5. mātrāśitīyo'dhyāyaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto mātrāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
dvitayamiha śāstraprayojanaṃ yadāturavyādhiharaṇaṃ svasthasya svāsthyarakṣaṇaṃ ca; yadāha- svasthāturaparāyaṇam (sū.a.1) iti; tenotpannavyādhipratīkāradvārā''turarakṣaṇaṃ 1 bheṣajacatuṣkamabhidhāya svasthacatuṣko'bhidhātavyaḥ; tatrāpi svāsthyaparipālanahetuṣu mātrāvadannaṃ pradhānaṃ; yadāha- prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca (su.sū.a.1) iti; tacceha mātrāvadannaṃ vidhīyata 2 ityādau mātrāśitīya evābhidhīyate| mātrāśitamadhikṛtya kṛtyo'dhyāyo mātrāśitīyaḥ| yadyapyadhyāyādau ‘mātrāśī’ iti padamanuśrūyate, tathā'pi ‘mātrāśīyaḥ’ iti sañjñāpraṇayane kaṣṭoccāraṇabhayāttadarthaparaparyāyaśabdeneyaṃ sañjñā kṛtā; yathā “navegāndhāraṇīya” (sū.a.7) ityādikā sañjñā||1-2||
mātrāśī syāt| āhāramātrā punaragnibalāpekṣiṇī||3||
mātrāṃ mātrāvadannamaśituṃ 3 bhoktuṃ śīlaṃ yasyāsau mātrāśī, yadi vā mātrayā'śituṃ bhoktuṃ śīlaṃ yasya sa tathā| tatreha mātrā anapāyiparimāṇam| aśirayamihāviśeṣeṇa khādyaprāśyalehyapeyānāmabhyavahāre vartate| tena mātrāśī syādityuktaṃ khādyaprāśyalehyapeyānāṃ mātrayā'bhyavaharaṇaṃ noktamiti yaccocyate, tannirastaṃ bhavati| dṛṣṭaścāyamaśiḥ khādyādyabhyavahāre; yathā- daśamūlaharītakyāṃ- “ekābhayāṃ prāśya tataśca lehācchuktiṃ nihanti śvayathuṃ pravṛddham” (ci.a.12); tathā- “kṣīrāśī tat prayojayet” (ci.a.1) iti| itaścāvagantavyamaśirayaṃ sarvābhyavahāre vartate, yenaitadvivaraṇaṃ sāmānyenaiva kṛtam- āhāramātrā punariti, na punaraśitamātrā punariti| mātrāṃ vyākaroti- āhāretyādi| agnerbalamutkṛṣṭaṃ madhyamalpaṃ vā'pekṣyotkṛṣṭā madhyā'lpā vā mātrā bhavatītyagnibalāpekṣiṇī| punaḥśabdo bheṣajādimātrāṃ vyāyāmamātrāṃ ca vyāvartayati; tena na sarvamātrā'gnibalāpekṣiṇī; yato bheṣajamātrā vyādhyāturabalāpekṣiṇī vaktavyā, vyāyāmasya tu doṣakṣayāgnivṛddhyādyutpādaśramaklamādyanutpādāpekṣiṇī, vyavasthāpayitavyā| yadi vā punaḥśabdaḥ paunaḥpunye, tenāhāramātrā punaḥ punaragnibalamapekṣate| etaduktaṃ bhavati- yadekasmin puruṣe ekadā yā'gnibalena vyavasthāpitā mātrā sā na sarvakālaṃ bhavati, yata ṛtubhedena vayobhedena ca tasyaivāgniḥ kadācidvivṛddho bhavati, yathā- hemante yauvane ca, kadācinmando bhavati, yathā- varṣāsu vārdhakye ca; tenāgnibalabhedānmātrā'pyekarūpā na bhavati, kintu tatkālabhavamagnibalamapekṣya punaḥ punarmātrā'pi bhidyata iti||3||
yāvaddhyasyāśanamaśitamanupahatya prakṛtiṃ yathākālaṃ jarāṃ gacchati tāvadasya mātrāpramāṇaṃ veditavyaṃ bhavati||4||
agnibalāpekṣitvameva vivṛṇoti- yāvaddhītyādi| yāvaditi yāvatparimāṇam| hiśabdo hetau| asyeti bhoktuḥ| aśanaṃ caturvidhamapi bhojyam| aśitaṃ bhuktam| prakṛtiṃ vātādīnāṃ rasādīnāṃ ca sāmyāvasthām| anupahatya vikāramakṛtvetyarthaḥ| yathākālamiti niśāśeṣe| tāvaditi pūrvapramāṇāvacchinnamaśanaṃ pratyavamṛśati| dvitīyamasyeti grahaṇamanyatra pratiṣedhārtham| tena yasyaiva yāvatī mātrā nirvikārā, tasyaiva sā mantavyā nānyeṣāṃ, pratipuruṣamagnibalasya bhinnatvāt| yadyapi caikasminnapi puruṣe kālādibhedenāgnibalabhedo bhavati, tathā'pyekapuruṣa ekamātrāmavadhārya kiyantamapi kālaṃ tayaiva mātrayā agnibalabhedahetvabhāve sati vyavahāro bhavatyeva| mātrāpramāṇaṃ mātreyattā; mātrāpramāṇaśabdena ceha mātrāpramāṇavaditi boddhavyam; anyathā, tāvacchabdenāvacchinnāśanavācinā mātrāpramāṇaśabdasya guṇavācinaḥ sāmānādhikaraṇyaṃ na syāt| nanu, prakṛtimanupahatyeti na kartavyaṃ viśeṣaṇaṃ, na hyāhāro yo yathākālaṃ jarāṃ yāti sa mātrādoṣādvikāraṃ karoti, karoti tu dravyasvabhāvasaṃskārādidoṣāt; yathā mandakalakucādayo yathākālaṃ jarāṃ gacchanto'pi doṣajanakā bhavantyeva; na tāvatā'pi tatra mātrā duṣyati, yathā vakṣyati trividhakukṣīye- “na ca kevalaṃ mātrāvattvādevāhārasya kṛtsnamāhāraphalasauṣṭhavamavāptuṃ śakyaṃ, prakṛtyādīnāmaṣṭānāmāhāravidhiviśeṣāyatanānāṃ bhinnaphalatvāt” (vi.a.2) iti| naivaṃ, dvividhā hi mātrā rasavimāne vaktavyā- sarvagraharūpā, parigraharūpā ca; tatra samuditasyāhārasya parimāṇaṃ sarvagrahaḥ, madhurāmlādīnāmāhārāvayavānāṃ pratyekaṃ mātrayā grahaṇaṃ parigrahaḥ; tena yatrāhārasamudāyaparimāṇaṃ samucitameva gṛhyate, āhārāvayavānāṃ tu madhurādīnāṃ svabhāvahitānāmapyayathoktamānaṃ syāt, tatrāhārāvayavamātrāvaiṣamyāddhātuvaiṣamyaṃ bhavatyeva, ayathākālaṃ jarāgamanaṃ ca syāt; taduktaṃ- prakṛtimanupahatyeti viśeṣaṇam| anye tu vyākhyānayanti- ‘asya’ iti, ‘aśanam’ iti, aśitam iti ca padatrayaṃ prakaraṇādeva labhyate; yat punaḥ kriyate tadviśeṣapratipādanārtham| tena, asyetyanena parīkṣako bhoktā'dhikriyate, aśanamityanena ca praśastamaśanaṃ prakṛtikaraṇasaṃyogadeśakālāviruddhamucyate, aśitamityanena ca yathāvidhibhojanamucyate; tadevaṃ sarvaguṇasampanna āhāro mātrāvānucyate||4||
tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhaśambarādīnyāhāradravyāṇi prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavanti| tathā piṣṭekṣukṣīravikṛtitilamāṣānūpaudakapiśitādīnyāhāradravyāṇi prakṛtigurūṇyapi mātrāmevāpekṣante||5||
mātrālakṣaṇamupadiśya vyavahāropayoginaṃ dravyabhedena mātrābhedaṃ darśayati- tatra śālītyādi| tatra laghuvarga eva prathamaṃ paṭhyate, pathyatamatvāt; tatrāpyādau raktaśālirāhāradravyapradhānatvāt| kapiñjalo gauratittiriḥ, eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ, śarabho mahāśṛṅgī hariṇaḥ, śambarastadviśeṣaḥ| annapānavidhau “śītaḥ snigdho'guruḥ svāduḥ” (sū.a.27) iti ṣaṣṭikaguṇakathane “aguruḥ” ityakārapraśleṣo draṣṭavyaḥ, teneha ṣaṣṭikasya laghutvapratipādanaṃ na virudhyate| api samuccaye, tena prakṛtilaghūni karaṇalaghūni ca lājādīni mātrāpekṣīṇi bhavantīti labhyate| evaṃ prakṛtigurūṇyapītyatrāpi saṃskāraguruśaktupiṇḍādigrahaṇaṃ vācyam| ādiśabdo'tra prakāravācī, śāliṣaṣṭikādigaṇābhāvāt| vikṛtiśabdaḥ piṣṭekṣukṣīraiḥ sambadhyate, kṣīravikṛtiḥ kṣīrakṛtā bhakṣyāḥ; piśitamānūpaudakābhyāṃ sambadhyate||5||
na caivamukte dravye gurulāghavamakāraṇaṃ manyeta, laghūni hi dravyāṇi vāyvagniguṇabahulāni bhavanti; pṛthvīsomaguṇabahulānītarāṇi, tasmāt svaguṇādapi laghūnyagnisandhukṣaṇasvabhāvānyalpadoṣāṇi cocyante'pi sauhityopayuktāni, gurūṇi punarnāgnisandhukṣaṇasvabhāvānyasāmānyāt, ataścātimātraṃ doṣavanti sauhityopayuktānyanyatra vyāyāmāgnibalāt; saiṣā bhavatyagnibalāpekṣiṇī mātrā||6||
nanu, yadi laghu hitamapi svaguṇakaraṇe mātrāmapekṣate, guru cāhitamapi mātrāparigṛhītaṃ hitameva syāt, tat kiṃ gauravalāghavopadeśenetyāśaṅkyāha- na caivamityādi| laghūni yadyapyākāśavāyvagniguṇabahulāni bhavanti, tathā'pyākāśasyāgnidīpanaṃ prati tathāvidhasāmarthyābhāvāt vāyvagnyostvagnidīpakatvād vāyvagniguṇabahulānītyuktam| tasmāt kāraṇāllaghūni mātrayā tāvadagniṃ dīpayanti; svaguṇādapi vāyvagniguṇabāhulyādagnisandhukṣaṇasvabhāvāni syuḥ| mātrāvyatikrame samāne'pi laghugurudravyayorlaghudravyasya 4 viśeṣaṃ darśayati- alpadoṣāṇi cocyante'pi sauhityopayuktāni; sauhityaṃ mātrātikrameṇa tṛptiḥ| gurūṇītyādau punaḥśabdo vyāvṛttyarthaḥ| asāmānyāditi virodhārthe nañ, asitamiti yathā; tenāsāmānyāditi agniviruddhapṛthvītoyaguṇabāhulyādityarthaḥ| ‘anyasāmānyāt’ itipāṭhapakṣe'pyanyaśabdo viruddhavacana eva, tena tathā'pi sa evārthaḥ| ataścetyādinā mātrāvyatikrame gurau garīyāṃsaṃ doṣaṃ darśayati| nanu, dṛśyante kecana bhārikādayaḥ puruṣā sauhityopayuktagurudravyāhāre'pi 5 nirdoṣāḥ, tat kimucyate'timātraṃ doṣavantītyāśaṅkyāha- anyatretyādi| vyāyāmakṛtamagnibalaṃ vyāyāmāgnibalam| yadyapi kālāhitabalo'gnirmātrā'dhikagurudravyakṣamo bhavati, yaduktaṃ- “paktā bhavati hemante mātrādravyagurukṣamaḥ” (sū.a.6) iti, tathā'pi vyāyāmāhitabalo vahnirnitarāṃ balavān bhavatītyayameva pradhānaparigrahāduktaḥ| ye tu vyāyāmāditi cāgnibalāditi hetudvayaṃ varṇayanti, teṣāmevaṃ sati vyāyāmāpekṣiṇyaśanamātrā syāditi prakaraṇaviruddho'rthaḥ syāt| pratijñātamarthaṃ nyāyasampāditamupasaṃharati- saiṣetyādi| seti agnibalāpekṣiṇī pratijñātā mātrā, eṣeti nyāyenāgnyapekṣitvena nirvāhitā||6||
na ca nāpekṣate dravyaṃ; dravyāpekṣayā ca tribhāgasauhityamardhasauhityaṃ vā gurūṇāmupadiśyate, laghūnāmapi ca nātisauhityamagneryuktyartham||7||
nanu, yadyapyagnibalāpekṣiṇī mātrā, tat kasmādekarūpa evāgnau laghūnāṃ dravyāṇāṃ bhūyasī mātrā bhavati, gurūṇāṃ tatastribhāgocitā ardhā vetyāha- na cetyādi| dravyamapekṣata ityarthaḥ| tribhāgasauhityaṃ manāggurubhiḥ| evaṃ gauravaprakarṣāpakarṣādanyadapi kalpanīyam| laghūnāmapi nātisauhityamityatra sauhityaśabdastṛptimātre vartate, tena laghūni tṛptyatikrameṇa na bhoktavyāni, evaṃ hi teṣāṃ mātrātikramo na syāt 6| agneryuktiḥ svamānāvasthitiḥ, tadartham| nanu, gurūṇāṃ tāvadatimātropayogo'gniparipālanārthaṃ niṣidhyatāṃ, yena gurūṇyagnyasamānāni; laghūni punaragnisamānāni, tatteṣāṃ kathamatimātropayogo vahnimāndyamāvahatīti? brūmaḥ- laghūnāṃ dravyāṇāṃ sāmānyamabhibhūyātimātratvamevāgnimāndyaṃ karoti, yathā- cakṣustaijasaṃ, tejaḥsahakṛtaṃ ca paśyati, tadeva tejotiyogādupahanyate; tathā śastramaśmasambhavam, aśmayogācca tīkṣṇaṃ sampadyate, aśmanyeva ca mithyāyogāt pratihataṃ bhavati; taduktaṃ śālākye- yattejo jyotiṣāṃ dīptaṃ śārīraṃ prāṇināṃ ca yat| saṃyuktaṃ tejasā tejastaddhi rūpāṇi paśyati|| tadeva cakṣustānyeva jyotīṃṣyati tu paśyataḥ| vikāraṃ bhajate'tyarthamathavā'pi vinaśyati|| śastrasyāśmā yathā yonirniśitaṃ ca tadaśmani| tīkṣṇaṃ bhavatyatiyogāttatraiva pratihanyate iti||7||
mātrāvaddhyaśanamaśitamanupahatya prakṛtiṃ balavarṇasukhāyuṣā yojayatyupayoktāramavaśyamiti||8||
