7. navegāndhāraṇīyo'dhyāyaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāto navegāndhāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāyābhyāṃ svasthahita āhāraḥ prādhānyenoktaḥ, tasya cāhārasya svasthahitatvamāhārapākajamūtrapurīṣāṇāmavidhāritavegānāṃ bahirgamane sati bhavatīti mūtrādivegāvidhāraṇopadeśakaṃ na vegāndhāraṇīyamāha| ihāpi navegadhāraṇaśabdasyābhāvānmātrāśitīyavat paryāyaśabdena sañjñā boddhavyā||1-2||
na vegān dhārayeddhīmāñjātān mūtrapurīṣayoḥ| na retaso na vātasya na chardyāḥ 1 kṣavathorna ca||3|| nodgārasya na jṛmbhāyā na vegān kṣutpipāsayoḥ| na bāṣpasya na nidrāyā niḥśvāsasya śrameṇa ca||4||
jātāniti jātamātrān| vegaḥ pravṛttyunmukhatvaṃ mūtrapurīṣādīnām| mūtragrahaṇamādau mūtrasya purīṣādyapekṣayā bahuvegatvāt| mūtrapurīṣayoriti kṣutpipāsayoriti ca samāsakaraṇaṃ prāyaśo'nayoḥ sahotpādadarśanārtham| pratiniṣedhyaṃ nakārakaraṇaṃ niṣedhyagauravopadarśanārtham| niḥśvāsasya śrameṇa ceti śramotthasya niḥśvāsasyāvidhāryatvaṃ darśayati, yato'nantaraṃ vakṣyati “śramaniḥśvāsadhāraṇāt” iti; suśrute'pyuktaṃ- “śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdroga mūrcche athavā'pi gulmaḥ” (sū.u.a.55) iti||3-4||
etān dhārayato jātān vegān rogā bhavanti ye| pṛthakpṛthakcikitsārthaṃ tānme nigadataḥ śṛṇu||5|| bastimehanayoḥ śūlaṃ mūtrakṛcchraṃ śirorujā 2| vināmo vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṃ mūtranigrahe||6|| svedāvagāhanābhyaṅgān sarpiṣaścāvapīḍakam 3| mūtre pratihate kuryāttrividhaṃ bastikarma ca||7|| pakvāśayaśiraḥśūlaṃ vātavarco'pravartanam 4| piṇḍikodveṣṭanādhmānaṃ purīṣe syādvidhārite||8|| svedābhyaṅgāvagāhāśca vartayo bastikarma ca| hitaṃ pratihate varcasyannapānaṃ pramāthi ca||9|| meḍhre vṛṣaṇayoḥ śūlamaṅgamardo hṛdi vyathā| bhavet pratihate śukre vibaddhaṃ mūtrameva ca||10|| tatrābhyaṅgo'vagāhaśca madirā caraṇāyudhāḥ| śāliḥ payo nirūhaśca śastaṃ maithunameva ca||11|| saṅgo 5 viṇmūtravātānāmādhmānaṃ vedanā klamaḥ| jaṭhare vātajāścānye rogāḥ syurvātanigrahāt||12|| snehasvedavidhistatra vartayo bhojanāni ca| pānāni bastayaścaiva śastaṃ vātānulomanam||13|| kaṇḍūkoṭhārucivyaṅgaśothapāṇḍvāmayajvarāḥ| kuṣṭhahṛllāsavīsarpāśchardinigrahajā gadāḥ||14|| bhuktvā pracchardanaṃ dhūmo laṅghanaṃ raktamokṣaṇam| rūkṣānnapānaṃ vyāyāmo virekaścātra śasyate||15|| manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditārdhāvabhedakau| indriyāṇāṃ ca daurbalyaṃ kṣavathoḥ syādvidhāraṇāt||16|| tatrordhvajatruke'bhyaṅgaḥ svedo dhūmaḥ sanāvanaḥ| hitaṃ vātaghnamādyaṃ ca ghṛtaṃ cauttarabhaktikam||17|| hikkā śvāso'ruciḥ 6 kampo vibandho hṛdayorasoḥ| udgāranigrahāttatra hikkāyāstulyamauṣadham||18|| vināmākṣepasaṅkocāḥ suptiḥ kampaḥ pravepanam| jṛmbhāyā nigrahāttatra sarvaṃ vātaghnamauṣadham||19|| kārśyadaurbalyavaivarṇyamaṅgamardo'rucirbhramaḥ| kṣudveganigrahāttatra snigdhoṣṇaṃ laghu bhojanam||20|| kaṇṭhāsyaśoṣo bādhiryaṃ śramaḥ sādo 7 hṛdi vyathā| pipāsānigrahāttatra śītaṃ tarpaṇamiṣyate||21|| pratiśyāyo'kṣirogaśca hṛdrogaścārucirbhramaḥ| bāṣpanigrahaṇāttatra 8 svapno madyaṃ priyāḥ kathāḥ||22|| jṛmbhā'ṅgamardastandrā ca śirorogo'kṣigauravam| nidrāvidhāraṇāttatra svapnaḥ saṃvāhanāni ca||23|| gulmahṛdrogasammohāḥ śramaniḥśvāsadhāraṇāt| jāyante tatra viśrāmo vātaghnyaśca kriyā hitāḥ||24|| veganigrahajā rogā ya ete parikīrtitāḥ| icchaṃsteṣāmanutpattiṃ vegānetānna dhārayet||25||
