athātaḥ khuḍḍākacatuṣpādamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
svasthacatuṣkānantaraṃ svasthāturayorubhayorapi hitatvena nirdeśacatuṣko'bhidhīyate| svasthāturahitaṃ vaidyabheṣajādi nirdiśatīti nirdeśacatuṣkaḥ, tatrāpi svasthāturahiteṣu pradhānabhūtacikitsāṅgavaidyādipādacatuṣṭayābhidhāyakatvena khuḍḍākacatuṣpādo'bhidhīyate| khuḍḍākaśabdo'lpavacanaḥ; yathā- khuḍḍikā garbhāvakrāntiḥ, alpetyarthaḥ| vaidyauṣadhaparicārakarogiṇaścikitsāyāścatvāraḥ pādāḥ, catuṣpādaṃ taṃ khuḍḍākamabhidheyatayā'dhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ khuḍḍākacatuṣpādaḥ| atrotpannasya tu pratyayasya “adhyāyānuvākayorluk ca” (pā.a.5pā.2sū.60) iti luk| khuḍḍākatvaṃ cāsya vakṣyamāṇamahācatuṣpādamapekṣya||1-2||
bhiṣagdravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam| guṇavat kāraṇaṃ jñeyaṃ vikāravyupaśāntaye||3||
atra bhiṣagādāvuktaḥ pradhānatvāt, vakṣyati hi- “pradhānaṃ bhiṣagatra tu” iti; tadanu bheṣajaṃ, cikitsāyāṃ pradhānakāraṇabhūtatvāt; tadanu paricārakaḥ, bheṣajaprayogasya kalkakvāthādisādhyasya tadadhīnatvāt| yadyapyāturādhikaraṇamārogyaṃ pādaiḥ sampādyate 1, sa eva ca vaidyādīnāmupakāryaḥ, upakāryaśca pradhānaṃ bhavati, tathā'pīha vyādhipraśame sādhye yathā vaidyādipādatrayasya vyāpāro na tathā''turasyetyaprādhānyavivakṣayā paścāduktaḥ| pādaścaturtho bhāgaḥ, ślokādipādavadvaidyādiṣu pādasañjñākaraṇenānyataravaikalyenāpi cikitsā na bhavatīti darśayati| guṇavaditi vakṣyamāṇa-śruteparyavadātatvādiguṇavat| iha ca vaidyādayo vyāpriyamāṇā eva vikārapraśamane kāraṇaṃ bhavanti, yataḥ kāraṇatvaṃ kārye vyāpāravatāmeva bhavati; tathā hi- devadattaḥ pācaka ityukte tuṣabusaprakṣepādikriyayaiva pākaṃ karotīti gamyate; etena yaducyate- “caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ” ityādinā ślokena vaidyādīnāṃ pravṛttiścikitsā vyādhipraśamaheturabhidhātavyā, iha tu vaidyādaya eveti pūrvāparavirodhaḥ; tanna bhavati, iha vaidyādipravṛttervaidyādigrahaṇenaiva grahaṇāt| caturṇāmityādau śloke vaidyādīnāṃ dharmiṇāṃ dharmarūpāyāśca pravṛtterbhedaṃ puraskṛtya cikitsāyāḥ kriyārūpāyāḥ kathanam| ete vaidyādayo vikāraśamane kāraṇameveti niyamaḥ, na punaretaireva vikārapraśamanamiti niyamaḥ, yato vaidyādīn pratyākhyāyāpi rogaśāntirbhavati; vakṣyati hi mahācatuṣpāde- “ye hyāturāḥ kevalādbheṣajādṛte samuttiṣṭhante” (sū.a.10) ityādinā||3||
vikāro dhātuvaiṣamyaṃ, sāmyaṃ prakṛtirucyate| sukhasañjñakamārogyaṃ, vikāro duḥkhameva ca||4||
