4. ṣaḍvirecanaśatāśritīyo'dhyāyaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātaḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyamadhyāyaṃ 1 vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2|| iha khalu ṣaḍ virecanaśatāni bhavanti, ṣaḍ virecanāśrayāḥ, pañca kaṣāyayonayaḥ, pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanaṃ, pañcāśanmahākaṣāyāḥ, pañca kaṣāyaśatāni, iti saṅgrahaḥ||3||
apāmārgataṇḍulīye'ntaḥparimārjanamuktam, āragvadhīye ca bahiḥparimārjanamuktaṃ; samprati pūrvādhyāyadvayāpratipāditabheṣajacatuṣkāvaśyavaktavyamavaśiṣṭamubhayaparimārjanabheṣajamabhidhātuṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyo'bhidhīyate| āśrīyata ityāśritamāśraya ityarthaḥ| ṣaṭsaṅkhyāvacchinnāni virecanaśatānyāśritāni cādhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyaḥ, etenaitaduktaṃ- ṣaḍvirecanaśatāni, ṣaḍvirecanāśrayāḥ, etaddvayamadhikṛtya sañjñeyaṃ praṇīteti mantavyam| yadyapi cādhyāyādāviha khalviti padaṃ śrūyate, tathā'pi tadapradhānatvānnādhyāyasañjñāpraṇayane niveśitam| iheti agniveśatantre'natisaṅkṣepavistare| etena vakṣyamāṇavirecanaṣaṭśatānāṃ tathā pañcāśanmahākaṣāyāṇāṃ tathā pañcakaṣāyaśatānāṃ vistarakalpanāyāmadhikatvamapi bhavatīti sūcyate| ata eva vakṣyati kalpe- “uddeśamātrametāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam| svabuddhyaivaṃ sahasrāṇi koṭirvā samprakalpayet” (ka.a.12) iti| tathā'traiva vakṣyati- “na hi vistarasya pramāṇamasti” ityādi| khaluśabdaḥ prakāśane| virecanaśabdeneha vamanaṃ virecanaṃ ca gṛhyate| yato vakṣyati kalpe- “ubhayaṃ vā doṣamalavirecanādvirecanaśabdaṃ labhate” (ka.a.1) iti| na ca vācyaṃ doṣamalavirecanāccedvirecanasañjñā, tena bastiśirovirecanayorapi virecanasañjñāpravṛttiḥ; yatastantrakārasiddheyaṃ sañjñā na pācakavadyogamātrapravṛttā; tantrakāraśca vamanavirecanayoreva yogarūḍhāṃ sañjñāṃ vidadhāti nānyatra, tat kuto'nyatra prasaktiḥ| ṣaḍvirecanaśatānītyādi svayamevācāryo vyākhyāsyati| pañca kaṣāyaśatānītyatra kaṣāyaśabdena madhurādīnāṃ lavaṇavarjānāṃ rasānāṃ kaṣāyatvena paribhāṣitānāmāśrayatvenauṣadhadravyamucyate| kaṣāyayonayaḥ kaṣāyajātayaḥ| kaṣāyāṇāṃ yathoktadravyāṇāṃ kalpanamupayogārthaṃ saṃskaraṇaṃ kaṣāyakalpanam| mahākaṣāyā iti daśasaṅkhyāvacchinnasyaikakāryakaraṇārthopāttasyauṣadhagaṇasya sañjñā; yadvakṣyati- “daśemāni jīvanīyāni” ityādinā||1-3||
ṣaḍ virecanaśatāni, iti yaduktaṃ tadiha saṅgraheṇodāhṛtya vistareṇa kalpopaniṣadi vyākhyāsyāmaḥ; (tatra 2 ) trayastriṃśadyogaśataṃ praṇītaṃ phaleṣu, ekonacatvāriṃśajjīmūtakeṣu yogāḥ, pañcacatvāriṃśadikṣvākuṣu, dhāmārgavaḥ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaḥ, kuṭajastvaṣṭādaśadhā yogameti, kṛtavedhanaṃ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaṃ, śyāmātrivṛdyogaśataṃ praṇītaṃ daśāpare cātra bhavanti yogāḥ, caturaṅgulo dvādaśadhā yogameti, lodhraṃ vidhau ṣoḍaśayogayuktaṃ, mahāvṛkṣo bhavati viṃśatiyogayuktaḥ, ekonacatvāriṃśat saptalāśaṅkhinyoryogāḥ, aṣṭacatvāriṃśaddantīdravantyoḥ, iti ṣaḍvirecanaśatāni||4||
saṅgraheṇa uddeśamātreṇa| kalpa evopaniṣat kalpopaniṣat; upaniṣadityatyupayuktarahasyavidyopadeśasthānamucyate vede; tadvadihāpi kalpasyātyupayuktatvena rahasyavamanavirecanaprayogopadeśakatvāt kalpa evopaniṣadityucyate| na ca vācyaṃ kalpa eva vistareṇa ṣaḍvirecanaśatānyabhidhāsyante, tena tadevāstu, alamanena saṅkṣepābhidhānena samyagavabodhānupāyatvāt; yatastantradharmo'yaṃ- yat prathamaṃ sūtraṇaṃ bhavati, tadanu tadvivaraṇaṃ prapañcena; ucyate ca nyāyavidbhiḥ- “te vai viṣayāśca 3 susaṅgṛhītā bhavanti yeṣāṃ samāso vyāsaśca” iti| trayastriṃśatā'dhikaṃ yogaśataṃ trayastriṃśadyogaśatam| kṛtavedhanayogāntā yogā vamanasya, śeṣā virecanasya| atreti śyāmātrivṛtoreva| śyāmeti śyāmamūlā trivṛt, trivṛditi aruṇamūlā trivṛt||4||
ṣaḍ virecanāśrayā iti kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalānīti||5||
