8. indriyopakramaṇīyo'dhyāyaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athāta indriyopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
svasthādhikāre āhārācāraceṣṭāsu paraṃ prayatnamātiṣṭhedityuktaṃ, tatrāhāraceṣṭāḥ kāścit pūrvādhyāyatrayeṇa pratipāditāḥ, tenāvaśiṣṭasyācārasyābhidhānārthaṃ tathendriyamanasāmatiyogāyogamithyāyogaparihārarūpaceṣṭopadarśanārthaṃ cendriyopakramaṇīyamāha| tatrāpi vakṣyamāṇaceṣṭācārayoḥ prāyeṇendriyādiviṣayatvenendriyādīnyeva 1 tāvadāha| indriyasyopakramaṇaṃ vyākartumārambhaḥ, tamindriyopakramamindriyavyākaraṇamadhikṛtya kṛto'dhyāya indriyopakramaṇīyaḥ||1-2||
iha khalu pañcendriyāṇi, pañcendriyadravyāṇi, pañcendriyādhiṣṭhānāni, pañcendriyārthāḥ, pañcendriyabuddhayo bhavanti, ityuktamindriyādhikāre||3||
iheti iha prakaraṇe pañcendriyāṇi, tena prakaraṇāntare darśanāntaraparigraheṇa vakṣyamāṇaikādaśendriyābhidhānena samaṃ na virodhaḥ; yataḥ sarvapāriṣadamidaṃ śāstraṃ, tenāyurvedāviruddhavaiśeṣikasāṅkhyādidarśanabhedena viruddhārtho'bhidhīyamāno na pūrvāparavirodhamāvahatītyarthaḥ| manastu yadyapi vaiśeṣikamate'pīndriyaṃ, śāstrakāreṇāpi madhurarasaprastāve “ṣaḍindriyaprasādanaḥ” (sū. a.26) ityabhidhānādanumatameva, tathā'pīha prakaraṇe cakṣurādibhyo vakṣyamāṇādhikadharmayogitayā nendriyatvena 2 paṭhitam| indriyādīni svayameva vyākariṣyati- tatra cakṣurityādinā| ityetāvadevoktamindriyādhikāre, ‘pūrvācāryaiḥ’ iti śeṣaḥ; etenānyaśāstre'pīndriyādhikāre etāvadevoktamiti phalati||3||
atīndriyaṃ punarmanaḥ sattvasañjñakaṃ, ‘cetaḥ’ ityāhureke, tadarthātmasampadāyattaceṣṭaṃ ceṣṭāpratyayabhūtamindriyāṇām||4||
cakṣurādibhyo viśiṣṭena dharmeṇa mano darśayati- atīndriyamityādi| atikrāntamindriyamatīndriyaṃ; cakṣurādīnāṃ yadindriyatvaṃ bāhyajñānakāraṇatvaṃ, tadatikrāntamityarthaḥ; yadyapi mano'pi sukhādijñānaṃ prati kāraṇatvenendriyaṃ, tathā'pīndriyacakṣurādyadhiṣṭhāyakatvaviśeṣādatīndriyamityuktaṃ; yadi vā'tīndriyamiti cakṣurādibhyo'pyatīndriyebhyaḥ sūkṣmataraṃ, duravabodhāt| sattvamityeṣā sañjñā yasya tattathā| ceta ityāhureka iti paramatasyāpratiṣedhāt svayamapyanumatam| paryāyakathanaṃ śāstre vyavahārārtham| taditi manaḥ, artho 3 mano'rthaḥ, sa ca sukhādiścintyavicāryādiśca, ātmā cetanapratisandhātā, anayoḥ sampat tadarthātmasampat, etadāyattā ceṣṭā vyāpāro yasya tattathā; tatrārthasampat sukhādīnāṃ sannikarṣaścintyādīnāmābhimukhyaṃ ca, ātmasampadarthagrahaṇe prayatnaśālitvaṃ, manaśceṣṭā ca sukhādijñānaṃ tathā cintyacintanādi tathā cakṣurādīndriyapreraṇaṃ ca| indriyāṇāṃ cakṣurādīnāṃ yā ceṣṭā svaviṣayarūpādijñānalakṣaṇā, tatra pratyayabhūtaṃ kāraṇabhūtaṃ mana iti yojyam| etenaitaduktaṃ bhavati- yadā sukhādayaścintyādayo'pi viṣayā bhavantyā''tmā ca prayatnavān bhavati tadā manaḥ svaviṣaye pravartate, indriyāṇi cādhitiṣṭhati, indriyāṇi ca mano'dhiṣṭhitānyeva svaviṣayajñāne pravartante||4||
svārthendriyārthasaṅkalpavyabhicaraṇāccānekamekasmin puruṣe sattvaṃ, rajastamaḥsattvaguṇayogācca; na cānekatvaṃ, nahyekaṃ 4 hyekakālamanekeṣu pravartate 5; tasmānnaikakālā sarvendriyapravṛttiḥ||5||
idānīṃ tanmana ekasmin puruṣe upādhibhedādanekaṃ paramārthatastvekamiti darśayati- svārthetyādi| sattvaṃ manaḥ| anekam anekamiva, svārthendriyārthasaṅkalpavyabhicaraṇāt tathā rajastamaḥsattvaguṇayogācca| cakāraḥ parasparasamuccaye| svārthasya mano'rthasya cintyasya vyabhicaraṇādekaṃ cintyamarthaṃ parityajyānyasyārthasya grahaṇādityarthaḥ; etenaitaduktaṃ bhavati- yadekameva mano yadā dharmaṃ cintayettadā dharmacintakaṃ, yadā dharmaṃ parityajya tadeva kāmaṃ cintayati tadā kāmacintakam, ityevamādinā dharmabhedenābhinnamapi bhinnamabhidhīyate; evamindriyārthavyabhicaraṇe'pi yadā rūpaṃ gṛhṇāti tadā rūpagrāhakaṃ, yadā gandhaṃ gṛhṇāti tadā gandhagrāhakamityādi vācyam; evaṃ saṅkalpavyabhicaraṇe'pi vyākhyeyaṃ, tatra saṅkalpaḥ pratipannānāṃ bhāvānāmupakārakaṃ mamedamapakārakaṃ mamedamiti vā guṇato doṣato vā kalpanam; etadvyabhicaraṇe ca kadācidguṇakalpakaṃ kadāciddoṣakalpakamiti manobhedo vyākhyeyaḥ| tathā ekapuruṣe ekameva mano yadā bahurajoyuktaṃ bhavati tadā krodhādimadbhavati, yadā bahutamoyuktaṃ bhavati tadā'jñānabhayādimadbhavati, yadā sattvayuktaṃ bhavati tadā satyaśaucādiyuktaṃ bhavati, tataścānekamiva mano bhavati| tadetat pratipāditamanekatvaṃ paramārthato na bhavatītyāha- na cetyādi| na cānekatvaṃ manasa ityarthaḥ| cakārādamahattvaṃ ca manasa iti samuccinoti| yaduktam- “aṇutvamatha caikatvaṃ dvau guṇau manasaḥ smṛtau” (śā.a.1) iti| kuto nānekatvamityāha- na hītyādi| anekamekakālamanekeṣu pravartate; anekaṃ yanmanaḥ devadattayajñadattaviṣṇumitreṣu śarīriṣu dṛṣṭaṃ tadekakālaṃ yugapadanekeṣu rūpajñānaśabdajñānagandhajñāneṣu vartate evaṃ dṛṣṭaṃ, tadyadi ekapuruṣe'pi bahūni manāṃsi syustadā tānyapi yugapadekapuruṣa eva rūpādijñāneṣu pravarteran, na tu pravartante, tasmādekamevaikapuruṣe mana ityarthaḥ| dīrghāṃ śaṣkulīṃ bhakṣayato yugapat pañcajñānānyutpadyanta iti tu jñānaṃ yugapadutpalapatraśatavyaktibhedajñānavadbhrāntam| paramārthato yugapajjñānotpattau hi sati viṣayasannikarṣe sarvadaiva hi yugapajjñānāni syuḥ| ata eva hi kāraṇānmahattvamapi manaso nāsti, mahattve hi sati yugapatpañcendriyādhiṣṭhānājjñānotpattiḥ syāt, na ca bhavati, tasmādekamaṇu ca mana iti| yasmāccaikapuruṣe ekaṃ mano'ṇuparimāṇaṃ ca, tasmāt kāraṇānnaikakālā sarvendriyapravṛttiḥ na yugapadindriyāṇi svaviṣayopalabdhau pravartanta ityarthaḥ| indriyāṇi mano'dhiṣṭhitāni pravartante, tena yadā manaścakṣuradhitiṣṭhati tadā na ghrāṇādīni, evaṃ yadā ghrāṇamadhitiṣṭhati tadā na cakṣurādīni||5||
yadguṇaṃ cābhīkṣṇaṃ puruṣamanuvartate sattvaṃ tatsattvamevopadiśanti munayo bāhulyānuśayāt||6||
nanu yadyekasminneva puruṣe kadācidrajoyuktaṃ kadācittamoyuktaṃ kadācit sattvayuktaṃ mano bhavati, tat kathamayaṃ sāttviko'yaṃ rājasa ityādivyapadeśo bhavatītyāha- yadguṇamityādi| yena guṇena sattvādinā yuktaṃ yadguṇam, abhīkṣṇaṃ punaḥ punaḥ, sattvaṃ manaḥ, anuvartate'nubadhnāti, tatsattvaṃ sāttvikaṃ rājasaṃ tāmasaṃ vā upadiśanti, bāhulyānuśayāt bhūrisambandhādityarthaḥ| etaduktaṃ bhavati- satyapi guṇāntarānvaye sattvabāhulyāt 6 sattvakāryāṇi satyaśaucādīni yasya bhavanti sa sāttvika iti vyapadiśyate; evamaparamapi 7 vyākhyeyam||6||
manaḥpuraḥsarāṇīndriyāṇyarthagrahaṇasamarthāni bhavanti||7||
uktaṃ manaśceṣṭāpratyayabhūtamindriyāṇāṃ 8 tadvyākaroti- mana ityādi| manaḥpuraḥsarāṇi manodhiṣṭhitāni||7||
tatra cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ rasanaṃ sparśanamiti pañcendriyāṇi||8||
pañcendriyāṇītyuktaṃ tadvivṛṇoti- tatra cakṣurityādi| caṣṭe 9 rūpaṃ rūpavantaṃ ca prakāśayatīti cakṣuḥ| taccobhayanayagolakādhiṣṭhānamekameva| śṛṇotyaneneti śrotram| jighratyaneneti ghrāṇam| rasatyāsvādayatyaneneti rasanam| spṛśatyaneneti sparśanam||8||
pañcendriyadravyāṇi- khaṃ vāyurjyotirāpo bhūriti||9||
indriyāṇāṃ prādhānyenārambhakaṃ dravyamindriyadravyam; indriyeṣu cakṣurādau nirdiṣṭaṃ, prādhānyāt| yaduktaṃ śālākye- “śrotratvakghrāṇarasanaiḥ śreṣṭhairapi samanvitaḥ 10| balavarṇādyupeto'pi naṣṭadṛk kuḍyasannibhaḥ” iti| indriyadravyanirdeśe tu uditatvena 11 nirdeśaḥ kṛto vakṣyamāṇena “mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” (śā.a.1) iti granthakramānurodhena||9||
pañcendriyādhiṣṭhānāni- akṣiṇī karṇau nāsike jihvā tvak ceti||10||
indriyādhiṣṭhānamindriyāśrayaḥ| yadyapi cākṣiṇī karṇau nāsāpuṭe dve tathā'pyekendriyādhiṣṭhānatvenaikameveti kṛtvā “pañca” ityuktam||10||
pañcendriyārthāḥ- śabdasparśarūparasagandhāḥ||11||
indriyārthā indriyaviṣayāḥ| atra ca sparśagrahaṇena sparśasya sparśāśrayasya ca dravyasya sparśaikārthasamavetasya ca parimāṇādeḥ sparśagrāhyasya grahaṇam| evaṃ rūpādiṣvapi vācyam||11||
pañcendriyabuddhayaḥ- cakṣurbuddhyādikāḥ; tāḥ punarindriyendriyārthasattvātmasannikarṣajāḥ, kṣaṇikā, niścayātmikāśca, ityetat pañcapañcakam||12||
asādhāraṇena kāraṇenendriyeṇa vyapadiṣṭā buddhaya indriyabuddhayaḥ| cakṣuṣā asādhāraṇena kāraṇena janitā buddhiścakṣurbuddhiḥ; evaṃ śrotrādibuddhiṣu vācyam| iha cakṣurbuddhirādāvupadiśyate, cakṣurbuddhereva bahuviṣayatvāt| indriyabuddhyutpādasāmagrīmāha- tāḥ punarityādi| sannikarṣaḥ sambandhaḥ; sa ca kvacit saṃyogaḥ, kvacit samavāyaḥ; tena cakṣurbuddhyādāvātmā manasā saṃyujyate, mana indriyeṇa, indriyamarthena; śrotrabuddhau tu śrotraśabdayoḥ samavāya iti viśeṣaḥ| kṣaṇikā iti āśutaravināśinyaḥ, na tu bauddhasiddhāntavadekakṣaṇāvasthāyinyaḥ| niścayātmikā vastusvarūpaparicchedātmikā 12| kṣaṇikatve'pi vastuparicchedakatvaṃ pradīpārcirjvalanavadbuddhīnāmaviruddhamityarthaḥ 13||12||