evaṃ tāvadvyutpāditā'gnibaladravyāpekṣiṇī mātrā, mātrānvitaṃ ca bhojyaṃ bhoktavyamityuktaṃ, mātrāśitatve ko guṇa ityāha- mātrāvaddhītyādi| ihāvaśyamiti niyamo virodhikāraṇāntarābhāve sati boddhavyaḥ; yato yadyapi pūrvavadaśanāśitopayoktṛpadaiḥ praśastabhojanādivācibhiḥ prakṛtikaraṇādiguṇasampannamannaṃ labhyate, tathā'pi kālaviparyayaprajñāparādhāsātmyaśabdasparśarūparasagandhāḥ santyevāhārajanyabalādivirodhakāḥ; yadāha- “santi hyṛte'pyahitāhārādanyā rogaprakṛtayaḥ” (sū.a.28) iti; tena mātrāparigṛhītāḥ śubhā 7 api prakṛtyādayaḥ prāyo balādihetavo bhavantīti mātrāvadāhārastutyarthamavaśyamiti 8 kṛtam| sukhayuktamāyuḥ sukhāyuḥ, yadi vā sukhaṃ cāyuśceti mantavyaṃ; svarūpeṇāpi cāyurmṛgyamiti prāk pratipāditameva||8||
bhavanti cātra- guru piṣṭamayaṃ tasmāttaṇḍulān pṛthukānapi| na jātu bhuktavān khādenmātrāṃ khādedbubhukṣitaḥ||9||
bhavanti cātreti| tantrakārasya samayo'yaṃ- yat pūrvavyākhyātārthasaṅgrahārthaṃ yadā ślokena vaktumārabhate tadā ‘bhavati cātra’ iti karoti| piṣṭamayaṃ piṣṭavikāraḥ| tasmāditi gurutvāt| pṛthukāḥ ‘cippiṭā’ iti lokaprasiddhāḥ| na jātu na kadācit| mātrāṃ khādediti anapāyiparimāṇavantaṃ khādet||9||
vallūraṃ śuṣkaśākāni śālūkāni bisāni ca| nābhyasedgauravānmāṃsaṃ kṛśaṃ naivopayojayet||10|| kūrcikāṃśca kilāṭāṃśca śaukaraṃ gavyamāhiṣe| matsyān dadhi ca māṣāṃśca yavakāṃśca na śīlayet||11||
vallūraṃ śuṣkamāṃsam| nābhyasenna nirantaramupayuñjyāt| anabhyāsahetumāha- gauravāditi| māṃsaṃ kṛśam apuṣṭaṃ rogāduparatamṛgādisambhavamityarthaḥ 9| etaccāpathyatvādeva 10 niṣiddhaṃ, na gauravāditi bruvate| kūrcikaḥ kṣīreṇa samaṃ dadhi takraṃ vā pakvaṃ; kilāṭaḥ kūrcikapiṇḍaḥ, naṣṭakṣīrasya ghano 11 bhāga ityanye| śaukaramiti śūkaramāṃsaṃ, śaukarasāhacaryādgavyamāhiṣe api māṃse eva boddhavye| yavakaḥ śūkadhānyaviśeṣaḥ| vakṣyati hi- “yavakaḥ śūkadhānyānāmapathyatamatve prakṛṣṭatamo bhavati” (sū.a.25) iti||10-11||
ṣaṣṭikāñchālimudgāṃśca saindhavāmalake yavān| āntarīkṣaṃ payaḥ sarpirjāṅgalaṃ madhu cābhyaset||12||
abhyasyān darśayati- ṣaṣṭikānityādi| iha ṣaṣṭika ādau paṭhyate raktaśālimanu pradhānatvakhyāpanārtham| āntarīkṣamiti āntarīkṣaṃ pānīyam| payaḥ kṣīram| jāṅgalamiti jāṅgaladeśabhavaṃ mṛgādimāṃsam| iha saindhavābhyāso'nnasaṃskāratvena mātrayā'bhipretaḥ; tena, “trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjīta pippalyo lavaṇaṃ kṣāraḥ” (vi.a.1) iti yadvakṣyati tena samaṃ virodho na bhavati, tatra lavaṇātiyogasya pratiṣiddhatvāt||12||
tacca nityaṃ prayuñjīta svāsthyaṃ yenānuvartate| ajātānāṃ vikārāṇāmanutpattikaraṃ ca yat||13||
mātrāśītyādinā svāsthyaparipālanopāya ucyate, atibahu ca svasthaparipālanaṃ tantre vaktavyaṃ, taccehābhidhīyamānaṃ granthagauravamāvahati, anabhidhīyamānaṃ ca granthasya nyūnatāmāpādayati; atastatsūtramātreṇoddeṣṭumāha- taccetyādi| suṣṭhu nirvikāratvenāvatiṣṭhata iti svasthaḥ, tasya bhāvaḥ svāsthyam; udvejakadhātuvaiṣamya virahitadhātusāmyamityarthaḥ| tacca svāsthyamubhayathā paripālyate viśuddhāhārācārābhyāṃ sadā kṣīyamāṇaśarīrapoṣaṇena, pratyavāyahetuparihāreṇa ca; yathā- dīpaparipālanaṃ snehavartidānāt poṣaṇena kriyate, tathā śalabhavātādinirvāpakahetuparihāreṇa ca| śarīrapratyavāyahetuśca dvividhaḥ- buddhidoṣādviṣamaśarīranyāsādirvātādikārakaḥ, duṣpariharaśca 12 kālaviśeṣaḥ svabhāvādiha hemantādiḥ kaphacayādikārakaḥ| tatra ślokapūrvārdhena svāsthyapoṣakahetumāha, uttarārdhena tu ajātānāmityādinā svāsthyavighātakahetuparihāramāha| yadyapi cājātānāṃ vikārāṇāmanutpattiḥ svabhāvasiddhā vidyata eva, vidyamāne 13 ca karotyartho mukhyo nāsti, tathā'pīdamevājātavikārāṇāmanutpattikaraṇaṃ yattadvikārahetupariharaṇaṃ tathā duṣpariharakālaviśeṣajanitadoṣaharaṇaṃ 14, yathā vakṣyati- “mādhavaprathame māsi nabhasyaprathame punaḥ| sahasyaprathame caiva vāhayeddoṣasañcayam 15 ” (sū.a.7) iti; tathā hetvantaranirapekṣotpadyamānacakṣuḥśleṣmaharaṇārthamañjanam; evamādi||13||
ata ūrdhvaṃ śarīrasya kāryamakṣyañjanādikam| svasthavṛttimabhipretya guṇataḥ sampravakṣyate||14||
ata ūrdhvamityādi| ataḥ svāsthyānuvṛttikāraṇakathanādūrdhvaṃ, kāryam avaśyakāryaṃ, svasthavṛttimabhipretya svasthavṛttānuṣṭhāne, akṣyañjanādyavaśyaṃ kāryamityarthaḥ; añjanaśabdo'bhyañjane'pi vartate, tadarthamakṣyañjanamityuktam| añjanamevādāvupāhitaṃ pradhānāvayavacakṣuḥparipālakatvāt| uktaṃ ca- “cakṣuḥ pradhānaṃ sarveṣāmindriyāṇāṃ vidurbudhāḥ| ghananīhārayuktānāṃ jyotiṣāmiva bhāskaraḥ” iti| yadi vā svasthavṛttamadhikṛtya yadañjanādi, taducyate; rogeṣu tu yadañjanādi, tadrogacikitsāsu vaktavyam| yadyapi caitadañjanādi rogaharamapi vaktavyaṃ, tathā'pi prāyaḥ svasthavṛttamatametaditi svasthavṛttamabhipretyetyuktam||14||
sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇoḥ prayojayet| pañcarātre'ṣṭarātre vā srāvaṇārthe rasāñjanam||15||
