athātastasyāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
mātrāśitīye mātrāvadāhārasya balādihetutvaṃ pratipāditaṃ, tacca ṛtusātmyamapekṣya kṛtasyāhārasya bhavati; tena, ṛtupravibhāgapūrvakamṛtusātmyābhidhāyakaṃ tasyāśitīyaṃ brūte||1-2||
tasyāśitādyādāhārādbalaṃ varṇaśca vardhate| yasyartusātmyaṃ viditaṃ ceṣṭāhāravyapāśrayam||3||
aśitādyāditi aśitapītalīḍhajagdhāt| balaṃ varṇaśceti cakāreṇa pūrvādhyāyoktasukhāyuṣī api gṛhyete; yadi vā balavarṇābhyāmeva nāntarīyakaṃ kṛtsnaṃ dhātusāmyakāryaṃ sukhādi gṛhyate| viditamityanena samyakjñānapūrvakamṛtusātmyānuṣṭhānaṃ darśayati| ceṣṭāgrahaṇena vyavāyavyāyāmābhyaṅgādīnāṃ grahaṇam| ceṣṭāhāravyapāśrayaṃ ceṣṭāhāragocaram||3||
iha khalu saṃvatsaraṃ ṣaḍaṅgamṛtuvibhāgena vidyāt| tatrādityasyodagayanamādānaṃ ca trīnṛtūñchiśirādīn grīṣmāntān vyavasyet, varṣādīn punarhemantāntān dakṣiṇāyanaṃ visargaṃ ca||4||
ṛtujñānamantarā ṛtusātmyajñānaṃ na sambhavatītyṛtūnāmupayuktasvarūpajñānārthamāha- ihetyādi| ṛtupratipādanaprastāve saṃvatsaraṃ vidyāditi saṃvatsarapratipādanamṛtūnāmeva militānāṃ saṃvatsaratvapratipādanārtham| melakaśca buddhyā vyavahriyate 1, na tu paramārthataḥ ṛtūnāṃ melako'sti| ṛtūnāṃ saṃvatsarātmakatvaṃ punaḥ punasta evartavaḥ parāvartanta iti jñānārthamavaśyaṃ pratipādanīyam| iheti iha prakaraṇe, ṣaḍaṅgaṃ vidyāt; anyatra tu rogabhiṣagjitīyādau tattatkāryavaśādanyathā'pi| uktaṃ ca- “śītoṣṇavarṣalakṣaṇaḥ kāla” ityādi| ṣaḍaṅgamiti samāhāre dviguḥ, ṛtuvyatirekeṇa saṃvatsarasyāvidyamānatvāt; yadi vā samudāyibhyo'nyaḥ samudāya ityāśritya bahuvrīhiḥ kāryaḥ| tatreti ṛtuvibhāgakathane| udag uttarāṃ diśaṃ prati, ayanaṃ gamanamudagayanam| ādadāti kṣapayati pṛthivyāḥ saumyāṃśaṃ 2 prāṇināṃ ca balamityādānam| trīn śiśirādīnityanenaiva labdhe'pi grīṣmāntatve grīṣmāntāniti śiśirasyādiriti vigrahasya tathā''diśabdasya prakāravācitāyāḥ pratiṣedhārtham| evaṃ hemantāntāniti ca vyākhyeyam| dakṣiṇāṃ diśaṃ prati ayanaṃ dakṣiṇāyanam| visṛjati janayati āpyamaṃśaṃ prāṇināṃ ca balamiti visargaḥ| sañjñāpraṇayanaṃ ca vyavahārārthaṃ, niruktipratīyamānārthapratipādanārthaṃ ca||4||
visarge punarvāyavo nātirūkṣāḥ pravānti, itare punarādāne; somaścāvyāhatabalaḥ śiśirābhirbhābhirāpūrayañjagadāpyāyayati śaśvat, ato visargaḥ saumyaḥ| ādānaṃ punarāgneyaṃ; tāvetāvarkavāyū somaśca kālasvabhāvamārgaparigṛhītāḥ kālarturasadoṣadehabalanirvṛttipratyayabhūtāḥ samupadiśyante||5||
visargadharmaṃ nirdiśati- visarge punarityādi| yadyapi cādānamādau paṭhitaṃ, tathā'pi pratilomatantrayuktyā''dau visargaguṇakathanaṃ; yadi vā prathamamādānasyottarāyaṇarūpasya praśastatvādagre'bhidhānam, iha tu visargasya balajanakatvenābhipretatvādagre'bhidhānam| nātirūkṣā iti saumyavisargakālasambandhena mandīkṛtaraukṣyāḥ pravāntīti| itare punarādāna iti apraśāntātirūkṣāśca, āgneyādānasambandhāhitarūkṣatvāt 3| somaścetyādi prakṛtena visargeṇa sambadhyate| avyāhatabala iti kālamārgameghavātādibhistadā sūryasya somaparipanthino hatabalatvāt| śiśirābhiḥ śītābhiḥ| śaśvaditi chedaḥ| saumyaḥ somaguṇapradhānaḥ| āgneyam agniguṇapradhānam, apratihatabalatvenetyarthaḥ| nanvetāvataivādityacandravātānāṃ balavattvamabalavattvaṃ ca kathaṃ bhavatītyāha- tāvetāvityādi| kālo devatārūpaḥ, sa ca nityarūpo'pi prāṇināmadṛṣṭena nānārūpeṇa gṛhītaḥ san kadācit sūryabalavāyubalasomabalādīn karoti; svabhāvaḥ sūryasya saumyāṃśakṣayakartṛtvādirvāyorvirūkṣaṇādiḥ somasyāpyāyanādiḥ; mārgo dakṣiṇa uttaraśca, tatra dakṣiṇaḥ karkaṭādayo dhanurantāḥ, makarādiruttaraḥ| ete ca kālasvabhāvamārgaparigrahā yathāsambhavaṃ boddhavyāḥ; na hi some mārgaparigrahaḥ ka(ki)ñcidviśeṣamāvahati, vāyośca mārgaparigraha eva nāsti| parigṛhītāḥ sambaddhāḥ| kālartvādīnāṃ nirvṛttipratyayabhūtā niṣpattikāraṇabhūtāḥ, upadiśyante ‘ācāryaiḥ’ iti śeṣaḥ; kālaḥ saṃvatsaro'yanadvayaṃ ca, ṛtavaḥ śiśirādayaḥ, dehasya balaṃ dehabalam| anye tu bruvate- saṃvatsarasyāyanadvayasya ca ṛtumelakarūpatvādṛtugrahaṇenaiva grahaṇaṃ labdhaṃ, tena kālagrahaṇamṛtuviśeṣaṇaṃ, tena kālarūpaḥ ṛturiti strīṇāmevārtavadarśanaṃ yadṛtustadvyāvartyate| pratyayabhūtā ityatra bhūtaśabda upamāne| kecidvyākhyānayanti- ‘arkavāyū’ ityekatayā paṭhitvā ‘somaśca’ iti yat pṛthak paṭhati, tenārkavāyvormilitayorādānaṃ prati kāraṇatvaṃ, visargaṃ prati pṛthageva somasya kāraṇatvamiti darśayati| evaṃ balaharaṇabalakaraṇādiṣvapi boddhavyam||5||
tatra ravirbhābhirādadāno jagataḥ snehaṃ vāyavastīvrarūkṣāścopaśoṣayantaḥ śiśiravasantagrīṣmeṣu yathākramaṃ raukṣyamutpādayanto rūkṣān rasāṃstiktakaṣāyakaṭukāṃścābhivardhayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti||6||
tatretyādi| ādadāna ucchoṣayan| jagataḥ sthāvarajaṅgamasya| snehaṃ sāraṃ saumyabhāgamityarthaḥ| na kevalaṃ raviḥ, vāyavaśca śoṣayantaḥ snehamiti sambandhaḥ| tīvrāśca rūkṣāśca tīvrarūkṣāḥ; yadi vā tīvraṃ raukṣyaṃ yeṣāṃ te tīvrarūkṣāḥ; etaccādāne tīvreṇa raviṇā sambandhādvāyorbhavati yogavāhitvādvāyoḥ| uktaṃ hi- “yogavāhī(haḥ) paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt” (ci.a.3) ityādi| yathākramamiti śiśire raukṣyamalpaṃ tiktaṃ rasamalpaṃ ca daurbalyaṃ, tathā vasante madhyaṃ raukṣyaṃ kaṣāyaṃ rasaṃ madhyaṃ daurbalyaṃ, tathā grīṣme prakṛṣṭaṃ raukṣyaṃ kaṭukaṃ rasaṃ mahacca daurbalyaṃ darśayati| yadyapi ca kaṣāyo raso rūkṣatamaḥ kaṭukaśca rūkṣataraḥ, yaduktaṃ- “raukṣyāt kaṣāyo rūkṣāṇāṃ pravaro madhyamaḥ kaṭuḥ” (sū.a.26) ityādi; raukṣyaprakarṣaśca grīṣme, madhyabalaṃ ca raukṣyaṃ vasante, tathā'pi vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukasya vāyvagniguṇabahule grīṣmakāla evotpattiḥ, pavanapṛthivyutkarṣavati tu vasante pavanapṛthivyutkarṣajanyasya kaṣāyasyotpattiḥ| yaduktaṃ- “vāyvagniguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, pavanapṛthivyatirekāt kaṣāyaḥ” (sū.a.26) iti| pṛthivyādyutkarṣaśca kālaviśeṣaprabhāvakṛtaḥ kāryadarśanādunneyaḥ| abhivardhayanta iti vacanādyathāsvakāle tiktādīnāmabhivṛddhiḥ sūcyate, tena na tadaikarasatvam| atra ca kramavadraukṣyotpattitiktādyutpattī api daurbalyotpattau kāraṇaṃ, yato raukṣyamutpādayanta iti tiktakaṣāyakaṭukānabhivardhayanta iti ca hetugarbhaviśeṣaṇadvayaṃ kṛtvā daurbalyamāvahantītyuktam||6||
varṣāśaraddhemanteṣu tu dakṣiṇābhimukhe'rke kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe, śaśini cāvyāhatabale, māhendrasalilapraśāntasantāpe jagati, arūkṣā rasāḥ pravardhante'mlalavaṇamadhurā yathākramaṃ tatra balamupacīyate nṛṇāmiti||7||
varṣetyādi| tuśabdaḥ pūrvapakṣavyāvṛttau| dakṣiṇābhimukhe dakṣiṇāśāṃ gantumudyata evārke, tena viṣuvadudayopalakṣitamadhyadeśāduttareṇa 4 vartamāno'pi raviryadaiva dakṣiṇāśāṃ gantumudyato bhavati tadaiva kṣīyamāṇabalo bhavati, uttarāśāgamanaprakarṣāhitabalaprakarṣatayā tu stokastokakramāpacīyamānabalo'pi tathā durbalo na lakṣyate| evamuttarāyaṇe'pi vyākhyeyam| kālaḥ pūrvaṃ vyākhyātaḥ, mārga iha dakṣiṇābhimukhaḥ, meghasya vāto meghavātaḥ, varṣaṇaṃ varṣaḥ, etairabhihatapratāpe'rka iti sambandhaḥ| vātastviha meghasambandhāhitaśaityo'rkatāpaparipanthī bhavati, śaśino'vyāhatabalatvaṃ sūryasya paripanthino'bhihatapratāpatvādanuguṇameghavātavarṣaṇayogācca| jagati sthāvarajaṅgame| atra ca “pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ”, “salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ” (sū.a.26) ityuktaṃ, tat kathaṃ saumye visarge tayoścāgneyayorutpāda iti na vācyam, yato balaprakarṣavato'rkasya kṣīyamāṇabalasyāpi viṣuvaparyantaṃ balavattvamastyeveti vyutpāditameva||7||
bhavati cātra- ādāvante ca daurbalyaṃ visargādānayornṛṇām| madhye madhyabalaṃ, tvante śreṣṭhamagre ca nirdiśet||8||
samprati śiśirādau balahrāsaḥ pratipādito varṣādau ca balotkarṣaḥ; tatra śiśire durbalā varṣāsu balavantaḥ prāṇino bhavantītyādidurgrahaṃ niṣeddhumāha- ādāvante cetyādi| visargasyādau varṣāsu, ādānasyānte grīṣme, daurbalyaṃ prakarṣaṃ prāptaṃ nirdiśediti sambandhaḥ; tathā madhye visargasya śaradi, ādānasya madhye vasante, madhyaṃ nātikṣīṇaṃ nātivṛddhaṃ balaṃ vinirdiśediti yojyaṃ; tathā'nte visargasya hemante, agre ca prathame ādānasya śiśire, śreṣṭhaṃ balaṃ vinirdiśediti yojanā| evaṃ manyate- visargaprakarṣāhitabalaprakarṣaḥ puruṣa ādānasyādau śiśire stokakṣīyamāṇabalo'pi balavān bhavati, yathā- pauṣamāsāntāhitavṛddhiprakarṣā niśā māghaphālgunayoḥ kṣīyamāṇā'pi divasānmahatyeva bhavati| anena nyāyena varṣāsu daurbalyaṃ, vasantaśaradośca madhyamaṃ balaṃ boddhavyam| evaṃ kālarturasadehabalakāraṇatvamarkādīnāṃ vyavasthāpitaṃ, doṣakāraṇatvaṃ tvagre ṛtuvidhānanirdeśe'bhidhāsyate||8||
śīte śītānilasparśasaṃruddho balināṃ balī| paktā bhavati hemante mātrādravyagurukṣamaḥ||9|| sa yadā nendhanaṃ yuktaṃ labhate dehajaṃ tadā| rasaṃ hinastyato vāyuḥ śītaḥ śīte prakupyati||10|| tasmāttuṣārasamaye snigdhāmlalavaṇān 5 rasān| audakānūpamāṃsānāṃ medyānāmupayojayet||11|| bileśayānāṃ māṃsāni prasahānāṃ bhṛtāni ca| bhakṣayenmadirāṃ śīdhuṃ madhu cānupibennaraḥ||12|| gorasānikṣuvikṛtīrvasāṃ tailaṃ navaudanam| hemante'bhyasyatastoyamuṣṇaṃ cāyurna hīyate||13|| abhyaṅgotsādanaṃ mūrdhni tailaṃ jentākamātapam| bhajedbhūmigṛhaṃ coṣṇamuṣṇaṃ garbhagṛhaṃ tathā||14|| śīteṣu saṃvṛtaṃ 6 sevyaṃ yānaṃ śayanamāsanam| prāvārājinakauṣeyapraveṇīkuthakāstṛtam||15|| gurūṣṇavāsā digdhāṅgo guruṇā'guruṇā sadā| śayane pramadāṃ pīnāṃ viśālopacitastanīm||16|| āliṅgyāgurudigdhāṅgīṃ supyāt samadamanmathaḥ| prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ śiśirāgame||17|| varjayedannapānāni vātalāni laghūni ca| pravātaṃ pramitāhāramudamanthaṃ himāgame||18||