atra vikāravyupaśāntaya ityuktaṃ, tena vikārasvarūpajñānārthamāha- vikāro dhātuvaiṣamyamityādi| dhātavo vātādayo rasādayaśca tathā rajaḥprabhṛtayaśca, teṣāṃ vaiṣamyaṃ vyavahriyamāṇasvāsthyahetoḥ svamānānnyūnatvamadhikatvaṃ vā| sāmyaṃ dhātusāmyaṃ; prakṛtiḥ ārogyam| ucyategrahaṇādvaidyakasiddhānte hīyaṃ prakṛtivikāravyavasthā, anyadarśanasiddhāntaparigrahe tu vikāraḥ ṣoḍaśakaḥ, prakṛtirguṇānāṃ sāmyāvasthā bhavatīti darśayati| nanu, rātridinabhojanānāṃ tāsu tāsvavasthāsu śleṣmaprakopādinā nityaṃ dhātuvaiṣamyamasti, tatkuto dhātusāmyamityāha- sukhasañjñakamityādi| sukhahetuḥ sukham, evaṃ duḥkhaheturduḥkhaṃ; yato na duḥkhaṃ vyādhiḥ, tathā hi sati na jvarādīnāṃ vyādhitvaṃ syāt; ata eva suśrute'pyuktaṃ- “tattu saptavidhe vyādhāvupanipatati” (su.sū. a.24) iti; sañjñakagrahaṇāt paramārthato'sukhamapi loke sukhamiti yad vyavahriyate, tadiha gṛhyata iti darśayati; tena, divārātribhojanāvasthādijanitaṃ dhātuvaiṣamyamudvejakavikārākartṛtvena 2 sukhamiti vyavahriyate, tena yo hyalpaḥ sa nāstyeveti kṛtvā'lpe'pi dhātuvaiṣamye dhātusāmyavyavahāraḥ siddho bhavati; tathā sañjñakagrahaṇena laukikasukhaṃ na paramārthataḥ sukhamiti darśayati, yato vakṣyati “sarvaṃ kāraṇavadduḥkhaṃ” (śā. a.1) ityādi; ‘eva ca’ grahaṇena duḥkhaṃ paramārthato'pi duḥkhameveti darśayati, na sukhamiva vyavahāramātreṇa| atra ca dhātuvaiṣamyeṇa kāraṇenopacārāttatkāryajvarādayo'bhidhīyante, yato dhātuvaiṣamyajo hi vikāro na dhātuvaiṣamyamātraṃ, yadvakṣyati- “svadhātuvaiṣamyanimittajā ye vikārasaṅghā bahavaḥ śarīre” (sū. a.19) ityādi, tathā “vikṛtimāpannā nānāvidhairvikāraiḥ śarīramupatapanti” (vi. a.1) ityādi, tathā suśrute'pyuktaṃ- “vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ 3 ” (sū.a.1) iti| atra pakṣe dhātuvaiṣamyajaścedvikārastadā janitavikāraṃ dhātuvaiṣamyaṃ kva praviśatu; kiṃ vikāre, uta ārogye? na tāvadārogye, yataḥ “ityuktaṃ kāraṇaṃ kāryaṃ dhātusāmyamihocyate| dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū. a.1) ityanena granthenārogyaṃ dhātusāmyamityuktaṃ; na ca roge praviśati, rogahetutvenaiva kathitatvāt; atha mataṃ dhātuvaiṣamyaṃ bhavati, vikāro na bhavatīti; eṣā daśā nāstyeva; yato'vaśyaṃ pramāṇādhiko doṣaḥ svaliṅgādhiko bhavati, kṣīṇo vā kṣīṇasvalakṣaṇa iti; iha tarhi dhātuvaiṣamyameva vikāro'stu, evamayaṃ grantho'pi mukhyo bhavati; dhātuvaiṣamyajavikārapratipādakastu grantha āviṣkṛtatamajvarādipratipādakatvena vyavasthāpyatāṃ, tena dhātuvaiṣamyaṃ ca dhātuvaiṣamyajāśca jvarādayo 4 vikārā bhavanti; dhātuvaiṣamyajāteṣvapi hi jvarādiṣu dhātuvaiṣamyarūpatā'styeva; kiñca svamānakṣīṇā doṣāḥ kiñcidvikāraṃ na janayanti, kṣīṇalakṣaṇaṃ vaiṣamyameva paraṃ yānti; vacanaṃ hi- “kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ samāḥ svaṃ karma kurvate” (sū.a.7) iti; nātra dhātuvaiṣamyamātraṃ vikāra iti bruvatāmayaṃ panthāḥ; ye tu dhātuvaiṣamyajo vikāra iti vyavasthitāḥ, te tvajanitavyapadeśyavikāraṃ dhātuvaiṣamyaṃ rātridināvasthādikṛtadhātuvaiṣamyavadalpatvenāvyapadeśyatayā dhātusāmya eva prakṣipantīti; tilakālakamaṣakaprabhṛtīnāṃ tu dhātuvaiṣamyajatveneha carake rogatvaṃ suvyaktameva, duḥkhahetutvaṃ ca teṣāṃ jñātānāṃ manoduḥkhakartṛtvena||4||
