitikartavyatāyogo naca bahudoṣanirhārakatvaṃ, tena na tat karmaśabdavācyam| uttarabastistu sneharūpo nirūhaḥ snehabastāvevāntarbhavati| yadi veha vamanādiṣu pañcakarmasu paṅkajaśabdavadyogarūḍheyaṃ sañjñā; tena snehasvedaniṣṭhīvanādiṣu na pravartate||15||
mātrākālāśrayā yuktiḥ, siddhiryuktau pratiṣṭhitā| tiṣṭhatyupari yuktijño dravyajñānavatāṃ sadā||16||
mātrākālavicāraphalamāha- mātrākāletyādi| yuktiḥ yojanā bheṣajasya dehadoṣādyapekṣayā| yuktiṃ stauti- siddhirityādinā| siddhiriha vikāropaśamasya sādhyasya niṣpattiḥ||16||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi yavāgūrvividhauṣadhāḥ| vividhānāṃ vikārāṇāṃ tatsādhyānāṃ nivṛttaye||17||
idānīṃ vamanādīnāmayogānmandībhūtasya vahneḥ sandhukṣaṇārthaṃ tathā vamanādiṣvaprayogajanitasya 6 śūlādeḥ praśamārthaṃ pratijñāpūrvakaṃ yavāgūrabhidhatte- ata ūrdhvamityādi| uktaṃ hi “yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa| mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya peyādibhirantaragniḥ” (si.a.1) iti| pippalyādiyavāgūnirdeśe upasādhiteti vacanaṃ bheṣajapānīyataṇḍulādiprakṛtidravyāṇāmucitaparimāṇagrahaṇārtham 7| sākṣādbheṣajādīnāṃ pramāṇamiha noktaṃ, mātrāyā agnyādibhedenānavasthitatvāt 8| yaduktaṃ- “mātrāyā nāstyavasthānaṃ doṣamagniṃ balaṃ vayaḥ| vyādhiṃ dravyaṃ ca koṣṭhaṃ ca vīkṣya mātrāṃ prayojayet” iti| yadyapyevaṃ tathā'pi paribhāṣādarśanādvṛddhavaidyavyavahāradarśanācca yathā kartavyaṃ taducyate- yavāgūsādhanadravyaṃ tāvaddvividhaṃ- vīryapradhānamauṣadhadravyaṃ, tathā rasapradhānamāhāradravyaṃ ca| tatrāpyauṣadhadravyaṃ trividhaṃ, vīryabhedāt; tīkṣṇavīryaṃ yathā śuṇṭhyādi, madhyavīryaṃ bilvāgnimanthādi, mṛduvīryaṃ cāmalakādi; tatra tīkṣṇānāṃ karṣaḥ, madhyānāmardhapalaṃ, mṛdūnāṃ palamityutsargaḥ| yaduktamagniveśena- “karṣārdhaṃ vā kaṇāśuṇṭhyoḥ kalkadravyasya vā palam| vinīya pācayedyuktyā vāriprasthena cāparām” iti| atra madhyavīryāṇāmardhapalamātrā noktā sā madhyapramāṇagrahaṇādboddhavyā| tathā “jīvantyajājīśaṭīpuṣkarāhvaiḥ” (ci.a.12) ityādikāyāṃ peyāyāṃ navabhirdravyaiḥ kolapramāṇairmilitvā palamadūrāntaraṃ bhavati, tacca mṛduvīryābhiprāyeṇaiva; “kvāthyadravyāñjaliṃ kṣuṇṇaṃ śrapayitvā jalāḍhake| ardhaśṛtena tenātha yavāgvādyupakalpayet” ityatra catuṣpaladravyābhidhānaṃ rasapradhānadravyābhiprāyeṇaiva; tena “siddhā varāhaniryūhe yavāgūrbṛṃhaṇī matā” ityādāviyaṃ paribhāṣā boddhavyā| ṣaḍaṅgasādhanaparibhāṣāyāṃ “yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate| karṣamātraṃ tato dravyaṃ sādhayet prāsthike'mbhasi|| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau” ityatra peyāṃ prati karṣadravyābhidhānaṃ madhyavīryasyāpi ṣaḍaṅgasya mandānalapuruṣābhiprāyeṇa boddhavyam| vārimānaṃ tu ṣaḍaṅgārthaparibhāṣāyāṃ 9 karṣadravye vāriprastho'bhihitaḥ, tadanusāreṇānyatrāpi jalotkarṣo