vardhamānabalaprakarṣavattayā hemantasyābhipretatvāttatsātmyamevāgre prāha- śīta ityādinā| śīte śītaguṇayukte hemante, yadyapi cānukte śīta iti viśeṣaṇe hemantaḥ śīta eva labhyate, tathā'pi na pūrvaṃ kvaciddhemante śītatvaṃ pratipāditamiti pratipādyate; yadi vā yadaiva hemante śītaṃ mahadbhavati tadaiva viśeṣeṇa vahnirbalī bhavati, nopakramamātreṇāpi, ṛtuvyāpattau śītāyoga iti ca śīta iti padena labhyate| himasambandhādviśeṣeṇa śīto'nilaḥ śītānilaḥ; viśeṣeṇa śītatvaṃ vāyoryogavāhitvācchītakālasambandhādeva labdhaṃ punarabhidhīyate'gnisaṃrodhahetutvāt 7| vāyurhi himasambandhādeva bahirnirgacchaccharīroṣmaṇo rodhaṃ kṛtvā kumbhakārapavanāhitapaṅkalepa ivāntarasya vahnervṛddhimāvahati| etena yaducyate- asamānācchītavātāt kathamagnivṛddhirityetadapāstam| nahyatra śīto vāto'gnitvena pariṇamate, kiṃ tarhi nirgacchattejaḥpratīpībhūtaḥ| śītānilasya sparśaḥ śarīrasambandha ityarthaḥ| balināṃ prāṇināṃ hemantasvabhāvādbalī bhavati; anena prāṇibalavattvamagnibalavattve 8 heturiti darśayati| uktaṃ ca hastivaidyake bālagajānāṃ nīrogatvapratipādane; yathā- “avyāhatādabhiprāyāt prītiḥ, prīterbalaṃ, balāt| agniragneśca dhātūnāṃ balaṃ 9, nāśastato rujām” iti| mātrayā yad guru atimātramityarthaḥ, dravyataśca dravyasvabhāvataśca yad guru navadhānyādi, tatkṣamaḥ| evambhūto balī vahniryadā yuktaṃ gurubhūtaṃ cānnaṃ na labhate, tadā dehajaṃ rasaṃ hinasti kṣayaṃ nayati; dehārthaṃ dehajātaṃ vā dehajaṃ dhāturūpaṃ rasamityarthaḥ| ata indhanābhāve sati rasadhātukṣayādvāyuḥ prakupyati hemante| hetvantaramāha vātakope- śītaḥ śīta iti; yasmādayaṃ śītaguṇo vāyuḥ, tasmācchītakāle hemantalakṣaṇe samānaṃ kāraṇamāsādya kupyatītyarthaḥ| atra vṛddho vāyurmedasvino yathā'gnivṛddhiṃ karoti, na tu vaiṣamyamanativṛddhatvāt, tathā'gnivṛddhimeva karoti| yaduktaṃ- “medasā''vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ| caran sandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi” (sū.a.21) ityādinā'ṣṭauninditīye| tasmāditi dehajarasakṣayabhayāt| prakaraṇalabdhe'pi tuṣārasamaya iti yat punaḥ karoti, tadviśeṣeṇa tuṣārapāte viśeṣeṇa snigdhādīnāṃ bhojanārtham| medyānāṃ medurāṇām| audakānūpamāṃsādayaśca hemantakālakaphacayasaṃvardhakā api mahātyayavātavikārapratipakṣatvena vyavāyādikaphacayapratipakṣayuktatvāccābhipretāḥ 10| audakāḥ kūrmādayo'nnapāne vakṣyamāṇāḥ, anūpāḥ sṛmarakhaḍgādayaḥ, bileśayā godhāprabhṛtayaḥ, prasahā gokharādayaḥ| bhṛtaṃ bhaṭṭitramiti prasiddham| hemante'bhyasyata iti punarhemantagrahaṇaṃ hemantaṃ vyāpyaivoṣṇodakasevopadarśanārtham| jentākaḥ svedaviśeṣo vakṣyamāṇaḥ| garbhagṛhaṃ gṛhakoṣṭhakam| hemanta ityanenārthalabdhe'pi śīte śīteṣviti padaṃ varṣākālādāvapi śītaprāptau saṃvṛtayānādisevopadarśanārtham| prāvāro guruprāvaraṇaṃ kambalādi, ajinaṃ vyāghrādicarma, kauṣeyaṃ koṣakārakīṭatantumayaṃ, praveṇī goṇīti prasiddhā, kuthakaścitrakambalaḥ| guruṇā'guruṇeti agurughanapralepenetyarthaḥ| viśālāvāyāmena, upacitau pariṇāhena| maithunasevopadeśaśceha prāṇināṃ balavattvena śītapratīkārakatvena cīyamānakaphaviruddhatvena ca; suśrute'pi hemante maithunasevoktā; yaduktaṃ- “tatrāpanītahārāśca priyā nāryaḥ svalaṅkṛtāḥ| ramayeyuryathākāmaṃ balādapi madotkaṭāḥ” iti||9-18||
hemantaśiśirau tulyau śiśire'lpaṃ viśeṣaṇam| raukṣyamādānajaṃ śītaṃ meghamārutavarṣajam||19|| tasmāddhaimantikaḥ sarvaḥ śiśire vidhiriṣyate| nivātamuṣṇaṃ tvadhikaṃ śiśire gṛhamāśrayet||20|| kaṭutiktakaṣāyāṇi vātalāni laghūni ca| varjayedannapānāni śiśire śītalāni ca||21||
śiśiravidhimāha- hemantetyādi| viśeṣaṇaṃ viśeṣaḥ; śiśirasyādānārambhatvena raukṣyaṃ, tathā meghamārutavarṣāḥ śiśire'dhikā bhavanti tajjaṃ ca śītamadhikaṃ hemantādastītyarthaḥ| tasmāditi hemantatulyatvādviśiṣṭaraukṣyaśītayuktatvācca haimantiko vidhiḥ| nivātamuṣṇaṃ tviti tuśabdaḥ pakṣāntaraparigrahārthaḥ; hemantoktanivātoṣṇagṛhācchiśire rūkṣātiśīte'dhikamuṣṇaṃ gṛhamāśrayedityabhiprāyaḥ| kecidatrāsevyapratipādakaṃ granthaṃ paṭhanti, sa tvanārṣaḥ||19-21||
vasante 11 nicitaḥ śleṣmā dinakṛdbhābhirīritaḥ| kāyāgniṃ bādhate rogāṃstataḥ prakurute bahūn||22|| tasmādvasante karmāṇi vamanādīni kārayet| gurvamlasnigdhamadhuraṃ divāsvapnaṃ ca varjayet||23|| vyāyāmodvartanaṃ dhūmaṃ kavalagrahamañjanam| sukhāmbunā śaucavidhiṃ śīlayet kusumāgame||24|| candanāgurudigdhāṅgo yavagodhūmabhojanaḥ| śārabhaṃ śāśamaiṇeyaṃ māṃsaṃ lāvakapiñjalam||25|| bhakṣayennirgadaṃ sīdhuṃ pibenmādhvīkameva vā| vasante'nubhavet strīṇāṃ kānanānāṃ ca yauvanam||26||
vasanta ityādinā vasantavidhimāha| nicitaḥ sañcito vasantapūrvakāle, īrito vilāyito vasante| kāyāgnimiti kāyanirvartakamagniṃ jāṭharaṃ, na tu dhātvagniviśeṣamātram| tata ityatra cakāro luptanirdiṣṭo boddhavyaḥ, tena tato'gnivadhāccetyarthaḥ; yadi vā tato'gnivadhānantaram| vamanādīni vamanapradhānāni; tena, ādānamadhyatvena yadi vātapittaprakopastathāvidho bhavati tadā virecanāsthāpanānuvāsanānāmapi pravṛttirbhavati, śirovirecanaṃ tu kaphajayārthaṃ kartavyameva| vasantaśabdena vamanaṃ prati caitra eva boddhavyaḥ; yena, doṣacayādyarthaṃ pañcakarmapravṛttyarthaṃ cābhidhātavyaprāvṛḍādyṛtukrameṇa phālgunacaitrau vasanto bhavati, na vaiśākhaḥ| anenaivābhiprāyeṇa pūrvaśloke'pi sāmānyena nicita iti kṛtaṃ, na tu hemante nicita iti; hemanta ityukte hi rasotpattikramābhihitamārgaśīrṣapauṣātmake hemante prakṛtatvāddoṣacayo budhyate, sa ca nābhipretaḥ; uktastu doṣacayādikramoktapauṣamāghātmake hemante śleṣmacayaḥ| sukhāmbunā sukhoṣṇāmbunā| lāvakapiñjalaṃ māṃsamiti sambandhaḥ| bhakṣayediti cchedaḥ| anubhavediti bhāṣayā śleṣmakṣayārthaṃ stokaṃ maithunamanujānāti||22-26||
mayūkhairjagataḥ snehaṃ grīṣme pepīyate raviḥ| svādu śītaṃ dravaṃ snigdhamannapānaṃ tadā hitam||27|| śītaṃ saśarkaraṃ manthaṃ jāṅgalānmṛgapakṣiṇaḥ| ghṛtaṃ payaḥ saśālyannaṃ bhajan grīṣme na sīdati||28|| madyamalpaṃ na vā peyamathavā subahūdakam| lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vyāyāmaṃ ca vivarjayet 12||29|| divā śītagṛhe nidrāṃ niśi candrāṃśuśītale| bhajeccandanadigdhāṅgaḥ pravāte harmyamastake||30|| vyajanaiḥ pāṇisaṃsparśaiścandanodakaśītalaiḥ| sevyamāno bhajedāsyāṃ muktāmaṇivibhūṣitaḥ||31|| kānanāni ca śītāni jalāni kusumāni ca| grīṣmakāle niṣeveta maithunādvirato naraḥ||32||
mayūkhairityādinā graiṣmavidhimāha| mayūkhaiḥ tejobhiḥ| snehaḥ sāra ityarthaḥ| pepīyate atyarthaṃ pibati| manthaḥ- “saktavaḥ sarpiṣā yuktāḥ śītavāripariplutāḥ| nātyacchā nātisāndrāśca mantha ityabhidhīyate”| madyamalpamiti ekāntamadyasātmyena; naveti madyasya svabhāvapākābhyāmamlasya grīṣmaviruddhatvena; subahūdakamiti madyasātmyasyaiva, madyasyoṣṇāmlatvādyapavādārthaṃ bahutaraṃ pānīyaṃ prakṣipya pātavyamiti darśayati; tenaitat phalati- yanmadyaṃ grīṣme na pātavyameva tāvat; madyasātmyānāṃ sātmyamadyatyāge sātmyatyāgajā rogā bhavanti, tena tasyālpaṃ vā subahūdakaṃ vā deyamityarthaḥ| muktaiva maṇirmuktāmaṇiḥ| grīṣmakāle caṇḍātape madhyāhna ityarthaḥ| maithunoparatistu divāniśaṃ boddhavyā||27-32||
ādānadurbale dehe paktā bhavati durbalaḥ| sa varṣāsvanilādīnāṃ dūṣaṇairbādhyate punaḥ||33|| bhūbāṣpānmeghanisyandāt pākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti pavanādayaḥ||34|| tasmāt sādhāraṇaḥ sarvo vidhirvarṣāsu śasyate| udamanthaṃ divāsvapnamavaśyāyaṃ nadījalam||35|| vyāyāmamātapaṃ caiva vyavāyaṃ cātra varjayet| pānabhojanasaṃskārān prāyaḥ kṣaudrānvitān bhajet||36|| vyaktāmlalavaṇasnehaṃ vātavarṣākule'hani| viśeṣaśīte bhoktavyaṃ varṣāsvanilaśāntaye||37|| agnisaṃrakṣaṇavatā yavagodhūmaśālayaḥ| purāṇā jāṅgalairmāṃsairbhojyā yūṣaiśca saṃskṛtaiḥ||38|| pibet kṣaudrānvitaṃ cālpaṃ mādhvīkāriṣṭamambu vā| māhendraṃ taptaśītaṃ vā kaupaṃ sārasameva vā||39|| pragharṣodvartanasnānagandhamālyaparo bhavet| laghuśuddhāmbaraḥ sthānaṃ bhajedakledi vārṣikam||40||
varṣāvidhimāha- ādānetyādi| dehasya durbalatve paktā'pi durbalo bhavati, dehabalānuvidhāyitvādvahneḥ| etacca balināṃ balī bhavatītyatra vyutpāditam| sa durbalo vahniḥ| anilādīnāmiti anilapradhānānām| varṣāsu vātādayaḥ kutaḥ kupyantītyāha- bhūbāṣpādityādi| bhūbāṣpaḥ prabhāvādeva tridoṣakopakaḥ| meghanisyando vātaśleṣmakārakaḥ| amlapākatā jalasya varṣāsvabhāvakṛtā pittaśleṣmakarī| agnibale kṣīṇa 13 ityanenādānāhitamagnimāndyamapi doṣaprakopakamiti darśayati| agnimāndyaṃ cāpākavidāhābhyāṃ kaphapittakāri, dhātupoṣakarasānutpādācca dhātukṣayeṇa vātakāri| etena varṣāsu vahnimāndyena vātādikopaḥ, vātādikopena ca vahnimāndyamiti darśitam| yaduktaṃ vāgbhaṭe- “bhūbāṣpeṇāmlapākena malinena ca vāriṇā| vahninaiva ca mandena teṣvityanyo'nyadūṣiṣu|| sādhāraṇo vidhiḥ kāryastridoṣaghno'gnidīpanaḥ” (vā.sū.a.3) iti| udakapradhāno mantha udamanthaḥ| pānam udakādi, bhojanaṃ raktaśālyādi, tayoḥ saṃskārāḥ saṃskāravantyannapānānītyarthaḥ| kṣaudraṃ ca yadyapi vātaprakopi, tathā'pi vārṣikakledaśamanārthaṃ svalpamātrayā kṣaudrānvitapadena vihitam| viśeṣaśīta iti hetugarbhaviśeṣaṇaṃ; tenātyarthaśīte divase yasmānmahātyayasya vātasya kopo bhavati tatastajjayārthaṃ varṣākālaprabhāvakriyamāṇapittacayānuguṇayorapyamlalavaṇayorupayogaḥ kartavya iti darśitaṃ bhavati||33-40||
varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāmācitaṃ pittaṃ prāyaḥ śaradi kupyati||41|| tatrānnapānaṃ madhuraṃ laghu śītaṃ satiktakam| pittapraśamanaṃ sevyaṃ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ||42|| lāvān kapiñjalāneṇānurabhrāñcharabhān śaśān| śālīn sayavagodhūmān sevyānāhurghanātyaye||43|| tiktasya sarpiṣaḥ pānaṃ vireko raktamokṣaṇam| dhārādharātyaye kāryamātapasya ca varjanam||44|| vasāṃ tailamavaśyāyamaudakānūpamāmiṣam| kṣāraṃ dadhi divāsvapnaṃ prāgvātaṃ cātra varjayet||45|| divā sūryāṃśusantaptaṃ niśi candrāṃśuśītalam| kālena pakvaṃ nirdoṣamagastyenāviṣīkṛtam||46|| haṃsodakamiti khyātaṃ śāradaṃ vimalaṃ śuci| snānapānāvagāheṣu hitamambu yathā'mṛtam 14||47|| śāradāni ca mālyāni vāsāṃsi vimalāni ca| śaratkāle praśasyante pradoṣe cenduraśmayaḥ||48||
śaradvidhimāha- varṣetyādi| ucitam abhyastam, ‘uca samavāye’ ityasmāddhātoḥ; śītamucitānyaṅgāni yeṣāṃ, teṣām| sahasaiveti padenākrameṇa śaradi tīvrātapasambandhādanabhyastāt pittaprakopo nyāyya iti darśayati| ācitamiti varṣāsu| prāya ityanena varṣāsu pittacayapratikūlaṃ vidhiṃ prayatnenācarato na bhavatyapi pittacayaḥ, śaradi tu prakopo na bhavatīti darśayati; etacca sāmānyanyāyena śleṣmaṇo vātasya ca cayaprakopayorboddhavyaṃ; yadi vā, prāyaḥ pittaṃ prakupyati śleṣmā cānubalatvenetyarthaḥ| yaduktaṃ- “tasya cānubalaḥ kaphaḥ” (ci.a.3) iti| laghviti agnisandhukṣaṇārtham| atra vahneḥ samānenāpi pittena dravāṃśasambandhenāgnimāndyaṃ kriyate| yaduktaṃ grahaṇyadhyāye- “āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam” (ci.a.15)| utsargasiddha eva bhojanasya mātrāvattve mātrayeti vacanaṃ mātrātikrameṇeha viśeṣato bhūridoṣatvadarśanārtham| suprakāṅkṣitaiḥ sububhukṣitaiḥ| urabhro meṣaḥ| ghanātyaya iti punarvacanaṃ śaratpraveśa evaitaduktavidhikaraṇaṃ granthādhikyāt sūcayatīti vyākhyānayanti; vayaṃ tu paśyāmaḥ- paryāyaśabdānāṃ punaḥ punaḥ karaṇe yatra tātparyaṃ śāstre pratīyate tatra tadeva vācyaṃ, yatra tu tātparyāntaraṃ na pratīyate tatra vākyabhedenaiva punarabhidhānamiti| dhārādharāṇāṃ meghānāmatyayo'darśanam| tena, pravyaktāyāṃ śaradi tiktasarpiḥpānaṃ virekādi ca kāryam| kramaścātrācāryasyābhipretaḥ, tena prathamaṃ tiktasarpiṣpānaṃ, tena pittāpraśāntau virekaḥ, tenāpyaśāntau śoṇitaduṣṭau ca satyāṃ raktamokṣaṇaṃ; raktaṃ cātra kālasvabhāvāddūṣyatyeva prāyaḥ; yadāha- “śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ sampradūṣyati” (sū.a.24) iti| divetyādi|- sūryāṃśutāpādeva diveti labdhe diveti sakaladinavyāptyartham| sūryataptamiti vaktavyeṃ'śugrahaṇaṃ meghāvaraṇarahitāṃśusūryagrahaṇārtham 15| santaptamityatra saṃśabdaḥ paritastāpopadarśanārthaḥ| evaṃ niśītyādi ca vyākhyeyam| candrāṃśugrahaṇena ca niśi saumyāṃśasambandhaṃ 16 lakṣayati| kāleneti śaratkālasvabhāvena| pakvamiti varṣāsvabhinavabhūmisambandhajanitapaicchilyavyamlatvādidoṣarahitam| yataḥ pakvaṃ tato nirdoṣaṃ doṣājanakamityarthaḥ| agastyenāviṣīkṛtamityagastyodayena prabhāvādvarṣāsu meghasambaddhoragalūtādisambandhātsaviṣamaviṣaṃ bhavatīti vācyam| haṃsodakamiti evambhūtodakasya sañjñā; haṃsaśabdena sūryācandramasāvabhidhīyete, tābhyāṃ śodhitamudakaṃ haṃsodakaṃ; yadi vā haṃsasevāyogyaṃ haṃsodakaṃ, haṃsāḥ kila viśuddhamevodakaṃ bhajante| avagāhaḥ ciraṃ jalāvasthānam| śāradānīti mālyaviśeṣaṇamanārtavakusumaniṣedhārtham| pradoṣa iti niśāpraveśa eva paraṃ candraraśmisevā; nopari, śiśirabhayāt| atra pūrvartusātmyaparityāgo bhaviṣyadṛtusātmyābhyāsaśca pūrvartvantasaptāhāgāmyṛtvādisaptāhayoḥ kartavyaḥ| yaduktaṃ vāgbhaṭe- “ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ| tatra pūrvo vidhistyājyaḥ sevanīyaḥ paraḥ kramāt” (vā.sū.a.3) iti||41-48||
ityuktamṛtusātmyaṃ yacceṣṭāhāravyapāśrayam| upaśete yadaucityādokaḥsātmyaṃ 17 taducyate||49||
upasaṃharati- ityuktamityādi| ṛtusātmyaprasaṅgenābhyāsasātmyaṃ darśayati- upaśete ityādi| upaśete sukhayati, apathyamapi sadvikāraṃ na janayati| kuta ityāha- aucityāt abhyāsādityarthaḥ; apathyamapi hi nirantarābhyāsādviṣamivāśīviṣasya nopaghātakaṃ bhavatīti bhāvaḥ||49||
deśānāmāmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāśceṣṭitaṃ cādyameva ca||50||
deśasātmyaṃ rogasātmyaṃ ca darśayati- deśānāmityādi| deśānāmanūpādīnāṃ, guṇaiḥ snehagauravādibhiḥ saha viparītaguṇaṃ snehagauravaviparītaguṇaraukṣyalāghavayuktaṃ jāṅgalamāṃsamadhvādi; adanīyamādyaṃ, ceṣṭitaṃ ca vyāyāmādi, deśasātmyamicchantyāyurvedavida ityarthaḥ| evamāmayānāṃ ca viparītaguṇamityādi vyākhyeyam| guṇaśabdaśceha dharmamātravacanaḥ, yathocyate- dravyaguṇo dravyadharma ityarthaḥ| tena viparītaprabhāvādīnāmapi grahaṇaṃ bhavati| āmayaśabdena cāmayaheturapi gṛhītavyaḥ| tata āmayaviparītānām, āmayahetuviparītānāṃ, tathā prabhāvavaiparītyāttadviparītārthakāriṇāṃ ca grahaṇaṃ bhavati| tadudāharaṇāni yathāvasaraṃ nidāne kariṣyāmaḥ| ādyagrahaṇenauṣadhāhārayorgrahaṇaṃ, ceṣṭitagrahaṇena svapnābhyaṅgādīnāṃ grahaṇaṃ vyākhyeyam||50||
tatra ślokaḥ- ṛtāvṛtau nṛbhiḥ sevyamasevyaṃ yacca kiñcana| tasyāśitīye nirdiṣṭaṃ hetumat sātmyameva ca||51||
uktamadhyāyārthamupasaṃharati- ṛtāvityādi| atra hemante asevyaṃ kaṇṭharaveṇa yadyapi na pratipāditaṃ tathā'pi ‘sa yadā nendhanaṃ yuktaṃ labhate’ ityabhidhānādalpabhojanaparihāra ukta eva bhavati; tena, ṛtāvṛtāviti vīpsā kṛtā'rthavatī bhavati; yadi vā chatriṇo gacchantīti nyāyādvīpsoktā| hemantaparihāravidhivacca śiśiraparihāravidhirvyākhyeyaḥ| hetumaditi upapattimat, aucityādihetunirdeśopapannamityarthaḥ||51||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne tasyāśitīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne svasthacatuṣke tasyāśitīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kriyate’ iti pā. ↩
- 2 ‘saumyaṃ rasaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘…sambandhavardhitarūkṣatvāt’ iti pā. ↩
- 4 ‘viṣuvadubhayopalakṣitamadhyadeśāntareṇa’ iti pā. ↩
- 5 ‘svādvamlalavaṇān’ iti pā. ↩
- 6 ‘śīte susaṃvṛtaṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘agnisambodhahetutvāt’ iti pā. ↩
- 8 ‘prāṇibalatvamagnibalatve’ iti pā. ↩
- 9 ‘sāmyaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘…pratipakṣayuktidvārā’ iti pā. ↩
- 11 ‘hemante’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 12 ‘cātra varjayet’ iti pā. ↩
- 13 ‘hīne’ iti pā. ↩
- 14 ‘śasyate tadyathā'mṛtam’ iti pā. ↩
- 15 ‘meghāparāhatāṃśusūryagrahaṇārtham’ iti pā. ↩
- 16 ‘saumyāṃśusambandhaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘gaṅgādharastu ‘okasātmyaṃ’ iti paṭhati, ‘okādaucityāt sātmyamityokasātmyamityucyate’ iti ca vyākhyānayati ↩