ṣaḍityādi| ṣaḍeva virecanāśrayā virecanādhikaraṇāni| atra hi kṣīramādau kṛtaṃ tīkṣṇavirecanatvāt; uktaṃ hi- “snukpayastīkṣṇavirecanānām” (sū.a.25) iti| tvagityanena lodhratvaggṛhyate| patramityanena ikṣvākvādipatram| yadvakṣyati kalpe- “apuṣpasya pravālānāṃ muṣṭiṃ prādeśasammitām| kṣīraprasthe śṛtaṃ dadyāt pittodrikte kaphajvare” (ka.a.3) iti| yadyapi cairaṇḍatailatāmrapāradādīnāṃ kṣīrādyadhikānāmapi virecanāśrayatvaṃ sambhavati, tathā'pi teṣāmiha tantre kalpasthāne virecanāśrayatvenānabhidhānādadhyāyādipratipāditenehaśabdena yogādiha ṣaḍāśrayā ityaviruddhameva||5||
pañca kaṣāyayonaya iti madhurakaṣāyo'mlakaṣāyaḥ kaṭukaṣāyastiktakaṣāyaḥ kaṣāyakaṣāyaśceti tantre sañjñā||6||
pañca kaṣāyaśatāni mahākaṣāyavyākhyayā vyākhyātavyāni, atastadullaṅghya pañca kaṣāyayonayo'bhidhīyante| madhuraścāsau kaṣāyaśceti madhurakaṣāyaḥ, evaṃ śeṣeṣvapi| tantre sañjñetyanena lavaṇarasaṃ varjayitvā madhurādayo rasāḥ kaṣāyasañjñayā vyavahriyante ityayaṃ svatantrasamaya iti sūcayati, nātra paratantravyavahāra iti| atha kimarthaṃ punarācāryeṇa kaṣāyasañjñāpraṇayane lavaṇasya madhurāderiva guṇādibhiruddiṣṭasya tathā prayogeṣu citrakaguḍikādau “dvau kṣārau lavaṇāni ca” (ci.a.15) ityādinoddiṣṭasya rogabhiṣagjitīye (vi.a.8) ca skandhenopadiṣṭasya rasādhikāreṣu ca teṣu teṣu madhurādivadupadiṣṭasya parityāgaḥ kriyate? ucyate- kaṣāyasañjñeyaṃ bheṣajatvena vyāpriyamāṇeṣu raseṣvācāryeṇa niveśitā| atra ca kevalasya lavaṇasya prayogo nāsti, madhurādīnāṃ tu kevalānāmapi prayogo'sti, lavaṇaṃ tu dravyāntarasaṃyuktamevopayujyate| madhurādiṣu svarasakalkādilakṣaṇā kalpanā sambhavati, na lavaṇe| yato na tāvallavaṇasya svaraso'sti; kalko'pi dravyasya draveṇa peṣaṇāt kriyate, tacca na sambhavati lavaṇe, lavaṇaṃ hi pānīyayogāt pānīyameva bhavati; yadyapi kalkasyaiva bhedaścūrṇaṃ, cūrṇatā ca lavaṇasya sambhavati, tathā'pi lavaṇasya cūrṇarūpatā na pūrvasmādacūrṇarūpāt kiñcicchaktiviśeṣamāpādayati, śaktiviśeṣakalpanārthaṃ ca kalpanā kriyata ityuttaratra pratipādayiṣyāmaḥ, tasmāccūrṇatvamapi lavaṇasya kalpanakalpanamiva; śṛtaśītaphāṇṭakaṣāyāstu dravyasya kārtsnyenānupayojyasya tattatsaṃskāravaśāddraveṣu dravyasya stokāvayavānupraveśārthamupadiśyante; lavaṇe caitanna sambhavati, lavaṇaṃ hi dravasambandhe sarvātmanaiva dravamanugataṃ bhavati; tasmāllavaṇaṃ pṛthakprayogābhāvāt kalpanā'sambhavāccācāryeṇa kaṣāyasañjñāpraṇayane nirastamiti na niṣprayojaneyamācāryapravṛttiḥ||6||
pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanamiti tadyathā- svarasaḥ, kalkaḥ, śṛtaḥ, śītaḥ, phāṇṭaḥ, kaṣāya iti| (yantraniṣpīḍitāddravyādrasaḥ 4 svarasa ucyate | yaḥ piṇḍo rasapiṣṭānāṃ sa kalkaḥ parikīrtitaḥ || vahnau tu kvathitaṃ dravyaṃ śṛtamāhuścikitsakāḥ | dravyādāpotthitāttoye pratapte niśi saṃsthitāt || kaṣāyo yo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ | kṣiptvoṣṇatoye mṛditaṃ tat phāṇṭaṃ parikīrtitam ||) teṣāṃ yathāpūrvaṃ balādhikyam; ataḥ kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpekṣiṇī; na tvevaṃ khalu sarvāṇi sarvatropayogīni bhavanti||7||
kalpanamupayogārthaṃ prakalpanaṃ saṃskaraṇamiti yāvat svarasādibahulakṣaṇaṃ; yathā- “svo rasaḥ svarasaḥ proktaḥ, kalko dṛṣadi peṣitaḥ| kvathitastu śṛtaḥ, śītaḥ śarvarīmuṣito mataḥ|| kṣiptoṣṇatoye mṛditaḥ phāṇṭa ityabhidhīyate” iti| atra śaunakavacanaṃ tu “dravyādāpothitāttoye pratapte niśi saṃsthitāt| kaṣāyo yo'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhṛtaḥ” iti| phāṇṭaḥ kaṣāya iti kaṣāyaśabdo'yaṃ svarasādibhirapi sambadhyate, tena svarasaḥ kaṣāyaḥ, kalkaḥ kaṣāyaḥ, ityādyapi boddhavyam| teṣāṃ svarasādīnāṃ yathāpūrvaṃ balādhikyamiti phāṇṭācchīto guruḥ, śītācchṛto gururityādi| yato yathāpūrvaṃ gurvī kaṣāyakalpanā, ata eva vyādhyāturabalāpekṣiṇī; vyādherāturasya ca balamapekṣata ityarthaḥ| atropapattimāha- na tvevamityādi| balavati puruṣe vyādhau ca dravyasārabhāgamayatvenātyarthaṃ gururbahukāryakaraḥ svaraso yujyate, nāyamalpabale puruṣe roge vā yogavān