athātastisraiṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye catuṣpādamārogyakāraṇaṃ vyavasthāpitaṃ, tataścatuṣpādasampattyā prāptārogyeṇa satā yadanuṣṭheyaṃ prāṇaparipālanasādhanaṃ, tathā dhanārjanasādhanaṃ, tathā dharmārjanasādhanaṃ, tadihaiṣaṇātrayarūpamabhidhīyata ityanantaraṃ tisraiṣaṇīyo'bhidhīyate| tisraiṣaṇāśabdo'sminnastīti matvarthīyaśchaḥ, atrānukāryānukaraṇayorbhedāvivakṣayā 1 yalopāsiddherabhāvāt saṃhitayā ‘tisraiṣaṇīyaḥ’ iti sañjñāyate, adhyāyānte “tisraiṣaṇīye mārgāśca” iti ślokapādaṃ kariṣyati; yadyapyanye'pyatra śabdāḥ santi, tathā'pi pradhānatvenāyaṃ gṛhyate||1-2||
iha khalu puruṣeṇānupahatasattvabuddhipauruṣaparākrameṇa hitamiha cāmuṣmiṃśca loke samanupaśyatā tisra eṣaṇāḥ paryeṣṭavyā bhavanti| tadyathā- prāṇaiṣaṇā, dhanaiṣaṇā, paralokaiṣaṇeti||3||
iheti bhogārthipuruṣādhikāre, yato mokṣārthipuruṣaṃ prati dhanaiṣaṇā sarvathaivānupayuktā| puruṣeṇeti padaṃ kurvan ya eva puruṣa eṣaṇātrayamanviṣyati sa eva puruṣo bhaṇyate nānyaḥ, paśutulyatvāditi darśayati| pauruṣaṃ śārīraṃ balaṃ, parākramastu śauryākhyaṃ mānasaṃ balam| iheti iha janmani, amuṣminniti janmāntare| iṣyate'nviṣyate sādhyate'nayetyeṣaṇā| prāṇo jīvitaṃ, tat sādhyate dīrghatvena rogānupahatatvena cānayeti prāṇaiṣaṇā| evaṃ dhanaiṣaṇā| paralokopakārakasya dharmasyaiṣaṇā paralokaiṣaṇā| kāmaiṣaṇā tu prāṇaiṣaṇādhanaiṣaṇayorantarbhāvanīyā, śarīrasampattidhanasampattisādhyatvāt kāmasya; yadi vā kāmaiṣaṇāyāṃ svata eva puruṣaḥ pravṛtto bhavati nopadeśamapekṣata iti tadeṣaṇopadeśo na kṛtaḥ||3||
āsāṃ tu khalveṣaṇānāṃ prāṇaiṣaṇāṃ tāvat pūrvataramāpadyeta| kasmāt? prāṇaparityāge hi sarvatyāgaḥ| tasyānupālanaṃ- svasthasya svasthavṛttānuvṛttiḥ, āturasya vikārapraśamane'pramādaḥ, tadubhayametaduktaṃ vakṣyate ca; tadyathoktamanuvartamānaḥ prāṇānupālanāddīrghamāyuravāpnotīti prathamaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||4||
prāṇaiṣaṇāyāḥ prathamānuṣṭhāne upapattimāha- āsāṃ tvityādi| trayāṇāṃ madhye dve pūrve bhavataḥ, tṛtīyāyāḥ sarvottaratvenāpūrvatvāt; tena dvayostara iti nyāyāt pūrvataraṃ prāṇaiṣaṇeti sādhustaraprayogaḥ| prāṇaśabdo jīvitavacana ekavacanānto'pyasti; yaduktaṃ- “daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇo yeṣu pratiṣṭhitaḥ” (sū.a.30) iti, tena prāṇapratyavamarśakaṃ ‘tasya’ iti padamekavacanena yuktameva| vikārān praśamayatīti vikārapraśamanaṃ cikitsā, tasmin| apramādaḥ avadhānenānuṣṭhānam| vakṣyate ceti nikhilena śāstreṇa| prāṇānupālanāditi prāṇānupālanasādhanāt; tena prāṇānupālanadīrghāyuṣṭvayorarthābhedāt sādhyasādhanabhāvo nāstīti yaccocyate tannirastaṃ bhavati| prathameti prādhānyāt prāṇaiṣaṇā||4||