caturṇāṃ bhiṣagādīnāṃ śastānāṃ dhātuvaikṛte| pravṛttirdhātusāmyārthā cikitsetyabhidhīyate||5||
vikāralakṣaṇānantaraṃ vikārapraśamahetościkitsāyā lakṣaṇamāha- caturṇāmityādi| caturṇāmiti padaṃ vaidyādīnāṃ militānāmeva grāhakam| śastānāmiti vakṣyamāṇaśrute paryavadātatvamityādiguṇayogena praśastānām| dhātuvaikṛte roge cikitsādhikaraṇabhūte| dhātusāmyārthā ārogyakaraṇārthetyarthaḥ| dhātuvaikṛta iti padaṃ spaṣṭārthaṃ, yena dhātusāmyārthā pravṛttirdhātuvaikṛte eva vaidyādīnāṃ bhavati| pravṛttirvaidyasya idaṃ kartavyamidaṃ na kartavyamityādikopadeśarūpā, dravyasya tūpayoge sati svakāryārambharūpā, paricārakapravṛttirbheṣajasaṃskaraṇāturaparicaryādirūpā, āturapravṛttirvaidyoktānuṣṭhānavyādhisvarūpakathanādikā||5||
śrute paryavadātatvaṃ bahuśo dṛṣṭakarmatā| dākṣyaṃ śaucamiti jñeyaṃ vaidye guṇacatuṣṭayam||6||
pūrvasūtritavaidyaguṇān darśayati- śruta ityādi| śrutamādau śreṣṭhavaidyaguṇatvāt, evamanyatrāpi vyākhyeyam| paryavadātatvaṃ viśuddhajñānavattvaṃ guruśāstrasevanādinā| śaucamadṛṣṭadvāropakārakam| jitahastatvādayo'pare'pi vaidyaguṇā atraiva guṇacatuṣṭaye'ntarbhāvanīyāḥ||6||
bahutā tatrayogyatvamanekavidhakalpanā| sampacceti catuṣko'yaṃ dravyāṇāṃ guṇa ucyate||7||
bahutā bheṣajaguṇaḥ, alpaṃ hi bheṣajaṃ guṇavadapyavidyamānamiva, asādhakatvāt| tatra pratikartavye vyādhau yogyatvaṃ tatrayogyatvam| anekavidhakalpanā nānāprakārasvarasādyupayuktakalpanāyogyatvamityarthaḥ; yataḥ prāṇinaḥ kecit svarasadviṣaḥ, kecit kalkadviṣa evamādi; evaṃ vyādhisvabhāvādapi kācit kalpanā hitā bhavati, yathā- jvare kaṣāya ityādi; tenānekakalpanāyogyatvādyadyatra yujyate tattatra kriyate| sampaditi krimisalilādyanupahatatvena rasādisampat||7||
upacārajñatā dākṣyamanurāgaśca bhartari| śaucaṃ ceti catuṣko'yaṃ guṇaḥ paricare jane||8||
upacārajñatā yūṣarasādikaraṇasaṃvāhanasvāpanādijñatā||8||
smṛtirnirdeśakāritvamabhīrutvamathāpi ca| jñāpakatvaṃ ca rogāṇāmāturasya guṇāḥ smṛtāḥ||9||
nirdeśakāritvaṃ vaidyopadiṣṭārthakartṛtvam| abhīrutvaṃ guṇaḥ, bhīrutvasya rogakartṛtvāt; yaduktaṃ- “viṣādo rogavardhanānāṃ” (sū.a.25) iti| athāpi cetiśabdena kvacidbhīrutvamapyasmṛtirapi guṇo bhavatīti darśayati; yathonmāde “sarpeṇoddhṛtadaṃṣṭreṇa” ityādinā trāsanamuktaṃ cikitsāyāṃ, tatra yadyapyabhīruḥ syādrogī tadā cikitsā na phalati; asmṛtistu jvaravegāgamanakālāsmaraṇe'bhipretā, yaduktaṃ- “jvaravegaṃ ca kālaṃ ca cintayañjvaryate tu yaḥ| tasyeṣṭaiśca vicitraiśca prayogairnāśayet smṛtim” (ci.a.3) iti||9||
kāraṇaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ siddhau pādacatuṣṭayam| vijñātā śāsitā yoktā pradhānaṃ bhiṣagatra tu||10||
evaṃ vaidyādīnāṃ caturṇāmapi kāraṇatve siddhe vaidyasya prādhānyaṃ darśayati- kāraṇamityādi| vijñātā auṣadhasya| śāsitā paricārakasya- evaṃ kurvevaṃ mā kurviti| yoktā āturasya| etena vaidyaparādhīnā bheṣajādīnāṃ pravṛttiḥ, vaidyastu svatantraḥ, tataśca vaidyaḥ pradhānamiti vākyārthaḥ||10||