yadvegavidhāraṇe ye rogāsteṣāṃ yaccikitsitaṃ tadalpavaktavyatvāt prakaraṇāgatatvācca brūte- bastimehanayorityādi| mehanaṃ śiśnaḥ 9| vinamanaṃ śarīrasya vināmaḥ| avapīḍako bahumātraprayogaḥ, mātrādhikatvena hi bheṣajaṃ doṣān pīḍayatīti kṛtvā; anyatrāpyuktam- “avapīḍakasarpirbhiḥ koṣṇairghṛtatailikaistathā'bhyaṅgaiḥ” iti| trividhamiti nirūhānuvāsanottarabastyātmakam| piṇḍikā jānujaṅghāmadhyamāṃsapiṇḍikā| vartayaḥ phalavartayaḥ| pramāthi anulomanam| caraṇāyudhaḥ kukkuṭaḥ| rujā jaṭhara iti sambandhaḥ| ‘bhojanāni’ ‘pānāni’ ‘bastaya’ iti trayaṃ vātānulomanaṃ śastamiti yojyam| koṭho varaṭīdaṣṭākāraḥ śothaḥ| vyaṅgaḥ śyāmavarṇaṃ maṇḍalaṃ mukhe| hṛllāsaḥ utkleśaḥ| ardhāvabhedaḥ ardhamastakavedanā| ādyaṃ khādyaṃ bhojanamityarthaḥ| cakārāt svedādayo'pi vātaghnā iti sūcayati| yadyapi suśrute mūtrādīnāṃ trayodaśānāṃ vidhāraṇāttrayodaśodāvartā abhidhīyante, tathā'pīhāṣṭodarīye mūtrapurīṣavātaśukravamikṣavathuvighātajā eva paraṃ ṣaḍudāvartā abhidhātavyāḥ; udgārādinirodhajānāṃ vātanirodhaja evodāvarte'ntarbhāvābhiprāyāt; yadi vā mūtrādivighātaja eva vikāre carakācāryasya udāvartasañjñā'bhipretā, nānyatreti na virodhaḥ| muhurmuhuraṅgānāmākṣepaṇamākṣepaḥ; parvaṇāmākuñcanaṃ saṅkocaḥ| suptiḥ sparśājñānam| bhramaṇaṃ bhramo yena cakrasthitamivātmānaṃ manyate| sādaḥ aṅgāvasādaḥ| tarpayatīti tarpaṇam| saṃvāhanaṃ pāṇinā pādādipradeśe sukhamabhihananamunmardanaṃ ca||5-25||
imāṃstu dhārayedvegān hitārthī 10 pretya ceha ca| sāhasānāmaśastānāṃ manovākkāyakarmaṇām||26||
vegānāmavidhāryatvenoktatvāllobhādīnāmapi vegā avidhāryāḥ syurityāha- imāṃstvityādi| pretya janmāntare| iheti iha janmani| sahasā ātmaśaktimanālocya kriyata iti sāhasaṃ, tattu gajābhimukhadhāvanādi| aśastānām apraśastānāmaniṣṭaphalānāmiti 11 yāvat| manovākkāyakarmaṇāmityatra karmaśabdo vyāpāravacanaḥ||26||
lobhaśokabhayakrodhamānavegān vidhārayet| nairlajjyerṣyātirāgāṇāmabhidhyāyāśca buddhimān||27||
aśastaṃ manasaḥ karma darśayati- lobhetyādi| lobhaḥ viṣaye'nucitā prārthanā, śokaḥ putrādivināśajaṃ dainyam, bhayam apakārakānusandhānajaṃ dainyam, krodhaḥ pradveṣo yena prajvalitamivātmānaṃ manyate, mānaḥ sadasadguṇādhyāropeṇātmanyutkarṣapratyayaḥ| jugupsitagopanecchā lajjā, tadabhāvo nairlajjyaṃ; samāne dravye parasambandhapratiṣedhecchā īrṣyā; atirāga ucita eva viṣaye punaḥ punaḥ pravartanecchā| abhidhyā manasā parābhidrohacintanaṃ, yadi vā paradravyaviṣaye spṛhā||27||
paruṣasyātimātrasya sūcakasyānṛtasya ca| vākyasyākālayuktasya dhārayedvegamutthitam||28||
aśastaṃ vacanakarmāha- paruṣasyetyādi| paruṣaṃ parodvejakaṃ vacanam| atimātraṃ bahu| sūcakaṃ parāniṣṭajanakābhidhāyakam 12| anṛtam apārthakam| akālayuktam aprastāvāgatam||28||
dehapravṛttiryā kācidvidyate parapīḍayā| strībhogasteyahiṃsādyā tasyāvegānvidhārayet||29||
aśastaṃ dehakarmāha- dehetyādi| parapīḍayā parapīḍānimittamityarthaḥ| strībhogaḥ parastrībhogaḥ, steyaṃ paradravyagrahaṇaṃ, hiṃsā vidhirahitā prāṇipīḍā; ādigrahaṇādgurvādyabhimukhapādaprasāraṇādi gṛhyate||29||
puṇyaśabdo vipāpatvānmanovākkāyakarmaṇām| dharmārthakāmān puruṣaḥ sukhī bhuṅkte cinoti ca||30||
evaṃ kṛte yadbhavati taddarśayati- puṇyetyādi| puṇyaḥ pāvanaḥ śabdo yasyāsau puṇyaśabdaḥ| bhuṅkte cinoti ceti utpannādavirodhataḥ phalopayogena 13 bhuṅkte; cinoti cotpādayati cāparānityarthaḥ||30||
śarīraceṣṭā yā ceṣṭā sthairyārthā balavardhinī| dehavyāyāmasaṅkhyātā mātrayā tāṃ samācaret||31||
avidhāryapravṛttīnmūtrādīn vidhāryapravṛttīn sāhasādīṃśca darśayitvā vidhāryāvidhāryapravṛttiṃ vyāyāmamāha- śarīretyādi| dehasya vyāyāmo dehavyāyāmaḥ, dehagrahaṇānmanovyāyāmaṃ cintanādi nirākaroti; saṅkhyātā sañjñitā| yā ca iṣṭā abhipretā, etena bhāraharaṇādyā'niṣṭā kāryavaśāt kriyamāṇā ceṣṭā nirasyate, caṅkramaṇarūpā tu kriyā prāpyate| sthairyaṃ sthiratā śarīrasya, tadarthā| mātrayā anapāyiparimāṇena; etāvatī ceyaṃ śarīraceṣṭā mātrāvatī yāvatyā lāghavādayo vakṣyamāṇā bhavanti, ceṣṭātiyogavakṣyamāṇāśca śramabhramādayo 14 na bhavanti| suśrute'pyuktaṃ- “yattu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet| tadāyurbalamedhāgnipradamindriyabodhanam” (su.ci.a.24) iti||31||
lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ sthairyaṃ duḥkhasahiṣṇutā 15| doṣakṣayo'gnivṛddhiśca vyāyāmādupajāyate||32|| śramaḥ klamaḥ kṣayastṛṣṇā raktapittaṃ pratāmakaḥ| ativyāyāmataḥ kāso jvaraśchardiśca jāyate||33|| (svedāgamaḥ 16 śvāsavṛddhirgātrāṇāṃ lāghavaṃ tathā| hṛdayādyuparodhaśca iti vyāyāmalakṣaṇam||1||)|
yathoktavyāyāmaguṇānāha- lāghavamityādi| doṣakṣayo'tra śleṣmakṣayo'bhipretaḥ; yadi vā'gnikartṛtvena tridoṣakṣayo'pi| uktaṃ hi- “śamaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāmagnisaṃśritau” iti| vyāyāmātipravṛttidoṣamāha- śrama ityādi| klama iha mana-indriyaglāniḥ| kṣayo dhātukṣayaḥ| pratamaka eva pratāmakaḥ śvāsaviśeṣaḥ||32-33||
vyāyāmahāsyabhāṣyādhvagrāmyadharmaprajāgarān| nocitānapi seveta buddhimānatimātrayā||34||
idānīṃ vyāyāmatulyatvenānyānapyatimātratvena niṣeddhumāha- vyāyāmetyādi| yadyapyativyāyāmo niṣiddhastathā'pīha punarabhidhīyate atibhāṣyādiṣvapi taddoṣaśramaklamādiprāptyarthaṃ; yadi vā pūrvamanabhyastavyāyāmātisevā niṣiddhā, iha tu abhyastasyāpi niṣedhaḥ| yadāha- nocitānapi; ucitānapyabhyastānapītyarthaḥ| apiśabdādanabhyastānāṃ nitarāṃ niṣedho labhyate| bhāṣaṇaṃ bhāṣyam, adhvaśabdenādhvagamanaṃ, grāmyadharmo maithunam||34||
etānevaṃvidhāṃścānyān yo'timātraṃ niṣevate| gajaṃ siṃha ivākarṣan sahasā sa vinaśyati||35|| (ativyavāyabhārādhvakarmabhiścātikarśitāḥ 17| krodhaśokabhayāyāsaiḥ krāntā ye cāpi mānavāḥ||1|| bālavṛddhapravātāśca ye coccairbahubhāṣakāḥ| te varjayeyurvyāyāmaṃ kṣudhitāstṛṣitāśca ye||2||)|
evaṃśabdena gurubhāraharaṇadarpaśilācālanādi gṛhyate| siṃhaḥ kila svalpapramāṇaḥ svabalodrekādgajaṃ karṣan pāṭayan svadehānucitavyāyāmāt paścādvātakṣobheṇa vipadyate, tenāyaṃ dṛṣṭāntaḥ saṅgatārthaḥ; yadi vā siṃho'ṣṭāpado'bhipretaḥ, sa ca kila gajaṃ vyāpādya pṛṣṭhe kṣipati, tatastatkothādvipadyate, tena dṛṣṭānto vyākhyeyaḥ||35||
ucitādahitāddhīmān kramaśo viramennaraḥ| hitaṃ krameṇa seveta kramaścātropadiśyate||36|| prakṣepāpacaye tābhyāṃ kramaḥ pādāṃśiko bhavet| ekāntaraṃ tataścordhvaṃ dvyantaraṃ tryantaraṃ tathā||37||
hitasya sevanamahitasya parityāgaḥ kartavya iti pūrvamuktaṃ, tacca hitasevanamahitaparivarjanaṃ cākrameṇa kriyamāṇamakramācaritavyāyāmādivat pratyavāyakaraṃ paraṃ bhavati, atastatkramamāha- ucitādityādi| ucitāt abhyastāt| kramaśo vakṣyamāṇena krameṇa| hitam anabhyastahitam| ko'sau krama ityāha- kramaścetyādi| prakṣepo hitasya, apacayo'hitasya, tābhyāṃ hitāhitābhyām| pādaḥ caturtho bhāgaḥ, tadrūpoṃ'śaḥ pādāṃśaḥ, tena kṛtaḥ kramaḥ pādāṃśikaḥ; anye tu pādasyāṃśaḥ pādāṃśa iti ṣoḍaśaṃ bhāgaṃ varṇayanti 18| sa ca hitāhitayoryugapatprakṣepāpacaye pādāṃśikaḥ kramaḥ, prathamamekāntaramekāhamantarā kṛtvetyarthaḥ; tataḥ prathamahitapādaprakṣepāhitapādāpacayābhyāsādūrdhvaṃ dvitīyapādaprakṣepāpacaye dvyantaraṃ dvyahamantarīkṛtya kramo bhavet; tathā dvitīyapādābhyāsādūrdhvaṃ tṛtīyapādaprakṣepāpacaye tryahamantarīkṛtya kramo bhavet; caturthapādaprakṣepāpacaye tu kālaniyamo nāsti, ata ūrdhvaṃ prakṣepāpacayābhāvāccatuṣpādasampūrṇasya pathyasyānavadhisevyatvāt| ayaṃ piṇḍārthaḥ- apathyā yavakādayo'bhyastāste tyājyāḥ, raktaśālyādayaḥ pathyā anabhyastāste sevyāḥ; tatra prathamadine yavakapādatrayaṃ raktaśālīnāmekaḥ pādaḥ 19; dvitīye divase dvau pathyasya pādau dvāvapathyasya, evaṃ tṛtīye, evaṃ dvitīyapādābhyāso dvyantaro bhavati; caturthe trayaḥ pādāḥ pathyasya eko'pathyasya, evaṃ pañcame ṣaṣṭhe ca, evaṃ tṛtīyapādābhyāsastryantaro bhavati; saptadinaprabhṛti tu catuṣpādapathyābhyāsaḥ| yadi 20 vā'ntaraśabdo vyavadhivacanaḥ, tathāśabdāccaturantaramiti ca labhyate; tenāyamarthaḥ- prathame divase'pathyapādatrayaṃ pathyasyaikaḥ pādaḥ, dvitīye sarvamapathyaṃ, tṛtīye dvau pathyasya dvāvapathyasya, evaṃ caturthe; pañcame tu dine pathyasya bhāga ekastrayo'pathyasya, evaṃ dvyantarīkṛtau bhavataḥ; ṣaṣṭhe pathyabhāgatrayamapathyabhāga ekaḥ, evaṃ saptame'ṣṭame ca; tato navame bhāgadvayaṃ pathyasya cāpathyasya ca, evaṃ trīṇyahānyantarīkṛtāni bhavanti; tato daśame sarvaṃ pathyam, evamekādaśe dvādaśe trayodaśe ca, caturdaśe tu pathyabhāgatrayameko'pathyabhāgaḥ; evaṃ caturantaratā tathāśabdasūcitā bhavati; pañcadaśāhāt prabhṛti sampūrṇapathyataiva||36-37||
krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ| santo yāntyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca||38||
evaṃ kṛte kiṃ syādityāha- krameṇetyādi| krameṇeti krameṇaiva| doṣā iti doṣajanakānyabhyastānyapathyāni| guṇā iti guṇajanakāni pathyāni| apunarbhāvaṃ yānti doṣā iti sambandhaḥ| akrameṇa tu sahasā'pathyatyāge doṣā bhavantyeva| yaduktam- “asātmyajā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt” (vā.sū.a.3) iti| aprakampyā apracālyā bhavanti guṇā iti sambandhaḥ| pathyamapi hyanabhyastaṃ sahasopayujyamānamarucyagnivadhādīñjanayati||38||
samapittānilakaphāḥ kecidgarbhādi mānavāḥ| dṛśyante vātalāḥ kecitpittalāḥ śleṣmalāstathā||39|| teṣāmanāturāḥ pūrve vātalādyāḥ sadāturāḥ| doṣānuśayitā hyeṣāṃ dehaprakṛtirucyate||40||
iha svasthahitaṃ sāmānyenaiva raktaśālyādi pratipāditaṃ, svasthaśca prakṛtibhedena nānāprakāraḥ, atasteṣāṃ hitamapi 21 nānāprakārameva, tena tatpratipādanārthaṃ prakṛtibhedameva tāvadāha- samapittāniletyādi| samā avaikārikamānāvasthitāḥ pittānilakaphā yasya sa tathā| garbhādi garbhādhānādi, śukraśoṇitajīvasammūrcchanādīti yāvat 22| vātalā vātapradhānāḥ, evaṃ pittalāḥ śleṣmalāśca| sarvatra garbhādīti yojyam| atra pittagrahaṇamādau chando'nurodhāt, yadi vā pittasamānasya vahnergauravapradarśanārthaṃ; yadi vā prakṛtyārambhe vātasyāprādhānyakhyāpanārthaṃ, vātaprakṛtirhi sarvatra pratyavaro bhavati| iha ca pratyekadoṣaprakṛtigrahaṇenaiva dvandvaprakṛtirapi grāhyaḥ, saṃyogasya saṃyogināmāntarīyakatvāt, nidāna iva vātādijvarābhidhānena dvandvajajvarābhidhānaṃ, tena rogabhiṣagjitīyoktā dvandvajā api tisraḥ prakṛtayo gṛhītā bhavanti; anye tu dvitīyakecidgrahaṇādgranthādhikyena tadgrahaṇaṃ varṇayanti| teṣāmiti samavātapittaśleṣmaprakṛtyādīnāṃ ca madhye| pūrve iti samaprakṛtayaḥ| sadāturā iti svasthavyavahārabhājo'pi sphuṭitāṅgatvaviṣamāgnitvādiyuktā yasmādityarthaḥ| svasthā apyete kasmādrogiṇa ityāha- doṣānuśayitetyādi| doṣānuśayitā ulbaṇavātādibhāvitā'vyabhicāriṇīti yāvat| dehaprakṛtiḥ dehasvāsthyamiti yāvat| etenaiteṣāṃ vātalādīnāṃ mukhyaṃ svāsthyaṃ nāsti, kiṃ tarhi upacārasvasthā eta iti darśayati| nanu, garbhādītyanena śukraśoṇitajīvānāṃ saṃsarge yathābhūtā vātādayaḥ samā vikṛtā vā tathābhūtaiva prakṛtirbhavati, sā ca prakṛtiryāvajjīvamanuvartate riṣṭaṃ vinā, yaduktaṃ suśrute- “prakopo vā'nyabhāvo vā kṣayo vā nopajāyate| prakṛtīnāṃ svabhāvena, jāyate tu gatāyuṣi” (su.śā. a. 4) iti; tatra yadā samaprakṛtervātaprakṛtervā''kṣepakādirvātavikāro bhavati, tadā vātasya prakṛtibhūtasyādhikyaṃ bhavatyeva; yadā ca vātaprakṛteḥ pittavikāro bhavati, tadā vātaprakṛteranyathābhāvaḥ pittaprakṛtitvaṃ bhavati; yadā tu samaprakṛteranyataradoṣakṣayo bhavati prākṛtasvakarmahānilakṣaṇastadā'sau prakṛtikṣayo bhavati; yaduktaṃ doṣakṣayalakṣaṇe- “karmaṇaḥ prākṛtāddhānirvṛddhirvā'pi virodhinām” (sū. a.18) iti| atrocyate- prakṛtisamānarogotpattau na prakṛtibhūtasya vṛddhiḥ, kiṃ tarhi hetvantarajanitasya vātādestatra vikārakāritvaṃ 23, prakṛtibhūtastu doṣastatropadarśako bhavati, yaduktaṃ- “kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi santatam| niṣpratyanīkaḥ kurute tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ” (ci. a.3) iti; vātaprakṛtestu pittavikārotpattau vātaḥ prakṛtibhūtastathaiva karacaraṇasphuṭanādikaṃ kurvannāste, na tasyāgantunā pittavikāreṇa kiñcit kriyate; vātādīnāṃ tu svamānāt kṣayaḥ prākṛtakarmahānilakṣaṇo na śukraśoṇitasaṃsargakālajasya prakṛtibhūtasya doṣasya bījabhūtasya kṣayamāvahatīti na prakṛtibhūtadoṣakṣayaḥ; yadi vā, prakṛteḥ prakopānyathābhāvakṣayā na bhavantīti prakṛtitveneti brūmaḥ; tena samaprakṛtirvātaprakṛtirna bhavati, vātaprakṛtiḥ pittaprakṛtirna bhavati samaprakṛtirvā; vikārāvasthā tu hīnādhikavātatvādilakṣaṇā bhavatītyarthaḥ| naca vācyaṃ- prakṛtibhūtānāṃ vātādīnāṃ dūṣaṇātmakānāṃ kathaṃ na śarīrabādhakatvaṃ, sahajātatvena 24 tathāvidhavināśakavikārākartṛtvāt; yaduktaṃ suśrute- “viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate| tadvatprakṛtibhirdehastajjātatvānna bādhyate” (su.