bhavati, balabhraṃśabheṣajātiyogadoṣakartṛtvāditi 5 bhāvaḥ; evamanyatrāpi vyākhyeyam| tathā na sarvāṇi svarasādīni sarvatra puruṣe yogyāni bhavanti; yataḥ kecit svarasadviṣaḥ, kecit svarasapriyā itarakalpanādviṣa evamādi| na cātyarthaṃ dviṣṭabheṣajasya prayoga iṣyate, tatkṣaṇavamanārucyādidoṣakartṛtvāt 6| tathā kaṣāyakalpanā vyādhyāturabalāpekṣiṇītyetadudāharaṇārthaṃ, tena dravyāpekṣiṇītyetadapi boddhavyam| yato dravyaniyamena kalpanāniyamaṃ vakṣyati rasāyane; yathā- “maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ, kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ, kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ” (ci.a.1) iti| cūrṇaṃ kalka evāntarbhāvanīyaṃ, dvividho hi kalkaḥ sadravo'dravaśceti kṛtvā; tena “niśi sthitā vā svarasīkṛtā vā kalkīkṛtā cūrṇamatho śṛtā vā” (ci.a.4) ityādau pṛthak cūrṇapāṭhenādhikakalpanāprasaṅgo nodbhāvanīyaḥ||7||
‘pañcāśanmahākaṣāyā’ iti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- jīvanīyo bṛṃhaṇīyo lekhanīyo bhedanīyaḥ sandhānīyo dīpanīya iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ; balyo varṇyaḥ kaṇṭhyo hṛdya iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ; tṛptighno'rśoghnaḥ kuṣṭhaghnaḥ kaṇḍūghnaḥ krimighno viṣaghna iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ; stanyajananaḥ stanyaśodhanaḥ śukrajananaḥ śukraśodhana iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ; snehopagaḥ svedopago vamanopago virecanopaga āsthāpanopago'nuvāsanopagaḥ śirovirecanopaga iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ; chardinigrahaṇastṛṣṇānigrahaṇo hikkānigrahaṇa iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ; purīṣasaṅgrahaṇīyaḥ purīṣavirajanīyo mūtrasaṅgrahaṇīyo mūtravirajanīyo mūtravirecanīya iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; kāsaharaḥ śvāsaharaḥ śothaharo jvaraharaḥ śramahara iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; dāhapraśamanaḥ śītapraśamana udardapraśamano'ṅgamardapraśamanaḥ śūlapraśamana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; śoṇitasthāpano vedanāsthāpanaḥ sañjñāsthāpanaḥ prajāsthāpano vayaḥsthāpana iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; iti pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti| teṣāmekaikasmin mahākaṣāye daśa daśāvayavikān kaṣāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tānyeva pañca kaṣāyaśatāni bhavanti||8||
mahākaṣāyānudāharati- pañcāśadityādi| jīvane hito jīvanīyaḥ; evamanyatrāpi| ṣaḍbhirniṣpāditaḥ ṣaṭkaḥ, evaṃ catuṣkādiṣvapi bodhyam| atra ca ṣaṭkādirmahākaṣāyāṇāṃ paricchedaḥ kasyacidarthasyānugamena boddhavyaḥ; yathā- jīvanīyādau ṣaṭke īyāntatvaṃ, balyādau yapratyayāntatvaṃ, tṛptighnādau ghnāntatvaṃ, stanyajananādau stanyaśukraviṣayatvam, evamādyūhyam 7| etacca īyapratyayāntatvādinā 8 bahubhedakathanaṃ vaicitryeṇa granthasya puṣkalābhidhānatākaraṇārtham| etacca śāstre'vaśyaṃ kartavyam| yaduktamihaiva śāstraguṇakathane yathā- “anavapatitaśabdamakaṣṭaśabdaṃ puṣkalābhidhānam” (vi.a.8) ityādi| jīvanīyaśabdenehāyuṣyatvamabhipretam| yatra ca madhurarasaguṇe “āyuṣyo jīvanīyaḥ” (sū.a.26) iti ca kariṣyati tatra mūrcchitasya sañjñājanakatvena jīvanīyatvaṃ vyākhyeyam| tṛptiḥ śleṣmavikāro yena tṛptamivātmānaṃ manyate, tadghnaṃ tṛptighnam| snehopagānīti snehasya sarpirādeḥ snehanakriyāyāṃ sahāyatvenopagacchantīti snehopagāni, mṛdvīkādisnehopagayuktasya sarpirādeḥ snehane 9 prakarṣavatī śaktirbhavatītyarthaḥ; tathā vamanopagānītyatra madanaphalādīnāṃ vamanadravyāṇāṃ madhumadhukādīni sahāyāni bhavantīti; evaṃ svedopagādau vyākhyeyam| śirovirecanopage tu śirovirecanapradhānānyeva dravyāṇi boddhavyāni| purīṣasya virajanaṃ doṣasambandhanirāsaṃ karotīti purīṣavirajanīyaḥ| evaṃ mūtravirajanīye vyākhyeyam| mūtrasya virecanaṃ karotīti mūtravirecanīyaḥ| udardo varaṭīdaṣṭākāraḥ śothaḥ, tatpraśamana udardapraśamanaḥ; na punariha mahārogādhyāye paṭhito vātavikāro