mano manortho buddhirātmā cetyadhyātmadravyaguṇasaṅgrahaḥ śubhāśubhapravṛttinivṛttihetuśca, dravyāśritaṃ 14 ca karma; yaducyate kriyeti||13||
mano'rtho vakṣyamāṇo ‘manasastu cintyamarthaḥ’ ityanena| buddhiriha manobuddhirvivakṣitā, indriyabuddhīnāṃ pañcapañcakenaiva grahaṇāt| ātmānamadhikṛtyādhyātmam; ātmānamadhikṛtya yāni dravyāṇi ye ca guṇāḥ, teṣāṃ saṅgraho'dhyātmadravyaguṇasaṅgrahaḥ| tatra guṇā rūpādibuddhayaḥ, śeṣaṃ dravyam| etaduktaṃ bhavati- ātmano'pakārakopakārakāṇāṃ dravyaguṇānāmayaṃ saṅgraha iti| yo'yaṃ saṅgrahaḥ śubhasya dharmasya sukhasya ca pravṛttau heturbhavati, aśubhasyādharmasyāsukhasya ca nivṛttau heturbhavati; tatroktasaṅgrahasya samyagyogaḥ śubhasya pravṛttāvaśubhasya nivṛttau heturbhavati, ayogātiyogamithyāyogāstu aśubhasya pravṛttau hetavaḥ; yadi vā śubhasya pūrvavyākṛtasya, aśubhasya ca pūrvavyākṛtasya pravṛtteḥ saṃsārasya, nivṛttermokṣasya yathoktasaṅgraho heturiti vyākhyeyaṃ; tatra saṅgrahasya śubhāśubhahetutvaṃ pūrvavadeva vyākhyeyaṃ; durjñātastu saṅgrahaḥ saṃsārasya heturbhavati, tattvato jñātastu mokṣaheturiti vyākhyeyam| adhyātmadravyaguṇādadhikamanuktaṃ śubhādihetumāha- dravyāśritaṃ cetyādi| karmetyucyamāne vamanādiṣvapi tathā''syāsvapnādiṣvapi karmaśabdavācyeṣu prasaktiḥ syāt, atastadvyāvṛttyarthaṃ dravyāśritamiti padaṃ; tathā'pi dharmādharmayoḥ karmaśabdavācyayoḥ prasaktiḥ syādityata uktaṃ- yaducyate kriyeti| karmaṇaḥ pṛthakkṛtvā'bhidhānaṃ pañcakarmādiṣu karmaṇo'praviṣṭatvāt||13||
tatrānumānagamyānāṃ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakānāmapi satāmindriyāṇāṃ tejaścakṣuṣi, khaṃ śrotre, ghrāṇe kṣitiḥ, āpo rasane, sparśane'nilo viśeṣeṇopapadyate| tatra yadyadātmakamindriyaṃ viśeṣāttattadātmakamevārthamanugṛhṇāti, tatsvabhāvādvibhutvācca||14||
samprati vaidyakasiddhāntena pāñcabhautikānāmapi cakṣurādīnāṃ yathā taijasatvādivyapadeśo bhavati tadāha- tatretyādi| anumānena pratīyanta ityanumānagamyāni; anumānaṃ ca- cakṣurbuddhyādayaḥ karaṇakāryāḥ, kriyātvāt; chidikriyāvat| mahābhūtāni khādīni, teṣāṃ vikāraḥ pariṇāmaviśeṣaḥ, samudāyo melakaḥ, sa ātmā samavāyikāraṇaṃ yeṣāṃ tāni| viśeṣeṇa adhikatvena| etaduktaṃ bhavati- pāñcabhautikatve'pi tejodhikatvāccakṣustaijasaṃ vyapadiśyate; evaṃ ghrāṇādiṣvapi pṛthivyādyadhikatvena pārthivatvādivyapadeśaḥ| atha kathaṃ cakṣustejodhikaṃ, ghrāṇaṃ pṛthivyadhikamityādyavadhāryata ityāha- tatretyādi| yadindriyaṃ viśeṣādbhūyastvena yadātmakaṃ yadbhūtārabdhaṃ, tadindriyaṃ tadātmakameva tadbhūtātmakameva, arthaṃ viṣayamanugṛhṇāti anudhāvati; yattejaḥpradhānaṃ tattejaḥpradhānameva viṣayaṃ gṛhṇātītyarthaḥ, evaṃ pārthivādiṣvapi vācyam| tatra hetumāha- tatsvabhāvādvibhutvācca| tatsvabhāvāditi grāhyāṇāṃ rūpādīnāṃ yaḥ svabhāvastaijasatvādiḥ,cakṣurādīnāmapi tatsvabhāvādevetyarthaḥ; vibhutvāditi śaktatvāt, samānajātīyataijasādigrahaṇa eva cakṣurādīnāṃ śaktatvādityarthaḥ| tadanena granthenaitadanumānamupadiśyate- yat- cakṣustaijasaṃ, rūpādīnāṃ madhye rūpasyaiva prakāśakatvādbāhyālokavat; rasanamāpyaṃ, rūpādīnāṃ madhye rasasyaiva prakāśakatvāddantodakavat; tathā gandhaḥ svajātīyaguṇotkarṣavadindriyagrāhyaḥ, bhūtaviśeṣaguṇatvādrūpavadityādi||14||
tadarthātiyogāyogamithyāyogāt samanaskamindriyaṃ vikṛtimāpadyamānaṃ yathāsvaṃ buddhyupaghātāya sampadyate, sāmarthyayogāt 15 punaḥ prakṛtimāpadyamānaṃ yathāsvaṃ buddhimāpyāyayati||15||
śubhāśubhapravṛttiheturiti yaduktaṃ tadupapādayati- tadarthetyādi| tat indriyam, arthasya rūpāderatiyogo rūpādyatidarśanam, ayogo hīnamātrarūpādidarśanaṃ sarvaśo rūpādyadarśanaṃ ca, mithyāyogo vikṛtabībhatsarūpādidarśanam| samanaskaṃ manasā sahitaṃ, vikṛtiṃ vikāramāpadyamānaṃ; samanaskamiti viśeṣaṇaṃ kurvan cakṣurādyupaghātānmanaso'pyudvignatvadainyādilakṣaṇo vikāro bhavatīti darśayati| yathāsvaṃ yā yasyātmīyā buddhiḥ| sāmarthyayogāt samayogāt| punaḥśabdaḥ pūrvapakṣādvyāvartayati| prakṛtiṃ svabhāvam, āpadyamānam anuvidhīyamānam; ‘indriyam’ iti śeṣaḥ| yathāsvaṃ buddhimāpyāyayatīti ātmīyāmātmīyāṃ buddhiṃ sātatyena janayatītyarthaḥ||15||