śā. a.4) iti; na bādhyate nātibādhyata iti boddhavyaṃ, vātādiprakṛternityavātādivikāragṛhītatvāt| taduktamiha “vātalādyāḥ sadāturāḥ” iti| uktaṃ cāśvavaidyake- “sarvān prāṇabhṛto hanti nūnaṃ kāyagataṃ viṣam| asmiṃścāpi samutpannā dṛśyante kṛmayo yathā|| tathā ca viṣamo doṣaḥ prakṛtiṃ nātibādhate” iti| naca vātādayo vṛddhāḥ śukraśoṇitasaṃsarge yathā duṣṭatvādvātavikāravantaṃ garbhaṃ kurvanti tathā garbhajanakatvameva śukraśoṇitayoḥ kasmānna nighnantīti vācyaṃ, vātādiprakopāṇāmeva hīnamadhyottamānāṃ nānāśaktitvāt; prabalā vātādayo vināśayanti, hīnāstu vikṛtimātraṃ janayanti||39-40||
viparītaguṇasteṣāṃ svasthavṛttervidhirhitaḥ| samasarvarasaṃ sātmyaṃ samadhātoḥ praśasyate||41||
teṣāmiti sadāturāṇāṃ vātalādīnām| viparītaguṇo vātādigataraukṣyādiviparītasnehādiguṇa 25 ityarthaḥ| samāḥ sarve rasā yatra tattathā; samatvaṃ cehānurūpatvamabhipretaṃ, natu tulyamānatvaṃ; na hi svasthabhojane yāvānmadhura upayujyate, tāvanmānāḥ kaṭvādayo'pīti; yadi vā samaśabdo'viruddhavacanaḥ, tenopodikāmatsyādipratipādanīyaviruddharasavarjitaṃ sarvarasamityarthaḥ| evaṃ ca prakṛtyapekṣaḥ samadhātuṃ prati sarvarasopayogaḥ ṛtuvihitena tasmāttuṣārasamaye snigdhāmlalavaṇān rasān (sū. a.6) ityādinā viśeṣavidhānena yuktaḥ san sarvarasamevāmlalavaṇarasotkaṭaṃ 26 bhojanaṃ hemante phalati; vātaprakṛtestu kaṭutiktakaṣāyavarjitaṃ prabhūtamadhurāmlalavaṇabhojanaṃ 27 hemante bhavati; evamanyatrāpi dehaprakṛtyṛtusvabhāvaparyālocanayā'nuguṇaṃ 28 tarkaṇīyam| yaduktaṃ vāgbhaṭena- “nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ svasvādhikyamṛtāvṛtau” (vā.sū.a.3) iti||41||
dve adhaḥ sapta śirasi khāni svedamukhāni 29 ca| malāyanāni bādhyante duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ||42|| malavṛddhiṃ gurutayā lāghavānmalasaṅkṣayam| malāyanānāṃ budhyeta saṅgotsargādatīva ca||43||
svāsthyotpattikāraṇamabhidhāya svāsthyapratibandhakadoṣasañcayanirharaṇamabhidhātuṃ doṣasañcayasya lakṣaṇānyeva tāvadvaktumāha- dve adha ityādi| dve gudaliṅge| khāni chidrāṇi 30| sapta śirasīti dve śrotre, dvau nāsāpuṭau, dve akṣiṇī, mukhaṃ ca; svedamukhānīti lomakūpāni; etāni sarvāṇi malasyāyanāni| duṣṭairiti gobalīvardanyāyena kṣīṇaiḥ, mātrādhikairiti vṛddhaiḥ; yenottaratra kṣayavṛddhyorapi lakṣaṇaṃ vadati| malavṛddhiṃ gurutayā malāyanagurutayetyarthaḥ, lāghavānmalāyanānāṃ saṅkṣayaṃ malasya svamānādapi kṣayamityarthaḥ; yadi vā duṣṭairiti mātrādhikairityasya viśeṣaṇam, evaṃ sati lāghavānmalasaṅkṣayamiti prakṛtisthāllāghavānmalakṣayamityadhikasya malasya kṣayaṃ prakṛtisthatvamityartho vyākhyeyaḥ| saṅgotsargādatīva ceti atīvasaṅgādapravṛttermalakṣayam, atīvotsargānmalavṛddhiṃ jānīyādityarthaḥ||42-43||
tān doṣaliṅgairādiśya vyādhīn sādhyānupācaret| vyādhihetupratidvandvairmātrākālau vicārayan||44||
tāniti malavṛddhikṣayātmakān malavṛddhikṣayajanitāniti yāvat, doṣāṇāṃ vātādīnāṃ, liṅgaiḥ kṣayavṛddhisambandhaiḥ, ādiśya buddhvā, ye sādhyāstānupācaret| vyādhipratidvandvaiḥ vyādhipratyanīkaiḥ, hetupratidvandvaiḥ hetupratyanīkaiḥ; pratidvandvaśabdena ca viparītārthakāriṇāmapi grahaṇam| mātrākālagrahaṇaṃ ca prādhānyāt; tena, doṣabheṣajādīnāmapi grahaṇaṃ boddhavyaṃ; yadi vā kālagrahaṇa eva doṣādīnāmavarodho vyākhyeyaḥ||44||
