athāto mātrāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
dvitayamiha śāstraprayojanaṃ yadāturavyādhiharaṇaṃ svasthasya svāsthyarakṣaṇaṃ ca; yadāha- svasthāturaparāyaṇam (sū.a.1) iti; tenotpannavyādhipratīkāradvārā''turarakṣaṇaṃ 1 bheṣajacatuṣkamabhidhāya svasthacatuṣko'bhidhātavyaḥ; tatrāpi svāsthyaparipālanahetuṣu mātrāvadannaṃ pradhānaṃ; yadāha- prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca (su.sū.a.1) iti; tacceha mātrāvadannaṃ vidhīyata 2 ityādau mātrāśitīya evābhidhīyate| mātrāśitamadhikṛtya kṛtyo'dhyāyo mātrāśitīyaḥ| yadyapyadhyāyādau ‘mātrāśī’ iti padamanuśrūyate, tathā'pi ‘mātrāśīyaḥ’ iti sañjñāpraṇayane kaṣṭoccāraṇabhayāttadarthaparaparyāyaśabdeneyaṃ sañjñā kṛtā; yathā “navegāndhāraṇīya” (sū.a.7) ityādikā sañjñā||1-2||
mātrāśī syāt| āhāramātrā punaragnibalāpekṣiṇī||3||
mātrāṃ mātrāvadannamaśituṃ 3 bhoktuṃ śīlaṃ yasyāsau mātrāśī, yadi vā mātrayā'śituṃ bhoktuṃ śīlaṃ yasya sa tathā| tatreha mātrā anapāyiparimāṇam| aśirayamihāviśeṣeṇa khādyaprāśyalehyapeyānāmabhyavahāre vartate| tena mātrāśī syādityuktaṃ khādyaprāśyalehyapeyānāṃ mātrayā'bhyavaharaṇaṃ noktamiti yaccocyate, tannirastaṃ bhavati| dṛṣṭaścāyamaśiḥ khādyādyabhyavahāre; yathā- daśamūlaharītakyāṃ- “ekābhayāṃ prāśya tataśca lehācchuktiṃ nihanti śvayathuṃ pravṛddham” (ci.a.12); tathā- “kṣīrāśī tat prayojayet” (ci.a.1) iti| itaścāvagantavyamaśirayaṃ sarvābhyavahāre vartate, yenaitadvivaraṇaṃ sāmānyenaiva kṛtam- āhāramātrā punariti, na punaraśitamātrā punariti| mātrāṃ vyākaroti- āhāretyādi| agnerbalamutkṛṣṭaṃ madhyamalpaṃ vā'pekṣyotkṛṣṭā madhyā'lpā vā mātrā bhavatītyagnibalāpekṣiṇī| punaḥśabdo bheṣajādimātrāṃ vyāyāmamātrāṃ ca vyāvartayati; tena na sarvamātrā'gnibalāpekṣiṇī; yato bheṣajamātrā vyādhyāturabalāpekṣiṇī vaktavyā, vyāyāmasya tu doṣakṣayāgnivṛddhyādyutpādaśramaklamādyanutpādāpekṣiṇī, vyavasthāpayitavyā| yadi vā punaḥśabdaḥ paunaḥpunye, tenāhāramātrā punaḥ punaragnibalamapekṣate| etaduktaṃ bhavati- yadekasmin puruṣe ekadā yā'gnibalena vyavasthāpitā mātrā sā na sarvakālaṃ bhavati, yata ṛtubhedena vayobhedena ca tasyaivāgniḥ kadācidvivṛddho bhavati, yathā- hemante yauvane ca, kadācinmando bhavati, yathā- varṣāsu vārdhakye ca; tenāgnibalabhedānmātrā'pyekarūpā na bhavati, kintu tatkālabhavamagnibalamapekṣya punaḥ punarmātrā'pi bhidyata iti||3||
yāvaddhyasyāśanamaśitamanupahatya prakṛtiṃ yathākālaṃ jarāṃ gacchati tāvadasya mātrāpramāṇaṃ veditavyaṃ bhavati||4||
agnibalāpekṣitvameva vivṛṇoti- yāvaddhītyādi| yāvaditi yāvatparimāṇam| hiśabdo hetau| asyeti bhoktuḥ| aśanaṃ caturvidhamapi bhojyam| aśitaṃ bhuktam| prakṛtiṃ vātādīnāṃ rasādīnāṃ ca sāmyāvasthām| anupahatya vikāramakṛtvetyarthaḥ| yathākālamiti niśāśeṣe| tāvaditi pūrvapramāṇāvacchinnamaśanaṃ pratyavamṛśati| dvitīyamasyeti grahaṇamanyatra pratiṣedhārtham| tena yasyaiva yāvatī mātrā nirvikārā, tasyaiva sā mantavyā nānyeṣāṃ, pratipuruṣamagnibalasya bhinnatvāt| yadyapi caikasminnapi puruṣe kālādibhedenāgnibalabhedo bhavati, tathā'pyekapuruṣa ekamātrāmavadhārya kiyantamapi kālaṃ tayaiva mātrayā agnibalabhedahetvabhāve sati vyavahāro bhavatyeva| mātrāpramāṇaṃ mātreyattā; mātrāpramāṇaśabdena ceha mātrāpramāṇavaditi boddhavyam; anyathā, tāvacchabdenāvacchinnāśanavācinā mātrāpramāṇaśabdasya guṇavācinaḥ sāmānādhikaraṇyaṃ na syāt| nanu, prakṛtimanupahatyeti na kartavyaṃ viśeṣaṇaṃ, na hyāhāro yo yathākālaṃ jarāṃ yāti sa mātrādoṣādvikāraṃ karoti, karoti tu dravyasvabhāvasaṃskārādidoṣāt; yathā mandakalakucādayo yathākālaṃ jarāṃ gacchanto'pi doṣajanakā bhavantyeva; na tāvatā'pi tatra mātrā duṣyati, yathā vakṣyati trividhakukṣīye- “na ca kevalaṃ mātrāvattvādevāhārasya kṛtsnamāhāraphalasauṣṭhavamavāptuṃ śakyaṃ, prakṛtyādīnāmaṣṭānāmāhāravidhiviśeṣāyatanānāṃ bhinnaphalatvāt” (vi.a.2) iti| naivaṃ, dvividhā hi mātrā rasavimāne vaktavyā- sarvagraharūpā, parigraharūpā ca; tatra samuditasyāhārasya parimāṇaṃ sarvagrahaḥ, madhurāmlādīnāmāhārāvayavānāṃ pratyekaṃ mātrayā grahaṇaṃ parigrahaḥ; tena yatrāhārasamudāyaparimāṇaṃ samucitameva gṛhyate, āhārāvayavānāṃ tu madhurādīnāṃ svabhāvahitānāmapyayathoktamānaṃ syāt, tatrāhārāvayavamātrāvaiṣamyāddhātuvaiṣamyaṃ bhavatyeva, ayathākālaṃ jarāgamanaṃ ca syāt; taduktaṃ- prakṛtimanupahatyeti viśeṣaṇam| anye tu vyākhyānayanti- ‘asya’ iti, ‘aśanam’ iti, aśitam iti ca padatrayaṃ prakaraṇādeva labhyate; yat punaḥ kriyate tadviśeṣapratipādanārtham| tena, asyetyanena parīkṣako bhoktā'dhikriyate, aśanamityanena ca praśastamaśanaṃ prakṛtikaraṇasaṃyogadeśakālāviruddhamucyate, aśitamityanena ca yathāvidhibhojanamucyate; tadevaṃ sarvaguṇasampanna āhāro mātrāvānucyate||4||
tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhaśambarādīnyāhāradravyāṇi prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavanti| tathā piṣṭekṣukṣīravikṛtitilamāṣānūpaudakapiśitādīnyāhāradravyāṇi prakṛtigurūṇyapi mātrāmevāpekṣante||5||
mātrālakṣaṇamupadiśya vyavahāropayoginaṃ dravyabhedena mātrābhedaṃ darśayati- tatra śālītyādi| tatra laghuvarga eva prathamaṃ paṭhyate, pathyatamatvāt; tatrāpyādau raktaśālirāhāradravyapradhānatvāt| kapiñjalo gauratittiriḥ, eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ, śarabho mahāśṛṅgī hariṇaḥ, śambarastadviśeṣaḥ| annapānavidhau “śītaḥ snigdho'guruḥ svāduḥ” (sū.a.27) iti ṣaṣṭikaguṇakathane “aguruḥ” ityakārapraśleṣo draṣṭavyaḥ, teneha ṣaṣṭikasya laghutvapratipādanaṃ na virudhyate| api samuccaye, tena prakṛtilaghūni karaṇalaghūni ca lājādīni mātrāpekṣīṇi bhavantīti labhyate| evaṃ prakṛtigurūṇyapītyatrāpi saṃskāraguruśaktupiṇḍādigrahaṇaṃ vācyam| ādiśabdo'tra prakāravācī, śāliṣaṣṭikādigaṇābhāvāt| vikṛtiśabdaḥ piṣṭekṣukṣīraiḥ sambadhyate, kṣīravikṛtiḥ kṣīrakṛtā bhakṣyāḥ; piśitamānūpaudakābhyāṃ sambadhyate||5||
na caivamukte dravye gurulāghavamakāraṇaṃ manyeta, laghūni hi dravyāṇi vāyvagniguṇabahulāni bhavanti; pṛthvīsomaguṇabahulānītarāṇi, tasmāt svaguṇādapi laghūnyagnisandhukṣaṇasvabhāvānyalpadoṣāṇi cocyante'pi sauhityopayuktāni, gurūṇi punarnāgnisandhukṣaṇasvabhāvānyasāmānyāt, ataścātimātraṃ doṣavanti sauhityopayuktānyanyatra vyāyāmāgnibalāt; saiṣā bhavatyagnibalāpekṣiṇī mātrā||6||
nanu, yadi laghu hitamapi svaguṇakaraṇe mātrāmapekṣate, guru cāhitamapi mātrāparigṛhītaṃ hitameva syāt, tat kiṃ gauravalāghavopadeśenetyāśaṅkyāha- na caivamityādi| laghūni yadyapyākāśavāyvagniguṇabahulāni bhavanti, tathā'pyākāśasyāgnidīpanaṃ prati tathāvidhasāmarthyābhāvāt vāyvagnyostvagnidīpakatvād vāyvagniguṇabahulānītyuktam| tasmāt kāraṇāllaghūni mātrayā tāvadagniṃ dīpayanti; svaguṇādapi vāyvagniguṇabāhulyādagnisandhukṣaṇasvabhāvāni syuḥ| mātrāvyatikrame samāne'pi laghugurudravyayorlaghudravyasya 4 viśeṣaṃ darśayati- alpadoṣāṇi cocyante'pi sauhityopayuktāni; sauhityaṃ mātrātikrameṇa tṛptiḥ| gurūṇītyādau punaḥśabdo vyāvṛttyarthaḥ| asāmānyāditi virodhārthe nañ, asitamiti yathā; tenāsāmānyāditi agniviruddhapṛthvītoyaguṇabāhulyādityarthaḥ| ‘anyasāmānyāt’ itipāṭhapakṣe'pyanyaśabdo viruddhavacana eva, tena tathā'pi sa evārthaḥ| ataścetyādinā mātrāvyatikrame gurau garīyāṃsaṃ doṣaṃ darśayati| nanu, dṛśyante kecana bhārikādayaḥ puruṣā sauhityopayuktagurudravyāhāre'pi 5 nirdoṣāḥ, tat kimucyate'timātraṃ doṣavantītyāśaṅkyāha- anyatretyādi| vyāyāmakṛtamagnibalaṃ vyāyāmāgnibalam| yadyapi kālāhitabalo'gnirmātrā'dhikagurudravyakṣamo bhavati, yaduktaṃ- “paktā bhavati hemante mātrādravyagurukṣamaḥ” (sū.a.6) iti, tathā'pi vyāyāmāhitabalo vahnirnitarāṃ balavān bhavatītyayameva pradhānaparigrahāduktaḥ| ye tu vyāyāmāditi cāgnibalāditi hetudvayaṃ varṇayanti, teṣāmevaṃ sati vyāyāmāpekṣiṇyaśanamātrā syāditi prakaraṇaviruddho'rthaḥ syāt| pratijñātamarthaṃ nyāyasampāditamupasaṃharati- saiṣetyādi| seti agnibalāpekṣiṇī pratijñātā mātrā, eṣeti nyāyenāgnyapekṣitvena nirvāhitā||6||
na ca nāpekṣate dravyaṃ; dravyāpekṣayā ca tribhāgasauhityamardhasauhityaṃ vā gurūṇāmupadiśyate, laghūnāmapi ca nātisauhityamagneryuktyartham||7||
nanu, yadyapyagnibalāpekṣiṇī mātrā, tat kasmādekarūpa evāgnau laghūnāṃ dravyāṇāṃ bhūyasī mātrā bhavati, gurūṇāṃ tatastribhāgocitā ardhā vetyāha- na cetyādi| dravyamapekṣata ityarthaḥ| tribhāgasauhityaṃ manāggurubhiḥ| evaṃ gauravaprakarṣāpakarṣādanyadapi kalpanīyam| laghūnāmapi nātisauhityamityatra sauhityaśabdastṛptimātre vartate, tena laghūni tṛptyatikrameṇa na bhoktavyāni, evaṃ hi teṣāṃ mātrātikramo na syāt 6| agneryuktiḥ svamānāvasthitiḥ, tadartham| nanu, gurūṇāṃ tāvadatimātropayogo'gniparipālanārthaṃ niṣidhyatāṃ, yena gurūṇyagnyasamānāni; laghūni punaragnisamānāni, tatteṣāṃ kathamatimātropayogo vahnimāndyamāvahatīti? brūmaḥ- laghūnāṃ dravyāṇāṃ sāmānyamabhibhūyātimātratvamevāgnimāndyaṃ karoti, yathā- cakṣustaijasaṃ, tejaḥsahakṛtaṃ ca paśyati, tadeva tejotiyogādupahanyate; tathā śastramaśmasambhavam, aśmayogācca tīkṣṇaṃ sampadyate, aśmanyeva ca mithyāyogāt pratihataṃ bhavati; taduktaṃ śālākye- yattejo jyotiṣāṃ dīptaṃ śārīraṃ prāṇināṃ ca yat| saṃyuktaṃ tejasā tejastaddhi rūpāṇi paśyati|| tadeva cakṣustānyeva jyotīṃṣyati tu paśyataḥ| vikāraṃ bhajate'tyarthamathavā'pi vinaśyati|| śastrasyāśmā yathā yonirniśitaṃ ca tadaśmani| tīkṣṇaṃ bhavatyatiyogāttatraiva pratihanyate iti||7||
mātrāvaddhyaśanamaśitamanupahatya prakṛtiṃ balavarṇasukhāyuṣā yojayatyupayoktāramavaśyamiti||8||