manasastu cintyamarthaḥ| tatra manaso manobuddheśca ta eva samānātihīnamithyāyogāḥ prakṛtivikṛtihetavo bhavanti||16||
pūrvaṃ mana uktaṃ, tasya grāhyaṃ viṣayamāha- manasastu cintyamartha iti| indriyanirapekṣaṃ mano yadgṛhṇāti taccintyaṃ (yadi vā, indriyagṛhītamevārthaṃ yat punarindriyanirapekṣaṃ mano gṛhṇāti taccintyam 16 )| etacca prādhānyāduktaṃ; tena manorthānāṃ sukhādīnāmanupādānaṃ doṣatvena naivodbhāvanīyam| ta evetyādi manoviṣayasya cintyasya samayogastathā'tihīnamithyāyogāśca| prakṛtiḥ avikāraḥ svabhāva iti yāvat; vikṛtiḥ vikāraḥ| tatra cintyasya 17 samyagyogo manaso manobuddheśca prakṛtiheturbhavati, atiyogādayastu cintyasya manaso manobuddheśca cintanadhyānādilakṣaṇāyā vikṛterhetavo bhavantīti vācyam| acintanāticintanabhayānakacintanairmano'pi vikṛtaṃ manobuddhimapi vikṛtāṃ janayatīti bhāvaḥ||16||
tatrendriyāṇāṃ samanaskānāmanupataptānāmanupatāpāya prakṛtibhāve prayatitavyamebhirhetubhiḥ; tadyathā- sātmyendriyārthasaṃyogena buddhyā samyagavekṣyāvekṣya karmaṇāṃ samyak pratipādanena, deśakālātmaguṇaviparītopāsanena 18 ceti| tasmādātmahitaṃ cikīrṣatā sarveṇa sarvaṃ sarvadā smṛtimāsthāya sadvṛttamanuṣṭheyam||17||
tadīdṛśe kartavyamāha- tatretyādi| anupatāpāya anupaghātāya; upaghātakahetuvarjanenetyabhiprāyaḥ| prakṛtibhāve nirvikāratvakaraṇe; bheṣajopayogenetyabhiprāyaḥ| sātmyendriyārthasaṃyogeneti indriyārthasamayogena| buddhyā samyagidaṃ mama hitamidaṃ mamāhitamityavekṣyāvekṣya| karmaṇāṃ pravṛttīnāṃ samyakpratipādaneneti ahitakarmaparityāgena hitakarmācaraṇena ca| etena prajñāparādhamūlāhitapravṛttiniṣedhena hitārthapravṛttyupadeśaḥ kṛto bhavati| etena cāsātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhaparihārābhyāmanāgatābādhapratiṣedharūpā ceṣṭoktā bhavati| utpannavikārapratiṣedhopāyastu deśakāletyādinā kathyate; guṇaśabdaḥ pratyekamabhisambadhyate, ātmaśabdena prakṛtivikārayorgrahaṇam| tasmāt karmaṇāṃ kriyārūpāṇāṃ śāstravihitatvena 19 pratipāditānāṃ samyaganuṣṭhānamārogyahetuḥ| tacca karma hitaṃ sadvṛttānuṣṭhānarūpam| tasmāt kāraṇādātmahitaṃ kartumicchatā, smṛtimāsthāyāvadhānena sadvṛttopadeśaṃ smṛtvetyarthaḥ, satāṃ vṛttamanuṣṭhānaṃ dehavāṅmanaḥpravṛttirūpaṃ sadvṛttamanuṣṭheyam| iha janmani janmāntare ca śāntiśaucācārādiyogajanitadharmaprabhāvāttrivargamavyākulamupayuñjānāstiṣṭhantīti ‘santa’ ityucyante, adhārmikāstu vidyamānā apyapraśastāvasthānatvena| ‘asanta’ ityucyante||17||
taddhyanutiṣṭhan 20 yugapat sampādayatyarthadvayamārogyamindriyavijayaṃ ceti; tat sadvṛttamakhilenopadekṣyāmo'gniveśa 21! tadyathā- devagobrāhmaṇaguruvṛddhasiddhācāryānarcayet, agnimupacaret, oṣadhīḥ praśastā dhārayet, dvau kālāvupaspṛśet, malāyaneṣvabhīkṣṇaṃ pādayośca vaimalyamādadhyāt, triḥpakṣasya keśaśmaśrulomanakhān saṃhārayet, nityamanupahatavāsāḥ 22 sumanāḥ 23 sugandhiḥ syāt, sādhuveśaḥ, prasiddhakeśaḥ 24, mūrdhaśrotraghrāṇapādatailanityaḥ, dhūmapaḥ, pūrvābhibhāṣī, sumukhaḥ, durgeṣvabhyupapattā, hotā, yaṣṭā, dātā, catuṣpathānāṃ namaskartā, balīnāmupahartā, atithīnāṃ pūjakaḥ, pitṛbhyaḥ piṇḍadaḥ, kāle hitamitamadhurārthavādī, vaśyātmā, dharmātmā, hetāvīrṣyuḥ, phale nerṣyuḥ, niścintaḥ, nirbhīkaḥ, hrīmān, dhīmān, mahotsāhaḥ, dakṣaḥ, kṣamāvān, dhārmikaḥ, āstikaḥ, vinayabuddhividyābhijanavayovṛddhasiddhācāryāṇāmupāsitā 25, chatrī daṇḍī maulī 26 sopānatko yugamātradṛgvicaret 27, maṅgalācāraśīlaḥ, kucelāsthikaṇṭakāmedhyakeśatuṣotkarabhasmakapālasnānabalibhūmīnāṃ parihartā, prāk śramād vyāyāmavarjī syāt, sarvaprāṇiṣu bandhubhūtaḥ syāt, kruddhānāmanunetā, bhītānāmāśvāsayitā, dīnānāmabhyupapattā, satyasandhaḥ, sāmapradhānaḥ 28, paraparuṣavacanasahiṣṇuḥ, amarṣaghnaḥ, praśamaguṇadarśī, rāgadveṣahetūnāṃ hantā ca||18||