viṣamasvasthavṛttānāmete rogāstathā'pare| jāyante'nāturastasmāt svasthavṛttaparo bhavet||45|| mādhavaprathame māsi nabhasyaprathame punaḥ| sahasyaprathame caiva hārayeddoṣasañcayam||46|| snigdhasvinnaśarīrāṇāmūrdhvaṃ cādhaśca nityaśaḥ| bastikarma tataḥ kuryānnasyakarma 31 ca buddhimān||47|| yathākramaṃ yathāyogyamata ūrdhvaṃ prayojayet| rasāyanāni siddhāni vṛṣyayogāṃśca kālavit||48|| rogāstathā na jāyante prakṛtistheṣu dhātuṣu| dhātavaścābhivardhante jarā māndyamupaiti ca||49|| vidhireṣa vikārāṇāmanutpattau nidarśitaḥ| nijānāmitareṣāṃ tu pṛthagevopadekṣyate||50||
viṣametyādi| anāturaśabdenāturyāt prāgevānāgatābādhena svasthapareṇa bhavitavyamiti 32 śikṣayati| mādhavo vaiśākhastasya prathamaścaitraḥ, evaṃ nabhasyasya bhādrasya prathamaḥ śrāvaṇaḥ, tathā sahasyasya pauṣasya prathamo mārgaśīrṣaḥ; ete ca māsāścaitraśrāvaṇamārgaśīrṣā rogabhiṣagjitīye vimāne (vi.a.8) śodhanārthaṃ vakṣyamāṇaprāvṛḍādyṛtukrameṇa vasantaprāvṛṭśaradantargatā bhavanti| dṛḍhabalasaṃskāre'pi paṭhyate- “prāvṛṭ śukranabhau jñeyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati” (si.a.6) iti, suśrute'pi ṛtucaryādhyāye doṣopacayaprakopopaśamananimittamīdṛśa eva ṛtukramaḥ paṭhitaḥ| tena, śodhanamabhidhīyamānaṃ śodhanārthoktartukrameṇaiva vyākhyeyam| vasantādīnāmantamāseṣu tu vamanādyabhidhānaṃ sampūrṇaprakope bhūte nirharaṇopadeśārthaṃ; prathameṣu hi māseṣu phālgunāṣāḍhakārtikeṣu prakopaḥ prakarṣaprāpto na bhavati, citasya hyasamyakprakupitasyāvilīnasya samyaṅnirharaṇaṃ na bhavatīti| ata eva kapilabale'pi paṭhyate- “madhau sahe nabhasi ca māsi doṣān pravāhayet| vamanaiśca virekaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ” iti| haricandreṇa tu, sahaśabdo'yamakārānto mārgaśīrṣavacanastasya sahasya prathame kārtike iti vyākhyātam| tanmatānusāriṇā vāgbhaṭena coktaṃ- “śrāvaṇe kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt| grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu nirharet” (vā.sū.a.3) iti| “kārtike śrāvaṇe caitre māsi sādhāraṇe kramāt| varṣādisañcitān doṣān trimāsāntaritān haret”- ityasya tu ślokasya kenāpi paṭhitasyāviruddhānveṣaṇe buddhimatāṃ na vyāpāraḥ| ūrdhvaṃ ceti vamanena, adha iti virekeṇa, bastikarmaśabdenāsthāpanānuvāsane; etacca sarvaṃ vamanādi yathāyogyatayā, na yathāsaṅkhyena; tena vamanaṃ madhau pradhānaṃ, sahasyaprathame virekaḥ, nabhasyaprathame bastiriti bhavati| yathākramaṃ yathānupūrvaṃ, yathāyogyaṃ yadyasya yujyate; etacca pūrveṇa vamanādinā, uttareṇa ca rasāyanādi prayojayedityanena yojyam| siddhānīti dṛṣṭaphalāni| rogāstathā na jāyanta iti vamanādīnācarataḥ; dhātavaścābhivardhanta iti rasāyanavṛṣyayogānupayojayata iti yojanīyam| nijānāmiti chedaḥ| itareṣāmityāgantūnām| āgantavaśceha bhūtaviṣavātādijanyāstathā mānasāścābhipretāḥ; yenaitaddvitayamapyabhidhāyā''gantūnāmanutpattāvityādyupasaṃhāramāgantukatvenaiva kariṣyati||45-50||
ye bhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisambhavāḥ| nṛṇāmāgantavo rogāḥ prajñā teṣvaparādhyati||51|| īrṣyāśokabhayakrodhamānadveṣādayaśca ye| manovikārāste'pyuktāḥ sarve prajñāparādhajāḥ||52||
ye bhūtetyādi| bhūtāḥ piśācādayaḥ, ādigrahaṇāt pātabandhanādīnāṃ grahaṇam| prajñā buddhistadaparādho'jñānadurjñāne, etanmūlāścaite bhūtābhiṣaṅgādaya īrṣyādayaśca| yadyapi ca nijā api prajñāparādhamūlā eva; yaduktaṃ- “prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣevate” (sū.a.28) iti, tathā'pi te prādhānyāt prajñāparādhajanitabāhyavātādirūkṣabhojanādijanyatvena tathā'ntarā vātādijanyatvena pṛthaktvenocyante 33||51-52||
tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ| deśakālātmavijñānaṃ sadvṛttasyānuvartanam||53|| āgantūnāmanutpattāveṣa mārgo nidarśitaḥ| prājñaḥ prāgeva tat kuryāddhitaṃ vidyādyadātmanaḥ||54||
āgantumānasaparihāre 34 hetumāha- tyāga ityādi| indriyopaśamaḥ indriyāṇāṃ svaviṣaye'lampaṭatvaṃ, smṛtiḥ putrādīnāṃ vinaśvaratvasvabhāvādyanusmaraṇaṃ; yaduktam- “smṛtvā svabhāvaṃ bhāvānāṃ smaran duḥkhādvimucyate” (śā.a.1); etacca dvayaṃ mānasarogapratighātakam| deśajñānācchūnyagṛhāṭavyupasargagṛhītadeśavarjanādi bhavati, kālajñānāt paurṇamāsyādivakṣyamāṇabhūtādyabhighātakālādivarjanam 35, ātmajñānāt svaśaktiparyālocanayā pracarato balavadagnighātādiparivarjanādi vyākhyeyam| sadvṛttamindriyopakramaṇīye vakṣyamāṇam| prāgeveti anutpanneṣveva rogeṣu||53-54||