sauvīramityādi| suvīrānadībhavaṃ sauvīram| nityaṃ pratyaham| akṣṇoriti dvivacanamakṣigolakadvaye'pyañjanavidhānārtham| pañcarātrāṣṭarātragrahaṇamadūrāntarakāle niyamadarśanārtham| tena doṣakālamapekṣyārvāṅmadhye ūrdhvaṃ ca kartavyaṃ srāvaṇamañjanamiti bhavati||15||
cakṣustejomayaṃ tasya viśeṣācchleṣmato bhayam| tataḥ śleṣmaharaṃ karma hitaṃ dṛṣṭeḥ prasādanam||16|| divā tanna prayoktavyaṃ netrayostīkṣṇamañjanam| virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati||17|| tasmāt srāvyaṃ niśāyāṃ tu dhruvamañjanamiṣyate|18|
srāvaṇāñjanaprakaraṇopapattimāha- cakṣurityādi| cakṣurindriyasya taijasasya śleṣmata āpyāttaijasaviruddhatvena hetunā, viśeṣāditi vātāpittabhayādadhikatvena bhayaṃ bhavati| śleṣmajaye ca srāvaṇaṃ pradhānaṃ, tasmāt srāvyamityarthaḥ| srāvaṇāñjanakālaṃ niyamayati- niśāyāmityādi| dhruvamavaśyaṃ niśāyāmeva, añjanaṃ pratyāsannatvāt srāvaṇāñjanam| jatūkarṇenāpi srāvaṇarasāñjanaṃ niśāyāmeva vihitaṃ; yaduktaṃ- “saptāhādrasāñjanaṃ naktam” iti| śālākye'pyuktaṃ- “virekadurbalā dṛṣṭirādityaṃ prāpya sīdati 16| rātrau svapnaguṇāccākṣi puṣyatyañjanakarṣi(rśi)tam” iti| sauvīrāñjanaṃ tu virecanaṃ na bhavati, cakṣuḥprasādamātraṃ karoti, tena taddivākriyamāṇaṃ na virodhi| anye tu vyākhyānayanti- dhruvaṃ nityakartavyaṃ sauvīrāñjanaṃ yattanniśi kartavyaṃ, srāvaṇāñjanaṃ tu śleṣmodrekaviṣaye(yi) vamanavat pūrvāhṇa eva kartavyam||16-17||-
yathā hi kanakādīnāṃ malināṃ 17 vividhātmanām||18|| dhautānāṃ nirmalā śuddhistailacelakacādibhiḥ| evaṃ netreṣu martyānāmañjanāścyotanādibhiḥ||19|| dṛṣṭirnirākulā bhāti nirmale nabhasīnduvat|20|
añjanaguṇamāha- yathā hītyādi| śuddhiḥ svābhāvikī; sā''gantudhūlyādyapanayanena nirmalā sati bhāti| āścyotanaṃ netravirekārthaṃ dravauṣadhadānaṃ, taccehānabhihitamapi phalaikyādabhihitam, ādiśabdena puṭapākādīnāṃ grahaṇam||18-19||-
hareṇukāṃ priyaṅguṃ ca pṛthvīkāṃ keśaraṃ nakham||20|| hrīveraṃ candanaṃ patraṃ tvagelośīrapadmakam| dhyāmakaṃ madhukaṃ māṃsī guggulvaguruśarkaram||21|| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣalodhratvacaḥ śubhāḥ| vanyaṃ sarjarasaṃ mustaṃ śaileyaṃ kamalotpale||22|| śrīveṣṭakaṃ śallakīṃ ca śukabarhamathāpi ca| piṣṭvā limpecchareṣīkāṃ tāṃ vartiṃ yavasannibhām||23|| aṅguṣṭhasammitāṃ kuryādaṣṭāṅgulasamāṃ bhiṣak| śuṣkāṃ nigarbhāṃ tāṃ vartiṃ dhūmanetrārpitāṃ naraḥ||24|| snehāktāmagnisampluṣṭāṃ pibet prāyogikīṃ sukhām|25|
ihaivāñjanānte dhūmapānaṃ vidhāsyati- “nāvanāñjananidrānte” ityādinā; ato'ñjanānantaraṃ dhūmo'bhidhīyate; uktaṃ ca śālākye- “tīkṣṇāñjanenāñjitalocanasya yaḥ sampraduṣṭo na nireti netrāt| śleṣmā śiraḥsthaḥ sa tu pītamātre dhūme praśāntiṃ labhate kṣaṇena” iti| hareṇukāmityādi| hareṇukā reṇukā| pṛthvīkā kṛṣṇajīrakam| keśaraṃ nāgakeśaram| padmakaṃ padmakāṣṭham| dhyāmakaṃ gandhatṛṇam| nyagrodhādīnāṃ plakṣāntānāṃ tvacaḥ, tāsāṃ viśeṣaṇaṃ śubhā iti| vanyaṃ kaivartamustakam| śukabarhaṃ granthiparṇakam| śareṣīkā śarapuṣpasya nālī ‘śarikā’ iti prasiddhā| atra vidhānaṃ- piṣṭairbheṣajaiḥ śarikā tathā veṣṭayitavyā yathā aṣṭāṅgulāyatā aṅguṣṭhapariṇāhā 18 ca vartiḥ syāt, tasyāṃ ca śuṣkāyāṃ satyāṃ śareṣīkāmākṛṣya snehenābhyajyāgninaikasminnagre'vadahya vakṣyamāṇadhūmapānanalikāyāmagrarandhre 19 niveśyāto dhūmaḥ peyaḥ 20| prāyogikī ca nityapeyadhūmavartisañjñā| sukhāmityanenākaṭukatvamanatyayatvaṃ ca darśayati||20-24||-
vasāghṛtamadhūcchiṣṭairyuktiyuktairvarauṣadhaiḥ||25|| vartiṃ madhurakaiḥ kṛtvā snaihikīṃ dhūmamācaret|26|
snaihikadhūmavartimāha- vasetyādi| madhūcchiṣṭaṃ sikthakam| varauṣadhairiti madhurakaviśeṣaṇaṃ; madhurakāṇi jīvanīyāni jīvakarṣabhakādīni| yuktiyuktairityanena tathā vasādigrahaṇaṃ kartavyaṃ, yathā vartiḥ kartuṃ pāryata iti darśayati| vartikaraṇaṃ ca pūrvavat| snaihikī snehanakārikā||25||-
śvetā jyotiṣmatī caiva haritālaṃ manaḥśilā||26|| gandhāścāgurupatrādyā dhūmaṃ mūrdhavirecane 21|27|
vairecanikadhūmapānavartiṃ darśayati- śvetetyādi| śvetā aparājitā| gandhāḥ sugandhadravyāṇi, teṣāṃ viśeṣaṇamagurupatrādyāḥ, aguru ca patrādyāśca agurupatrādyāḥ; agurupatrādyāśca jvare vakṣyamāṇaḥ “agurukuṣṭhatagarapatra” (ci.a.3) ityādigaṇo mantavyaḥ| agurvādyā iti na kṛtaṃ, kuṣṭhatagarayoratitīkṣṇatvena mastuluṅgakasrāvabhayāt 22 parihārārtham| vakṣyati ca trimarmīye- “dhūmavartiṃ pibedgandhairakuṣṭhatagaraistathā” (si.a.9) iti, śālākye'pyuktaṃ- “natakuṣṭhe srāvayato dhūmavartiprayojite| mastuluṅgaṃ viśeṣeṇa tasmātte naiva yojayet” iti; suśrute'pyuktaṃ- “elādinā tagarakuṣṭhavarjyena” (sū.ci.a.40) iti||26||-
gauravaṃ śirasaḥ śūlaṃ pīnasārdhāvabhedakau||27|| karṇākṣiśūlaṃ kāsaśca hikkāśvāsau galagrahaḥ| dantadaurbalyamāsrāvaḥ śrotraghrāṇākṣidoṣajaḥ||28|| pūtirghrāṇāsyagandhaśca dantaśūlamarocakaḥ| hanumanyāgrahaḥ kaṇḍūḥ krimayaḥ pāṇḍutā mukhe||29|| śleṣmapraseko vaisvaryaṃ galaśuṇḍyupajihvikā| khālityaṃ 23 piñjaratvaṃ ca keśānāṃ patanaṃ tathā||30|| kṣavathuścātitandrā ca buddhermoho'tinidratā| dhūmapānāt praśāmyanti balaṃ bhavati cādhikam||31|| śiroruhakapālānāmindriyāṇāṃ svarasya ca| na ca vātakaphātmāno balino'pyūrdhvajatrujāḥ||32|| dhūmavaktrakapānasya 24 vyādhayaḥ syuḥ śirogatāḥ|33|
dhūmapānaguṇān darśayati- gauravamityādi| śiroruhāḥ keśāḥ; kapālāśca śirasa eva| balino'pīti balavatkāraṇā apītyarthaḥ| ūrdhvajatrujatvenaiva śirogatā api labdhāste punarabhidhīyante viśeṣavidhānārtham||27-32||-
prayogapāne tasyāṣṭau kālāḥ samparikīrtitāḥ||33|| vātaśleṣmasamutkleśaḥ kāleṣveṣu hi lakṣyate| snātvā bhuktvā samullikhya kṣutvā dantānnighṛṣya ca| nāvanāñjananidrānte cātmavān dhūmapo bhavet| tathā vātakaphātmāno na bhavantyūrdhvajatrujāḥ||35|| rogāstasya tu peyāḥ syurāpānāstristrayastrayaḥ|36|
dhūmapānakālaṃ darśayati- prayogetyādi| prayogapāne prāyogikadhūmapāne ete'ṣṭau kālāḥ, snaihikapāne tu vātavṛddhyupalakṣitaḥ kālaḥ, vairecanikapāne tu śleṣmavṛddhyupalakṣito mantavyaḥ| prāyogika eva prāyaḥ svasthavṛttādhikāre, tena tatkāla eva kaṇṭharaveṇābhidhīyate; yadi vā prayogapāne satatapāne svasthādhikāra iti yāvat; tena dhūmatrayasyāpyete kālā bhavanti| vātakaphātmaśabdena vātātmānaḥ kaphātmāno vātakaphātmānaśca gṛhyante| peyāḥ syurityādāvāpānā dhūmābhyavahāramokṣāḥ; ekaikasmin snānādidhūmapānakāle tririti āvṛttitrayaṃ kartavyāḥ; te cāvṛttitraye'pi tridhā tridhā kartavyāḥ; ekaikasmin dhūmapānakāle nava dhūmābhyavahāramokṣāḥ kartavyāḥ; trīṃstrīnabhyavahārān kṛtvā viśrāmo'ntarā kartavya ityarthaḥ||33-35||-
paraṃ dvikālapāyī syādahnaḥ kāleṣu buddhimān||36|| prayoge, snaihike tvekaṃ, vairecyaṃ tricatuḥ pibet| hṛtkaṇṭhendriyasaṃśuddhirlaghutvaṃ śirasaḥ śamaḥ||37|| yatheritānāṃ doṣāṇāṃ samyakpītasya lakṣaṇam|38|
aṣṭasu kāleṣvekasminnekasmin divase 25 yasmin dhūme yāvān yāvān pānakālaniyamastaṃ darśayati- paramityādi| kāleṣu snātvetyādikāleṣu| prayoge prāyogikadhūme| snaihike tvekamiti snaihikadhūme ekameva kālaṃ vyāpya dhūmaṃ pibediti yojyam| tricaturiti vairecye doṣabalāpekṣo vikalpaḥ||36-37||-
bādhiryamāndhyamūkatvaṃ raktapittaṃ śirobhramam||38|| akāle cātipītaśca dhūmaḥ kuryādupadravān| tatreṣṭaṃ sarpiṣaḥ pānaṃ nāvanāñjanatarpaṇam||39|| snaihikaṃ dhūmaje doṣe vāyuḥ pittānugo yadi| śītaṃ tu raktapitte syācchleṣmapitte virūkṣaṇam||40||
bādhiryetyādi| dhūmaja ityavidhiprayuktadhūmakṛte 26 yadi vāyuḥ pittānugo vṛddhastadā nāvanāñjanatarpaṇaṃ snaihikaṃ snehakṛtaṃ kartavyaṃ, śītaṃ śītadravyakṛtaṃ kartavyaṃ nāvanādyeva, virūkṣaṇamapi nāvanādyeva||38-40||
paraṃ tvataḥ pravakṣyāmi dhūmo yeṣāṃ vigarhitaḥ| na viriktaḥ pibeddhūmaṃ na kṛte bastikarmaṇi||41|| na raktī na viṣeṇārto na śocanna 27 ca garbhiṇī| na śrame na made nāme na pitte na prajāgare||42|| na mūrcchābhramatṛṣṇāsu na kṣīṇe nāpi ca kṣate| na madyadugdhe 28 pītvā ca na snehaṃ na ca mākṣikam||43|| dhūmaṃ na bhuktvā dadhnā 29 ca na rūkṣaḥ kruddha eva ca| na tāluśoṣe timire śirasyabhihite na ca||44|| na śaṅkhake na rohiṇyāṃ na mehe na madātyaye| eṣu dhūmamakāleṣu mohāt pibati yo naraḥ||45|| rogāstasya pravardhante dāruṇā dhūmavibhramāt|46|
na virikta ityādau pratiniṣedhyaṃ nakārakaraṇaṃ niṣedhagauravadarśanārtham| dhūmaṃ na bhuktveti punardhūmagrahaṇaṃ dadhnā bhuktavato viśeṣapratiṣedhārtham||41-45||-
dhūmayogyaḥ pibeddoṣe śiroghrāṇākṣisaṃśraye||46|| ghrāṇenāsyena kaṇṭhasthe mukhena ghrāṇapo vamet| āsyena dhūmakavalān piban ghrāṇena nodvamet||47|| pratilomaṃ gato hyāśu 30 dhūmo hiṃsyāddhi cakṣuṣī|48|
dhūmayogya ityādau ghrāṇeneti chedaḥ| pratilomaṃ gata āsyapīto ghrāṇaṃ gata ityarthaḥ| hiśabdadvayaṃ ca hetau| tenāyamarthaḥ- yasmāt pratilomaṃ vimārgaṃ gato dhūmastasmāccakṣuṣī hiṃsyāt, yasmāddhiṃsyāt tasmād ghrāṇena nodvamediti||46-47||-
ṛjvaṅgacakṣustaccetāḥ sūpaviṣṭastriparyayam||48|| pibecchidraṃ pidhāyaikaṃ nāsayā dhūmamātmavān|49|
samyagupaviṣṭaḥ sūpaviṣṭaḥ| triparyayamiti tu yadyapi pūrvamevoktam ‘āpānāstristrayastrayaḥ’ ityanena, tathā'pi triparyayadhūmapānaparyantamṛjvaṅgacakṣurādi kartavyaṃ nopakramamātra eveti punarabhidhānena darśayati| nāsikayā'pi randhraikacchidraṃ pidhāya pibenna punarnāsikayaiva pibediti niyamaḥ||48||-
caturviṃśatikaṃ netraṃ svāṅgulībhirvirecane||49|| dvātriṃśadaṅgulaṃ snehe prayoge'dhyardhamiṣyate| ṛju 31 trikoṣāphalitaṃ kolāsthyagrapramāṇitam||50|| bastinetrasamadravyaṃ dhūmanetraṃ praśasyate|51|
netraṃ nalikā| caturviṃśatikaṃ caturviṃśatyaṅgulam| adhyardhaṃ sārdhamityarthaḥ; iha vairecanikanetrameva caturviṃśatyaṅgulapramāṇaṃ sārdhaṃ sat ṣaṭtriṃśadaṅgulapramāṇaṃ prāyogikadhūmapāne; tattu jatūkarṇapratyayādboddhavyam| yadāha- “sārdhastryaṃśayutaḥ pūrṇo hastaḥ prāyogikādiṣu” iti| trikoṣāphalitamiti tribhiḥ parvabhirbhinnaiḥ samanvitam||49-50||-