gṛhyate, tindukādīnāmudardapraśamanānāṃ vātaṃ pratyananukūlatvāt| śoṇitasya duṣṭasya duṣṭimapahṛtya prakṛtau śoṇitaṃ sthāpayatīti śoṇitasthāpanam| vedanāyāṃ sambhūtāyāṃ tāṃ nihatya śarīraṃ prakṛtau sthāpayatīti vedanāsthāpanam| sañjñāṃ jñānaṃ ca sthāpayatīti sañjñāsthāpanam| prajopaghātakaṃ doṣaṃ hṛtvā prajāṃ sthāpayatīti prajāsthāpanam| vayastaruṇaṃ sthāpayatīti vayaḥsthāpanam| upasaṃharati- itītyādi| mahatāṃ kaṣāyāṇāṃ pañcāśanmahākaṣāyā bhavantītyanenoddiṣṭānāṃ, lakṣaṇaṃ svarūpaṃ jīvanīyādi, tasyodāharaṇaṃ prapañcena kathanaṃ, tadarthaṃ vyākhyātā nirdeśena kathitā ityarthaḥ; yadi vā mahatāṃ kaṣāyāṇāṃ yallakṣaṇamanekaiḥ kaṣāyairmilitvaikārthajīvanīyādisampādanaṃ, tasyodāharaṇārthaṃ dṛṣṭāntārtham| etenānyānyapi mahākaṣāyāṇi vātapraśamanapittapraśamanādīnyekakāryasampādakānekadravyamayāni bhavantīti sūcayati| mahatāṃ ceti cakāra udāharaṇārthaṃ cetyatra boddhavyaḥ, tenālpabuddhīnāṃ vyavahārārthaṃ ceti samuccinoti; etaccottaratra sphuṭaṃ bhaviṣyati| uttaratra yadvakṣyati- “mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti” iti, tat tadyathetyādigranthasyārthaṃ vyākartuṃ; kiṃvā'tra vyākhyātā iti padaṃ sañjñāmātreṇa mahākaṣāyakathane vartate, tatra tu vyākhyātā iti padaṃ prati prati jīvakādidravyakathane vartate, tena na paunaruktyam| avayavā evāvayavikāḥ, tānyeva pañcāśanmahākaṣāyāṇi daśāvayavaguṇitānyekaikadravyarūpāṇi pañca kaṣāyaśatāni bhavantītyarthaḥ||8||
tadyathā- jīvakarṣabhakau medā mahāmedā kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇīmāṣaparṇyau 10 jīvantī madhukamiti daśemāni jīvanīyāni bhavanti (1), kṣīriṇī rājakṣavakāśvagandhākākolīkṣīrakākolīvāṭyāyanībhadraudanībhāradvājīpayasyarṣyagandhā 11 iti daśemāni bṛṃhaṇīyāni bhavanti (2), mustakuṣṭhaharidrādāruharidrāvacātiviṣākaṭurohiṇīcitrakacirabilvahaimavatya iti daśemāni lekhanīyāni bhavanti (3), suvahārkorubukāgnimukhīcitrācitrakacirabilvaśaṅkhinīśakulādanīsvarṇakṣīriṇya 12 iti daśemāni bhedanīyāni bhavanti (4), madhukamadhuparṇīpṛśniparṇyambaṣṭhakīsamaṅgāmocarasadhātakīlodhrapriyaṅgukaṭphalānīti daśemāni sandhānīyāni bhavanti (5), pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverāmlavetasamaricājamodābhallātakāsthihiṅguniryāsā iti daśemāni dīpanīyāni bhavanti (6), iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ||9||
jīvanīyamādāvucyate sarveṣāṃ jīvanahitasyaivātyarthamabhipretatvāt| mudgamāṣaparṇyantaṃ sugamam| jīvantī svanāmakhyātā suvarṇavarṇābhā, madhukaṃ yaṣṭīmadhukam (1)| kṣīriṇī kṣīralatā, rājakṣavako dugdhikā, vāṭyāyanī śvetabalā, bhadraudanī pītabalā, bhāradvājī vanakārpāsī, payasyā vidārīkandaḥ, ṛṣyagandhā ṛṣyajāṅgalakaḥ (2)| kaṭukā kaṭurohiṇī, cirabilvaḥ karañjaḥ, haimavatī śvetavacā (3)| suvahā 13 trivṛt, agnimukhī ‘lāṅgaliyā’ iti khyātā, citrā dantī, śaṅkhinī śvetabuhnā, śakulādanī kaṭurohiṇī, svarṇakṣīriṇī aṅguṣṭhaprabhā 14 (4)| ambaṣṭhakī akarṇaviddhā, samaṅgā varāhakrāntā, kaṭphalaṃ svanāmaprasiddhaṃ, sandhānīyaḥ saṅgrahaṇaḥ sāmānyena; purīṣasya saṅgrahaṇastu bhinnamalamātrasaṅgrahaṇaḥ 15 (5)| śṛṅgaveraḥ śuṇṭhī, hiṅguniryāso hiṅgu||9||
aindryṛṣabhyatirasarṣyaproktāpayasyāśvagandhāsthirārohiṇībalātibalā iti daśemāni balyāni bhavanti (7), candanatuṅgapadmakośīramadhukamañjiṣṭhāsārivāpayasyāsitālatā iti daśemāni varṇyāni bhavanti (8), sārivekṣumūlamadhukapippalīdrākṣāvidārīkaiṭaryahaṃsapādībṛhatīkaṇṭakārikā iti daśemāni kaṇṭhyāni bhavanti (9), āmrāmrātakalikucakaramardavṛkṣāmlāmlavetasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgānīti daśemāni hṛdyāni bhavanti (10), iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ||10||
aindrī gorakṣakarkaṭī, ṛṣabhī śūkaśimbā, atirasā śatāvarī ṛddhirvā, ṛṣyaproktā māṣaparṇī, atibalā pītabalā, payasyeha kṣīravidārī kākolī vā (7)| tuṅgaḥ punnāgaḥ, sitā śvetadūrvā, latā śyāmadūrvā (8)| sārivā anantamūlam, ikṣumūlamatrekṣormūlaṃ moraṭo vā, vidārī vidārīkandaḥ, kaiṭaryaṃ kaṭphalaṃ, haṃsapādī svanāmaprasiddhā (9)| āmrātaka āmrāḍakaḥ, vṛkṣāmlaṃ bṛhadamlam (10)||10||