sadvṛttānuṣṭhānaṃ darśayati- tadityādi| sadvṛttānuṣṭhānena nānyaśriyamabhilaṣedityādyanuṣṭhānenendriyaṃ yantryate, yantraṇābhyāsāttadindriyaṃ jīyata ityuktamindriyavijayaṃ ceti; yasmādevaṅguṇaṃ sadvṛttānuṣṭhānaṃ tat tasmāt sadvṛttamupadekṣyāmaḥ; akhilena kārtsnyena| dvau kālau sāyaṃ prātaḥ, upaspṛśet snāyāt; yadi vā upaspṛśet sandhyāmupāsīta| triḥ pakṣasyeti pañcabhiḥ pañcabhirdinaiḥ, yadi vā kṣārapāṇivacanaprāmāṇyāt pakṣaśabdo'yaṃ māse vartate, patati pañcadaśāhābhyāṃ pakṣarūpābhyāṃ māsa iti pañcadaśāhaḥ pakṣo'bhidhīyate, evaṃ patati ṛturmāsābhyāṃ pakṣarūpābhyāmiti māso'pi pakṣābhidheyaḥ; uktaṃ ca kṣārapāṇau- “trirmāsasya romanakhān saṃhārayet” iti| anupahatavāsā 29 amlānavāsāḥ| prasiddhakeśaḥ prasādhitakeśaḥ; iha keśaprasādhanābhidhānāt pūrvaṃ keśasaṃharaṇe vacanaṃ tīrthādiprāptanimittena kṛtamuṇḍanasnātakādiviṣayam| pūrvābhibhāṣī prathamasambhāṣaṇaśīlaḥ| durgeṣvabhyupapattā durgatipatitānāṃ rakṣitā| yaṣṭā yajñakārakaḥ| vaśyātmā vaśyendriyaḥ, ātmaśabdo'yamindriyavacanaḥ| hetāvīrṣyuriti yena hetunā'yaṃ dhanavān vidyāvān vā jātaḥ sa heturme kathaṃ bhavediti prayatnavatā bhavitavyamiti darśayati| phale nerṣyurityanena parasya na dhanādiphalasambandhanivāraṇecchā kartavyeti darśayati| nirbhīka iti upasthite'parihārye bhayahetau boddhavyaṃ, śakyaparihāreṣu tu dṛṣṭādṛṣṭapratyavāyahetuṣu bhetavyameva| abhijano viśuddhakulam| sarvaprāṇiṣu bandhubhūta iti tu yadyapi rājadviṣṭapatitādīnāmadharmabhayāccikitsāṃ na karoti, tathā'pi teṣvapi karuṇārdrahṛdayatvena mantavyam| abhyupapattā upakārārthaṃ svīkartā| satyasandhaḥ pratijñātārthanirvāhakaḥ| amarṣaḥ akṣamā, tāṃ hantīti amarṣaghnaḥ| praśamaṃ śāntiṃ guṇatvena draṣṭuṃ śīlaṃ yasya sa praśamaguṇadarśī||18||
nānṛtaṃ brūyāt, nānyasvamādadīta, nānyastriyamabhilaṣennānyaśriyaṃ, na vairaṃ rocayet, na kuryāt pāpaṃ, na pāpe'pi pāpī 30 syāt, nānyadoṣān brūyāt, nānyarahasyamāgamayen, nādhārmikairna narendradviṣṭaiḥ sahāsīta nonmattairna patitairna bhrūṇahantṛbhirna kṣudrairna duṣṭaiḥ, na duṣṭayānānyāroheta, na jānusamaṃ 31 kaṭhinamāsanamadhyāsīta, nānāstīrṇamanupahitamaviśālamasamaṃ vā śayanaṃ prapadyeta, na giriviṣamamastakeṣvanucaret, na drumamārohet, na jalogravegamavagāheta, na kulacchāyāmupāsīta 32, nāgnyutpātamabhitaścaret, noccairhaset, na śabdavantaṃ mārutaṃ muñcet, nānāvṛtamukho 33 jṛmbhāṃ kṣavathuṃ hāsyaṃ vā pravartayet, na nāsikāṃ kuṣṇīyāt, na dantān vighaṭṭayet, na nakhān vādayet, nāsthīnyabhihanyāt, na bhūmiṃ vilikhet, na chindyāttṛṇaṃ, na loṣṭaṃ mṛdnīyāt, na viguṇamaṅgaiśceṣṭeta, jyotīṃṣyaniṣṭamamedhyamaśastaṃ 34 ca nābhivīkṣeta, na huṅkuryācchavaṃ 35, na caityadhvajagurupūjyāśastacchāyāmākrāmet, na kṣapāsvamarasadanacaityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātanānyāseveta 36, naikaḥ śūnyagṛhaṃ na cāṭavīmanupraviśet, na pāpavṛttān strīmitrabhṛtyān bhajeta, nottamairvirudhyeta, nāvarānupāsīta, na jihmaṃ rocayet, nānāryamāśrayet, na bhayamutpādayet, na sāhasātisvapnaprajāgarasnānapānāśanānyāseveta, nordhvajānuściraṃ tiṣṭhet, na vyālānupasarpenna daṃṣṭriṇo na viṣāṇinaḥ, purovātātapāvaśyāyātipravātāñjahyāt, kaliṃ nārabheta, nāsunibhṛto'gnimupāsīta 37 nocchiṣṭaḥ, nādhaḥ kṛtvā pratāpayet, nāvigataklamo nānāplutavadano na nagna upaspṛśet, na snānaśāṭyā spṛśeduttamāṅgaṃ, na keśāgrāṇyabhihanyāt, nopaspṛśya te eva vāsasī bibhṛyāt, nāspṛṣṭvā ratnājyapūjyamaṅgalasumanaso'bhiniṣkrāmet, na pūjyamaṅgalānyapasavyaṃ gacchennetarāṇyanudakṣiṇam||19||
nānṛtaṃ brūyādityasya rājayakṣmaṇi “kākāṃstittiriśabdena” (ci. a.8) ityādyayathābhāṣaṇopadeśena 38 virodho na vācyaḥ, yataḥ parāpakāraphalamasatyabhāṣaṇamanṛtavyāhāradoṣeṇa spṛśyate, natu parasya jīvanārthamanyathābhāṣaṇam; uktaṃ ca- “prāṇātyaye sarvadhanāpahāre pañcānṛtānyāhurapātakāni”| āgamayet budhyeta| adhārmikasaṅganiṣedhenaiva patitādisaṅganiṣedhe labdhe punastadabhidhānaṃ viśeṣapratiṣedhārtham| bhrūṇahā garbhaghātakaḥ| anupahitam anupadhānaṃ gaṇḍukādirahitam| na drumamārohediti sāmānyo vidhiḥ, asya ca viśeṣeṇa rasāyanavakṣyamāṇāmalakīvṛkṣārohaṇopadeśena mahāphalena bādhā bhavatyeva| kuṣṇīyāt vighaṭṭayet| iha sadvṛttopadeśe yatra na nakhān vādayedityādau sākṣāddṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā phalaṃ na dṛśyate tatrāpyadṛṣṭaphalaṃ vacanaprāmāṇyādeva boddhavyam| na śavaṃ huṅkuryādityatrāgamaḥ- “yaḥ śavaṃ huṅkaroti tena somo bahirnirasto bhavati” iti| caityo grāmapradhānataruḥ, āghātanaṃ vadhasthānam| avarā nīcāḥ| jihmaṃ kuṭilam| ārāddūrāt pāpebhyo yāta āryaḥ, tadviparīto'nāryaḥ| atiśabdaḥ svapnādibhiḥ saha pratyekamabhisambadhyate| iha ca prakaraṇe sāhasanaktadadhibhojanādīnāṃ yeṣāṃ prakaraṇāntara eva niṣedhaḥ kṛtastāni punarniṣidhyante prakaraṇavaśādeva, prakaraṇaprāpto hyarthaḥ prāgukto'pi punarabhidhīyamānaḥ prakṛtagranthasya nyūnatāmudasyati, punarabhidhīyamānārthagauravaṃ ca darśayati, na punaruktadoṣamāvahati| yaduktam- “adhikaraṇavaśāddārḍhyādguṇadoṣaprāptito'rthasambandhāt| stutyarthaṃ saṃśayataḥ śiṣyadhiyāṃ cābhivṛddhyartham|| tantre 39 syāt punaruktaṃ punaruktaṃ neṣyate taddhi” iti| ūrdhvajānuḥ daṇḍāyamānaḥ| vyālāḥ sarpāḥ| asunibhṛtaḥ asamāhitaḥ, nādhaḥkṛtvā agnimiti sambandhaḥ| te eva vāsasī snānavāsasītyarthaḥ, yadi vā snānakālāt pūrvaṃ dhṛte| apasavyaṃ vāmam||19||
nāratnapāṇirnāsnāto nopahatavāsā nājapitvā nāhutvā devatābhyo nānirūpya pitṛbhyo nādattvā gurubhyo nātithibhyo nopāśritebhyo nāpuṇyagandho nāmālī nāprakṣālitapāṇipādavadano nāśuddhamukho nodaṅmukho na vimanā nābhaktāśiṣṭāśucikṣudhitaparicaro na pātrīṣvamedhyāsu nādeśe nākāle nākīrṇe nādattvā'gramagnaye nāprokṣitaṃ prokṣaṇodakairna mantrairanabhimantritaṃ na kutsayanna kutsitaṃ na pratikūlopahitamannamādadīta, na paryuṣitamanyatra māṃsaharitakaśuṣkaśākaphalabhakṣyebhyaḥ, nāśeṣabhuk syādanyatra dadhimadhulavaṇasaktusarpibhyaḥ, na naktaṃ dadhi bhuñjīta, na saktūnekānaśnīyānna niśi na bhuktvā na bahūnna dvirnodakāntaritāt, na chittvā dvijairbhakṣayet||20||
anirūpya anivedya| ākīrṇe bahujanākīrṇe| annasya prokṣaṇābhimantraṇāni vede boddhavyāni| kutsitaṃ svarūpata eva kadarthatvena ninditam| haritakam ārdrakādi, śuṣkaśākaṃ śuṣkapatrādi, bhakṣyā modakādayaḥ| nāśeṣabhuk syāt niḥśeṣabhojī na syādityarthaḥ| naktaṃ dadhibhojananiṣedhe āgamaḥ- “divā kapitthe vasati rātrau dadhni ca saktuṣu| alakṣmīḥ kalahādhārā kovidāre kṛtālayā” iti| ekāniti ghṛtaśarkarārahitān| nodakāntaritān nodakamantarā pītvetyarthaḥ||20||
nānṛjuḥ kṣuyānnādyānna śayīta, na vegito'nyakāryaḥ syāt, na vāyvagnisalilasomārkadvijagurupratimukhaṃ niṣṭhīvikā(vāta)varcomūtrāṇyutsṛjet, na panthānamavamūtrayenna janavati nānnakāle, na japahomādhyayanabalimaṅgalakriyāsu śleṣmasiṅghāṇakaṃ muñcet||21||
nādyādanṛjuḥ, na śayītānṛjuriti ca yojyam||21||
na striyamavajānīta, nātiviśrambhayet, na guhyamanuśrāvayet, nādhikuryāt| na rajasvalāṃ nāturāṃ nāmedhyāṃ nāśastāṃ nāniṣṭarūpācāropacārāṃ nādakṣāṃ nādakṣiṇāṃ nākāmāṃ nānyakāmāṃ nānyastriyaṃ nānyayoniṃ nāyonau na caityacatvaracatuṣpathopavanaśmaśānāghātanasalilauṣadhidvijagurusurālayeṣu na sandhyayornātithiṣu 40 nāśucirnājagdhabheṣajo nāpraṇītasaṅkalpo nānupasthitapraharṣo nābhuktavānnātyaśito na viṣamastho na mūtroccārapīḍito na śramavyāyāmopavāsaklamābhihato nārahasi vyavāyaṃ gacchet||22||
nātiviśrambhayet nātipraśrayavatīṃ kuryāt| nādhikuryān na sarvatrādhikṛtāṃ kuryāt| aśastāṃ kuṣṭhādisambandhena| nānyayonimityasyānte abhigacchet iti śeṣaḥ, anyayoniḥ asavarṇā| oṣadhyādibhirālayaśabdaḥ sambadhyate| nātithiṣviti na niṣiddhāsu maithunaṃ pratipatpūrṇimāprabhṛtiṣu| ajagdhabheṣajaḥ anupayuktavṛṣyabheṣajaḥ| anupasthitapraharṣaḥ ajātadhvajocchrāyaḥ| arahasi avijane||22||
na sato na gurūn parivadet, nāśucirabhicārakarmacaityapūjyapūjādhyayanamabhinirvartayet||23|| na vidyutsvanārtavīṣu nābhyuditāsu dikṣu nāgnisamplave na bhūmikampe na mahotsave nolkāpāte na mahāgrahopagamane na naṣṭacandrāyāṃ tithau na sandhyayornāmukhādgurornāvapatitaṃ nātimātraṃ na tāntaṃ na visvaraṃ nānavasthitapadaṃ nātidrutaṃ na vilambitaṃ nātiklībaṃ nātyuccairnātinīcaiḥ svarairadhyayanamabhyasyet||24||
abhyuditāsu dikṣu dāhavatīṣu dikṣu| mahāgrahopagamanaṃ candrasūryagrahaṇam| avapatitaṃ hīnavarṇam| tāntaṃ rūkṣasvaram| atiklībam ativilambitoccāraṇam||23-24||