paktau hi kāraṇaṃ pakturyathā pātrendhanānalāḥ| vijeturvijaye bhūmiścamūḥ praharaṇāni ca||11|| āturādyāstathā siddhau pādāḥ kāraṇasañjñitāḥ| vaidyasyātaścikitsāyāṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ bhiṣak||12||
etadevābhyarhitatvāddṛṣṭāntadvayena darśayati- paktāvityādi| paktau pāke kartavye, pātrasthānīya āturaḥ, paricāraka indhanarūpaḥ, analo bheṣajarūpaḥ| kāraṇamiti upakaraṇam| bhūmiḥ yuddhānuguṇo deśaḥ| atrāpi pūrvavadevāturādisthānīyatvaṃ bhūmyādīnām||11-12||
mṛddaṇḍacakrasūtrādyāḥ kumbhakārādṛte yathā| nāvahanti guṇaṃ vaidyādṛte pādatrayaṃ tathā||13||
samprati vyatirekadṛṣṭāntena vaidyaprādhānyaṃ darśayati- mṛddaṇḍetyādinā| nāvahanti na niṣpādayanti| guṇaṃ sādhyamityarthaḥ||13||
gandharvapuravannāśaṃ yadvikārāḥ sudāruṇāḥ| yānti yaccetare vṛddhimāśūpāyapratīkṣiṇaḥ||14|| sati pādatraye jñājñau bhiṣajāvatra kāraṇam|15|
anvayena vyatirekeṇa ca pṛthagdṛṣṭāntaṃ darśayitvā kauśalenaikatraiva dṛṣṭānte gandharvapuretyādinā'nvaye guṇaṃ vyatireke ca doṣaṃ darśayati| ekatrapakṣe nāśamāśu yāntīti sambandhaḥ, itare apare'nabhijñavaidyopakrāntā gandharvapuravadāśu vṛddhiṃ yāntīti sambandhaḥ| upāyapratīkṣiṇa iti vṛddhau śāntau ca| āśu vikāraśāntau jño bhiṣakkāraṇam, āśuvṛddhau cājñaḥ||14||-
varamātmā huto'jñena na cikitsā pravartitā||15|| pāṇicārādyathā'cakṣurajñānādbhītabhītavat| naurmārutavaśevājño bhiṣak carati karmasu||16||
ajñavaidyasya cikitsāpravṛttiṃ niṣedhayati- varamityādi| na varam anucitameva| pravartitetibhāṣayā ajñavaidyena balāt kṛteti darśayati| pāṇicārāt hastaparāmarśāt| karmasu cikitsāsu||15-16||
yadṛcchayā samāpannamuttārya niyatāyuṣam| bhiṣaṅmānī nihantyāśu śatānyaniyatāyuṣām||17||
yadṛcchayeti vaidyasamyagjñānapūrvakapravṛttiṃ vinā karmavaśādityarthaḥ| samāpannaṃ samyagupakrāntam| niyatāyuṣamityanenāyurbalenaiva vyādhimuttīryamāṇamityarthaḥ 5| ātmānamabhiṣajaṃ bhiṣaktvena manyata iti bhiṣaṅmānī| aniyatāyuṣāmiti yatrāyuḥkāraṇaṃ balavat karma nāsti, tatra puruṣakārāparādhena vaidyadoṣānmaraṇaṃ bhavatīti darśayati||17||
tasmācchāstre'rthavijñāne pravṛttau karmadarśane| bhiṣak catuṣṭaye yuktaḥ prāṇābhisara ucyate||18||
śāstre śāstrāvadhāraṇe 6| arthavijñāne śāstrārthāvabodhe| pravṛttau svayaṃ karmakaraṇe| yukta udyukta udyoganiṣpāditaguṇaprakarṣa iti yāvat| prāṇān gacchato vyāvartayatīti prāṇābhisaraḥ||18||
hetau liṅge praśamane rogāṇāmapunarbhave| jñānaṃ caturvidhaṃ yasya sa rājārho bhiṣaktamaḥ||19|| śastraṃ śāstrāṇi salilaṃ guṇadoṣapravṛttaye| pātrāpekṣīṇyataḥ prajñāṃ cikitsārthaṃ viśodhayet||20|| vidyā vitarko vijñānaṃ smṛtistatparatā kriyā| yasyaite ṣaḍguṇāstasya na sādhyamativartate||21|| vidyā matiḥ karmadṛṣṭirabhyāsaḥ siddhirāśrayaḥ| vaidyaśabdābhiniṣpattāvalamekaikamapyataḥ||22|| yasya tvete guṇāḥ sarve santi vidyādayaḥ śubhāḥ| sa vaidyaśabdaṃ sadbhūtamarhan 7 prāṇisukhapradaḥ||23||