evaṃ tāvadvyutpāditā'gnibaladravyāpekṣiṇī mātrā, mātrānvitaṃ ca bhojyaṃ bhoktavyamityuktaṃ, mātrāśitatve ko guṇa ityāha- mātrāvaddhītyādi| ihāvaśyamiti niyamo virodhikāraṇāntarābhāve sati boddhavyaḥ; yato yadyapi pūrvavadaśanāśitopayoktṛpadaiḥ praśastabhojanādivācibhiḥ prakṛtikaraṇādiguṇasampannamannaṃ labhyate, tathā'pi kālaviparyayaprajñāparādhāsātmyaśabdasparśarūparasagandhāḥ santyevāhārajanyabalādivirodhakāḥ; yadāha- “santi hyṛte'pyahitāhārādanyā rogaprakṛtayaḥ” (sū.a.28) iti; tena mātrāparigṛhītāḥ śubhā 7 api prakṛtyādayaḥ prāyo balādihetavo bhavantīti mātrāvadāhārastutyarthamavaśyamiti 8 kṛtam| sukhayuktamāyuḥ sukhāyuḥ, yadi vā sukhaṃ cāyuśceti mantavyaṃ; svarūpeṇāpi cāyurmṛgyamiti prāk pratipāditameva||8||
bhavanti cātra- guru piṣṭamayaṃ tasmāttaṇḍulān pṛthukānapi| na jātu bhuktavān khādenmātrāṃ khādedbubhukṣitaḥ||9||
bhavanti cātreti| tantrakārasya samayo'yaṃ- yat pūrvavyākhyātārthasaṅgrahārthaṃ yadā ślokena vaktumārabhate tadā ‘bhavati cātra’ iti karoti| piṣṭamayaṃ piṣṭavikāraḥ| tasmāditi gurutvāt| pṛthukāḥ ‘cippiṭā’ iti lokaprasiddhāḥ| na jātu na kadācit| mātrāṃ khādediti anapāyiparimāṇavantaṃ khādet||9||
vallūraṃ śuṣkaśākāni śālūkāni bisāni ca| nābhyasedgauravānmāṃsaṃ kṛśaṃ naivopayojayet||10|| kūrcikāṃśca kilāṭāṃśca śaukaraṃ gavyamāhiṣe| matsyān dadhi ca māṣāṃśca yavakāṃśca na śīlayet||11||
vallūraṃ śuṣkamāṃsam| nābhyasenna nirantaramupayuñjyāt| anabhyāsahetumāha- gauravāditi| māṃsaṃ kṛśam apuṣṭaṃ rogāduparatamṛgādisambhavamityarthaḥ 9| etaccāpathyatvādeva 10 niṣiddhaṃ, na gauravāditi bruvate| kūrcikaḥ kṣīreṇa samaṃ dadhi takraṃ vā pakvaṃ; kilāṭaḥ kūrcikapiṇḍaḥ, naṣṭakṣīrasya ghano 11 bhāga ityanye| śaukaramiti śūkaramāṃsaṃ, śaukarasāhacaryādgavyamāhiṣe api māṃse eva boddhavye| yavakaḥ śūkadhānyaviśeṣaḥ| vakṣyati hi- “yavakaḥ śūkadhānyānāmapathyatamatve prakṛṣṭatamo bhavati” (sū.a.25) iti||10-11||
ṣaṣṭikāñchālimudgāṃśca saindhavāmalake yavān| āntarīkṣaṃ payaḥ sarpirjāṅgalaṃ madhu cābhyaset||12||
abhyasyān darśayati- ṣaṣṭikānityādi| iha ṣaṣṭika ādau paṭhyate raktaśālimanu pradhānatvakhyāpanārtham| āntarīkṣamiti āntarīkṣaṃ pānīyam| payaḥ kṣīram| jāṅgalamiti jāṅgaladeśabhavaṃ mṛgādimāṃsam| iha saindhavābhyāso'nnasaṃskāratvena mātrayā'bhipretaḥ; tena, “trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjīta pippalyo lavaṇaṃ kṣāraḥ” (vi.a.1) iti yadvakṣyati tena samaṃ virodho na bhavati, tatra lavaṇātiyogasya pratiṣiddhatvāt||12||
tacca nityaṃ prayuñjīta svāsthyaṃ yenānuvartate| ajātānāṃ vikārāṇāmanutpattikaraṃ ca yat||13||
mātrāśītyādinā svāsthyaparipālanopāya ucyate, atibahu ca svasthaparipālanaṃ tantre vaktavyaṃ, taccehābhidhīyamānaṃ granthagauravamāvahati, anabhidhīyamānaṃ ca granthasya nyūnatāmāpādayati; atastatsūtramātreṇoddeṣṭumāha- taccetyādi| suṣṭhu nirvikāratvenāvatiṣṭhata iti svasthaḥ, tasya bhāvaḥ svāsthyam; udvejakadhātuvaiṣamya virahitadhātusāmyamityarthaḥ| tacca svāsthyamubhayathā paripālyate viśuddhāhārācārābhyāṃ sadā kṣīyamāṇaśarīrapoṣaṇena, pratyavāyahetuparihāreṇa ca; yathā- dīpaparipālanaṃ snehavartidānāt poṣaṇena kriyate, tathā śalabhavātādinirvāpakahetuparihāreṇa ca| śarīrapratyavāyahetuśca dvividhaḥ- buddhidoṣādviṣamaśarīranyāsādirvātādikārakaḥ, duṣpariharaśca 12 kālaviśeṣaḥ svabhāvādiha hemantādiḥ kaphacayādikārakaḥ| tatra ślokapūrvārdhena svāsthyapoṣakahetumāha, uttarārdhena tu ajātānāmityādinā svāsthyavighātakahetuparihāramāha| yadyapi cājātānāṃ vikārāṇāmanutpattiḥ svabhāvasiddhā vidyata eva, vidyamāne 13 ca karotyartho mukhyo nāsti, tathā'pīdamevājātavikārāṇāmanutpattikaraṇaṃ yattadvikārahetupariharaṇaṃ tathā duṣpariharakālaviśeṣajanitadoṣaharaṇaṃ 14, yathā vakṣyati- “mādhavaprathame māsi nabhasyaprathame punaḥ| sahasyaprathame caiva vāhayeddoṣasañcayam 15 ” (sū.a.7) iti; tathā hetvantaranirapekṣotpadyamānacakṣuḥśleṣmaharaṇārthamañjanam; evamādi||13||
ata ūrdhvaṃ śarīrasya kāryamakṣyañjanādikam| svasthavṛttimabhipretya guṇataḥ sampravakṣyate||14||
ata ūrdhvamityādi| ataḥ svāsthyānuvṛttikāraṇakathanādūrdhvaṃ, kāryam avaśyakāryaṃ, svasthavṛttimabhipretya svasthavṛttānuṣṭhāne, akṣyañjanādyavaśyaṃ kāryamityarthaḥ; añjanaśabdo'bhyañjane'pi vartate, tadarthamakṣyañjanamityuktam| añjanamevādāvupāhitaṃ pradhānāvayavacakṣuḥparipālakatvāt| uktaṃ ca- “cakṣuḥ pradhānaṃ sarveṣāmindriyāṇāṃ vidurbudhāḥ| ghananīhārayuktānāṃ jyotiṣāmiva bhāskaraḥ” iti| yadi vā svasthavṛttamadhikṛtya yadañjanādi, taducyate; rogeṣu tu yadañjanādi, tadrogacikitsāsu vaktavyam| yadyapi caitadañjanādi rogaharamapi vaktavyaṃ, tathā'pi prāyaḥ svasthavṛttamatametaditi svasthavṛttamabhipretyetyuktam||14||
sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇoḥ prayojayet| pañcarātre'ṣṭarātre vā srāvaṇārthe rasāñjanam||15||
sauvīramityādi| suvīrānadībhavaṃ sauvīram| nityaṃ pratyaham| akṣṇoriti dvivacanamakṣigolakadvaye'pyañjanavidhānārtham| pañcarātrāṣṭarātragrahaṇamadūrāntarakāle niyamadarśanārtham| tena doṣakālamapekṣyārvāṅmadhye ūrdhvaṃ ca kartavyaṃ srāvaṇamañjanamiti bhavati||15||
cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣācchleṣmato bhayam| tataḥ śleṣmaharaṃ karma hitaṃ dṛṣṭeḥ prasādanam||16|| divā tanna prayoktavyaṃ netrayostīkṣṇamañjanam| virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati||17|| tasmāt srāvyaṃ niśāyāṃ tu dhruvamañjanamiṣyate|18|
srāvaṇāñjanaprakaraṇopapattimāha- cakṣurityādi| cakṣurindriyasya taijasasya śleṣmata āpyāttaijasaviruddhatvena hetunā, viśeṣāditi vātāpittabhayādadhikatvena bhayaṃ bhavati| śleṣmajaye ca srāvaṇaṃ pradhānaṃ, tasmāt srāvyamityarthaḥ| srāvaṇāñjanakālaṃ niyamayati- niśāyāmityādi| dhruvamavaśyaṃ niśāyāmeva, añjanaṃ pratyāsannatvāt srāvaṇāñjanam| jatūkarṇenāpi srāvaṇarasāñjanaṃ niśāyāmeva vihitaṃ; yaduktaṃ- “saptāhādrasāñjanaṃ naktam” iti| śālākye'pyuktaṃ- “virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati 16| rātrau svapnaguṇāccākṣi puṣyatyañjanakarṣi(rśi)tam” iti| sauvīrāñjanaṃ tu virecanaṃ na bhavati, cakṣuḥprasādamātraṃ karoti, tena taddivākriyamāṇaṃ na virodhi| anye tu vyākhyānayanti- dhruvaṃ nityakartavyaṃ sauvīrāñjanaṃ yattanniśi kartavyaṃ, srāvaṇāñjanaṃ tu śleṣmodrekaviṣaye(yi) vamanavat pūrvāhṇa eva kartavyam||16-17||-
yathā hi kanakādīnāṃ malināṃ 17 vividhātmanām||18|| dhautānāṃ nirmalā śuddhistailacelakacādibhiḥ| evaṃ netreṣu martyānāmañjanāścyotanādibhiḥ||19|| dṛṣṭirnirākulā bhāti nirmale nabhasīnduvat|20|
añjanaguṇamāha- yathā hītyādi| śuddhiḥ svābhāvikī; sā''gantudhūlyādyapanayanena nirmalā sati bhāti| āścyotanaṃ netravirekārthaṃ dravauṣadhadānaṃ, taccehānabhihitamapi phalaikyādabhihitam, ādiśabdena puṭapākādīnāṃ grahaṇam||18-19||-
hareṇukāṃ priyaṅguṃ ca pṛthvīkāṃ keśaraṃ nakham||20|| hrīveraṃ candanaṃ patraṃ tvagelośīrapadmakam| dhyāmakaṃ madhukaṃ māṃsī guggulvaguruśarkaram||21|| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvacaḥ śubhāḥ| vanyaṃ sarjarasaṃ mustaṃ śaileyaṃ kamalotpale||22|| śrīveṣṭakaṃ śallakīṃ ca śukabarhamathāpi ca| piṣṭvā limpecchareṣīkāṃ tāṃ vartiṃ yavasannibhām||23|| aṅguṣṭhasammitāṃ kuryādaṣṭāṅgulasamāṃ bhiṣak| śuṣkāṃ nigarbhāṃ tāṃ vartiṃ dhūmanetrārpitāṃ naraḥ||24|| snehāktāmagnisampluṣṭāṃ pibet prāyogikīṃ sukhām|25|
ihaivāñjanānte dhūmapānaṃ vidhāsyati- “nāvanāñjananidrānte” ityādinā; ato'ñjanānantaraṃ dhūmo'bhidhīyate; uktaṃ ca śālākye- “tīkṣṇāñjanenāñjitalocanasya yaḥ sampraduṣṭo na nireti netrāt| śleṣmā śiraḥsthaḥ sa tu pītamātre dhūme praśāntiṃ labhate kṣaṇena” iti| hareṇukāmityādi| hareṇukā reṇukā| pṛthvīkā kṛṣṇajīrakam| keśaraṃ nāgakeśaram| padmakaṃ padmakāṣṭham| dhyāmakaṃ gandhatṛṇam| nyagrodhādīnāṃ plakṣāntānāṃ tvacaḥ, tāsāṃ viśeṣaṇaṃ śubhā iti| vanyaṃ kaivartamustakam| śukabarhaṃ granthiparṇakam| śareṣīkā śarapuṣpasya nālī ‘śarikā’ iti prasiddhā| atra vidhānaṃ- piṣṭairbheṣajaiḥ śarikā tathā veṣṭayitavyā yathā aṣṭāṅgulāyatā aṅguṣṭhapariṇāhā 18 ca vartiḥ syāt, tasyāṃ ca śuṣkāyāṃ satyāṃ śareṣīkāmākṛṣya snehenābhyajyāgninaikasminnagre'vadahya vakṣyamāṇadhūmapānanalikāyāmagrarandhre 19 niveśyāto dhūmaḥ peyaḥ 20| prāyogikī ca nityapeyadhūmavartisañjñā| sukhāmityanenākaṭukatvamanatyayatvaṃ ca darśayati||20-24||-
vasāghṛtamadhūcchiṣṭairyuktiyuktairvarauṣadhaiḥ||25|| vartiṃ madhurakaiḥ kṛtvā snaihikīṃ dhūmamācaret|26|
snaihikadhūmavartimāha- vasetyādi| madhūcchiṣṭaṃ sikthakam| varauṣadhairiti madhurakaviśeṣaṇaṃ; madhurakāṇi jīvanīyāni jīvakarṣabhakādīni| yuktiyuktairityanena tathā vasādigrahaṇaṃ kartavyaṃ, yathā vartiḥ kartuṃ pāryata iti darśayati| vartikaraṇaṃ ca pūrvavat| snaihikī snehanakārikā||25||-
śvetā jyotiṣmatī caiva haritālaṃ manaḥśilā||26|| gandhāścāgurupatrādyā dhūmaṃ mūrdhavirecane 21|27|
vairecanikadhūmapānavartiṃ darśayati- śvetetyādi| śvetā aparājitā| gandhāḥ sugandhadravyāṇi, teṣāṃ viśeṣaṇamagurupatrādyāḥ, aguru ca patrādyāśca agurupatrādyāḥ; agurupatrādyāśca jvare vakṣyamāṇaḥ “agurukuṣṭhatagarapatra” (ci.a.3) ityādigaṇo mantavyaḥ| agurvādyā iti na kṛtaṃ, kuṣṭhatagarayoratitīkṣṇatvena mastuluṅgakasrāvabhayāt 22 parihārārtham| vakṣyati ca trimarmīye- “dhūmavartiṃ pibedgandhairakuṣṭhatagaraistathā” (si.a.9) iti, śālākye'pyuktaṃ- “natakuṣṭhe srāvayato dhūmavartiprayojite| mastuluṅgaṃ viśeṣeṇa tasmātte naiva yojayet” iti; suśrute'pyuktaṃ- “elādinā tagarakuṣṭhavarjyena” (sū.ci.a.40) iti||26||-
gauravaṃ śirasaḥ śūlaṃ pīnasārdhāvabhedakau||27|| karṇākṣiśūlaṃ kāsaśca hikkāśvāsau galagrahaḥ| dantadaurbalyamāsrāvaḥ śrotraghrāṇākṣidoṣajaḥ||28|| pūtirghrāṇāsyagandhaśca dantaśūlamarocakaḥ| hanumanyāgrahaḥ kaṇḍūḥ krimayaḥ pāṇḍutā mukhe||29|| śleṣmapraseko vaisvaryaṃ galaśuṇḍyupajihvikā| khālityaṃ 23 piñjaratvaṃ ca keśānāṃ patanaṃ tathā||30|| kṣavathuścātitandrā ca buddhermoho'tinidratā| dhūmapānāt praśāmyanti balaṃ bhavati cādhikam||31|| śiroruhakapālānāmindriyāṇāṃ svarasya ca| na ca vātakaphātmāno balino'pyūrdhvajatrujāḥ||32|| dhūmavaktrakapānasya 24 vyādhayaḥ syuḥ śirogatāḥ|33|