dūrādvinirgataḥ parvacchinno nāḍītanūkṛtaḥ||51|| nendriyaṃ bādhate dhūmo mātrākālaniṣevitaḥ|52|
yathābhihitanalikayā pāne guṇaṃ darśayati- dūrādityādi||51||-
yadā coraśca kaṇṭhaśca śiraśca laghutāṃ vrajet||52|| kaphaśca tanutāṃ prāptaḥ supītaṃ dhūmamādiśet| aviśuddhaḥ svaro yasya kaṇṭhaśca sakapho bhavet||53|| stimito mastakaścaivamapītaṃ dhūmamādiśet| tālu mūrdhā ca kaṇṭhaśca śuṣyate paritapyate||54|| tṛṣyate muhyate jantū raktaṃ ca sravate'dhikam| śiraśca bhramate'tyarthaṃ mūrcchā cāsyopajāyate||55|| indriyāṇyupatapyante dhūme'tyarthaṃ niṣevite|56|
keciddhūmasamyakpānādilakṣaṇaṃ granthaṃ paṭhanti| tatra, yadā coraścetyādi samyagdhūmapānalakṣaṇam, aviśuddha ityādyayogalakṣaṇaṃ, tālvityādyatiyogalakṣaṇam||52-55||-
varṣe 32 varṣe'ṇutailaṃ ca kāleṣu triṣu nā caret||56|| prāvṛṭśaradvasanteṣu gatameghe nabhastale| nasyakarma yathākālaṃ yo yathoktaṃ niṣevate||57|| na tasya cakṣurna ghrāṇaṃ na śrotramupahanyate| na syuḥ śvetā na kapilāḥ keśāḥ śmaśrūṇi vā punaḥ||58|| na ca keśāḥ pramucyante 33 vardhante ca viśeṣataḥ| manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditaṃ hanusaṅgrahaḥ||59|| pīnasārdhāvabhedau ca śiraḥkampaśca śāmyati| sirāḥ śiraḥkapālānāṃ sandhayaḥ snāyukaṇḍarāḥ||60|| nāvanaprīṇitāścāsya labhante'bhyadhikaṃ balam| mukhaṃ prasannopacitaṃ svaraḥ snigdhaḥ sthiro mahān||61|| sarvendriyāṇāṃ vaimalyaṃ balaṃ bhavati cādhikam| na cāsya rogāḥ sahasā prabhavantyūrdhvajatrujāḥ||62|| jīryataścottamāṅgeṣu 34 jarā na labhate balam|63|
dhūmanasyayornāsādvārasāmānyāddhūmamanu nasyaṃ brūte- varṣa ityādi| aṇūnāṃ srotasāṃ hitamityaṇutailaṃ, taccāgre vakṣyamāṇam| śiraḥkapālānāmeva sirāḥ sandhayaḥ snāyukaṇḍarāśca| uttamāṅgeṣviti bahuvacanaṃ śiraso'bhyarhitatvāt; yadi vā jarā valīpalitādilakṣaṇā yā sā uttamā prakarṣaprāptā'ṅgeṣu mastakādiṣu niṣidhyate||56-62||-
candanāguruṇī patraṃ dārvītvaṅmadhukaṃ balām||63|| prapauṇḍarīkaṃ sūkṣmailāṃ viḍaṅgaṃ bilvamutpalam| hrīberamabhayaṃ vanyaṃ tvaṅmustaṃ sārivāṃ sthirām||64|| jīvantīṃ pṛśniparṇīṃ ca suradāru 35 śatāvarīm| hareṇuṃ bṛhatīṃ vyāghrīṃ surabhīṃ padmakeśaram||65|| vipācayecchataguṇe māhendre vimale'mbhasi| tailāddaśaguṇaṃ śeṣaṃ kaṣāyamavatārayet||66|| tena tailaṃ kaṣāyeṇa daśakṛtvo vipācayet| athāsya daśame pāke samāṃśaṃ 36 chāgalaṃ payaḥ||67|| dadyādeṣo'ṇutailasya nāvanīyasya saṃvidhiḥ| asya mātrāṃ prayuñjīta tailasyārdhapalonmitām||68|| snigdhasvinnottamāṅgasya picunā nāvanaistribhiḥ| tryahāttryahācca saptāhametat karma samācaret||69|| nivātoṣṇasamācārī 37 hitāśī niyatendriyaḥ| tailametattridoṣaghnamindriyāṇāṃ balapradam||70|| prayuñjāno yathākālaṃ yathoktānaśnute guṇān|71|
candanetyādau dārvyāstvak dārvītvak, jīvantī suvarṇanālā svanāmaprasiddhā, surabhī śūkaśimbā, padmasya keśaraṃ padmakeśaram| māhendre āntarikṣe| śataguṇe tailāditi yojyam| daśaguṇamityetadapi tailāditi yojanīyam| atra tu kvāthyabheṣajaṃ tāvanmānaṃ grāhyaṃ yāvatā kvāthārthopāttaṃ pānīyaṃ bheṣajacaturguṇaṃ bhavati, “kvāthyāccaturguṇaṃ vāri” ityasyābādhitatvāt, na tu bheṣajācchataguṇe'mbhasītyevaṃ vyākhyeyaṃ; yadāha jatūkarṇaḥ- “paktvā'thāmbuśataprasthe daśabhāgasthitena tu| tailaprasthaṃ pacettena chāgīkṣīreṇa saṃyutam” iti| yadi vā, tailapramāṇānumānenaiva “snehāccaturguṇaṃ kvāthyaṃ” iti paribhāṣayā kvāthyadravyaparimāṇaṃ vyavasthāpanīyam| picuneti tūlakapiṇḍikayā| nāvanaistribhiḥ vāratrayeṇetyarthaḥ| tryahāttryahāditi ekaikaṃ dinamantarīkṛtya, saptāhamiti antaritadināni varjayitvā; tenaikaikasmin ṛtau trayodaśāhānnasyaprayogaḥ samāpyate||63-70||-
āpothitāgraṃ dvau kālau kaṣāyakaṭutiktakam||71|| bhakṣayeddantapavanaṃ dantamāṃsānyabādhayan| nihanti gandhaṃ vairasyaṃ jihvādantāsyajaṃ malam||72|| niṣkṛṣya rucimādhatte sadyo dantaviśodhanam| karañjakaravīrārkamālatīkakubhāsanāḥ||73|| śasyante dantapavane ye cāpyevaṃvidhā drumāḥ| suvarṇarūpyatāmrāṇi trapurītimayāni ca||74|| jihvānirlekhanāni syuratīkṣṇānyanṛjūni ca| jihvāmūlagataṃ yacca malamucchvāsarodhi ca||75|| daurgandhyaṃ bhajate tena tasmājjihvāṃ vinirlikhet|76|
sthānapratyāsattyā dantakāṣṭhaguṇān darśayati- āpothitetyādi| dvikālaṃ sāyaṃ prātariti| dantān punātīti dantapavanaṃ dantakāṣṭham| niṣkṛṣya malamiti sambandhaḥ| kakubhaḥ arjunaḥ| evaṃvidhā evaṃrasā ityarthaḥ||71-75||-
dhāryāṇyāsyena vaiśadyarucisaugandhyamicchatā||76|| jātīkaṭukapūgānāṃ lavaṅgasya phalāni ca| kakkolasya phalaṃ patraṃ tāmbūlasya śubhaṃ tathā| tathā karpūraniryāsaḥ sūkṣmailāyāḥ phalāni ca||77||
kaṭukaṃ latākastūrī| yadyapi lavaṅgasya vṛntamabhipretaṃ tathā'pi bahūnāṃ phalasya grāhyatvācchatriṇo gacchantīti nyāyena sāmānyena phalamityuktam||76-77||