nāgaracavyacitrakaviḍaṅgamūrvāguḍūcīvacāmustapippalīpaṭolānīti daśemāni tṛptighnāni bhavanti (11), kuṭajabilvacitrakanāgarātiviṣābhayādhanvayāsakadāruharidrāvacācavyānīti daśemānyarśoghnāni bhavanti (12), khadirābhayāmalakaharidrāruṣkarasaptaparṇāragvadhakaravīraviḍaṅgajātīpravālā iti daśemāni kuṣṭhaghnāni bhavanti (13), candananaladakṛtamālanaktamālanimbakuṭajasarṣapamadhukadāruharidrāmustānīti daśemāni kaṇḍūghnāni bhavanti (14), akṣīvamaricagaṇḍīrakebukaviḍaṅganirguṇḍīkiṇihīśvadaṃṣṭrāvṛṣaparṇikākhuparṇikā iti daśemāni krimighnāni bhavanti (15), haridrāmañjiṣṭhāsuvahāsūkṣmailāpālindīcandanakatakaśirīṣasindhuvāraśleṣmātakā iti daśemāni viṣaghnāni bhavanti (16), iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ||11||
tṛptighno vyaktaḥ (11)| dhanvayāso durālabhā (12)| aruṣkaro bhallātakaḥ (13)| naladaṃ māṃsī, kṛtamālaḥ suvarṇahaliḥ, naktamālaḥ karañjaḥ (14)| akṣīvo'bdakaḥ śobhāñjano vā, gaṇḍīraḥ śamaṭhaśākaṃ, nirguṇḍī sindhuvāraḥ, kiṇihī kaṭabhī, ākhuparṇī mūṣikaparṇī, vṛṣaparṇī ca tadbhedaḥ ‘phañjipatrikā’ iti khyātā (15)| suvahā rāsnā hāpharamālī vā, pālindī śyāmalatā, śleṣmātako bahuvāraḥ (16)||11||
vīraṇaśāliṣaṣṭikekṣuvālikādarbhakuśakāśagundretkaṭakattṛṇamūlānīti daśemāni stanyajananāni bhavanti (17), pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭurohiṇīsārivā iti daśemāni stanyaśodhanāni bhavanti (18), jīvakarṣabhakakākolīkṣīrakākolīmudgaparṇīmāṣaparṇīmedāvṛddharuhājaṭilākuliṅgā iti daśemāni śukrajananāni bhavanti (19), kuṣṭhailavālukakaṭphalasamudraphenakadambaniryāsekṣukāṇḍekṣvikṣurakavasukośīrāṇīti daśemāni śukraśodhanāni bhavanti (20), iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ||12||
ikṣuvālikā khāgālikā, darbha uluyātṛṇaṃ, gundrā guluñca (17)| stanyaśodhano vyaktaḥ (18)| vṛddharuhā śatāvarī, vṛkṣaruhāpāṭhapakṣe bandākaḥ, jaṭilā uccaṭā, kuliṅga uccaṭābhedaḥ (19)| kadambo bahuphalastasya niryāsaḥ, ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ, vasuko vasuhaṭṭakaḥ, atra jatūkarṇaḥ paṭhatyelavālukaṃ kaṭphalasthāne (20)||12||
mṛdvīkāmadhukamadhuparṇīmedāvidārīkākolīkṣīrakālolījīvakajīvantīśālaparṇya iti daśemāni snehopagāni bhavanti (21), śobhāñjanakairaṇḍārkavṛścīrapunarnavāyavatilakulatthamāṣabadarāṇīti daśemāni svedopagāni bhavanti (22), madhumadhukakovidārakarbudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpā iti daśemāni vamanopagāni bhavanti (23), drākṣākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakakuvalabadarakarkandhupīlūnīti daśemāni virecanopagāni bhavanti (24), trivṛdbilvapippalīkuṣṭhasarṣapavacāvatsakaphalaśatapuṣpāmadhukamadanaphalānīti daśemānyāsthāpanopagāni bhavanti (25), rāsnāsuradārubilvamadanaśatapuṣpāvṛścīrapunarnavāśvadaṃṣṭrāgnimanthaśyonākā iti daśemānyanuvāsanopagāni bhavanti (26), jyotiṣmatīkṣavakamaricapippalīviḍaṅgaśigrusarṣapāpāmārgataṇḍulaśvetāmahāśvetā iti daśemāni śirovirecanopagāni bhavanti (27), iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ||13||
snehopago vyaktaḥ (21)| vṛścīraḥ śvetapunarnavā (22)| kovidāraḥ svanāmaprasiddhaḥ, karbudāraḥ śvetakāñcanaḥ, vidulo hijjalaḥ, śaṇapuṣpī ghaṇṭāravā, sadāpuṣpā arkaḥ, pratyakpuṣpā apāmārgaḥ (23)| badarītrayam (24)| vyaktaḥ (25)| vyaktaḥ (26)| kṣavakaḥ chikkākārakaḥ, śvetā aparājitā, mahāśvetā tadbhedaḥ kaṭabhī vā (27)||13||
jambvāmrapallavamātuluṅgāmlabadaradāḍimayavayaṣṭikośīramṛllājā iti daśemāni chardinigrahaṇāni bhavanti (28), nāgaradhanvayavāsakamustaparpaṭakacandanakirātatiktakaguḍūcīhrīveradhānyakapaṭolānīti daśemāni tṛṣṇānigrahaṇāni bhavanti (29), śaṭīpuṣkaramūlabadarabījakaṇṭakārikābṛhatīvṛkṣaruhābhayāpippalīdurālabhākulīraśṛṅgya iti daśemāni hikkānigrahaṇāni bhavanti (30), iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ||14||
vyaktaḥ (28)| vyaktaḥ (29)| vyaktaḥ (30)||14||