dhūmapānaguṇān darśayati- gauravamityādi| śiroruhāḥ keśāḥ; kapālāśca śirasa eva| balino'pīti balavatkāraṇā apītyarthaḥ| ūrdhvajatrujatvenaiva śirogatā api labdhāste punarabhidhīyante viśeṣavidhānārtham||27-32||-
prayogapāne tasyāṣṭau kālāḥ samparikīrtitāḥ||33|| vātaśleṣmasamutkleśaḥ kāleṣveṣu hi lakṣyate| snātvā bhuktvā samullikhya kṣutvā dantānnighṛṣya ca| nāvanāñjananidrānte cātmavān dhūmapo bhavet| tathā vātakaphātmāno na bhavantyūrdhvajatrujāḥ||35|| rogāstasya tu peyāḥ syurāpānāstristrayastrayaḥ|36|
dhūmapānakālaṃ darśayati- prayogetyādi| prayogapāne prāyogikadhūmapāne ete'ṣṭau kālāḥ, snaihikapāne tu vātavṛddhyupalakṣitaḥ kālaḥ, vairecanikapāne tu śleṣmavṛddhyupalakṣito mantavyaḥ| prāyogika eva prāyaḥ svasthavṛttādhikāre, tena tatkāla eva kaṇṭharaveṇābhidhīyate; yadi vā prayogapāne satatapāne svasthādhikāra iti yāvat; tena dhūmatrayasyāpyete kālā bhavanti| vātakaphātmaśabdena vātātmānaḥ kaphātmāno vātakaphātmānaśca gṛhyante| peyāḥ syurityādāvāpānā dhūmābhyavahāramokṣāḥ; ekaikasmin snānādidhūmapānakāle tririti āvṛttitrayaṃ kartavyāḥ; te cāvṛttitraye'pi tridhā tridhā kartavyāḥ; ekaikasmin dhūmapānakāle nava dhūmābhyavahāramokṣāḥ kartavyāḥ; trīṃstrīnabhyavahārān kṛtvā viśrāmo'ntarā kartavya ityarthaḥ||33-35||-
paraṃ dvikālapāyī syādahnaḥ kāleṣu buddhimān||36|| prayoge, snaihike tvekaṃ, vairecyaṃ tricatuḥ pibet| hṛtkaṇṭhendriyasaṃśuddhirlaghutvaṃ śirasaḥ śamaḥ||37|| yatheritānāṃ doṣāṇāṃ samyakpītasya lakṣaṇam|38|
aṣṭasu kāleṣvekasminnekasmin divase 25 yasmin dhūme yāvān yāvān pānakālaniyamastaṃ darśayati- paramityādi| kāleṣu snātvetyādikāleṣu| prayoge prāyogikadhūme| snaihike tvekamiti snaihikadhūme ekameva kālaṃ vyāpya dhūmaṃ pibediti yojyam| tricaturiti vairecye doṣabalāpekṣo vikalpaḥ||36-37||-
bādhiryamāndhyamūkatvaṃ raktapittaṃ śirobhramam||38|| akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān| tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam||39|| snaihikaṃ dhūmaje doṣe vāyuḥ pittānugo yadi| śītaṃ tu raktapitte syācchleṣmapitte virūkṣaṇam||40||
bādhiryetyādi| dhūmaja ityavidhiprayuktadhūmakṛte 26 yadi vāyuḥ pittānugo vṛddhastadā nāvanāñjanatarpaṇaṃ snaihikaṃ snehakṛtaṃ kartavyaṃ, śītaṃ śītadravyakṛtaṃ kartavyaṃ nāvanādyeva, virūkṣaṇamapi nāvanādyeva||38-40||
paraṃ tvataḥ pravakṣyāmi dhūmo yeṣāṃ vigarhitaḥ| na viriktaḥ pibeddhūmaṃ na kṛte bastikarmaṇi||41|| na raktī na viṣeṇārto na śocanna 27 ca garbhiṇī| na śrame na made nāme na pitte na prajāgare||42|| na mūrcchābhramatṛṣṇāsu na kṣīṇe nāpi ca kṣate| na madyadugdhe 28 pītvā ca na snehaṃ na ca mākṣikam||43|| dhūmaṃ na bhuktvā dadhnā 29 ca na rūkṣaḥ kruddha eva ca| na tāluśoṣe timire śirasyabhihite na ca||44|| na śaṅkhake na rohiṇyāṃ na mehe na madātyaye| eṣu dhūmamakāleṣu mohāt pibati yo naraḥ||45|| rogāstasya pravardhante dāruṇā dhūmavibhramāt|46|
na virikta ityādau pratiniṣedhyaṃ nakārakaraṇaṃ niṣedhagauravadarśanārtham| dhūmaṃ na bhuktveti punardhūmagrahaṇaṃ dadhnā bhuktavato viśeṣapratiṣedhārtham||41-45||-
dhūmayogyaḥ pibeddoṣe śiroghrāṇākṣisaṃśraye||46|| ghrāṇenāsyena kaṇṭhasthe mukhena ghrāṇapo vamet| āsyena dhūmakavalān piban ghrāṇena nodvamet||47|| pratilomaṃ gato hyāśu 30 dhūmo hiṃsyāddhi cakṣuṣī|48|
dhūmayogya ityādau ghrāṇeneti chedaḥ| pratilomaṃ gata āsyapīto ghrāṇaṃ gata ityarthaḥ| hiśabdadvayaṃ ca hetau| tenāyamarthaḥ- yasmāt pratilomaṃ vimārgaṃ gato dhūmastasmāccakṣuṣī hiṃsyāt, yasmāddhiṃsyāt tasmād ghrāṇena nodvamediti||46-47||-
ṛjvaṅgacakṣustaccetāḥ sūpaviṣṭastriparyayam||48|| pibecchidraṃ pidhāyaikaṃ nāsayā dhūmamātmavān|49|
samyagupaviṣṭaḥ sūpaviṣṭaḥ| triparyayamiti tu yadyapi pūrvamevoktam ‘āpānāstristrayastrayaḥ’ ityanena, tathā'pi triparyayadhūmapānaparyantamṛjvaṅgacakṣurādi kartavyaṃ nopakramamātra eveti punarabhidhānena darśayati| nāsikayā'pi randhraikacchidraṃ pidhāya pibenna punarnāsikayaiva pibediti niyamaḥ||48||-
caturviṃśatikaṃ netraṃ svāṅgulībhirvirecane||49|| dvātriṃśadaṅgulaṃ snehe prayoge'dhyardhamiṣyate| ṛju 31 trikoṣāphalitaṃ kolāsthyagrapramāṇitam||50|| bastinetrasamadravyaṃ dhūmanetraṃ praśasyate|51|
netraṃ nalikā| caturviṃśatikaṃ caturviṃśatyaṅgulam| adhyardhaṃ sārdhamityarthaḥ; iha vairecanikanetrameva caturviṃśatyaṅgulapramāṇaṃ sārdhaṃ sat ṣaṭtriṃśadaṅgulapramāṇaṃ prāyogikadhūmapāne; tattu jatūkarṇapratyayādboddhavyam| yadāha- “sārdhastryaṃśayutaḥ pūrṇo hastaḥ prāyogikādiṣu” iti| trikoṣāphalitamiti tribhiḥ parvabhirbhinnaiḥ samanvitam||49-50||-
dūrādvinirgataḥ parvacchinno nāḍītanūkṛtaḥ||51|| nendriyaṃ bādhate dhūmo mātrākālaniṣevitaḥ|52|
yathābhihitanalikayā pāne guṇaṃ darśayati- dūrādityādi||51||-