nātisamayaṃ jahyāt, na niyamaṃ bhindyāt, na naktaṃ nādeśe caret, na sandhyāsvabhyavahārādhyayanastrīsvapnasevī syāt, na bālavṛddhalubdhamūrkhakliṣṭaklībaiḥ saha sakhyaṃ kuryāt, na madyadyūtaveśyāprasaṅgaruciḥ syāt, na guhyaṃ vivṛṇuyāt, na kañcidavajānīyāt, nāhammānī syānnādakṣo nādakṣiṇo nāsūyakaḥ, na brāhmaṇān 41 parivadet, na gavāṃ daṇḍamudyacchet, na vṛddhānna gurūnna gaṇānna nṛpān vā'dhikṣipet, na cātibrūyāt, na bāndhavānuraktakṛcchradvitīyaguhyajñān bahiṣkuryāt||25||
atisamayo militvā bahubhiḥ kṛto niyamaḥ| na sandhyāsvityādau punaḥ strīniṣedhaḥ sandhyāsu yāvadakartavyasya nyūnatāparihārārthamuktaḥ, pūrvaṃ tu strī yathā na sevyā tannikhilenopadiśatā na sandhyayorityuktam, iti prakaraṇabhedānna paunaruktyam| klībo hīnasattvaḥ| kliṣṭo nindito rogādinā| gaṇān militān| kṛcchradvitīya āpadi sahāyaḥ| bahiṣkuryāt avajānīyāt||25||
nādhīro nātyucchritasattvaḥ syāt, nābhṛtabhṛtyaḥ, nāviśrabdhasvajanaḥ, naikaḥ sukhī, na duḥkhaśīlācāropacāraḥ, na sarvaviśrambhī, na sarvābhiśaṅkī, na sarvakālavicārī||26||
naikaḥ sukhī syāditi na sukhahetūnyāmraphalādīnyeka evāvibhajyopayuñjyādityarthaḥ| śīlaṃ svābhāvikaṃ vṛttam, ācāraḥ śāstropadeśānurūpo vyavahāraḥ, upacāraḥ paricchadaḥ, eteṣāṃ ca duḥkhatvaṃ duḥkhahetutvāt| sarvaviśrambhī sarveṣu viśvāsī||26||
na kāryakālamatipātayet, nāparīkṣitamabhiniviśet, nendriyavaśagaḥ syāt, na cañcalaṃ mano'nubhrāmayet, na buddhīndriyāṇāmatibhāramādadhyāt, na cātidīrghasūtrī syāt, na krodhaharṣāvanuvidadhyāt, na śokamanuvaset, na siddhāvutsekaṃ 42 yacchennāsiddhau dainyaṃ, prakṛtimabhīkṣṇaṃ smaret, hetuprabhāvaniścitaḥ syāddhetvārambhanityaśca, na kṛtamityāśvaset, na vīryaṃ jahyāt, nāpavādamanusmaret||27||
cañcalamiti kriyāviśeṣaṇaṃ, yadi vā manoviśeṣaṇam| buddherindriyāṇāṃ buddhīndriyāṇām| atidīrghasūtrī śataikavinipātāśaṅkī, kiṃvā dīrghasūtrī cirakriyaḥ| na śokamanuvasediti na ciraṃ śokavaśagaḥ syāt| utsekam atigarvam 43| prakṛtim utpattikāraṇaṃ smaret; prakṛtiṃ pañcabhūtasamudāyalakṣaṇāmanityāṃ smaranna rāgadveṣādibhirabhibhūyate| hetuprabhāvaniścita iti asti śubhāśubhahetūnāṃ śubhāśubhaphalasambandha iti niścayamupeyāt, nātra kathaṃ tāvān syādityarthaḥ| hetvārambhanityaḥ śubhahetuyo(yā)gādyārambhaparaḥ||27||
nāśuciruttamājyākṣatatilakuśasarṣapairagniṃ juhuyādātmānamāśīrbhirāśāsānaḥ, agnirme nāpagaccheccharīrādvāyurme 44 prāṇānādadhātu viṣṇurme balamādadhātu indro me vīryaṃ śivā māṃ praviśantvāpa āpohiṣṭhetyapaḥ spṛśet, dviḥ parimṛjyoṣṭhau pādau cābhyukṣya mūrdhani 45 khāni copaspṛśedadbhirātmānaṃ hṛdayaṃ śiraśca||28||
uttamājyaṃ gosarpiḥ| āśīrbhirāśāsāna iti cchedaḥ| ‘agnirme’ ityādinā ‘āpohiṣṭhā’ ityantaḥ snānamantraḥ||28||
brahmacaryajñānadānamaitrīkāruṇyaharṣopekṣāpraśamaparaśca syāditi||29||
maitrī sarvabhūteṣvātmanīvāpratikūlā 46 pravṛttiḥ| nanu maitrīparaḥ syāditi viruddhametat, yena śāstrakāra evāyaṃ digdhaviddhasvayammṛtādimāṃsaparityāgena vayasthatvādiguṇayuktānāṃ mṛgādīnāṃ sadyaskaṃ māṃsaṃ sevyatvenopadiśan sākṣānmaitrīviruddhāṃ hiṃsāmevāha; naivaṃ, rāgata eva prāṇināṃ hiṃsāpūrvakamāṃsabhakṣaṇe prāpte'yamāyurvedopadeṣṭā māṃsasya kvacidroge kasyaciddhitatvaṃ kvaciccāhitatvamupadiśati, natu māṃsabhakṣaṇaṃ hiṃsāṃ vā vidadhāti; na hyayaṃ madirāyā api svasthavṛtte rogivṛtte vā hitatvamupadiśan madirāpānaṃ pratyupadeṣṭā bhavati; evaṃ ca rogādhikāre rājayakṣmādau māṃsopadeśastathā śaradṛtucaryādau “lāvān kapiñjalāneṇān” (sū.a.6) ityādigrantho lāvādimāṃsahitatvopadeśārtho na hiṃsāvidhāyakaḥ; tena rogiṇaḥ svasthāśca hiṃsāphalabhājo bhavantyeva; yathā- “śyenenābhicaran yajeta” ityatrābhicārasya kāmata eva prāptatvācchyenasyābhicārasādhanatvamātrameva vidhirbrūte, tena śyenenābhicārakaraṇe'dharmo bhavatyeva; ayaṃ tvatra viśeṣaḥ- yadi hiṃsopārjitamāṃsopayogaṃ vinā puruṣo na jīvati, ato hiṃsāṃ karoti, tadā “sarvatrātmānaṃ gopāyīta” iti vedavacanavihitatvāttathāvidhahiṃsā na pratyavāyahetuḥ, jīvanopāyāntarasambhave tu puṣṭyādiprayojanā hiṃsā pratyavāyahetureva; kiñca bhavatu vā''yurvedavihitā hiṃsā, tathā'pi hiṃsā doṣārthamucyate; na hyāyurvedavidhayo dharmasādhanamevopadiśanti, kiṃ tarhyārogyasādhanaṃ “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū.a.1) ityukteḥ||29||