priyaṅgvanantāmrāsthikaṭvaṅgalodhramocarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakeśarāṇīti daśemāni purīṣasaṅgrahaṇīyāni bhavanti (31), jambuśallakītvakkacchurāmadhūkaśālmalīśrīveṣṭakabhṛṣṭamṛtpayasyotpalatilakaṇā iti daśemāni purīṣavirajanīyāni bhavanti (32), jambvāmraplakṣavaṭakapītanoḍumbarāśvatthabhallātakāśmantakasomavalkā iti daśemāni mūtrasaṅgrahaṇīyāni bhavanti (33), padmotpalanalinakumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhukapriyaṅgudhātakīpuṣpāṇīti daśemāni mūtravirajanīyāni bhavanti (34), vṛkṣādanīśvadaṃṣṭrāvasukavaśirapāṣāṇabhedadarbhakuśakāśagundretkaṭamūlānīti daśemāni mūtravirecanīyāni bhavanti (35), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||15||
anantā anantamūlaṃ, kaṭvaṅgaḥ śyonākaḥ, mocarasaḥ śālmalīveṣṭakaḥ, padmā brāhmaṇayaṣṭikā (31)| śallakī svanāmaprasiddhā, kacchurā śūkaśimbā, śālmalīveṣṭakaḥ śimalīāṭhā, śrīveṣṭako navanītakhoṭī (32)| kapītano gandhamuṇḍaḥ, aśmantakaḥ amlaloṭaḥ, somavalkaḥ khadiraḥ (33)| padmabhedāścatvāraḥ, saugandhikaḥ śundhī (34)| vṛkṣādanī bandāko vidārikando vā, vaśiraḥ sūryāvartaḥ (35) ||15||
drākṣābhayāmalakapippalīdurālabhāśṛṅgīkaṇṭakārikāvṛścīrapunarnavātāmalakya iti daśemāni kāsaharāṇi bhavanti (36), śaṭīpuṣkaramūlāmlavetasailāhiṅgvagurusurasātāmalakījīvantīcaṇḍā iti daśemāni śvāsaharāṇi bhavanti (37), pāṭalāgnimanthaśyonākabilvakāśmaryakaṇṭakārikābṛhatīśālaparṇīpṛśniparṇīgokṣurakā iti daśemāni śvayathuharāṇi bhavanti (38), sārivāśarkarāpāṭhāmañjiṣṭhādrākṣāpīluparūṣakābhayāmalakabibhītakānīti daśemāni jvaraharāṇi bhavanti (39), drākṣākharjūrapriyālabadaradāḍimaphalguparūṣakekṣuyavaṣaṣṭikā iti daśemāni śramaharāṇi bhavanti (40), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||16||
tāmalakī bhūmyāmalakī (36)| caṇḍā corahulī (37)| vyaktaḥ (38)| vyaktaḥ (39)| phalguḥ kāṣṭhodumbarakaḥ (40)||16||
lājācandanakāśmaryaphalamadhūkaśarkarānīlotpalośīrasārivāguḍūcīhrīberāṇīti daśemāni dāhapraśamanāni bhavanti (41), tagarāgurudhānyakaśṛṅgaverabhūtīkavacākaṇṭakāryagnimanthaśyonākapippalya iti daśemāni śītapraśamanāni bhavanti (42), tindukapriyālabadarakhadirakadarasaptaparṇāśvakarṇārjunāsanārimedā iti daśemānyudardapraśamanāni bhavanti (43), vidārīgandhāpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikairaṇḍakākolīcandanośīrailāmadhukānīti daśemānyaṅgamardapraśamanāni bhavanti (44), pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricājamodājagandhājājīgaṇḍīrāṇīti daśemāni śūlapraśamanāni bhavanti (45), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||17||
lājādau jatūkarṇapāṭhāt guḍūcīsthāne padmakaḥ, yadi vā “arkāguruguḍūcīnāṃ tiktānāṃ cauṣṇyamiṣyate” (sū.a.26), iti vacanādyadyapyuṣṇā guḍūcī, tathā'pi tasyā dāhapraśamakatvaṃ prabhāvādboddhavyam (41)| bhūtīko yavānikā (42)| tindukaḥ ‘kenduḥ’ iti prasiddhaḥ, kadaro viṭkhadiraḥ, arimedaḥ khadirabhedaḥ (43)| vyaktaḥ (44)| ajagandhā phokāndī (45)||17||
madhumadhukarudhiramocarasamṛtkapālalodhragairikapriyaṅguśarkarālājā iti daśemāni śoṇitasthāpanāni bhavanti (46), śālakaṭphalakadambapadmakatumbamocarasaśirīṣavañjulailavālukāśokā iti daśemāni vedanāsthāpanāni bhavanti (47), hiṅgukaiṭaryārimedāvacācorakavayasthāgolomījaṭilāpalaṅkaṣāśokarohiṇya iti daśemāni sañjñāsthāpanāni bhavanti (48), aindrībrāhmīśatavīryāsahasravīryā'moghā'vyathāśivā'riṣṭāvāṭyapuṣpīviṣvaksenakāntā iti daśemāni prajāsthāpanāni bhavanti (49), amṛtā'bhayādhātrīmuktāśvetājīvantyatirasāmaṇḍūkaparṇīsthirāpunarnavā iti daśemāni vayaḥsthāpanāni bhavanti (50), iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ||18||
rudhiraṃ kuṅkumam (46)| vañjulo vetasaḥ (47)| kaiṭaryaḥ parvatanimbaḥ, vayaḥsthā brāhmī, golomī bhūtakeśī, palaṅkaṣā gugguluḥ jaṭāmāṃsī vā (48)| śatavīryāsahasravīrye dūrve; amoghā pāṭalā, āmalakī vā, lakṣmaṇā vā; avyathā kadalī, guḍūcī vā, harītakī vā; ariṣṭā kaṭurohiṇī; viṣvaksenakāntā priyaṅguḥ (49)| muktā rāsnā; śvetāsthāne ‘śreyasī’ iti kecit, sā rāsnābhedaḥ (50)||18||