āptopadeśaprajñānaṃ 36 pratipattiśca kāraṇam| vikārāṇāmanutpattāvutpannānāṃ ca śāntaye||55||
atha kiṃ hitamityāha- āptopadeśa ityādi| āptā jñānavanto rāgadveṣarahitāḥ puruṣāḥ, yadvakṣyati- “rajastamobhyāṃ nirmuktāḥ” (sū.a.11) ityādi; pratipattirupadiṣṭārthasya samyagavabodhaḥ; etaddvayaṃ kāraṇaṃ vikārāṇāmanutpattau hetuvarjanena, utpannānāṃ ca śāntaye kāraṇaṃ taccikitsānuṣṭhānenetyarthaḥ||55||
pāpavṛttavacaḥsattvāḥ sūcakāḥ kalahapriyāḥ| marmopahāsino lubdhāḥ paravṛddhidviṣaḥ śaṭhāḥ||56|| parāpavādaratayaścapalā 37 ripusevinaḥ| nirghṛṇāstyaktadharmāṇaḥ parivarjyā narādhamāḥ||57|| buddhividyāvayaḥśīladhairyasmṛtisamādhibhiḥ| vṛddhopasevino vṛddhāḥ svabhāvajñā gatavyathāḥ||58|| sumukhāḥ sarvabhūtānāṃ praśāntāḥ śaṃsitavratāḥ| sevyāḥ sanmārgavaktāraḥ puṇyaśravaṇadarśanāḥ||59||
āptopadeśagrahaṇārthamanāptān varjyān pāpavṛttetyādinā, sevyāṃścāptān buddhītyādinā darśayati| vṛttaṃ ceṣṭitaṃ śarīravyāpāraḥ, sattvaṃ manaḥ; eṣāṃ pāpatvaṃ pāpahetutvāt| śaṭhāḥ krūrāḥ| nirghṛṇā niṣkṛpāḥ| buddhyādibhirvṛddhāḥ prabhūtapraśastabuddhyādiyuktā ityarthaḥ| gatavyathā gataśokādaya ityarthaḥ| sumukhāḥ prasannamukhāḥ| śaṃsitavratāḥ kathitavratāḥ 38||56-59||
āhārācāraceṣṭāsu sukhārthī pretya ceha ca| paraṃ prayatnamātiṣṭhedbuddhimān hitasevane||60||
āhārācāraceṣṭāsviti nirdhāraṇe saptamī, tenāhārācāraceṣṭānāṃ madhye yaddhitaṃ tasya sevane prayatnamātiṣṭhediti phalati; ācāraḥ śāstravihitamanuṣṭhānam||60||
na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram| nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakairvinā 39||61|| jvarāsṛkpittavīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayabhramān| prāpnuyātkāmalāṃ cogrāṃ vidhiṃ hitvā dadhipriyaḥ||62||
dadhno'nekaprakāraniṣiddhatvāddiṅmātrodāharaṇārthaṃ dadhibhojanavidhimāha- na naktamityādi| atra na naktamityatra noṣṇamityatra ca nakāraḥ kriyayā sambadhyate, tena niśi uṣṇaṃ dadhi sarvathaiva na sevyam| aghṛtaśarkaramityādau ca niṣedho nañā sambadhyate, tenobhayapratiṣedhāt saśarkaraṃ bhuñjītetyādi vākyārtho bhavati| tena ghṛtādīnāṃ madhye'nyatamasambandhenāpi dadhyupayojyaṃ bhavati| na naktamityādivadihāpi nakārasya kriyāsambandhe mudgasūpasahitasyāpyaghṛtaśarkaratvamastyeva dadhna ityanupādeyatvaṃ syāt| jatūkarṇe- nāpi ghṛtādīnāṃ militānāmayogāddadhyasevyamuktam| yaduktaṃ- “nāśnīyāddadhi naktamuṣṇaṃ vā na ghṛtamadhuśarkarāmudgāmalakairvinā vā” iti||61-62||
tatra ślokāḥ- vegā vegasamutthāśca rogāsteṣāṃ ca bheṣajam| yeṣāṃ vegā vidhāryāśca yadarthaṃ yaddhitāhitam||63|| ucite cāhite varjye sevye cānucite kramaḥ| yathāprakṛti cāhāro malāyanagadauṣadham||64|| bhaviṣyatāmanutpattau rogāṇāmauṣadhaṃ ca yat| varjyāḥ sevyāśca puruṣā dhīmatā''tmasukhārthinā||65|| vidhinā dadhi sevyaṃ ca yena yasmāttadatrijaḥ| navegāndhāraṇe'dhyāye sarvamevāvadanmuniḥ||66||
adhyāyārthasaṅgrahe hitāhitamiti sevyāsevyaṃ vyāyāmahāsyādi| bhaviṣyatāmanutpattau bheṣajamiti mādhavaprathame māsītyādinotpannānāṃ ca śāntaya ityantena||63-66||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne navegāndhāraṇīyo nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyurvedadīpikākhyāyāṃ dvitīye svasthacatuṣke navegāndhāraṇīyo nāma saptamo'dhyāyaḥ||7||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘vamyāḥ’ iti pā.
  2. 2 ‘śirorukkṛcchramūtratā’ iti pā.
  3. 3 ‘mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyate ghṛtam| jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam|| avapīḍakametacca sañjñitaṃ’ vāgbhaṭaḥ (sū.a.4)
  4. 4 ‘vātavarconirodhanam’ iti pā.