hanvorbalaṃ svarabalaṃ vadanopacayaḥ paraḥ| syāt paraṃ ca rasajñānamanne ca ruciruttamā||78|| na cāsya kaṇṭhaśoṣaḥ syānnauṣṭhayoḥ sphuṭanādbhayam| na ca dantāḥ kṣayaṃ yānti dṛḍhamūlā bhavanti ca||79|| na śūlyante na cāmlena hṛṣyante bhakṣayanti ca| parānapi kharān bhakṣyāṃstailagaṇḍūṣadhāraṇāt||80|| nityaṃ snehārdraśirasaḥ śiraḥśūlaṃ na jāyate| na khālityaṃ na pālityaṃ na keśāḥ prapatanti ca||81|| balaṃ śiraḥkapālānāṃ viśeṣeṇābhivardhate| dṛḍhamūlāśca dīrghāśca kṛṣṇāḥ keśā bhavanti ca||82|| indriyāṇi prasīdanti sutvagbhavati cānanam 38| nidrālābhaḥ sukhaṃ ca syānmūrdhni tailaniṣevaṇāt||83|| na karṇarogā vātotthā na manyāhanusaṅgrahaḥ| noccaiḥ śrutirna bādhiryaṃ syānnityaṃ karṇatarpaṇāt||84|| snehābhyaṅgādyathā kumbhaścarma snehavimardanāt| bhavatyupāṅgādakṣaśca dṛḍhaḥ kleśasaho yathā||85|| tathā śarīramabhyaṅgāddṛḍhaṃ sutvak ca jāyate| praśāntamārutābādhaṃ kleśavyāyāmasaṃsaham||86|| sparśane'bhyadhiko vāyuḥ sparśanaṃ ca tvagāśritam| tvacyaśca paramabhyaṅgastasmāttaṃ 39 śīlayennaraḥ||87|| na cābhighātābhihataṃ gātramabhyaṅgasevinaḥ| vikāraṃ bhajate'tyarthaṃ balakarmaṇi vā kvacit||88|| susparśopacitāṅgaśca balavān priyadarśanaḥ| bhavatyabhyaṅganityatvānnaro'lpajara eva ca||89||
hanvorityādi snehagaṇḍūṣaguṇāḥ| nityamityādi niṣevaṇādityantaṃ śirastailaguṇāḥ| mūrdhni tailaniṣevaṇādityukte'pi snehārdraśirasa iti yat karoti, tena yāvatā tailenārdraśirāḥ syāttāvanmūrdhni tailaṃ sevyamiti darśayati| snehābhyaṅgādityādi| upāṅgasnehadānāt, akṣo rathasya cakranibandhanakāṣṭham| bahudṛṣṭāntakaraṇaṃ tu kasyacit kiñcit prasiddhaṃ bhaviṣyati na hi sarvaṃ sarvatra prasiddhamityabhiprāyeṇa; yadi vā snehasya nānākāryakaraṇaśaktyupadarśanārtham| sparśane sparśanendriye vāyuradhikaḥ; vaidyakadarśane pāñcabhautikatvādindriyasyetyarthaḥ| tvacyaśca paramabhyaṅga iti cakārādvātahitaśca, etenāśritasya vātādhikasya sparśanendriyasya, āśrayasya ca tvaco hita ityuktaṃ bhavati| balena sampādyaṃ karma balakarma gurubhāraharaṇādi||78-89||
kharatvaṃ stabdhatā 40 raukṣyaṃ śramaḥ suptiśca pādayoḥ| sadya evopaśāmyanti pādābhyaṅganiṣevaṇāt||90|| jāyate saukumāryaṃ ca balaṃ sthairyaṃ ca pādayoḥ| dṛṣṭiḥ prasādaṃ labhate mārutaścopaśāmyati||91|| na ca syādgṛdhrasīvātaḥ 41 pādayoḥ sphuṭanaṃ na ca| na sirāsnāyusaṅkocaḥ pādābhyaṅgena pādayoḥ||92||
kharatvamityādi pādābhyaṅgaguṇāḥ| prathamaṃ pādayoriti padaṃ kharatvādiviśeṣaṇārthaṃ, dvitīyaṃ tu balādeḥ kālāntarotpādasūcanārthaṃ, tṛtīyaṃ tu sphuṭanaviśeṣaṇārthaṃ, caturthaṃ tu sirāsnāyuviśeṣaṇārthaṃ, śiṣṭaṃ tu pādābhyaṅgeneti padaṃ dūrāntaritasya pādābhyaṅgasya smaraṇārtham||90-92||
daurgandhyaṃ gauravaṃ tandrāṃ kaṇḍūṃ malamarocakam| svedabībhatsatāṃ hanti śarīraparimārjanam||93|| pavitraṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ śramasvedamalāpaham 42| śarīrabalasandhānaṃ snānamojaskaraṃ param||94||
abhyaṅgapūrvakatvādudvartanasya tamanu parimārjanamudvartanaṃ brūte- daurgandhyamityādi| svedena bībhatsatā svedabībhatsatā| śarīrasya balena sandhānaṃ yojanaṃ karotītyarthaḥ||93-94||
kāmyaṃ yaśasyamāyuṣyamalakṣmīghnaṃ praharṣaṇam| śrīmat pāriṣadaṃ śastaṃ nirmalāmbaradhāraṇam||95|| vṛṣyaṃ saugandhyamāyuṣyaṃ kāmyaṃ puṣṭibalapradam| saumanasyamalakṣmīghnaṃ gandhamālyaniṣevaṇam||96|| dhanyaṃ maṅgalyamāyuṣyaṃ śrīmadvyasanasūdanam| harṣaṇaṃ kāmyamojasyaṃ ratnābharaṇadhāraṇam||97|| medhyaṃ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam| pādayormalamārgāṇāṃ śaucādhānamabhīkṣṇaśaḥ||98|| pauṣṭikaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ śuci rūpavirājanam| keśaśmaśrunakhādīnāṃ kalpanaṃ samprasādhanam||99|| cakṣuṣyaṃ sparśanahitaṃ pādayorvyasanāpaham| balyaṃ parākramasukhaṃ vṛṣyaṃ pādatradhāraṇam||100|| īteḥ 43 praśamanaṃ balyaṃ guptyāvaraṇaśaṅkaram| gharmānilarajombughnaṃ chatradhāraṇamucyate||101|| skhalataḥ sampratiṣṭhānaṃ śatrūṇāṃ ca niṣūdanam| avaṣṭambhanamāyuṣyaṃ bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam||102||
śrīmaditi śobhāyuktam| pariṣadi śastaṃ pāriṣadam| śastaṃ maṅgalyam| vyasanaṃ sarpapiśācādyabhighātaḥ| ratnavadābharaṇāni, ratnaṃ tu viśuddhamāṇikyahīrakamuktāphalasuvarṇādi| śaucādhānaṃ pānīyena mṛdā ca| abhīkṣṇaśaḥ punaḥ punaḥ| śuci śucitākārakam| kalpanaṃ chedanaṃ, samprasādhanaṃ maṇḍanam; etacca yathāyogyatayā yojanīyaṃ; keśānāṃ prasādhanaṃ samyagbandhanādi; śmaśrūṇāṃ kalpanameva, nakhasya tu kalpanamalaktakādidānena prasādhanaṃ ca| ādigrahaṇena nāsālomakalpanādi gṛhyate| pādayoriti sparśanahitamityanena vyasanāpahamityanena ca sambadhyate| pādatraṃ pādadhrī, pāduketi yāvat| atra ca vṛṣyatvacakṣuṣyatve prabhāvāt; yadi vā pādasambaddhanetrapoṣikānāḍīpratyavāyaharaṇāccakṣuṣyam| ītī rogādidurdaivam| guptiḥ piśācādibhyo rakṣā, śaṅkaraṃ kalyāṇakaram| avaṣṭambhanaṃ balapradam| bhayaghnaṃ sarpādibhyaḥ||95-102||
nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī yathā| svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet||103||