iti pañcakaṣāyaśatānyabhisamasya pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ lakṣaṇodāharaṇārthaṃ vyākhyātā bhavanti||19||
sampratyetānyeva jīvakādīnyuktāni pratyekaśo dravyagaṇanayā pañcakaṣāyaśatāni syuḥ, daśakagaṇanayā ca pañcāśanmahākaṣāyāḥ śṛṅgagrāhikayoktā bhavantīti darśayannupasaṃharati- itītyādi| abhisamasyeti daśakasaṅkhyayaikavargīkṛtya| lakṣaṇasyodāharaṇaṃ (lakṣaṇodāharaṇaṃ 16 ), pūrvaṃ jīvanīyādisañjñā 17 lakṣaṇamabhipretyoktā; lakṣaṇodāharaṇārthamiti samprati jīvakarṣabhakādīnyudāharaṇārthaṃ vyākhyātāni; jīvakādibhirdaśabhirlakṣyate jñāyate jīvanīyo mahākaṣāyaḥ| mahatāṃ ceti cakāraḥ pañcakaṣāyaśatānāṃ ca lakṣaṇasyodāharaṇārthamiti samuccinoti| tatra jīvakādayaḥ pratyekaṃ pañcakaṣāyaśatānāmekaikadravyarūpāṇāṃ lakṣaṇasvarūpā bhavanti| yadi vā lakṣaṇārthamudāharaṇārthaṃ ceti; tatra mandabuddhīnāṃ lakṣaṇārthaṃ pañcakaṣāyaśatapañcāśanmahākaṣāyajñānārthamityarthaḥ, buddhimatāṃ tūdāharaṇārthaṃ dṛṣṭāntārtham||19||
nahi vistarasya pramāṇamasti, na cāpyatisaṅkṣepo'lpabuddhīnāṃ sāmarthyāyopakalpate, tasmādanatisaṅkṣepeṇānativistareṇa copadiṣṭāḥ| etāvanto hyalamalpabuddhīnāṃ vyavahārāya, buddhimatāṃ ca svālakṣaṇyānumānayuktikuśalānāmanuktārthajñānāyeti||20||
nanu kaṣāyadravyāṇi yāvanti santi tāvanti vā'bhidhīyantāṃ, dṛṣṭāntārthaṃ dvitrāṇi vā; tat kimarthamayaṃ nātivistaro nātisaṅkṣepa ityatrāha- nahītyādi| na hi vistarasya pramāṇamiyattāparicchedo'sti, tena vistaro nābhidhīyata ityarthaḥ| atisaṅkṣepo'pi dvitralakṣaṇābhidhānarūpo nālpabuddhīnāmanumānākuśalānāṃ sāmarthyāya cikitsāvyavahārāyopakalpate| etāvanto yathoktāḥ| alaṃ samarthāḥ| vyavahārāyeti cikitsāvyavahārāya| svalakṣaṇasya bhāvaḥ svālakṣaṇyaṃ, tenānumānaṃ, tatra kuśalā abhijñā ityarthaḥ| buddhimanto hi, jīvakādayo 18 hi snigdhaśītamadhuravṛṣyādiguṇayuktāḥ santo jīvanaṃ kurvantīti bhūyodarśanādavadhārya tadguṇayukte'nyatrāpi drākṣāpayovidāryādau tajjātīyatvena jīvanānītyanumimate, yathā jīvakādīnāmekajīvanakāryakartṛtvena mahākaṣāyatvaṃ, tadvat pāṭhāsamaṅgāprabhṛtīnāmapyatīsāraharāṇāmatīsāraharamahākaṣāyatvamityanumānena kṛtsnameva kaṣāyaṃ pratipadyanta iti bhāvaḥ||20||
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- naitāni bhagavan! pañca kaṣāyaśatāni pūryante, tāni tāni hyevāṅgānyupaplavante 19 teṣu teṣu mahākaṣāyeṣviti||21|| tamuvāca bhagavānātreyaḥ- naitadevaṃ buddhimatā draṣṭavyamagniveśa| eko'pi hyanekāṃ sañjñāṃ labhate kāryāntarāṇi kurvan, tadyathā- puruṣo bahūnāṃ karmaṇāṃ karaṇe samartho bhavati, sa yadyat karma karoti tasya tasya karmaṇaḥ kartṛ-karaṇa-kāryasamprayuktaṃ tattadgauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti, tadvadauṣadhadravyamapi draṣṭavyam| yadi caikameva kiñciddravyamāsādayāmastathāguṇayuktaṃ yat sarvakarmaṇāṃ karaṇe samarthaṃ syāt, kastato'nyadicchedupadhārayitumupadeṣṭuṃ vā śiṣyebhya iti||22||
pūrvapakṣamutthāpayati- evamityādi| tāni tānīti jīvakakṣīrakākolīprabhṛtīni, teṣu teṣu jīvanīyabṛṃhaṇīyaśukrajananādiṣu, upaplavante punaḥ punastānyeva paṭhyante; ekaṃ dravyamanekeṣu paṭhyamānamekameva, tataśca na saṅkhyā pūryata iti pūrvapakṣaḥ| siddhāntayati- naitadevamityādi| ekasyānekatvenābhidhāne dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| ekaḥ puruṣaḥ karmaṇāṃ vyāpārāṇāmodanapacanakumbhakaraṇakhanitrakaraṇabhūmikhananānāṃ karaṇe samartho bhavati, ya ityadhyāhāryaṃ, sa ityuktaguṇaṃ puruṣaṃ pratyavamṛṣati; yadyat karmeti odanapākādi, yadyat karma karoti tasya tasya karmaṇaḥ kartṛsamprayuktaṃ ‘pācaka’ iti, karaṇasamprayuktaṃ ‘khānitrika’ iti, kāryasamprayuktaṃ ‘kumbhakāra’ iti nāmaviśeṣaṃ; guṇayogapravṛttaṃ gauṇaṃ; guṇayogaśca ‘pācaka’ ityatra pacikriyāyāṃ kartṛtvaṃ, ‘khānitrika’ ityatra khanitrakaraṇakakhananaṃ prati kartṛtvaṃ, kumbhakāra ityatra kumbhopahitaṃ kartṛtvamityebhistribhirguṇairabhinno bhinno'bhidhīyate vyavahriyate ceti bhāvaḥ| tadvat puruṣavadauṣadhadravyamapi; ekamapi