yadā coraśca kaṇṭhaśca śiraśca laghutāṃ vrajet||52|| kaphaśca tanutāṃ prāptaḥ supītaṃ dhūmamādiśet| aviśuddhaḥ svaro yasya kaṇṭhaśca sakapho bhavet||53|| stimito mastakaścaivamapītaṃ dhūmamādiśet| tālu mūrdhā ca kaṇṭhaśca śuṣyate paritapyate||54|| tṛṣyate muhyate jantū raktaṃ ca sravate'dhikam| śiraśca bhramate'tyarthaṃ mūrcchā cāsyopajāyate||55|| indriyāṇyupatapyante dhūme'tyarthaṃ niṣevite|56|
keciddhūmasamyakpānādilakṣaṇaṃ granthaṃ paṭhanti| tatra, yadā coraścetyādi samyagdhūmapānalakṣaṇam, aviśuddha ityādyayogalakṣaṇaṃ, tālvityādyatiyogalakṣaṇam||52-55||-
varṣe 32 varṣe'ṇutailaṃ ca kāleṣu triṣu nā caret||56|| prāvṛṭśaradvasanteṣu gatameghe nabhastale| nasyakarma yathākālaṃ yo yathoktaṃ niṣevate||57|| na tasya cakṣurna ghrāṇaṃ na śrotramupahanyate| na syuḥ śvetā na kapilāḥ keśāḥ śmaśrūṇi vā punaḥ||58|| na ca keśāḥ pramucyante 33 vardhante ca viśeṣataḥ| manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditaṃ hanusaṅgrahaḥ||59|| pīnasārdhāvabhedau ca śiraḥkampaśca śāmyati| sirāḥ śiraḥkapālānāṃ sandhayaḥ snāyukaṇḍarāḥ||60|| nāvanaprīṇitāścāsya labhante'bhyadhikaṃ balam| mukhaṃ prasannopacitaṃ svaraḥ snigdhaḥ sthiro mahān||61|| sarvendriyāṇāṃ vaimalyaṃ balaṃ bhavati cādhikam| na cāsya rogāḥ sahasā prabhavantyūrdhvajatrujāḥ||62|| jīryataścottamāṅgeṣu 34 jarā na labhate balam|63|
dhūmanasyayornāsādvārasāmānyāddhūmamanu nasyaṃ brūte- varṣa ityādi| aṇūnāṃ srotasāṃ hitamityaṇutailaṃ, taccāgre vakṣyamāṇam| śiraḥkapālānāmeva sirāḥ sandhayaḥ snāyukaṇḍarāśca| uttamāṅgeṣviti bahuvacanaṃ śiraso'bhyarhitatvāt; yadi vā jarā valīpalitādilakṣaṇā yā sā uttamā prakarṣaprāptā'ṅgeṣu mastakādiṣu niṣidhyate||56-62||-
candanāguruṇī patraṃ dārvītvaṅmadhukaṃ balām||63|| prapauṇḍarīkaṃ sūkṣmailāṃ viḍaṅgaṃ bilvamutpalam| hrīberamabhayaṃ vanyaṃ tvaṅmustaṃ sārivāṃ sthirām||64|| jīvantīṃ pṛśniparṇīṃ ca suradāru 35 śatāvarīm| hareṇuṃ bṛhatīṃ vyāghrīṃ surabhīṃ padmakeśaram||65|| vipācayecchataguṇe māhendre vimale'mbhasi| tailāddaśaguṇaṃ śeṣaṃ kaṣāyamavatārayet||66|| tena tailaṃ kaṣāyeṇa daśakṛtvo vipācayet| athāsya daśame pāke samāṃśaṃ 36 chāgalaṃ payaḥ||67|| dadyādeṣo'ṇutailasya nāvanīyasya saṃvidhiḥ| asya mātrāṃ prayuñjīta tailasyārdhapalonmitām||68|| snigdhasvinnottamāṅgasya picunā nāvanaistribhiḥ| tryahāttryahācca saptāhametat karma samācaret||69|| nivātoṣṇasamācārī 37 hitāśī niyatendriyaḥ| tailametattridoṣaghnamindriyāṇāṃ balapradam||70|| prayuñjāno yathākālaṃ yathoktānaśnute guṇān|71|
candanetyādau dārvyāstvak dārvītvak, jīvantī suvarṇanālā svanāmaprasiddhā, surabhī śūkaśimbā, padmasya keśaraṃ padmakeśaram| māhendre āntarikṣe| śataguṇe tailāditi yojyam| daśaguṇamityetadapi tailāditi yojanīyam| atra tu kvāthyabheṣajaṃ tāvanmānaṃ grāhyaṃ yāvatā kvāthārthopāttaṃ pānīyaṃ bheṣajacaturguṇaṃ bhavati, “kvāthyāccaturguṇaṃ vāri” ityasyābādhitatvāt, na tu bheṣajācchataguṇe'mbhasītyevaṃ vyākhyeyaṃ; yadāha jatūkarṇaḥ- “paktvā'thāmbuśataprasthe daśabhāgasthitena tu| tailaprasthaṃ pacettena chāgīkṣīreṇa saṃyutam” iti| yadi vā, tailapramāṇānumānenaiva “snehāccaturguṇaṃ kvāthyaṃ” iti paribhāṣayā kvāthyadravyaparimāṇaṃ vyavasthāpanīyam| picuneti tūlakapiṇḍikayā| nāvanaistribhiḥ vāratrayeṇetyarthaḥ| tryahāttryahāditi ekaikaṃ dinamantarīkṛtya, saptāhamiti antaritadināni varjayitvā; tenaikaikasmin ṛtau trayodaśāhānnasyaprayogaḥ samāpyate||63-70||-
āpothitāgraṃ dvau kālau kaṣāyakaṭutiktakam||71|| bhakṣayeddantapavanaṃ dantamāṃsānyabādhayan| nihanti gandhaṃ vairasyaṃ jihvādantāsyajaṃ malam||72|| niṣkṛṣya rucimādhatte sadyo dantaviśodhanam| karañjakaravīrārkamālatīkakubhāsanāḥ||73|| śasyante dantapavane ye cāpyevaṃvidhā drumāḥ| suvarṇarūpyatāmrāṇi trapurītimayāni ca||74|| jihvānirlekhanāni syuratīkṣṇānyanṛjūni ca| jihvāmūlagataṃ yacca malamucchvāsarodhi ca||75|| daurgandhyaṃ bhajate tena tasmājjihvāṃ vinirlikhet|76|
sthānapratyāsattyā dantakāṣṭhaguṇān darśayati- āpothitetyādi| dvikālaṃ sāyaṃ prātariti| dantān punātīti dantapavanaṃ dantakāṣṭham| niṣkṛṣya malamiti sambandhaḥ| kakubhaḥ arjunaḥ| evaṃvidhā evaṃrasā ityarthaḥ||71-75||-
dhāryāṇyāsyena vaiśadyarucisaugandhyamicchatā||76|| jātīkaṭukapūgānāṃ lavaṅgasya phalāni ca| kakkolasya phalaṃ patraṃ tāmbūlasya śubhaṃ tathā| tathā karpūraniryāsaḥ sūkṣmailāyāḥ phalāni ca||77||
kaṭukaṃ latākastūrī| yadyapi lavaṅgasya vṛntamabhipretaṃ tathā'pi bahūnāṃ phalasya grāhyatvācchatriṇo gacchantīti nyāyena sāmānyena phalamityuktam||76-77||