sampratyanuktasvasthavidhyupasaṅgrahārthaṃ tathopadiṣṭasyāvadhānena karaṇārthamāha- nagarītyādi| kṛtyeṣu karaṇīyeṣūkteṣvanukteṣu ca| nagaradṛṣṭāntenāntarapratyavāyahetuvighātakāriṇi kṛtye'vadhānaṃ darśayati, rathadṛṣṭāntena ca bāhyasparśādiparihārake kṛtye'vadhānaṃ darśayati| nagarocchede hyantaro duṣṭajanasambandha eva hetuḥ prāyo bhavati, rathabhaṅge tu bāhyaśvabhraviṣamapatanādiḥ||103||
bhavati cātra- vṛttyupāyānniṣeveta ye syurdharmāvirodhinaḥ| śamamadhyayanaṃ caiva sukhamevaṃ samaśnute||104||
pradhānabhūtāṃ śarīrapratyavekṣāṃ kṛtvā svasthena satā yadanyacca kartavyaṃ tadāha- vṛttyupāyānityādi| vṛttiḥ vartanaṃ, tasyopāyāḥ kṛṣyādayo dhanaiṣaṇāyāṃ tisraiṣaṇīye vācyāḥ| śamaḥ śāntiḥ, adhyayanaṃ vedādhyayanaṃ, niṣeveteti sambandhaḥ| evaṃ sati sukhaṃ samaśnute prāpnoti| etena kṛṣyādibhyo'rthaḥ, śāntyadhyayanābhyāṃ dharmaḥ, arthadharmābhyāṃ ca sukhalakṣaṇaḥ kāmaḥ, iti trivargānuṣṭhānaṃ darśitaṃ bhavati||104||
tatra ślokāḥ- mātrā dravyāṇi mātrāṃ ca saṃśritya gurulāghavam| dravyāṇāṃ garhito'bhyāso yeṣāṃ, yeṣāṃ ca śasyate||105|| añjanaṃ dhūmavartiśca trividhā vartikalpanā| dhūmapānaguṇāḥ kālāḥ pānamānaṃ ca yasya yat||106|| vyāpatticihnaṃ bhaiṣajyaṃ dhūmo yeṣāṃ vigarhitaḥ| peyo yathā yanmayaṃ ca netraṃ yasya ca yadvidham||107|| nasyakarmaguṇā nastaḥkāryaṃ yacca yathā yadā| bhakṣayeddantapavanaṃ yathā yadyadguṇaṃ ca yat||108|| yadarthaṃ yāni cāsyena dhāryāṇi kavalagrahe| tailasya ye guṇā diṣṭāḥ 44 śirastailaguṇāśca ye||109|| karṇataile tathā'bhyaṅge pādābhyaṅge'ṅgamārjane| snāne vāsasi śuddhe ca saugandhye ratnadhāraṇe||110|| śauce saṃharaṇe lomnāṃ pādatracchatradhāraṇe| guṇā mātrāśitīye'smiṃstathoktā 45 daṇḍadhāraṇe||111||
mātretyādi adhyāyārthasaṅgrahaḥ| mātroktā yāvaddhyasyāśanamityādinā| tathā dravyāṇi tatra śālītyādinā| mātrāṃ cāśritya gurulāghavamiti prakṛtilaghūnyapi mātrāmevāpekṣante ityevamprakāreṇoktam| pānasya mānaṃ pānamānam, āpānāstristrayastraya ityādi| nastaḥkāryaṃ yaditi aṇutailam| yatheti picunetyādi| yadeti prāvṛṭśaradityādi| śeṣaṃ sugamam||105-111||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mātrāśitīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ dvitīye svasthavṛttacatuṣke mātrāśitīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘utpannavyādhipratikāratayā’ iti pā.
  2. 2 ‘abhidhīyate’ iti pā.
  3. 3 ‘mātrāvantamaśituṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘laghudravyaṃ saviśeṣaṃ’ iti pā.
  5. 5 ‘sauhityopayuktagurudravyā api’ iti pā.
  6. 6 ‘bhavati’ iti pā.
  7. 7 ‘guṇāḥ’ iti pā.
  8. 8 ‘mātrāstutyarthaṃ’ iti pā.
  9. 9 ‘rogādyupahatamṛgādisambhavam’ iti pā.
  10. 10 ‘etaccāpyavṛṣyatvādeva’ iti pā.
  11. 11 ‘sāro bhāgaḥ’ iti pā.
  12. 12 ‘durvyavahāraśca, kālaviśeṣasvabhāvādihemantādiḥ’ iti pā.
  13. 13 ‘vidyamānāyā’ iti pā.
  14. 14 ‘kālaviśeṣajanya...’ iti pā.
  15. 15 ‘hārayet’ iti pā.
  16. 16 ‘dūṣyati’ iti pā.
  17. 17 ‘maṇīnāṃ’ iti pā.
  18. 18 ‘aṅguṣṭhodarā’ iti pā.
  19. 19 ‘mūlarandhraṃ’ iti pā.
  20. 20 ‘tāṃ vartiṃ yavākārādirūpāṃ śuṣkāṃ śuṣkīkṛtya śareṣikāmākṛṣya vigarbhāṃ kṛtvā snehenābhyajya vakṣyamāṇadhūmanetre dhūmapānanalikāyāṃ ṣaṭtrindaśaṅgulamitāyāṃ trikoṣāphalitāyāmarpitāṃ tacchidre praviṣṭamekamagraṃ yasyāstāmagnisampluṣṭāmanyasminnagre'gninā dahyamānāṃ sukhāṃ sukhajanikā prāyaugikīṃ pibet’ iti gaṅgādharaḥ
  21. 21 ‘dhūmaḥ śīrṣavirecanam’ iti pā.
  22. 22 ‘mastuluṅgadrāvakayoḥ’ iti pā.
  23. 23 ‘pālityaṃ’ iti pā.
  24. 24 ‘dhūmaraktakapālasya’ iti ‘dhūmariktakapālasya’ iti ca pā.
  25. 25 ‘dhūme’ iti pā.
  26. 26 ‘adhikaprayuktadhūmakṛte’ iti pā.
  27. 27 ‘śoṣī’ iti pā.
  28. 28 ‘na madyaṃ na payaḥ’ iti pā.
  29. 29 ‘na cāpi bhuktavān dadhnā’ iti pā.
  30. 30 ‘hyasya’ iti pā.
  31. 31 ‘ṛju trikoṣamacchidraṃ’ iti yogīndranāthasenaḥ paṭhati, “ṛju akuṭilaṃ, trīṇi koṣāṇi parvāṇi yasya tat trikoṣam, acchidraṃ chidrarahitaṃ, yathā tena mārgeṇa na nirgacchet” iti ca vyākhyānayati| “koṣaḥ parva, ṛjubhistribhiḥ koṣairāphalitam ā samyak sandhisthāne' nṛjurūpeṇottaramukhena sandhānena niṣpāditaṃ tribhaṅgamityarthaḥ| trikoṣasya ṛjutvena samudāyasya trivakratvamāyātam|” iti gaṅgādharaḥ
  32. 32 ‘vartmavarṣe’ iti pā.
  33. 33 ‘pralucyante’ iti pā.
  34. 34 ‘...ścottamāṅge ca’ iti pā.
  35. 35 ‘surāhvaṃ pṛśniparṇīṃ ca jīvantīṃ ca’ iti pā.
  36. 36 ‘samānaṃ’ iti pā.
  37. 37 ‘nivātoṣṇasamācāro’ iti pā.
  38. 38 ‘cāmalam’ iti pā.
  39. 39 ‘paramo'bhyaṅga’ iti pā.
  40. 40 ‘śuṣkatā’ iti pā.
  41. 41 ‘na tasya gṛdhrasī vātāḥ’ iti pā.
  42. 42 ‘kāmyaṃ puṣṭibalapradam| saumanasyamalakṣmīghnaṃ snānamojaskaraṃ param’|| iti pā.
  43. 43 ‘ītervidhamanaṃ’ iti pā.
  44. 44 ‘dṛṣṭāḥ’ iti pā.
  45. 45 ‘yathoktāḥ’ iti pā.