sat kṣīrakākolīdravyaṃ jīvanabṛṃhaṇaśukrajananalakṣaṇanānāguṇayogānnānājīvanīyādiśabdenābhidhīyate vyavahriyate cetyarthaḥ| atha kimarthaṃ punarekameva dravyaṃ bahujīvanīyādiguṇayogāttatra tatra paṭhyate, santi tāvadbahūni dravyāṇyekaikajīvanīyādiguṇāni svarūpato bhinnāni, tānyeva pṛthakkasmānna paṭhyanta ityāha- yadi caikamevetyādi| yathā bahudravyāṇyekaikajīvanīyādikāryakaraṇasamarthāni bhavanti, tathaikameva dravyamanekajīvanīyādikāryakaraṇasamarthamasti, tatraikameva dravyaṃ bahukāryakartṛ śiṣyebhya upadeṣṭumupadhārayituṃ ca yujyate'lpaprayatnabodhyatvādalpaprayatnadhāryatvācca; na bahūnyekakāryaniyatāni, bahuprayāsopapādyatvādbahuprayāsabodhyatvādbahuprayāsadhāryatvācca 20; kāryaṃ ca jīvanabṛṃhaṇādyubhayorapi pakṣayoraviśiṣṭamiti vākyārthaḥ| tathāguṇayuktam 21 anekajīvanīyādikāryasamartham| tathāguṇayuktatvameva 22 vivṛṇoti- yat sarvakarmaṇāṃ jīvanīyādīnāṃ karaṇe samarthaṃ syāt, tato bahukāryakārakādekasmāt, anyadbahu pratiniyatakarmakārakaṃ, ka icchet? na ko'pīcchedityarthaḥ| upadhārayitum āvartanena smṛtyārūḍhaṃ kartum| kastata ityasyādau ‘tadā’ ityadhyāhāryam||21-22||
tatra ślokāḥ- yato yāvanti yairdravyairvirecanaśatāni ṣaṭ| uktāni saṅgraheṇeha tathaivaiṣāṃ ṣaḍāśrayāḥ||23|| rasā lavaṇavarjyāśca kaṣāya iti sañjñitāḥ| tasmāt 23 pañcavidhā yoniḥ kaṣāyāṇāmudāhṛtā||24|| tathā kalpanamapyeṣāmuktaṃ pañcavidhaṃ punaḥ| mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ pañcāśat parikīrtitā||25|| pañca cāpi kaṣāyāṇāṃ śatānyuktāni bhāgaśaḥ| lakṣaṇārthaṃ, pramāṇaṃ hi vistarasya na vidyate||26|| na cālamatisaṅkṣepaḥ sāmarthyāyopakalpate| alpabuddherayaṃ tasmānnātisaṅkṣepavistaraḥ||27|| mandānāṃ vyavahārāya, budhānāṃ buddhivṛddhaye| pañcāśatko hyayaṃ vargaḥ kaṣāyāṇāmudāhṛtaḥ||28|| teṣāṃ karmasu bāhyeṣu yogamābhyantareṣu ca| saṃyogaṃ ca prayogaṃ ca yo veda sa bhiṣagvaraḥ||29||
adhyāyārthasaṅgrahamāha- yata ityādi| yataḥ madanaphalādeḥ| yāvanti trayastriṃśadyogaśatamityādīni| yairdravyairvirecanaśatāni ṣaḍiti yaireva madanaphalādibhirmilitairuktāni virecanaśatāni ṣaḍiti| lakṣaṇārthamityādigrantho'natisaṅkṣepavistareṇoktapañcāśanmahākaṣāyopapattisaṅgrāhakaḥ| alamiti samarthaḥ| alpabuddherayamityatrāyamitipadamatisaṅkṣepa ityanena sambadhyate; yadyapi cehātisaṅkṣepo nāsti, tathā'pi buddhisthirīkṛtaḥ 24 pratyavamṛśyate| pañcāśatko hyayamityatrāyamiti padaṃ sughaṭameva 25| bāhyeṣu pralepādiṣu| ābhyantareṣu vamanapācanādiṣu| saṃyogaṃ dravyāṇāmucitaṃ melana(ka)m| prayogaṃ kālaprakṛtyādyapekṣā yojanā||23-29||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ṣaḍvirecanaśatāśritīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ||4|| iti bheṣajacatuṣkaḥ||1||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne prathame bheṣajacatuṣke ṣaḍvirecanaśatāśritīyaścaturtho'dhyāyaḥ||4||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘ṣaḍvirecanaśatīyaṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘tatra’ iti kvacitpustake nopalabhyate
  3. 3 ‘vidhayaḥ’ iti pā.
  4. 4 ayaṃ pāṭhaścakrāsammataḥ
  5. 5 ‘balabhraṃśabheṣajātiyoge doṣakartṛtvāt’ iti pā.
  6. 6 ‘…vamanārucyādikartṛtvadoṣāt’ iti pā.
  7. 7 ‘evamādyuktam’ iti pā.
  8. 8 ‘iyaśabdāntatvādinā’ iti pā.
  9. 9 ‘snehaprakarṣavatī’ iti pā.
  10. 10 ‘mudgamāṣaparṇyau’ iti pā.| ‘parṇīśabdo mudgamāṣābhyāṃ yojyaḥ, tena mudgaparṇī māṣaparṇī ca’ iti gaṅgādharaḥ
  11. 11 ‘…balā…’ iti pā.
  12. 12 ‘saralā…’ iti pā.
  13. 13 ‘saralā’ iti pā.
  14. 14 ‘kaṅkuṣṭha prabhavā’ iti pā.
  15. 15 ‘bhinnamātramalasaṅgrahaṇaḥ’ iti pā.
  16. 16 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate
  17. 17 ‘jīvanīya sañjñā’ iti pā.
  18. 18 ‘jīvakādayo'mī’ iti pā.
  19. 19 ‘samplavante’ iti pā.
  20. 20 ‘bahuprayāsotpādakatvāt’ iti pā.
  21. 21 ‘tathāyukta…’ iti pā.
  22. 22 ‘tathāyuktatvameva’ iti pā.
  23. 23 ‘teṣāṃ’ iti pā.
  24. 24 ‘buddhisthīkṛtaḥ’ iti pā.
  25. 25 ‘durghaṭameva’ iti pā.