hanvorbalaṃ svarabalaṃ vadanopacayaḥ paraḥ| syāt paraṃ ca rasajñānamanne ca ruciruttamā||78|| na cāsya kaṇṭhaśoṣaḥ syānnauṣṭhayoḥ sphuṭanādbhayam| na ca dantāḥ kṣayaṃ yānti dṛḍhamūlā bhavanti ca||79|| na śūlyante na cāmlena hṛṣyante bhakṣayanti ca| parānapi kharān bhakṣyāṃstailagaṇḍūṣadhāraṇāt||80|| nityaṃ snehārdraśirasaḥ śiraḥśūlaṃ na jāyate| na khālityaṃ na pālityaṃ na keśāḥ prapatanti ca||81|| balaṃ śiraḥkapālānāṃ viśeṣeṇābhivardhate| dṛḍhamūlāśca dīrghāśca kṛṣṇāḥ keśā bhavanti ca||82|| indriyāṇi prasīdanti sutvagbhavati cānanam 38| nidrālābhaḥ sukhaṃ ca syānmūrdhni tailaniṣevaṇāt||83|| na karṇarogā vātotthā na manyāhanusaṅgrahaḥ| noccaiḥ śrutirna bādhiryaṃ syānnityaṃ karṇatarpaṇāt||84|| snehābhyaṅgādyathā kumbhaścarma snehavimardanāt| bhavatyupāṅgādakṣaśca dṛḍhaḥ kleśasaho yathā||85|| tathā śarīramabhyaṅgāddṛḍhaṃ sutvak ca jāyate| praśāntamārutābādhaṃ kleśavyāyāmasaṃsaham||86|| sparśane'bhyadhiko vāyuḥ sparśanaṃ ca tvagāśritam| tvacyaśca paramabhyaṅgastasmāttaṃ 39 śīlayennaraḥ||87|| na cābhighātābhihataṃ gātramabhyaṅgasevinaḥ| vikāraṃ bhajate'tyarthaṃ balakarmaṇi vā kvacit||88|| susparśopacitāṅgaśca balavān priyadarśanaḥ| bhavatyabhyaṅganityatvānnaro'lpajara eva ca||89||
hanvorityādi snehagaṇḍūṣaguṇāḥ| nityamityādi niṣevaṇādityantaṃ śirastailaguṇāḥ| mūrdhni tailaniṣevaṇādityukte'pi snehārdraśirasa iti yat karoti, tena yāvatā tailenārdraśirāḥ syāttāvanmūrdhni tailaṃ sevyamiti darśayati| snehābhyaṅgādityādi| upāṅgasnehadānāt, akṣo rathasya cakranibandhanakāṣṭham| bahudṛṣṭāntakaraṇaṃ tu kasyacit kiñcit prasiddhaṃ bhaviṣyati na hi sarvaṃ sarvatra prasiddhamityabhiprāyeṇa; yadi vā snehasya nānākāryakaraṇaśaktyupadarśanārtham| sparśane sparśanendriye vāyuradhikaḥ; vaidyakadarśane pāñcabhautikatvādindriyasyetyarthaḥ| tvacyaśca paramabhyaṅga iti cakārādvātahitaśca, etenāśritasya vātādhikasya sparśanendriyasya, āśrayasya ca tvaco hita ityuktaṃ bhavati| balena sampādyaṃ karma balakarma gurubhāraharaṇādi||78-89||
kharatvaṃ stabdhatā 40 raukṣyaṃ śramaḥ suptiśca pādayoḥ| sadya evopaśāmyanti pādābhyaṅganiṣevaṇāt||90|| jāyate saukumāryaṃ ca balaṃ sthairyaṃ ca pādayoḥ| dṛṣṭiḥ prasādaṃ labhate mārutaścopaśāmyati||91|| na ca syādgṛdhrasīvātaḥ 41 pādayoḥ sphuṭanaṃ na ca| na sirāsnāyusaṅkocaḥ pādābhyaṅgena pādayoḥ||92||
kharatvamityādi pādābhyaṅgaguṇāḥ| prathamaṃ pādayoriti padaṃ kharatvādiviśeṣaṇārthaṃ, dvitīyaṃ tu balādeḥ kālāntarotpādasūcanārthaṃ, tṛtīyaṃ tu sphuṭanaviśeṣaṇārthaṃ, caturthaṃ tu sirāsnāyuviśeṣaṇārthaṃ, śiṣṭaṃ tu pādābhyaṅgeneti padaṃ dūrāntaritasya pādābhyaṅgasya smaraṇārtham||90-92||
daurgandhyaṃ gauravaṃ tandrāṃ kaṇḍūṃ malamarocakam| svedabībhatsatāṃ hanti śarīraparimārjanam||93|| pavitraṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ śramasvedamalāpaham 42| śarīrabalasandhānaṃ snānamojaskaraṃ param||94||
abhyaṅgapūrvakatvādudvartanasya tamanu parimārjanamudvartanaṃ brūte- daurgandhyamityādi| svedena bībhatsatā svedabībhatsatā| śarīrasya balena sandhānaṃ yojanaṃ karotītyarthaḥ||93-94||
kāmyaṃ yaśasyamāyuṣyamalakṣmīghnaṃ praharṣaṇam| śrīmat pāriṣadaṃ śastaṃ nirmalāmbaradhāraṇam||95|| vṛṣyaṃ saugandhyamāyuṣyaṃ kāmyaṃ puṣṭibalapradam| saumanasyamalakṣmīghnaṃ gandhamālyaniṣevaṇam||96|| dhanyaṃ maṅgalyamāyuṣyaṃ śrīmadvyasanasūdanam| harṣaṇaṃ kāmyamojasyaṃ ratnābharaṇadhāraṇam||97|| medhyaṃ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam| pādayormalamārgāṇāṃ śaucādhānamabhīkṣṇaśaḥ||98|| pauṣṭikaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ śuci rūpavirājanam| keśaśmaśrunakhādīnāṃ kalpanaṃ samprasādhanam||99|| cakṣuṣyaṃ sparśanahitaṃ pādayorvyasanāpaham| balyaṃ parākramasukhaṃ vṛṣyaṃ pādatradhāraṇam||100|| īteḥ 43 praśamanaṃ balyaṃ guptyāvaraṇaśaṅkaram| gharmānilarajombughnaṃ chatradhāraṇamucyate||101|| skhalataḥ sampratiṣṭhānaṃ śatrūṇāṃ ca niṣūdanam| avaṣṭambhanamāyuṣyaṃ bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam||102||
śrīmaditi śobhāyuktam| pariṣadi śastaṃ pāriṣadam| śastaṃ maṅgalyam| vyasanaṃ sarpapiśācādyabhighātaḥ| ratnavadābharaṇāni, ratnaṃ tu viśuddhamāṇikyahīrakamuktāphalasuvarṇādi| śaucādhānaṃ pānīyena mṛdā ca| abhīkṣṇaśaḥ punaḥ punaḥ| śuci śucitākārakam| kalpanaṃ chedanaṃ, samprasādhanaṃ maṇḍanam; etacca yathāyogyatayā yojanīyaṃ; keśānāṃ prasādhanaṃ samyagbandhanādi; śmaśrūṇāṃ kalpanameva, nakhasya tu kalpanamalaktakādidānena prasādhanaṃ ca| ādigrahaṇena nāsālomakalpanādi gṛhyate| pādayoriti sparśanahitamityanena vyasanāpahamityanena ca sambadhyate| pādatraṃ pādadhrī, pāduketi yāvat| atra ca vṛṣyatvacakṣuṣyatve prabhāvāt; yadi vā pādasambaddhanetrapoṣikānāḍīpratyavāyaharaṇāccakṣuṣyam| ītī rogādidurdaivam| guptiḥ piśācādibhyo rakṣā, śaṅkaraṃ kalyāṇakaram| avaṣṭambhanaṃ balapradam| bhayaghnaṃ sarpādibhyaḥ||95-102||
nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī yathā| svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet||103||
