3. āragvadhīyo'dhyāyaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāta āragvadhīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
dvividhaṃ hi bheṣajamantaḥparimārjanaṃ bahiḥparimārjanaṃ ca; tatrāpāmārgataṇḍulīyena pañcakarmayavāgūrūpamantaḥparimārjanamabhidhāyāvaśiṣṭaṃ bahiḥparimārjanaṃ pralepādyāragvadhīyenāha- athāta āragvadhīyamityādi| yadyapi kuṣṭhacikitsitaṃ pṛthageva cikitsāsthāne bhaviṣyati, tatraiva cāvasaraprāptā ete āragvadhādayo vaktumucitāḥ; tathā'pīha pṛthak kuṣṭhayogānāmabhidhānena kuṣṭhasyānubandhitvena ca mahārogatvaṃ khyāpayati; abhyarhito hyarthaḥ punaḥ punarabhidhīyate| iyaṃ ca kuṣṭhacikitsā''nāgatāvekṣaṇatantrayuktyā nidānasthāne hetulakṣaṇādibhirlakṣitaṃ kuṣṭhamuddiśyoktā; tenālakṣitasya cikitsā'bhidhīyamānā'jñātaviṣayatvena na yujyata iti yaducyate tannirastaṃ bhavati| yadyapi rājayakṣmaprabhṛtayo'pi mahārogāḥ santi, tathā'pi na te bhūribahiḥparimārjanaviṣayā yathā kuṣṭhamiti kuṣṭhaviṣayā eva bahiḥparimārjanayogā abhidhīyante| kuṣṭhaharabahiḥparimārjanopodghātena ca vātāpahāḥ “kolaṃ kulatthā” ityādayo'bhidhāsyante| kiñca kuṣṭhaharabahiḥparimārjanaprayogāṇāmidaṃ svarūpaṃ yacchodhanānantaraṃ prayujyamānāḥ siddhibhājo bhavanti; yaduktaṃ- “ye lepāḥ kuṣṭhānāṃ prayujyante nirhṛtāsradoṣāṇām| saṃśodhitāśayānāṃ sadyaḥ siddhirbhavetteṣām” (ci.a.7) iti; tat pūrvādhyāye saṃśodhanamabhidhāyeha kuṣṭhaprayogānavasaraprāptānabhidadhatā''cāryeṇa sādhu granthaniveśaḥ kṛtaḥ| yadyapi ca “khadiraḥ kuṣṭhaharāṇām” (sū.a.25) iti vacanena khadiraḥ kuṣṭhaharabheṣajeṣu pradhānaṃ, tathā'pi khadiraṃ parityajyāragvadhamādāvupadiśati, kuṣṭhaharabahiḥparimārjanabheṣajeṣvāragvadhasyaiva pradhānatvakhyāpanārtham||1-2||
āragvadhaḥ saiḍagajaḥ karañjo vāsā guḍūcī madanaṃ haridre| śryāhvaḥ surāhvaḥ khadiro dhavaśca nimbo viḍaṅgaṃ karavīrakatvak||3|| granthiśca bhaurjo laśunaḥ śirīṣaḥ salomaśo guggulukṛṣṇagandhe| phaṇijjhako vatsakasaptaparṇau pīlūni kuṣṭhaṃ sumanaḥpravālāḥ||4|| vacā hareṇustrivṛtā nikumbho bhallātakaṃ gairikamañjanaṃ ca| manaḥśilāle gṛhadhūma elā kāśīsalodhrārjunamustasarjāḥ||5|| ityardharūpairvihitāḥ ṣaḍete gopittapītāḥ punareva piṣṭāḥ| siddhāḥ paraṃ sarṣapatailayuktāścūrṇapradehā bhiṣajā prayojyāḥ||6|| kuṣṭhāni kṛcchrāṇi navaṃ kilāsaṃ sureśaluptaṃ kiṭibhaṃ sadadru| bhagandarārśāṃsyapacīṃ sapāmāṃ hanyuḥ prayuktāstvacirānnarāṇām||7|| kuṣṭhaṃ haridre surasaṃ paṭolaṃ nimbāśvagandhe suradāruśigrū| sasarṣapaṃ tumburudhānyavanyaṃ caṇḍāṃ ca cūrṇāni samāni kuryāt||8|| taistakrapiṣṭaiḥ prathamaṃ śarīraṃ tailāktamudvartayituṃ yateta| tenāsyakaṇḍūḥ piḍakāḥ sakoṭhāḥ kuṣṭhāni śophāśca śamaṃ vrajanti||9|| kuṣṭhāmṛtāsaṅgakaṭaṅkaṭerīkāsīsakampillakamustalodhrāḥ| saugandhikaṃ sarjaraso viḍaṅgaṃ manaḥśilāle karavīrakatvak||10|| tailāktagātrasya kṛtāni cūrṇānyetāni dadyādavacūrṇanārtham| dadrūḥ sakaṇḍūḥ kiṭibhāni pāmā vicarcikā caiva tathaiti śāntim||11|| manaḥśilāle maricāni tailamārkaṃ payaḥ kuṣṭhaharaḥ pradehaḥ| tutthaṃ viḍaṅgaṃ maricāni kuṣṭhaṃ lodhraṃ ca tadvat samanaḥśilaṃ syāt||12|| rasāñjanaṃ saprapunnāḍabījaṃ yuktaṃ kapitthasya rasena lepaḥ| karañjabījaiḍagajaṃ sakuṣṭhaṃ gomūtrapiṣṭaṃ ca paraḥ pradehaḥ||13|| ubhe haridre kuṭajasya bījaṃ karañjabījaṃ sumanaḥpravālān| tvacaṃ samadhyāṃ hayamārakasya lepaṃ tilakṣārayutaṃ vidadhyāt||14|| manaḥśilā tvak kuṭajāt sakuṣṭhāt salomaśaḥ saiḍagajaḥ karañjaḥ| granthiśca bhaurjaḥ karavīramūlaṃ cūrṇāni sādhyāni tuṣodakena||15|| palāśanirdāharasena cāpi karṣoddhṛtānyāḍhakasammitena| darvīpralepaṃ pravadanti lepametaṃ paraṃ kuṣṭhanisūdanāya||16|| parṇāni piṣṭvā caturaṅgulasya takreṇa parṇānyatha kākamācyāḥ| tailāktagātrasya narasya kuṣṭhānyudvartayedaśvahanacchadaiśca||17||
tāneva kuṣṭhaharayogānāha- āragvadha ityādi| śryāhvo ‘navanītakhoṭiḥ’ iti prasiddhaḥ| granthiśca bhaurja iti bhūrjapatragranthiḥ| salomaśo dhātukāsīsam| phaṇijjhakaḥ parṇāsabhedaḥ| sumanaḥpravālā jātīpallavāḥ| nikumbho dantī| ālaṃ haritālam| ardharūpairiti ardhaślokaiḥ| gopittapītā iti pītagopittāḥ, mayūravyaṃsakāditvena pūrvanipātaniyamāt; yadi vā gopittabhāvanayā pītavarṇā gopittapītāḥ| paramatyarthaṃ siddhāḥ; yadyapi sarvaprayogā maharṣipraṇītāḥ svaviṣaye siddhāstathā'pīha bahūnāṃ duścikitsyānāṃ rogāṇāmāśuharaṇāt paraṃ siddhā ityucyante| cūrṇāni ca pradehāśca cūrṇapradehāḥ; yadi vā cūrṇīkṛtānāṃ pradehāścūrṇapradehā; pradeho lepaḥ, pradehatākaraṇaṃ caiṣāṃ yogānāṃ kuṣṭhaharagomūtragopittādinā boddhavyam| sureśaluptam indraluptam| kuṣṭhagrahaṇena labdhānāmapi kiṭibhadadrupāmādīnāṃ punarabhidhānaṃ prayogāṇāṃ viśeṣeṇa taddharaṇaśaktikhyāpanārtham| tumburu svanāmaprasiddham| vanyaṃ kaivartamustakam| caṇḍā corapuṣpī| prathamamiti tailāktamityanena sambadhyate| tailaṃ ceha kuṣṭhaharaprakaraṇe sārṣapaṃ boddhavyam| amṛtāsaṅgaḥ tutthakam| kaṭaṅkaṭerī dāruharidrā| saugandhikaṃ gandhatṛṇaṃ gandhako vā| ārkaṃ payaḥ arkakṣīram| tadvaditi pradehaḥ kuṣṭhaharaḥ 1| prapunnāḍa eḍagajaḥ| hayamārakaḥ karavīraḥ; tasya tvag grāhyā, madhyaṃ ca pṛthagbhāvena grāhyam| tuṣodakaṃ satuṣairyavaiḥ sandhānaviśeṣāt kṛtaṃ kāñjikam| palāśasya nirdāhena gṛhīto rasaḥ palāśanirdāharasaḥ; sa ca palāśasya pradhānamūle cchinne'dhaḥ kumbhaṃ dattvopari vṛkṣadāhādyo galati svarasaḥ sa gṛhyate| caturaṅgulaḥ svarṇahāliḥ| aśvahanaḥ karavīraḥ| caturaṅgulakākamācyaśvahanacchadairekaḥ prayogaḥ, dvitve hyasya dvātriṃśatsaṅkhyā vakṣyamāṇā virudhyate||3-17||
kolaṃ kulatthāḥ suradārurāsnāmāṣātasītailaphalāni kuṣṭham| vacā śatāhvā yavacūrṇamamlamuṣṇāni vātāmayināṃ pradehaḥ||18|| ānūpamatsyāmiṣavesavārairuṣṇaiḥ pradehaḥ pavanāpahaḥ syāt| snehaiścaturbhirdaśamūlamiśrairgandhauṣadhaiścānilahaḥ pradehaḥ||19|| takreṇa yuktaṃ yavacūrṇamuṣṇaṃ sakṣāramartiṃ jaṭhare nihanyāt| kuṣṭhaṃ śatāhvāṃ savacāṃ yavānāṃ cūrṇaṃ satailāmlamuśanti vāte||20|| ubhe śatāhve madhukaṃ madhūkaṃ balāṃ priyālaṃ ca kaśerukaṃ ca| ghṛtaṃ vidārīṃ ca sitopalāṃ ca kuryāt pradehaṃ pavane sarakte||21|| rāsnā guḍūcī madhukaṃ bale dve sajīvakaṃ sarṣabhakaṃ payaśca| ghṛtaṃ ca siddhaṃ madhuśeṣayuktaṃ raktānilārtiṃ praṇudet pradehaḥ||22|| vāte sarakte saghṛtaṃ pradeho godhūmacūrṇaṃ chagalīpayaśca|23|