boddhavyaḥ| kalkasādhyā tu yavāgūryatra bhavati, tatra sūdaśāstroktaparimāṇājjalaṃ grāhyam| yaduktaṃ- “annaṃ pañcaguṇe sādhyaṃ vilepī ca caturguṇe| maṇḍaścaturdaśaguṇe yavāgūḥ ṣaḍguṇe'mbhasi” iti| etacca pañcaguṇe ityādi taṇḍulabheṣajasamudāyādboddhavyam| yavāgūprakṛtibhūtataṇḍulamānaṃ tu suśrutavacanādboddhavyam| yaduktaṃ- “vilepīmucitādbhaktāccaturbhāgakṛtāṃ bhiṣag” (su.ci.a.39) ityādi| tathā “yavāgūḥ svalpataṇḍulā” iti||17||
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgaraiḥ| yavāgūrdīpanīyā syācchūlaghnī copasādhitā||18|| dadhitthabilvacāṅgerītakradāḍimasādhitā| pācanī grāhiṇī, peyā savāte pāñcamūlikī||19|| śālaparṇībalābilvaiḥ pṛśniparṇyā ca sādhitā| dāḍimāmlā hitā peyā pittaśleṣmātisāriṇām||20|| payasyardhodake cchāge hrīverotpalanāgaraiḥ| peyā raktātisāraghnī pṛśniparṇyā ca sādhitā||21|| dadyāt sātiviṣāṃ peyāṃ sāme 10 sāmlāṃ sanāgarām| śvadaṃṣṭrākaṇṭakārībhyāṃ mūtrakṛcchre saphāṇitām||22|| viḍaṅgapippalīmūlaśigrubhirmaricena ca| takrasiddhā 11 yavāgūḥ syāt krimighnī sasuvarcikā||23|| mṛdvīkāsārivālājapippalīmadhunāgaraiḥ| pipāsāghnī, viṣaghnī ca somarājīvipācitā||24|| siddhā varāhaniryūhe yavāgūrbṛṃhaṇī matā| gavedhukānāṃ bhṛṣṭānāṃ karśanīyā samākṣikā||25|| sarpiṣmatī bahutilā snehanī lavaṇānvitā| kuśāmalakaniryūhe śyāmākānāṃ 12 virūkṣaṇī||26|| daśamūlīśṛtā kāsahikkāśvāsakaphāpahā| yamake madirāsiddhā pakvāśayarujāpahā||27|| śākairmāṃsaistilairmāṣaiḥ siddhā varco nirasyati| jambvāmrāsthidadhitthāmlabilvaiḥ sāṅgrāhikī matā||28|| kṣāracitrakahiṅgvamlavetasairbhedinī matā| abhayāpippalīmūlaviśvairvātānulomanī 13||29|| takrasiddhā yavāgūḥ syāddhṛtavyāpattināśinī| tailavyāpadi śastā syāttakrapiṇyākasādhitā||30|| gavyamāṃsarasaiḥ sāmlā viṣamajvaranāśinī| kaṇṭhyā yavānāṃ yamake pippalyāmalakaiḥ śṛtā||31|| tāmracūḍarase siddhā retomārgarujāpahā| samāṣavidalā vṛṣyā ghṛtakṣīropasādhitā||32|| upodikādadhibhyāṃ tu siddhā madavināśinī| kṣudhaṃ hanyādapāmārgakṣīragodhārasaiḥ śṛtā||33||
pañcakolasādhitā yavāgūrādāvucyate, pañcakarmakṣīṇāgnivṛddhihetutvena| dadhitthaḥ kapitthaḥ| takramiha jalārthakārakam| grāhiṇīti chedaḥ| savāte iti savāte'tīsāre| pañcamūlamatra sthirādipañcamūlaṃ; yaduktaṃ jatūkarṇe- “dhruvādyairvāyvatīsāre” iti; dhruvādiḥ vidārigandhādiḥ| pṛśniparṇī vartulapatrā siṃhapucchī| dāḍimāmleti vacanena yāvatā dāḍimenāmlatvaṃ syāttāvanmānaṃ dāḍimaṃ darśayati| payasyardhodake ityādau nāgaraṃ mustaṃ; yaduktaṃ jatūkarṇe- “raktātīsāre'jākṣīrajale ghanajalotpalaiḥ” iti| pṛśniparṇyā ceti raktātīsāraghnayavāgvāmeva| sāmlāmiti dāḍimāmlāmiti boddhavyam| śvadaṃṣṭretyādau jatūkarṇaḥ- “pṛśnigokaṇṭakaguḍairmūtrārtibastiśūlanut” iti| suvarcikā sarjikākṣāraḥ| pipāsāghnīti chedaḥ| somarājī avalgujaḥ 14| gavedhuko ghuluñcaḥ; gavedhukāśca taṇḍulasthāne| śyāmākaḥ tṛṇaviśeṣaḥ; tasya ca bījataṇḍulā grāhyāḥ| yamake ghṛtataile| madirā dravasthāne| śākādibhiḥ samānairyavāgūrmantavyā| dadhitthāmlaśabdena kapitthasyāmlāvasthāyāmeva grahaṇaṃ darśayati| kṣāro yavakṣāraḥ| takrasiddheti takrakṛtodakakāryā| piṇyākaḥ tilakalkaḥ| yamaka ityanena yamakena paribharjanaṃ darśayati| samāṣavidaletyādau taṇḍulena māṣavidalasya tulyamānatā, kṣīraṃ ca jalasthāne, ghṛtaṃ ca paribharjane; kiṃvā māṣaprakṛtikaiveyam| madaśabdena viṣaja-raudhira-madyamadānāṃ trayāṇāmapi grahaṇam, aviśeṣābhidhānāt| kṣudhaṃ hanyādityādāvapāmārgataṇḍulāstaṇḍulasthāne; kṣīragodhāmāṃsarasau tu jalasthāne||18-33||
tatra ślokaḥ- aṣṭāviṃśatirityetā yavāgvaḥ parikīrtitāḥ| pañcakarmāṇi cāśritya prokto bhaiṣajyasaṅgrahaḥ||34||
pratilomatantrayuktyā'dhyāyasaṅgrahaṃ karoti- aṣṭāviṃśatirityādi||34||
pūrvaṃ mūlaphalajñānahetoruktaṃ yadauṣadham| pañcakarmāśrayajñānahetostat kīrtitaṃ punaḥ||35||
dīrghañjīvitīye mūlinīphalinīgaṇapaṭhitānāmapāmārgajīmūtādīnāṃ punarvacane upapattimāha- pūrvamityādi| mūlaphalajñānahetoriti asya mūlena vyavahāraḥ, asya phalena vyavahāraḥ, iti jñātumityarthaḥ| pañcakarmaṇāmāśrayaḥ, āśrayaśabdaśca bhāvapradhānaḥ; tena pañcakarmāśrayatve jñānārthamiti phalati| yadyapi mūlinyaśca phalinyaśca dīrghañjīvitīye'pi “śaṇapuṣpī ca bimbī ca” (sū.a.1) ityādinā granthena pañcakarmāśrayatvenāpyuktāḥ, tathā'pīha mukhyaprapañcenābhidhīyamānapañcakarmāśrayadravyagaṇe'nabhidhānāt pañcakarmāśrayatvenāprādhānyaṃ vā'pāmārgādīnāṃ śaṅketa, ata uktaṃ- pañcakarmāśrayajñānahetostat kīrtitaṃ punariti||35||
smṛtimān hetuyuktijño jitātmā pratipattimān| bhiṣagauṣadhasaṃyogaiścikitsāṃ kartumarhati||36||
etadadhyāyapratipāditāyāḥ pañcakarmapravṛtterdurjñeyatvena yathābhūtena vaidyena cikitsā kartavyāṃ tādṛśaṃ vaidyamāha- smṛtimānityādi| pratipattirutpannāyāmāpadi jhaṭiti yathākartavyatājñānaṃ, tadvān pratipattimān||36||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'pāmārgataṇḍulīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne prathame bheṣajacatuṣke'pāmārgataṇḍulīyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cājamodāṃ ca’ iti pā. ↩
- 2 ‘pravartate’ iti pā. ↩
- 3 ‘nīlavaṃśā’ iti pā. ↩
- 4 ‘pāṭaliṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘pravāhaṇāvasthāprāptadoṣāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘vamanādiprayogajanitasya’ iti pā. ↩
- 7 ‘bheṣajapānīyataṇḍulādidravyāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 8 ‘doṣādibhedena’ iti pā. ↩
- 9 ‘ṣaḍaṅgaparibhāṣāyāṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘peyāmāme’ iti pā. ↩
- 11 ‘atra takraṃ jalasthāne bodhyaṃ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 12 atra śyāmākabījataṇḍulāstaṇḍulasthāne bodhyāḥ ↩
- 13 ‘…bilvai…’ iti pā. ↩
- 14 ‘avantijaḥ’ iti pā. ↩