sampratyanuktasvasthavidhyupasaṅgrahārthaṃ tathopadiṣṭasyāvadhānena karaṇārthamāha- nagarītyādi| kṛtyeṣu karaṇīyeṣūkteṣvanukteṣu ca| nagaradṛṣṭāntenāntarapratyavāyahetuvighātakāriṇi kṛtye'vadhānaṃ darśayati, rathadṛṣṭāntena ca bāhyasparśādiparihārake kṛtye'vadhānaṃ darśayati| nagarocchede hyantaro duṣṭajanasambandha eva hetuḥ prāyo bhavati, rathabhaṅge tu bāhyaśvabhraviṣamapatanādiḥ||103||
bhavati cātra- vṛttyupāyānniṣeveta ye syurdharmāvirodhinaḥ| śamamadhyayanaṃ caiva sukhamevaṃ samaśnute||104||
pradhānabhūtāṃ śarīrapratyavekṣāṃ kṛtvā svasthena satā yadanyacca kartavyaṃ tadāha- vṛttyupāyānityādi| vṛttiḥ vartanaṃ, tasyopāyāḥ kṛṣyādayo dhanaiṣaṇāyāṃ tisraiṣaṇīye vācyāḥ| śamaḥ śāntiḥ, adhyayanaṃ vedādhyayanaṃ, niṣeveteti sambandhaḥ| evaṃ sati sukhaṃ samaśnute prāpnoti| etena kṛṣyādibhyo'rthaḥ, śāntyadhyayanābhyāṃ dharmaḥ, arthadharmābhyāṃ ca sukhalakṣaṇaḥ kāmaḥ, iti trivargānuṣṭhānaṃ darśitaṃ bhavati||104||
tatra ślokāḥ- mātrā dravyāṇi mātrāṃ ca saṃśritya gurulāghavam| dravyāṇāṃ garhito'bhyāso yeṣāṃ, yeṣāṃ ca śasyate||105|| añjanaṃ dhūmavartiśca trividhā vartikalpanā| dhūmapānaguṇāḥ kālāḥ pānamānaṃ ca yasya yat||106|| vyāpatticihnaṃ bhaiṣajyaṃ dhūmo yeṣāṃ vigarhitaḥ| peyo yathā yanmayaṃ ca netraṃ yasya ca yadvidham||107|| nasyakarmaguṇā nastaḥkāryaṃ yacca yathā yadā| bhakṣayeddantapavanaṃ yathā yadyadguṇaṃ ca yat||108|| yadarthaṃ yāni cāsyena dhāryāṇi kavalagrahe| tailasya ye guṇā diṣṭāḥ 44 śirastailaguṇāśca ye||109|| karṇataile tathā'bhyaṅge pādābhyaṅge'ṅgamārjane| snāne vāsasi śuddhe ca saugandhye ratnadhāraṇe||110|| śauce saṃharaṇe lomnāṃ pādatracchatradhāraṇe| guṇā mātrāśitīye'smiṃstathoktā 45 daṇḍadhāraṇe||111||
mātretyādi adhyāyārthasaṅgrahaḥ| mātroktā yāvaddhyasyāśanamityādinā| tathā dravyāṇi tatra śālītyādinā| mātrāṃ cāśritya gurulāghavamiti prakṛtilaghūnyapi mātrāmevāpekṣante ityevamprakāreṇoktam| pānasya mānaṃ pānamānam, āpānāstristrayastraya ityādi| nastaḥkāryaṃ yaditi aṇutailam| yatheti picunetyādi| yadeti prāvṛṭśaradityādi| śeṣaṃ sugamam||105-111||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mātrāśitīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ dvitīye svasthavṛttacatuṣke mātrāśitīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘utpannavyādhipratikāratayā’ iti pā. ↩
- 2 ‘abhidhīyate’ iti pā. ↩
- 3 ‘mātrāvantamaśituṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘laghudravyaṃ saviśeṣaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘sauhityopayuktagurudravyā api’ iti pā. ↩
- 6 ‘bhavati’ iti pā. ↩
- 7 ‘guṇāḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘mātrāstutyarthaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘rogādyupahatamṛgādisambhavam’ iti pā. ↩
- 10 ‘etaccāpyavṛṣyatvādeva’ iti pā. ↩
- 11 ‘sāro bhāgaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘durvyavahāraśca, kālaviśeṣasvabhāvādihemantādiḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘vidyamānāyā’ iti pā. ↩
- 14 ‘kālaviśeṣajanya...’ iti pā. ↩
- 15 ‘hārayet’ iti pā. ↩
- 16 ‘dūṣyati’ iti pā. ↩
- 17 ‘maṇīnāṃ’ iti pā. ↩
- 18 ‘aṅguṣṭhodarā’ iti pā. ↩
- 19 ‘mūlarandhraṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘tāṃ vartiṃ yavākārādirūpāṃ śuṣkāṃ śuṣkīkṛtya śareṣikāmākṛṣya vigarbhāṃ kṛtvā snehenābhyajya vakṣyamāṇadhūmanetre dhūmapānanalikāyāṃ ṣaṭtrindaśaṅgulamitāyāṃ trikoṣāphalitāyāmarpitāṃ tacchidre praviṣṭamekamagraṃ yasyāstāmagnisampluṣṭāmanyasminnagre'gninā dahyamānāṃ sukhāṃ sukhajanikā prāyaugikīṃ pibet’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 21 ‘dhūmaḥ śīrṣavirecanam’ iti pā. ↩
- 22 ‘mastuluṅgadrāvakayoḥ’ iti pā. ↩
- 23 ‘pālityaṃ’ iti pā. ↩
- 24 ‘dhūmaraktakapālasya’ iti ‘dhūmariktakapālasya’ iti ca pā. ↩
- 25 ‘dhūme’ iti pā. ↩
- 26 ‘adhikaprayuktadhūmakṛte’ iti pā. ↩
- 27 ‘śoṣī’ iti pā. ↩
- 28 ‘na madyaṃ na payaḥ’ iti pā. ↩
- 29 ‘na cāpi bhuktavān dadhnā’ iti pā. ↩
- 30 ‘hyasya’ iti pā. ↩
- 31 ‘ṛju trikoṣamacchidraṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ paṭhati, “ṛju akuṭilaṃ, trīṇi koṣāṇi parvāṇi yasya tat trikoṣam, acchidraṃ chidrarahitaṃ, yathā tena mārgeṇa na nirgacchet” iti ca vyākhyānayati| “koṣaḥ parva, ṛjubhistribhiḥ koṣairāphalitam ā samyak sandhisthāne' nṛjurūpeṇottaramukhena sandhānena niṣpāditaṃ tribhaṅgamityarthaḥ| trikoṣasya ṛjutvena samudāyasya trivakratvamāyātam|” iti gaṅgādharaḥ ↩
- 32 ‘vartmavarṣe’ iti pā. ↩
- 33 ‘pralucyante’ iti pā. ↩
- 34 ‘...ścottamāṅge ca’ iti pā. ↩
- 35 ‘surāhvaṃ pṛśniparṇīṃ ca jīvantīṃ ca’ iti pā. ↩
- 36 ‘samānaṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘nivātoṣṇasamācāro’ iti pā. ↩
- 38 ‘cāmalam’ iti pā. ↩
- 39 ‘paramo'bhyaṅga’ iti pā. ↩
- 40 ‘śuṣkatā’ iti pā. ↩
- 41 ‘na tasya gṛdhrasī vātāḥ’ iti pā. ↩
- 42 ‘kāmyaṃ puṣṭibalapradam| saumanasyamalakṣmīghnaṃ snānamojaskaraṃ param’|| iti pā. ↩
- 43 ‘ītervidhamanaṃ’ iti pā. ↩
- 44 ‘dṛṣṭāḥ’ iti pā. ↩
- 45 ‘yathoktāḥ’ iti pā. ↩