tailayoniphalānyeraṇḍaphalatilādīni| amlamiti kāñjikādiyogāt| ānūpānāṃ khaḍgādīnāṃ matsyānāṃ cāmiṣaṃ māṃsamānūpamatsyāmiṣam| vesavāraḥ- “nirasthi piśitaṃ piṣṭaṃ svinnaṃ guḍaghṛtānvitam| kṛṣṇāmaricasaṃyuktaṃ vesavāra iti smṛtaḥ”| gandhapradhānānyauṣadhāni gandhauṣadhāni, tāni cāgurvādīni jvarādhyāye pratipādyāni; gandhauṣadhaiśca siddhairiti yojanīyaṃ; tena daśamūlagandhauṣadhābhyāṃ snehāḥ sādhanīyāḥ (kiṃvā gandhauṣadhairdaśamūlasiddhaiḥ snehapṛktairayaṃ pradehaḥ 2 )| uśanti kathayanti| vidārī vidārīkandaḥ| sitopalā sitaśarkarā| madhuśeṣaḥ sikthakam| siddhamiti ghṛtadugdhayuktaṃ sat kiñcidevāgnau sādhitam||18-22||-
natotpalaṃ candanakuṣṭhayuktaṃ śirorujāyāṃ saghṛtaṃ pradehaḥ||23|| prapauṇḍarīkaṃ suradāru kuṣṭhaṃ yaṣṭyāhvamelā kamalotpale ca| śirorujāyāṃ saghṛtaḥ pradeho lohairakāpadmakacorakaiśca||24|| rāsnā haridre naladaṃ śatāhve dve devadārūṇi sitopalā ca| jīvantimūlaṃ saghṛtaṃ satailamālepanaṃ pārśvarujāsu koṣṇam||25|| śaivālapadmotpalavetratuṅgaprapauṇḍarīkāṇyamṛṇālalodhram| priyaṅgukāleyakacandanāni nirvāpaṇaḥ syāt saghṛtaḥ pradehaḥ||26|| sitālatāvetasapadmakāni yaṣṭyāhvamaindrī nalināni dūrvā| yavāsamūlaṃ kuśakāśayośca nirvāpaṇaḥ syājjalamerakā ca||27|| śaileyamelāguruṇī sakuṣṭhe caṇḍā nataṃ tvak suradāru rāsnā| śītaṃ nihanyādacirāt pradeho viṣaṃ śirīṣastu sasindhuvāraḥ||28|| śirīṣalāmajjakahemalodhraistvagdoṣasaṃsvedaharaḥ pragharṣaḥ| patrāmbulodhrābhayacandanāni śarīradaurgandhyaharaḥ pradehaḥ||29||
nataṃ tagarapādikā, tadabhāve śīulīcoppaḍako gṛhyate| prapauṇḍarīkaḥ puṇḍarīkam| loham aguru| erakā hoggalaḥ| ayaṃ prapauṇḍarīkādibhiścorakaiścetyanta ekaḥ prayogaḥ| corakaḥ corapuṣpikā svanāmaprasiddhaḥ| naladaṃ māṃsī| śatāhve iti śatapuṣpāmadhurike| tuṅgaḥ punnāgaḥ| amṛṇālam uśīram| kāleyakaṃ kāliyākāṣṭham| latā mañjiṣṭhā| aindrī gorakṣakarkaṭī| nalinaṃ kamalam| yavāsamūlaṃ durālabhāmūlam| kuśakāśayośca mūlam| ayaṃ sitādirerakā cetyanta eko yogaḥ| jalaṃ vālakam| sindhuvāraḥ nirguṇḍī| viṣamityādiraparaḥ prayogaḥ| lāmajjakam uśīram| hema nāgakeśaram| abhayam uśīram||23-29||
tatra ślokaḥ- ihātrijaḥ siddhatamānuvāca dvātriṃśataṃ siddhamaharṣipūjyaḥ| cūrṇapradehān vividhāmayaghnānāragvadhīye jagato hitārtham||30||
adhyāyārthasaṅgrahaḥ- ihātrija ityādi| cūrṇapradehāniti pūrvavadvyākhyeyam| dvātriṃśatamiti saṅkhyākaraṇaṃ nyūnādhikasaṅkhyā durbodhanirākaraṇārtham||30||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne āragvadhīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne prathame bheṣajacatuṣke āragvadhīyo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘pradehāt kuṣṭhaharam’ iti pā.
  2. 2 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate