6. tasyāśitīyo'dhyāyaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātastasyāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
mātrāśitīye mātrāvadāhārasya balādihetutvaṃ pratipāditaṃ, tacca ṛtusātmyamapekṣya kṛtasyāhārasya bhavati; tena, ṛtupravibhāgapūrvakamṛtusātmyābhidhāyakaṃ tasyāśitīyaṃ brūte||1-2||
tasyāśitādyādāhārādbalaṃ varṇaśca vardhate| yasyartusātmyaṃ viditaṃ ceṣṭāhāravyapāśrayam||3||
aśitādyāditi aśitapītalīḍhajagdhāt| balaṃ varṇaśceti cakāreṇa pūrvādhyāyoktasukhāyuṣī api gṛhyete; yadi vā balavarṇābhyāmeva nāntarīyakaṃ kṛtsnaṃ dhātusāmyakāryaṃ sukhādi gṛhyate| viditamityanena samyakjñānapūrvakamṛtusātmyānuṣṭhānaṃ darśayati| ceṣṭāgrahaṇena vyavāyavyāyāmābhyaṅgādīnāṃ grahaṇam| ceṣṭāhāravyapāśrayaṃ ceṣṭāhāragocaram||3||
iha khalu saṃvatsaraṃ ṣaḍaṅgamṛtuvibhāgena vidyāt| tatrādityasyodagayanamādānaṃ ca trīnṛtūñchiśirādīn grīṣmāntān vyavasyet, varṣādīn punarhemantāntān dakṣiṇāyanaṃ visargaṃ ca||4||
ṛtujñānamantarā ṛtusātmyajñānaṃ na sambhavatītyṛtūnāmupayuktasvarūpajñānārthamāha- ihetyādi| ṛtupratipādanaprastāve saṃvatsaraṃ vidyāditi saṃvatsarapratipādanamṛtūnāmeva militānāṃ saṃvatsaratvapratipādanārtham| melakaśca buddhyā vyavahriyate 1, na tu paramārthataḥ ṛtūnāṃ melako'sti| ṛtūnāṃ saṃvatsarātmakatvaṃ punaḥ punasta evartavaḥ parāvartanta iti jñānārthamavaśyaṃ pratipādanīyam| iheti iha prakaraṇe, ṣaḍaṅgaṃ vidyāt; anyatra tu rogabhiṣagjitīyādau tattatkāryavaśādanyathā'pi| uktaṃ ca- “śītoṣṇavarṣalakṣaṇaḥ kāla” ityādi| ṣaḍaṅgamiti samāhāre dviguḥ, ṛtuvyatirekeṇa saṃvatsarasyāvidyamānatvāt; yadi vā samudāyibhyo'nyaḥ samudāya ityāśritya bahuvrīhiḥ kāryaḥ| tatreti ṛtuvibhāgakathane| udag uttarāṃ diśaṃ prati, ayanaṃ gamanamudagayanam| ādadāti kṣapayati pṛthivyāḥ saumyāṃśaṃ 2 prāṇināṃ ca balamityādānam| trīn śiśirādīnityanenaiva labdhe'pi grīṣmāntatve grīṣmāntāniti śiśirasyādiriti vigrahasya tathā''diśabdasya prakāravācitāyāḥ pratiṣedhārtham| evaṃ hemantāntāniti ca vyākhyeyam| dakṣiṇāṃ diśaṃ prati ayanaṃ dakṣiṇāyanam| visṛjati janayati āpyamaṃśaṃ prāṇināṃ ca balamiti visargaḥ| sañjñāpraṇayanaṃ ca vyavahārārthaṃ, niruktipratīyamānārthapratipādanārthaṃ ca||4||
visarge punarvāyavo nātirūkṣāḥ pravānti, itare punarādāne; somaścāvyāhatabalaḥ śiśirābhirbhābhirāpūrayañjagadāpyāyayati śaśvat, ato visargaḥ saumyaḥ| ādānaṃ punarāgneyaṃ; tāvetāvarkavāyū somaśca kālasvabhāvamārgaparigṛhītāḥ kālarturasadoṣadehabalanirvṛttipratyayabhūtāḥ samupadiśyante||5||
visargadharmaṃ nirdiśati- visarge punarityādi| yadyapi cādānamādau paṭhitaṃ, tathā'pi pratilomatantrayuktyā''dau visargaguṇakathanaṃ; yadi vā prathamamādānasyottarāyaṇarūpasya praśastatvādagre'bhidhānam, iha tu visargasya balajanakatvenābhipretatvādagre'bhidhānam| nātirūkṣā iti saumyavisargakālasambandhena mandīkṛtaraukṣyāḥ pravāntīti| itare punarādāna iti apraśāntātirūkṣāśca, āgneyādānasambandhāhitarūkṣatvāt 3| somaścetyādi prakṛtena visargeṇa sambadhyate| avyāhatabala iti kālamārgameghavātādibhistadā sūryasya somaparipanthino hatabalatvāt| śiśirābhiḥ śītābhiḥ| śaśvaditi chedaḥ| saumyaḥ somaguṇapradhānaḥ| āgneyam agniguṇapradhānam, apratihatabalatvenetyarthaḥ| nanvetāvataivādityacandravātānāṃ balavattvamabalavattvaṃ ca kathaṃ bhavatītyāha- tāvetāvityādi| kālo devatārūpaḥ, sa ca nityarūpo'pi prāṇināmadṛṣṭena nānārūpeṇa gṛhītaḥ san kadācit sūryabalavāyubalasomabalādīn karoti; svabhāvaḥ sūryasya saumyāṃśakṣayakartṛtvādirvāyorvirūkṣaṇādiḥ somasyāpyāyanādiḥ; mārgo dakṣiṇa uttaraśca, tatra dakṣiṇaḥ karkaṭādayo dhanurantāḥ, makarādiruttaraḥ| ete ca kālasvabhāvamārgaparigrahā yathāsambhavaṃ boddhavyāḥ; na hi some mārgaparigrahaḥ ka(ki)ñcidviśeṣamāvahati, vāyośca mārgaparigraha eva nāsti| parigṛhītāḥ sambaddhāḥ| kālartvādīnāṃ nirvṛttipratyayabhūtā niṣpattikāraṇabhūtāḥ, upadiśyante ‘ācāryaiḥ’ iti śeṣaḥ; kālaḥ saṃvatsaro'yanadvayaṃ ca, ṛtavaḥ śiśirādayaḥ, dehasya balaṃ dehabalam| anye tu bruvate- saṃvatsarasyāyanadvayasya ca ṛtumelakarūpatvādṛtugrahaṇenaiva grahaṇaṃ labdhaṃ, tena kālagrahaṇamṛtuviśeṣaṇaṃ, tena kālarūpaḥ ṛturiti strīṇāmevārtavadarśanaṃ yadṛtustadvyāvartyate| pratyayabhūtā ityatra bhūtaśabda upamāne| kecidvyākhyānayanti- ‘arkavāyū’ ityekatayā paṭhitvā ‘somaśca’ iti yat pṛthak paṭhati, tenārkavāyvormilitayorādānaṃ prati kāraṇatvaṃ, visargaṃ prati pṛthageva somasya kāraṇatvamiti darśayati| evaṃ balaharaṇabalakaraṇādiṣvapi boddhavyam||5||
tatra ravirbhābhirādadāno jagataḥ snehaṃ vāyavastīvrarūkṣāścopaśoṣayantaḥ śiśiravasantagrīṣmeṣu yathākramaṃ raukṣyamutpādayanto rūkṣān rasāṃstiktakaṣāyakaṭukāṃścābhivardhayanto nṛṇāṃ daurbalyamāvahanti||6||
tatretyādi| ādadāna ucchoṣayan| jagataḥ sthāvarajaṅgamasya| snehaṃ sāraṃ saumyabhāgamityarthaḥ| na kevalaṃ raviḥ, vāyavaśca śoṣayantaḥ snehamiti sambandhaḥ| tīvrāśca rūkṣāśca tīvrarūkṣāḥ; yadi vā tīvraṃ raukṣyaṃ yeṣāṃ te tīvrarūkṣāḥ; etaccādāne tīvreṇa raviṇā sambandhādvāyorbhavati yogavāhitvādvāyoḥ| uktaṃ hi- “yogavāhī(haḥ) paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt” (ci.a.3) ityādi| yathākramamiti śiśire raukṣyamalpaṃ tiktaṃ rasamalpaṃ ca daurbalyaṃ, tathā vasante madhyaṃ raukṣyaṃ kaṣāyaṃ rasaṃ madhyaṃ daurbalyaṃ, tathā grīṣme prakṛṣṭaṃ raukṣyaṃ kaṭukaṃ rasaṃ mahacca daurbalyaṃ darśayati| yadyapi ca kaṣāyo raso rūkṣatamaḥ kaṭukaśca rūkṣataraḥ, yaduktaṃ- “raukṣyāt kaṣāyo rūkṣāṇāṃ pravaro madhyamaḥ kaṭuḥ” (sū.a.26) ityādi; raukṣyaprakarṣaśca grīṣme, madhyabalaṃ ca raukṣyaṃ vasante, tathā'pi vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukasya vāyvagniguṇabahule grīṣmakāla evotpattiḥ, pavanapṛthivyutkarṣavati tu vasante pavanapṛthivyutkarṣajanyasya kaṣāyasyotpattiḥ| yaduktaṃ- “vāyvagniguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, pavanapṛthivyatirekāt kaṣāyaḥ” (sū.a.26) iti| pṛthivyādyutkarṣaśca kālaviśeṣaprabhāvakṛtaḥ kāryadarśanādunneyaḥ| abhivardhayanta iti vacanādyathāsvakāle tiktādīnāmabhivṛddhiḥ sūcyate, tena na tadaikarasatvam| atra ca kramavadraukṣyotpattitiktādyutpattī api daurbalyotpattau kāraṇaṃ, yato raukṣyamutpādayanta iti tiktakaṣāyakaṭukānabhivardhayanta iti ca hetugarbhaviśeṣaṇadvayaṃ kṛtvā daurbalyamāvahantītyuktam||6||
varṣāśaraddhemanteṣu tu dakṣiṇābhimukhe'rke kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe, śaśini cāvyāhatabale, māhendrasalilapraśāntasantāpe jagati, arūkṣā rasāḥ pravardhante'mlalavaṇamadhurā yathākramaṃ tatra balamupacīyate nṛṇāmiti||7||
varṣetyādi| tuśabdaḥ pūrvapakṣavyāvṛttau| dakṣiṇābhimukhe dakṣiṇāśāṃ gantumudyata evārke, tena viṣuvadudayopalakṣitamadhyadeśāduttareṇa 4 vartamāno'pi raviryadaiva dakṣiṇāśāṃ gantumudyato bhavati tadaiva kṣīyamāṇabalo bhavati, uttarāśāgamanaprakarṣāhitabalaprakarṣatayā tu stokastokakramāpacīyamānabalo'pi tathā durbalo na lakṣyate| evamuttarāyaṇe'pi vyākhyeyam| kālaḥ pūrvaṃ vyākhyātaḥ, mārga iha dakṣiṇābhimukhaḥ, meghasya vāto meghavātaḥ, varṣaṇaṃ varṣaḥ, etairabhihatapratāpe'rka iti sambandhaḥ| vātastviha meghasambandhāhitaśaityo'rkatāpaparipanthī bhavati, śaśino'vyāhatabalatvaṃ sūryasya paripanthino'bhihatapratāpatvādanuguṇameghavātavarṣaṇayogācca| jagati sthāvarajaṅgame| atra ca “pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ”, “salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ” (sū.a.26) ityuktaṃ, tat kathaṃ saumye visarge tayoścāgneyayorutpāda iti na vācyam, yato balaprakarṣavato'rkasya kṣīyamāṇabalasyāpi viṣuvaparyantaṃ balavattvamastyeveti vyutpāditameva||7||
bhavati cātra- ādāvante ca daurbalyaṃ visargādānayornṛṇām| madhye madhyabalaṃ, tvante śreṣṭhamagre ca nirdiśet||8||
samprati śiśirādau balahrāsaḥ pratipādito varṣādau ca balotkarṣaḥ; tatra śiśire durbalā varṣāsu balavantaḥ prāṇino bhavantītyādidurgrahaṃ niṣeddhumāha- ādāvante cetyādi| visargasyādau varṣāsu, ādānasyānte grīṣme, daurbalyaṃ prakarṣaṃ prāptaṃ nirdiśediti sambandhaḥ; tathā madhye visargasya śaradi, ādānasya madhye vasante, madhyaṃ nātikṣīṇaṃ nātivṛddhaṃ balaṃ vinirdiśediti yojyaṃ; tathā'nte visargasya hemante, agre ca prathame ādānasya śiśire, śreṣṭhaṃ balaṃ vinirdiśediti yojanā| evaṃ manyate- visargaprakarṣāhitabalaprakarṣaḥ puruṣa ādānasyādau śiśire stokakṣīyamāṇabalo'pi balavān bhavati, yathā- pauṣamāsāntāhitavṛddhiprakarṣā niśā māghaphālgunayoḥ kṣīyamāṇā'pi divasānmahatyeva bhavati| anena nyāyena varṣāsu daurbalyaṃ, vasantaśaradośca madhyamaṃ balaṃ boddhavyam| evaṃ kālarturasadehabalakāraṇatvamarkādīnāṃ vyavasthāpitaṃ, doṣakāraṇatvaṃ tvagre ṛtuvidhānanirdeśe'bhidhāsyate||8||
śīte śītānilasparśasaṃruddho balināṃ balī| paktā bhavati hemante mātrādravyagurukṣamaḥ||9|| sa yadā nendhanaṃ yuktaṃ labhate dehajaṃ tadā| rasaṃ hinastyato vāyuḥ śītaḥ śīte prakupyati||10|| tasmāttuṣārasamaye snigdhāmlalavaṇān 5 rasān| audakānūpamāṃsānāṃ medyānāmupayojayet||11|| bileśayānāṃ māṃsāni prasahānāṃ bhṛtāni ca| bhakṣayenmadirāṃ śīdhuṃ madhu cānupibennaraḥ||12|| gorasānikṣuvikṛtīrvasāṃ tailaṃ navaudanam| hemante'bhyasyatastoyamuṣṇaṃ cāyurna hīyate||13|| abhyaṅgotsādanaṃ mūrdhni tailaṃ jentākamātapam| bhajedbhūmigṛhaṃ coṣṇamuṣṇaṃ garbhagṛhaṃ tathā||14|| śīteṣu saṃvṛtaṃ 6 sevyaṃ yānaṃ śayanamāsanam| prāvārājinakauṣeyapraveṇīkuthakāstṛtam||15|| gurūṣṇavāsā digdhāṅgo guruṇā'guruṇā sadā| śayane pramadāṃ pīnāṃ viśālopacitastanīm||16|| āliṅgyāgurudigdhāṅgīṃ supyāt samadamanmathaḥ| prakāmaṃ ca niṣeveta maithunaṃ śiśirāgame||17|| varjayedannapānāni vātalāni laghūni ca| pravātaṃ pramitāhāramudamanthaṃ himāgame||18||
vardhamānabalaprakarṣavattayā hemantasyābhipretatvāttatsātmyamevāgre prāha- śīta ityādinā| śīte śītaguṇayukte hemante, yadyapi cānukte śīta iti viśeṣaṇe hemantaḥ śīta eva labhyate, tathā'pi na pūrvaṃ kvaciddhemante śītatvaṃ pratipāditamiti pratipādyate; yadi vā yadaiva hemante śītaṃ mahadbhavati tadaiva viśeṣeṇa vahnirbalī bhavati, nopakramamātreṇāpi, ṛtuvyāpattau śītāyoga iti ca śīta iti padena labhyate| himasambandhādviśeṣeṇa śīto'nilaḥ śītānilaḥ; viśeṣeṇa śītatvaṃ vāyoryogavāhitvācchītakālasambandhādeva labdhaṃ punarabhidhīyate'gnisaṃrodhahetutvāt 7| vāyurhi himasambandhādeva bahirnirgacchaccharīroṣmaṇo rodhaṃ kṛtvā kumbhakārapavanāhitapaṅkalepa ivāntarasya vahnervṛddhimāvahati| etena yaducyate- asamānācchītavātāt kathamagnivṛddhirityetadapāstam| nahyatra śīto vāto'gnitvena pariṇamate, kiṃ tarhi nirgacchattejaḥpratīpībhūtaḥ| śītānilasya sparśaḥ śarīrasambandha ityarthaḥ| balināṃ prāṇināṃ hemantasvabhāvādbalī bhavati; anena prāṇibalavattvamagnibalavattve 8 heturiti darśayati| uktaṃ ca hastivaidyake bālagajānāṃ nīrogatvapratipādane; yathā- “avyāhatādabhiprāyāt prītiḥ, prīterbalaṃ, balāt| agniragneśca dhātūnāṃ balaṃ 9, nāśastato rujām” iti| mātrayā yad guru atimātramityarthaḥ, dravyataśca dravyasvabhāvataśca yad guru navadhānyādi, tatkṣamaḥ| evambhūto balī vahniryadā yuktaṃ gurubhūtaṃ cānnaṃ na labhate, tadā dehajaṃ rasaṃ hinasti kṣayaṃ nayati; dehārthaṃ dehajātaṃ vā dehajaṃ dhāturūpaṃ rasamityarthaḥ| ata indhanābhāve sati rasadhātukṣayādvāyuḥ prakupyati hemante| hetvantaramāha vātakope- śītaḥ śīta iti; yasmādayaṃ śītaguṇo vāyuḥ, tasmācchītakāle hemantalakṣaṇe samānaṃ kāraṇamāsādya kupyatītyarthaḥ| atra vṛddho vāyurmedasvino yathā'gnivṛddhiṃ karoti, na tu vaiṣamyamanativṛddhatvāt, tathā'gnivṛddhimeva karoti| yaduktaṃ- “medasā''vṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ| caran sandhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi” (sū.a.21) ityādinā'ṣṭauninditīye| tasmāditi dehajarasakṣayabhayāt| prakaraṇalabdhe'pi tuṣārasamaya iti yat punaḥ karoti, tadviśeṣeṇa tuṣārapāte viśeṣeṇa snigdhādīnāṃ bhojanārtham| medyānāṃ medurāṇām| audakānūpamāṃsādayaśca hemantakālakaphacayasaṃvardhakā api mahātyayavātavikārapratipakṣatvena vyavāyādikaphacayapratipakṣayuktatvāccābhipretāḥ 10| audakāḥ kūrmādayo'nnapāne vakṣyamāṇāḥ, anūpāḥ sṛmarakhaḍgādayaḥ, bileśayā godhāprabhṛtayaḥ, prasahā gokharādayaḥ| bhṛtaṃ bhaṭṭitramiti prasiddham| hemante'bhyasyata iti punarhemantagrahaṇaṃ hemantaṃ vyāpyaivoṣṇodakasevopadarśanārtham| jentākaḥ svedaviśeṣo vakṣyamāṇaḥ| garbhagṛhaṃ gṛhakoṣṭhakam| hemanta ityanenārthalabdhe'pi śīte śīteṣviti padaṃ varṣākālādāvapi śītaprāptau saṃvṛtayānādisevopadarśanārtham| prāvāro guruprāvaraṇaṃ kambalādi, ajinaṃ vyāghrādicarma, kauṣeyaṃ koṣakārakīṭatantumayaṃ, praveṇī goṇīti prasiddhā, kuthakaścitrakambalaḥ| guruṇā'guruṇeti agurughanapralepenetyarthaḥ| viśālāvāyāmena, upacitau pariṇāhena| maithunasevopadeśaśceha prāṇināṃ balavattvena śītapratīkārakatvena cīyamānakaphaviruddhatvena ca; suśrute'pi hemante maithunasevoktā; yaduktaṃ- “tatrāpanītahārāśca priyā nāryaḥ svalaṅkṛtāḥ| ramayeyuryathākāmaṃ balādapi madotkaṭāḥ” iti||9-18||
hemantaśiśirau tulyau śiśire'lpaṃ viśeṣaṇam| raukṣyamādānajaṃ śītaṃ meghamārutavarṣajam||19|| tasmāddhaimantikaḥ sarvaḥ śiśire vidhiriṣyate| nivātamuṣṇaṃ tvadhikaṃ śiśire gṛhamāśrayet||20|| kaṭutiktakaṣāyāṇi vātalāni laghūni ca| varjayedannapānāni śiśire śītalāni ca||21||
śiśiravidhimāha- hemantetyādi| viśeṣaṇaṃ viśeṣaḥ; śiśirasyādānārambhatvena raukṣyaṃ, tathā meghamārutavarṣāḥ śiśire'dhikā bhavanti tajjaṃ ca śītamadhikaṃ hemantādastītyarthaḥ| tasmāditi hemantatulyatvādviśiṣṭaraukṣyaśītayuktatvācca haimantiko vidhiḥ| nivātamuṣṇaṃ tviti tuśabdaḥ pakṣāntaraparigrahārthaḥ; hemantoktanivātoṣṇagṛhācchiśire rūkṣātiśīte'dhikamuṣṇaṃ gṛhamāśrayedityabhiprāyaḥ| kecidatrāsevyapratipādakaṃ granthaṃ paṭhanti, sa tvanārṣaḥ||19-21||
vasante 11 nicitaḥ śleṣmā dinakṛdbhābhirīritaḥ| kāyāgniṃ bādhate rogāṃstataḥ prakurute bahūn||22|| tasmādvasante karmāṇi vamanādīni kārayet| gurvamlasnigdhamadhuraṃ divāsvapnaṃ ca varjayet||23|| vyāyāmodvartanaṃ dhūmaṃ kavalagrahamañjanam| sukhāmbunā śaucavidhiṃ śīlayet kusumāgame||24|| candanāgurudigdhāṅgo yavagodhūmabhojanaḥ| śārabhaṃ śāśamaiṇeyaṃ māṃsaṃ lāvakapiñjalam||25|| bhakṣayennirgadaṃ sīdhuṃ pibenmādhvīkameva vā| vasante'nubhavet strīṇāṃ kānanānāṃ ca yauvanam||26||
vasanta ityādinā vasantavidhimāha| nicitaḥ sañcito vasantapūrvakāle, īrito vilāyito vasante| kāyāgnimiti kāyanirvartakamagniṃ jāṭharaṃ, na tu dhātvagniviśeṣamātram| tata ityatra cakāro luptanirdiṣṭo boddhavyaḥ, tena tato'gnivadhāccetyarthaḥ; yadi vā tato'gnivadhānantaram| vamanādīni vamanapradhānāni; tena, ādānamadhyatvena yadi vātapittaprakopastathāvidho bhavati tadā virecanāsthāpanānuvāsanānāmapi pravṛttirbhavati, śirovirecanaṃ tu kaphajayārthaṃ kartavyameva| vasantaśabdena vamanaṃ prati caitra eva boddhavyaḥ; yena, doṣacayādyarthaṃ pañcakarmapravṛttyarthaṃ cābhidhātavyaprāvṛḍādyṛtukrameṇa phālgunacaitrau vasanto bhavati, na vaiśākhaḥ| anenaivābhiprāyeṇa pūrvaśloke'pi sāmānyena nicita iti kṛtaṃ, na tu hemante nicita iti; hemanta ityukte hi rasotpattikramābhihitamārgaśīrṣapauṣātmake hemante prakṛtatvāddoṣacayo budhyate, sa ca nābhipretaḥ; uktastu doṣacayādikramoktapauṣamāghātmake hemante śleṣmacayaḥ| sukhāmbunā sukhoṣṇāmbunā| lāvakapiñjalaṃ māṃsamiti sambandhaḥ| bhakṣayediti cchedaḥ| anubhavediti bhāṣayā śleṣmakṣayārthaṃ stokaṃ maithunamanujānāti||22-26||
mayūkhairjagataḥ snehaṃ grīṣme pepīyate raviḥ| svādu śītaṃ dravaṃ snigdhamannapānaṃ tadā hitam||27|| śītaṃ saśarkaraṃ manthaṃ jāṅgalānmṛgapakṣiṇaḥ| ghṛtaṃ payaḥ saśālyannaṃ bhajan grīṣme na sīdati||28|| madyamalpaṃ na vā peyamathavā subahūdakam| lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vyāyāmaṃ ca vivarjayet 12||29|| divā śītagṛhe nidrāṃ niśi candrāṃśuśītale| bhajeccandanadigdhāṅgaḥ pravāte harmyamastake||30|| vyajanaiḥ pāṇisaṃsparśaiścandanodakaśītalaiḥ| sevyamāno bhajedāsyāṃ muktāmaṇivibhūṣitaḥ||31|| kānanāni ca śītāni jalāni kusumāni ca| grīṣmakāle niṣeveta maithunādvirato naraḥ||32||
mayūkhairityādinā graiṣmavidhimāha| mayūkhaiḥ tejobhiḥ| snehaḥ sāra ityarthaḥ| pepīyate atyarthaṃ pibati| manthaḥ- “saktavaḥ sarpiṣā yuktāḥ śītavāripariplutāḥ| nātyacchā nātisāndrāśca mantha ityabhidhīyate”| madyamalpamiti ekāntamadyasātmyena; naveti madyasya svabhāvapākābhyāmamlasya grīṣmaviruddhatvena; subahūdakamiti madyasātmyasyaiva, madyasyoṣṇāmlatvādyapavādārthaṃ bahutaraṃ pānīyaṃ prakṣipya pātavyamiti darśayati; tenaitat phalati- yanmadyaṃ grīṣme na pātavyameva tāvat; madyasātmyānāṃ sātmyamadyatyāge sātmyatyāgajā rogā bhavanti, tena tasyālpaṃ vā subahūdakaṃ vā deyamityarthaḥ| muktaiva maṇirmuktāmaṇiḥ| grīṣmakāle caṇḍātape madhyāhna ityarthaḥ| maithunoparatistu divāniśaṃ boddhavyā||27-32||
ādānadurbale dehe paktā bhavati durbalaḥ| sa varṣāsvanilādīnāṃ dūṣaṇairbādhyate punaḥ||33|| bhūbāṣpānmeghanisyandāt pākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale kṣīṇe kupyanti pavanādayaḥ||34|| tasmāt sādhāraṇaḥ sarvo vidhirvarṣāsu śasyate| udamanthaṃ divāsvapnamavaśyāyaṃ nadījalam||35|| vyāyāmamātapaṃ caiva vyavāyaṃ cātra varjayet| pānabhojanasaṃskārān prāyaḥ kṣaudrānvitān bhajet||36|| vyaktāmlalavaṇasnehaṃ vātavarṣākule'hani| viśeṣaśīte bhoktavyaṃ varṣāsvanilaśāntaye||37|| agnisaṃrakṣaṇavatā yavagodhūmaśālayaḥ| purāṇā jāṅgalairmāṃsairbhojyā yūṣaiśca saṃskṛtaiḥ||38|| pibet kṣaudrānvitaṃ cālpaṃ mādhvīkāriṣṭamambu vā| māhendraṃ taptaśītaṃ vā kaupaṃ sārasameva vā||39|| pragharṣodvartanasnānagandhamālyaparo bhavet| laghuśuddhāmbaraḥ sthānaṃ bhajedakledi vārṣikam||40||
varṣāvidhimāha- ādānetyādi| dehasya durbalatve paktā'pi durbalo bhavati, dehabalānuvidhāyitvādvahneḥ| etacca balināṃ balī bhavatītyatra vyutpāditam| sa durbalo vahniḥ| anilādīnāmiti anilapradhānānām| varṣāsu vātādayaḥ kutaḥ kupyantītyāha- bhūbāṣpādityādi| bhūbāṣpaḥ prabhāvādeva tridoṣakopakaḥ| meghanisyando vātaśleṣmakārakaḥ| amlapākatā jalasya varṣāsvabhāvakṛtā pittaśleṣmakarī| agnibale kṣīṇa 13 ityanenādānāhitamagnimāndyamapi doṣaprakopakamiti darśayati| agnimāndyaṃ cāpākavidāhābhyāṃ kaphapittakāri, dhātupoṣakarasānutpādācca dhātukṣayeṇa vātakāri| etena varṣāsu vahnimāndyena vātādikopaḥ, vātādikopena ca vahnimāndyamiti darśitam| yaduktaṃ vāgbhaṭe- “bhūbāṣpeṇāmlapākena malinena ca vāriṇā| vahninaiva ca mandena teṣvityanyo'nyadūṣiṣu|| sādhāraṇo vidhiḥ kāryastridoṣaghno'gnidīpanaḥ” (vā.sū.a.3) iti| udakapradhāno mantha udamanthaḥ| pānam udakādi, bhojanaṃ raktaśālyādi, tayoḥ saṃskārāḥ saṃskāravantyannapānānītyarthaḥ| kṣaudraṃ ca yadyapi vātaprakopi, tathā'pi vārṣikakledaśamanārthaṃ svalpamātrayā kṣaudrānvitapadena vihitam| viśeṣaśīta iti hetugarbhaviśeṣaṇaṃ; tenātyarthaśīte divase yasmānmahātyayasya vātasya kopo bhavati tatastajjayārthaṃ varṣākālaprabhāvakriyamāṇapittacayānuguṇayorapyamlalavaṇayorupayogaḥ kartavya iti darśitaṃ bhavati||33-40||
varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāmācitaṃ pittaṃ prāyaḥ śaradi kupyati||41|| tatrānnapānaṃ madhuraṃ laghu śītaṃ satiktakam| pittapraśamanaṃ sevyaṃ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ||42|| lāvān kapiñjalāneṇānurabhrāñcharabhān śaśān| śālīn sayavagodhūmān sevyānāhurghanātyaye||43|| tiktasya sarpiṣaḥ pānaṃ vireko raktamokṣaṇam| dhārādharātyaye kāryamātapasya ca varjanam||44|| vasāṃ tailamavaśyāyamaudakānūpamāmiṣam| kṣāraṃ dadhi divāsvapnaṃ prāgvātaṃ cātra varjayet||45|| divā sūryāṃśusantaptaṃ niśi candrāṃśuśītalam| kālena pakvaṃ nirdoṣamagastyenāviṣīkṛtam||46|| haṃsodakamiti khyātaṃ śāradaṃ vimalaṃ śuci| snānapānāvagāheṣu hitamambu yathā'mṛtam 14||47|| śāradāni ca mālyāni vāsāṃsi vimalāni ca| śaratkāle praśasyante pradoṣe cenduraśmayaḥ||48||
śaradvidhimāha- varṣetyādi| ucitam abhyastam, ‘uca samavāye’ ityasmāddhātoḥ; śītamucitānyaṅgāni yeṣāṃ, teṣām| sahasaiveti padenākrameṇa śaradi tīvrātapasambandhādanabhyastāt pittaprakopo nyāyya iti darśayati| ācitamiti varṣāsu| prāya ityanena varṣāsu pittacayapratikūlaṃ vidhiṃ prayatnenācarato na bhavatyapi pittacayaḥ, śaradi tu prakopo na bhavatīti darśayati; etacca sāmānyanyāyena śleṣmaṇo vātasya ca cayaprakopayorboddhavyaṃ; yadi vā, prāyaḥ pittaṃ prakupyati śleṣmā cānubalatvenetyarthaḥ| yaduktaṃ- “tasya cānubalaḥ kaphaḥ” (ci.a.3) iti| laghviti agnisandhukṣaṇārtham| atra vahneḥ samānenāpi pittena dravāṃśasambandhenāgnimāndyaṃ kriyate| yaduktaṃ grahaṇyadhyāye- “āplāvayaddhantyanalaṃ jalaṃ taptamivānalam” (ci.a.15)| utsargasiddha eva bhojanasya mātrāvattve mātrayeti vacanaṃ mātrātikrameṇeha viśeṣato bhūridoṣatvadarśanārtham| suprakāṅkṣitaiḥ sububhukṣitaiḥ| urabhro meṣaḥ| ghanātyaya iti punarvacanaṃ śaratpraveśa evaitaduktavidhikaraṇaṃ granthādhikyāt sūcayatīti vyākhyānayanti; vayaṃ tu paśyāmaḥ- paryāyaśabdānāṃ punaḥ punaḥ karaṇe yatra tātparyaṃ śāstre pratīyate tatra tadeva vācyaṃ, yatra tu tātparyāntaraṃ na pratīyate tatra vākyabhedenaiva punarabhidhānamiti| dhārādharāṇāṃ meghānāmatyayo'darśanam| tena, pravyaktāyāṃ śaradi tiktasarpiḥpānaṃ virekādi ca kāryam| kramaścātrācāryasyābhipretaḥ, tena prathamaṃ tiktasarpiṣpānaṃ, tena pittāpraśāntau virekaḥ, tenāpyaśāntau śoṇitaduṣṭau ca satyāṃ raktamokṣaṇaṃ; raktaṃ cātra kālasvabhāvāddūṣyatyeva prāyaḥ; yadāha- “śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ sampradūṣyati” (sū.a.24) iti| divetyādi|- sūryāṃśutāpādeva diveti labdhe diveti sakaladinavyāptyartham| sūryataptamiti vaktavyeṃ'śugrahaṇaṃ meghāvaraṇarahitāṃśusūryagrahaṇārtham 15| santaptamityatra saṃśabdaḥ paritastāpopadarśanārthaḥ| evaṃ niśītyādi ca vyākhyeyam| candrāṃśugrahaṇena ca niśi saumyāṃśasambandhaṃ 16 lakṣayati| kāleneti śaratkālasvabhāvena| pakvamiti varṣāsvabhinavabhūmisambandhajanitapaicchilyavyamlatvādidoṣarahitam| yataḥ pakvaṃ tato nirdoṣaṃ doṣājanakamityarthaḥ| agastyenāviṣīkṛtamityagastyodayena prabhāvādvarṣāsu meghasambaddhoragalūtādisambandhātsaviṣamaviṣaṃ bhavatīti vācyam| haṃsodakamiti evambhūtodakasya sañjñā; haṃsaśabdena sūryācandramasāvabhidhīyete, tābhyāṃ śodhitamudakaṃ haṃsodakaṃ; yadi vā haṃsasevāyogyaṃ haṃsodakaṃ, haṃsāḥ kila viśuddhamevodakaṃ bhajante| avagāhaḥ ciraṃ jalāvasthānam| śāradānīti mālyaviśeṣaṇamanārtavakusumaniṣedhārtham| pradoṣa iti niśāpraveśa eva paraṃ candraraśmisevā; nopari, śiśirabhayāt| atra pūrvartusātmyaparityāgo bhaviṣyadṛtusātmyābhyāsaśca pūrvartvantasaptāhāgāmyṛtvādisaptāhayoḥ kartavyaḥ| yaduktaṃ vāgbhaṭe- “ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti smṛtaḥ| tatra pūrvo vidhistyājyaḥ sevanīyaḥ paraḥ kramāt” (vā.sū.a.3) iti||41-48||
ityuktamṛtusātmyaṃ yacceṣṭāhāravyapāśrayam| upaśete yadaucityādokaḥsātmyaṃ 17 taducyate||49||
upasaṃharati- ityuktamityādi| ṛtusātmyaprasaṅgenābhyāsasātmyaṃ darśayati- upaśete ityādi| upaśete sukhayati, apathyamapi sadvikāraṃ na janayati| kuta ityāha- aucityāt abhyāsādityarthaḥ; apathyamapi hi nirantarābhyāsādviṣamivāśīviṣasya nopaghātakaṃ bhavatīti bhāvaḥ||49||
deśānāmāmayānāṃ ca viparītaguṇaṃ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāśceṣṭitaṃ cādyameva ca||50||
deśasātmyaṃ rogasātmyaṃ ca darśayati- deśānāmityādi| deśānāmanūpādīnāṃ, guṇaiḥ snehagauravādibhiḥ saha viparītaguṇaṃ snehagauravaviparītaguṇaraukṣyalāghavayuktaṃ jāṅgalamāṃsamadhvādi; adanīyamādyaṃ, ceṣṭitaṃ ca vyāyāmādi, deśasātmyamicchantyāyurvedavida ityarthaḥ| evamāmayānāṃ ca viparītaguṇamityādi vyākhyeyam| guṇaśabdaśceha dharmamātravacanaḥ, yathocyate- dravyaguṇo dravyadharma ityarthaḥ| tena viparītaprabhāvādīnāmapi grahaṇaṃ bhavati| āmayaśabdena cāmayaheturapi gṛhītavyaḥ| tata āmayaviparītānām, āmayahetuviparītānāṃ, tathā prabhāvavaiparītyāttadviparītārthakāriṇāṃ ca grahaṇaṃ bhavati| tadudāharaṇāni yathāvasaraṃ nidāne kariṣyāmaḥ| ādyagrahaṇenauṣadhāhārayorgrahaṇaṃ, ceṣṭitagrahaṇena svapnābhyaṅgādīnāṃ grahaṇaṃ vyākhyeyam||50||
tatra ślokaḥ- ṛtāvṛtau nṛbhiḥ sevyamasevyaṃ yacca kiñcana| tasyāśitīye nirdiṣṭaṃ hetumat sātmyameva ca||51||
uktamadhyāyārthamupasaṃharati- ṛtāvityādi| atra hemante asevyaṃ kaṇṭharaveṇa yadyapi na pratipāditaṃ tathā'pi ‘sa yadā nendhanaṃ yuktaṃ labhate’ ityabhidhānādalpabhojanaparihāra ukta eva bhavati; tena, ṛtāvṛtāviti vīpsā kṛtā'rthavatī bhavati; yadi vā chatriṇo gacchantīti nyāyādvīpsoktā| hemantaparihāravidhivacca śiśiraparihāravidhirvyākhyeyaḥ| hetumaditi upapattimat, aucityādihetunirdeśopapannamityarthaḥ||51||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne tasyāśitīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne svasthacatuṣke tasyāśitīyo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘kriyate’ iti pā.
  2. 2 ‘saumyaṃ rasaṃ’ iti pā.
  3. 3 ‘…sambandhavardhitarūkṣatvāt’ iti pā.
  4. 4 ‘viṣuvadubhayopalakṣitamadhyadeśāntareṇa’ iti pā.
  5. 5 ‘svādvamlalavaṇān’ iti pā.
  6. 6 ‘śīte susaṃvṛtaṃ’ iti pā.
  7. 7 ‘agnisambodhahetutvāt’ iti pā.
  8. 8 ‘prāṇibalatvamagnibalatve’ iti pā.
  9. 9 ‘sāmyaṃ’ iti pā.
  10. 10 ‘…pratipakṣayuktidvārā’ iti pā.
  11. 11 ‘hemante’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ
  12. 12 ‘cātra varjayet’ iti pā.
  13. 13 ‘hīne’ iti pā.
  14. 14 ‘śasyate tadyathā'mṛtam’ iti pā.
  15. 15 ‘meghāparāhatāṃśusūryagrahaṇārtham’ iti pā.
  16. 16 ‘saumyāṃśusambandhaṃ’ iti pā.
  17. 17 ‘gaṅgādharastu ‘okasātmyaṃ’ iti paṭhati, ‘okādaucityāt sātmyamityokasātmyamityucyate’ iti ca vyākhyānayati