pātrāpekṣīṇīti guṇavati pātre saguṇāni, doṣavati pātre doṣavanti bhavantītyarthaḥ| viśodhayet sadgurusacchāstrasevādibhirityarthaḥ| vidyā vaidyakaśāstrajñānam| vitarkaḥ śāstramūla ūhāpohaḥ| vijñānaṃ śāstrāntarajñānaṃ; kiṃvā sahajaṃ viśuddhaṃ jñānam| tatparateha vyādhicikitsāyāṃ prayatnātiśayatvam| kriyā punaḥ punaścikitsākaraṇam| matiḥ sahajaviśuddhamatiḥ| abhyāsaḥ karmābhyāsaḥ| siddhiḥ prāyaśo vyādhipraśamakatvam| āśrayaḥ sadgurvāśraya ityarthaḥ| vaidyaśabdābhiniṣpattāvityanena pāramārthikavaidyatvaniṣpattāviti darśayati| eta ityanenaiva labdhe'pi vidyādaya iti vacanaṃ pūrvoktaguṇavyudāsārthaṃ, tadvyudāsaśca vidyādiṣvevāntarbhāvanīyaḥ; etacca prabandhena pṛthak pṛthagguṇakathanaṃ vaidyasya guṇotpādane yatnātiśayaṃ kārayituṃ tathā dravyādibhyaḥ pādebhyo vaidyasyaiva pradhānatopadarśanārthaṃ; vaidyo hi pādatrayaṃ viguṇamapi kalpanayā śikṣayā mantraṇena 8 ca sampādya cikitsituṃ pārayati, natu guṇavadvaidyaṃ vinā dravyādayaḥ pādā guṇavanto'pi kṣamāḥ||19-23||
śāstraṃ jyotiḥ prakāśārthaṃ darśanaṃ buddhirātmanaḥ| tābhyāṃ bhiṣak suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati||24|| cikitsite trayaḥ pādā yasmādvaidyavyapāśrayaḥ| tasmāt prayatnamātiṣṭhedbhiṣak svaguṇasampadi||25||
śāstraśabdena śāstrābhyāsakṛtā matiḥ, sā hi jyotiḥ bāhyāloka iva, prakāśārthaṃ vastūnāṃ grahaṇayogyatāṃ kartumityarthaḥ| darśanamiva darśanaṃ cakṣurivetyarthaḥ| yadyapi buddhirātmana eva bhavati, tathā'pyātmana ityanena sahajāṃ buddhiṃ darśayati, yataḥ sahajāṃ buddhiṃ vinā śāstrajā buddhiryā vaināyakītyabhidhīyate, sā na samyakcikitsāsamarthā bhavatīti| tābhyāmiti sahajaviśuddhabuddhiśāstrābhyāṃ sahajavaināyakabuddhibhyām||24-25||
maitrī kāruṇyamārteṣu śakye prītirupekṣaṇam| prakṛtistheṣu bhūteṣu vaidyavṛttiścaturvidheti||26||
vaidyena ca yādṛśyā buddhyā vyavahartavyaṃ, tāṃ darśayati- maitrītyādi| maitrī pūrvameva vyākṛtā| ārteṣu ārtiyukteṣu| kāruṇyaṃ paraduḥkhaprahāṇecchā| śakye sādhayituṃ śakye, sādhyavyādhigṛhīta iti yāvat| prakṛtiriha maraṇaṃ, prakṛtirucyate svabhāvaḥ; tathā- “idamasmānmuhūrtāt....svabhāvamāpatsyate” (sū.a.30), maraṇamityarthaḥ; maraṇasamīpagatatvāducyate “prakṛtisthe” iti| tasminnupekṣā kartavyā; na tatra bheṣajadānādi kartavyaṃ, yaśohānyādibhayāt||26||
tatra ślokau- bhiṣagjitaṃ catuṣpādaṃ pādaḥ pādaścaturguṇaḥ| bhiṣak pradhānaṃ pādebhyo yasmādvaidyastu yadguṇaḥ||27|| jñānāni buddhirbrāhmī ca bhiṣajāṃ yā caturvidhā| sarvametaccatuṣpāde khuḍḍāke samprakāśitamiti||28||
saṅgrahe brāhmī buddhiḥ caturvidhā maitrīkāruṇyādikā||27-28||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne khuḍḍākacatuṣpādo nāma navamo'dhyāyaḥ||9||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne tṛtīye nirdeśacatuṣke khuḍḍākacatuṣpādo nāma navamo'dhyāyaḥ||9||