tatra ślokāḥ- pañcapañcakamuddiṣṭaṃ mano hetucatuṣṭayam| indriyopakrame'dhyāye sadvṛttamakhilena ca||30|| svasthavṛttaṃ yathoddiṣṭaṃ yaḥ samyaganutiṣṭhati| sa samāḥ śatamavyādhirāyuṣā na viyujyate||31|| nṛlokamāpūrayate yaśasā sādhusammataḥ| dharmārthāveti bhūtānāṃ bandhutāmupagacchati||32|| parān sukṛtino lokān puṇyakarmā prapadyate| tasmādvṛttamanuṣṭheyamidaṃ sarveṇa sarvadā||33||
saṅgrahe hetucatuṣṭayaṃ samātihīnamithyāyogāḥ| samāḥ śataṃ varṣaśataṃ; yadyapi sadvṛttānuṣṭhāne'pi daivaviparyayeṇāntarā maraṇaṃ vyādhayo vā bhavanti, tathā'pi prādhānyāddaivakṛtavyādheḥ puruṣāparādhāviṣayatvāduktaṃ samāḥ śatamityādi; yaduktaṃ- “parihāryāṇi yatnena sadā pariharannaraḥ| bhavatyanṛṇatāṃ prāptaḥ sādhūnāmiha paṇḍitaḥ” (sū.a.28) iti||30-33||
yaccānyadapi kiñcit syādanuktamiha pūjitam| vṛttaṃ tadapi cātreyaḥ sadaivābhyanumanyate||34||
anuktasadvṛttopasaṅgrahārthamāha- yaccānyadapītyādi| vṛttam ācāraḥ| ihāyurvede'nuktamapyācāropadeśakeṣu dharmaśāstreṣu pūjitaṃ, yathā- “nākasmādvikaco bhavenna paraśasyeṣu gāṃ carantīṃ dhāvantīṃ vā parasya brūyāt” ityādi, sarvamātreyasyānumataṃ sākṣādāyurvedāviṣayatvena granthavistarabhayācca na proktamityabhiprāyaḥ|||34||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne indriyopakramaṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8|| iti svasthacatuṣko dvitīyaḥ||2||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne dvitīye svasthacatuṣke indriyopakramaṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ||8||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘indriyādīnyevādāvāha’ iti pā.
  2. 2 ‘nendriyamitīndriyatvena na paṭhitam’ iti pā.
  3. 3 ‘tasyārtho’ iti pā.
  4. 4 ‘nāṇvekaṃ’ iti pā.
  5. 5 ‘na cānekaṃ hyekakālaṃ pravartate’ iti pā.
  6. 6 ‘guṇāntarodaye sattvabāhulyena’ iti pā.
  7. 7 ‘evamaparatrāpi’ iti pā.
  8. 8 hastalikhitapustake ‘manaḥ’ iti nopalabhyate
  9. 9 ‘caṣṭe ācaṣṭe’ iti pā.
  10. 10 ‘samarthitaḥ’ iti pā.
  11. 11 ‘khāditatvena’ iti pā.
  12. 12 ‘vastusvarūpavicchedātmikā’ iti pā.
  13. 13 ‘pradoṣārcirvat’ iti pā.
  14. 14 ‘śubhāśubhapravṛttinivṛttihetuśca dravyāśritaṃ karma yaducyate sā kriyeti’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ
  15. 15 ‘samayogāt’ iti pā.
  16. 16 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate
  17. 17 asyāgre ‘manasā samaṃ’ iti hastalikhitapustake'dhikaṃ paṭhyate
  18. 18 ‘….viparītopasevanena’ iti pā.
  19. 19 ‘śāstre hitatvena’ iti pā.
  20. 20 ‘taddhyanuṣṭhānaṃ’ iti pā.
  21. 21 ‘agniveśa’ iti na paṭhyate kvacitpustake
  22. 22 ‘nityamahatavāsāḥ’ iti pā.
  23. 23 yogīndranāthasenastu ‘sumanaḥsugandhiḥ syāt’ iti paṭhati, ‘sumanobhiḥ puṣpaiḥ puṣpasrajetyarthaḥ, sugandhiḥ syāt’ iti ca vyākhyānayati
  24. 24 ‘prasādhitakeśaḥ’ iti pā.
  25. 25 ‘vinayabuddhividyābhijanavatāmupāsitā’ iti pā.
  26. 26 ‘maulimān’ iti, ‘maunī’ iti ca pā.
  27. 27 ‘naktaṃ yugamātradṛgvicaret’ iti pā.
  28. 28 ‘śamapradhānaḥ’ iti pā.
  29. 29 ‘ahatavāsā acchinnavāsāḥ’ iti pā.
  30. 30 ‘pāpaḥ’ iti pā.
  31. 31 yogīndranāthasenastu ‘nājānusamaṃ kaṭhinamāsanamadhyāsīta’ iti paṭhati, ‘jānupramāṇotsedhaṃ jānusamaṃ tādṛśaṃ na bhavatīti ajānusamaṃ| kaṭhinam anāstṛtottarapracchadam, āsanaṃ pīṭhādikaṃ nādhyāsīta’ iti ca vyākhyānayati
  32. 32 ‘satkulotpannānāṃ svavaṃśotpannānāṃ vā chāyāṃ nopāsīta, pabhdyāmiti śeṣaḥ’ iti gaṅgādharaḥ| yogīndranāthasenastu ‘kūlacchāyāṃ iti paṭhitvā kūlasya (nadītaṭasya) chāyāṃ nopaseveta, tatra tiṣṭhatastatpātāt bhayaṃ syāt’ iti ca vyākhyānayati
  33. 33 ‘nāsaṃvṛtamukhaḥ’ iti pā.
  34. 34 ‘jyotīṃṣyaniṣṭamaśastaṃ ca’ iti pā.| jyotīṃṣyagniṃ cāmedhyaśastaṃ ca iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ
  35. 35 ‘śivaṃ’ iti pā.
  36. 36 ‘....dyatanā....’ iti pā.
  37. 37 ‘nānibhṛto’ iti pā.
  38. 38 ‘ayathārthabhāṣaṇopadeśena’ iti pā.
  39. 39 ‘tantre'smin punaruktaṃ’ iti pā.
  40. 40 ‘nāti, na niṣiddhatithiṣu’ iti pā.
  41. 41 ‘dakṣiṇān’ iti pā.
  42. 42 ‘autsukyaṃ’ iti pā.
  43. 43 ‘atiharṣam’ iti pā.
  44. 44 ‘māgāccharīrāt’ iti pā.
  45. 45 ‘mūrdhani śirasi sthitāni khāni sapta āsyaṃ, nāsāpuṭe, cakṣuṣī, śrotre ca’ iti yogīndranāthasenaḥ
  46. 46 ‘ātmanīvāprātikūlyena’ iti pā.