  5. 5 ‘vātamūtrapurīṣāṇāṃ saṅgo dhmānaṃ klamo rujā’ iti pā.
  6. 6 ‘kāso'ruciḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘śvāsaḥ’ iti pā.
  8. 8 ‘bāṣpasya nigrahāttatra’ iti pā.
  9. 9 ‘śephaḥ’ iti pā.
  10. 10 ‘hitaiṣī’ iti pā.
  11. 11 ‘niṣphalānāṃ’ iti pā.
  12. 12 ‘parātyayābhidhāyakaṃ’ iti pā.
  13. 13 ‘utpannānavirodhataḥ phalabhogena’ iti pā.
  14. 14 ‘bhramaklamādayaḥ’ iti pā.
  15. 15 ‘kleśasahiṣṇutā’ iti pā.
  16. 16 yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ
  17. 17 yogīndranāthasenasammato'yaṃ pāṭhaḥ
  18. 18 ‘pādenāpathyamabhyastaṃ pādapādena vā tyajet’ iti vāgbhaṭaḥ (sū. a. 7)| ‘yadi tu tadapathyamabhyastaṃ tathā sātmībhūtaṃ yasmiṃścaturthāṃśenāpi tyajamāne śarīrabādhā śakyate vahnimāndyaṃ vā, tadā pādapādena vā ṣoḍaśāṃśena tyajediti vāśabdārthaḥ’ ityaruṇadattaḥ
  19. 19 ‘raktaśālīnāmekapādayogavadbhojanaṃ’ iti pā.
  20. 20 “yadi punarantaraśabdo vyavadhivacanastadā'yamarthaḥ- prathamadine apathyasya trayaḥ pādāḥ pathyasya caikaḥ| dvitīyadine sarvamapathyaṃ, evamekena ahnā pathyapādasahito'pathyapādo'ntarīkṛtaḥ| tatastṛtīyadine apathyasya dvau pādau, dvau ca pathyasya| tataścaturthe pañcame ca sarvamapathyaṃ, evaṃ pathyapādadvayasahitamapathyapādadvayaṃ dvābhyāmahobhyāmantarīkṛtam| tataḥ punaḥ ṣaṣṭhe divase apathyasya ekaḥ pādaḥ, trayaśca pathyasya| saptame aṣṭame navame ca sarvamapathyam| evaṃ tribhirahobhiḥ pathyapādatrayasahito'pathyasya ca ekaḥ pādo'ntarīkṛto bhavati| tato daśamadine sarvaṃ pathyaṃ sevanīyam’ iti carakopaskāre yogīndranāthasenaḥ| ‘yat tvantaraśabdasya vyavadhānārthatvena prathamadine pathyapādāpathyatripādamānena bhojanaṃ, tataḥ paramekadinaṃ na tathā bhoktavyaṃ, kintvapathyamabhyastaṃ yattadeva bhoktavyaṃ, tadekadinaṃ vyavadhāya tṛtīyadine pathyapādadvayāpathyapādadvayaṃ bhoktavyaṃ, taduttaraṃ dinadvayaṃ na tathā bhuktvā kintvabhyastamapathyameva bhoktavyaṃ, taddinadvayaṃ vyavadhāya ṣaṣṭhe dine pathyapādatrayāpathyaikapādamānena bhojyaṃ, taduttaraṃ dinatrayaṃ na tathā bhoktavyaṃ, kintvapathyamātrameveti, taddinatrayaṃ vyavadhāya daśame dine pathyacatuṣpādabhojanamapathyapādacatuṣṭayatyāgaḥ sutarāmiti vyākhyāyate| ṣoḍaśāṃśikakramavāde'pyevaṃ ca bodhyamiti| tadasamyak, ahitasyābhyāsānuvṛtteḥ” iti jalpakalpatarau gaṅgādharaḥ| atrāṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāṃ catvāri matāni pradarśitāni, tāni tatraiva draṣṭavyāni| cakradattavyākhyānaṃ tu tatra pradarśitena tṛtīyamatena samānam
  21. 21 ‘hitānāmapi nānāprakāratvamucyate’ iti pā.
  22. 22 ‘śukraśoṇitajīvasammūrcchanāt prabhṛtīti yāvat’ iti pā.
  23. 23 ‘vikāritvaṃ’ iti pā.
  24. 24 ‘sahajatvena’ iti pā.
  25. 25 ‘….snehādikarmaprayuktaḥ’ iti pā.
  26. 26 ‘….amlalavaṇarasātiriktaṃ’ iti pā.
  27. 27 ‘prabhūtatarāmlalavaṇabhojanaṃ’ iti pā.
  28. 28 ‘ātmaguṇaṃ’ iti pā.
  29. 29 ‘svedavahāni’ iti pā.
  30. 30 ‘srotāṃsi’ iti pā.
  31. 31 ‘nastaḥ karma’ iti pā.
  32. 32 ‘caritavyaṃ’ iti pā.
  33. 33 ‘prapañcenocyate’ iti pā.
  34. 34 ‘āgantumūlakāraṇaparihāre’ iti pā.
  35. 35 ‘...bhighātādivarjanam’ iti pā.
  36. 36 ‘āptopadeśaḥ prajñānaṃ’ iti pā.
  37. 37 ‘paranārīpraveśinaḥ’ iti pā.
  38. 38 ‘avalambitaniyamāḥ’ iti pā.
  39. 39 asyāgre- “alakṣmīdoṣayuktatvānnaktaṃ tu dadhi varjitam| śleṣmalaṃ syāt sasarpiṣkaṃ dadhi mārutasūdanam|| na ca sandhukṣayet pittamāhāraṃ ca vipācayet| śarkarāsaṃyutaṃ dadyāttṛṣṇādāhanivāraṇam|| mudgasūpena saṃyuktaṃ dadyādraktānilāpaham| surasaṃ cālpadoṣaṃ ca kṣaudrayuktaṃ bhaveddadhi| uṣṇaṃ pittāsrakṛddoṣān dhātrīyuktaṃ tu nirharet”|| iti kvacidadhikaḥ pāṭha upalabhyate