atha dvitīyāṃ dhanaiṣaṇamāpadyeta, prāṇebhyo hyanantaraṃ dhanameva paryeṣṭavyaṃ bhavati 2; na hyataḥ pāpāt pāpīyo'sti yadanupakaraṇasya dīrghamāyuḥ, tasmādupakaraṇāni paryeṣṭuṃ yateta| tatropakaraṇopāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- kṛṣipāśupālyavāṇijyarājopasevādīni, yāni cānyānyapi satāmavigarhitāni karmāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṃ; tathā kurvan dīrghajīvitaṃ jīvatyanavamataḥ puruṣo bhavati 3| iti dvitīyā dhanaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||5||
atheti prāṇaiṣaṇānantaram| dvitīyāmiti hetugarbhaṃ viśeṣaṇaṃ, yasmādiyameva dvitīyā prāṇaiṣaṇānantaramavaśyopādeyatvena, tata iyamevocyata ityarthaḥ| prāṇaiṣaṇāmanu cāsyāḥ prādhānyaṃ darśayati- prāṇebhyo hītyādi| pāpaśabdena pāpakāryaṃ duḥkhamucyate| upakaraṇam ārogyabhogadharmasādhanībhūto dhanaprapañcaḥ, sa yasya nāstyasāvanupakaraṇaḥ| dhanopāyāniti vaktavye upakaraṇopāyāniti yataḥ karoti, tena dhanasya bhogadharmasādhanārthamevotpādamicchanti, na punaḥ kṛpaṇasyeva viniyogaśūnyasya susaṃvardhitamātrakaraṇārtham 4| anyānyapīti pratigrahādhyāpanādīni| vṛttiḥ vartanaṃ, puṣṭiḥ 5 dhanasampattiḥ| anavamataḥ anavajñāto bahumānagṛhīta iti yāvat| dīrghaṃ jīvitaṃ jīvati dhārayatītyarthaḥ, anekārthatvāddhātūnāṃ; yadi vā dīrghajīvitaṃ yathā syāttathā jīvatīti kriyāviśeṣaṇatvena vyākhyeyam||5||
atha tṛtīyāṃ paralokaiṣaṇāmāpadyeta| saṃśayaścātra, kathaṃ? bhaviṣyāma itaścyutā naveti; kutaḥ punaḥ saṃśaya iti, ucyate- santi hyeke pratyakṣaparāḥ parokṣatvāt punarbhavasya nāstikyamāśritāḥ, santi cāgamapratyayādeva punarbhavamicchanti; śrutibhedācca- ‘mātaraṃ pitaraṃ caike manyante janmakāraṇam | svabhāvaṃ paranirmāṇaṃ yadṛcchāṃ cāpare janāḥ’ || iti | ataḥ saṃśayaḥ- kiṃ nu khalvasti punarbhavo na veti||6||
paralokaiṣaṇāṃ vyākaroti- athetyādi| atra ca paralokasya durjñeyatvena cārvākādināstikāsammatatvena ca paralokaṃ pramāṇena vyavasthāpayituṃ nirṇayārthaṃ pramāṇapravṛttiviṣayaṃ saṃśayameva tāvat paraloke darśayati- saṃśayaścātretyādi| itaścyutā iha janmani mṛtāḥ, bhaviṣyāmo janmāntara ityarthaḥ| saṃśayahetuṃ pṛcchati- kutaḥ saṃśayaḥ punariti| vādivipratipattiṃ saṃśayahetumāha- ucyata ityādi| pratyakṣaparā anumatapratyakṣaikapramāṇāḥ| parokṣatvāta pratyakṣāviṣayatvāt| punarbhavasya janmāntarasya| nāsti punarbhavo nāsti karmaphalaṃ nāstyātmetyādināstinā pracaratīti nāstikaḥ, tasya bhāvo nāstikyam| yata pratyakṣapramāṇenopalabhyate ghaṭapaṭādi, tadeva paramasti; nopalabhyate ca pratyakṣeṇa paralokaḥ, tasmānnāsti paraloka iti nāstikābhiprāyaḥ| asti punarbhava iti yeṣāṃ mataṃ tān darśayati- santītyādi| santi cetyatra ‘apare’ iti vākyaśeṣaḥ| āgamapratyayāt āgamaprāmāṇyāt| āgamaṃ ca punarbhavapratipādakaṃ dānatapoyajñetyādi darśayiṣyatyagre| icchantītyatra ‘ye’ iti vākyaśeṣaḥ| evaṃ tāvadvādivipratipattirekā saṃśayakāraṇaṃ darśitā; saṃśayahetvantaramāha- śrutibhedāccetyādi| śrūyata iti śrutiḥ; prativādivacanamevaṅgranthanibaddham| etāni ca mātāpitarāveva janmakāraṇamityādīni punarbhavapratikṣepakāṇi vacanāni| āgamapratyayādasti punarbhava iti yo brūte, tadvacanena samaṃ vādivipratipattirūpatayaiva saṃśayakāraṇaṃ bhavatītyata uktamupasaṃhāre ‘ataḥ saṃśayaḥ’ iti| eke manyante janmakāraṇamiti janmakāraṇamiti padaṃ mātaraṃ pitaraṃ tathā svabhāvaṃ tathā paranirmāṇamiti padatrayeṇa sambadhyate; yadṛcchāṃ cā'pare janā ityatra manyante janmakāraṇamiti padaṃ sambadhyate| mātāpitarāvevātmāntaranirapekṣāvapatyotpādane kāraṇaṃ, tena pūrvaśarīraṃ parityajya śarīrāntaraparigraharūpa ātmanaḥ paraloko nāstīti prathamavādinaḥ pakṣaḥ| paridṛśyamānapṛthivyādibhāvānāmevāyaṃ 6 svabhāvo- yat- saṃyogaviśeṣānmilitāḥ santaścetanaṃ puruṣādilakṣaṇaṃ kāryaviśeṣamārabhante, yathā surābījādīni pratyekamamadakarāṇyapi madakaraṃ madyamārabhante, nātra kaścidātmā vidyate yasya paralokaḥ syāditi svabhāvavādino bhāvaḥ| para aiśvaryādiguṇayukta ātmaviśeṣaḥ, tena saṃsāryātmanirapekṣiṇā nirmāṇaṃ paranirmāṇaṃ, tatrāpi parasyaivaiśvaryādiguṇayuktasyātmaviśeṣasya prabhāvādbhūtāni cetayante nātmāntaramastīti paralokābhāvaḥ| yadṛcchā kāraṇāpratiniyamenotpādaḥ; na kāraṇapratiniyamena kāryotpādo'vadhārayituṃ śakyate, avadhārakapramāṇānāṃ prāmāṇyānavadhāraṇāt; tasmādātmaiva punarbhavamanubhavatīti na vācyamiti yādṛcchikasyābhiprāyaḥ||6||
tatra buddhimānnāstikyabuddhiṃ jahyādvicikitsāṃ ca| kasmāt? pratyakṣaṃ hyalpam; analpamapratyakṣamasti, yadāgamānumānayuktibhirupalabhyate; yaireva tāvadindriyaiḥ pratyakṣamupalabhyate, tānyeva santi cāpratyakṣāṇi||7||
punarbhavāstitvapakṣaṃ gṛhītvā prāha- tatretyādi| buddhimāniti praśastabuddhiyuktaḥ| nāstyeva paraloka iti viparyayajñānaṃ nāstikyabuddhiḥ, tāṃ jahyāt| paralokaviṣayo viparyayo yathā dharmānuṣṭhānaṃ prati virodhakaḥ, tathā stokakrameṇāsti paraloko na veti saṃśayo'pi dharmānuṣṭhānaṃ prati virodhaka ityāha- vicikitsāṃ ceti; vicikitsāṃ jahyāditi sambandhaḥ, vicikitsā sandehaḥ, sā ceha prakṛtatvāt 7 paralokaviṣayaiva| atraiva hetupraśnapūrvakaṃ hetumāha- kasmādityādi| apratyakṣatvāt paraloko nāstīti prathamavādimataṃ dūṣayati- pratyakṣamityādi| yathā, pratyakṣaṃ pramāṇamavyabhicāripramājanakatvena; tathā''gamādīnyapi tathābhūtapramājanakatvāt pramāṇānyeva; tataśca pratyakṣāviṣayatvenaiva yat punarbhavasya nāstitvaṃ vyavasthāpyate tanna yuktamiti prakaraṇārthaḥ| punarbhavasādhakāni cāgamādīnyagre vakṣyamāṇāni santyeveti bhāvaḥ| āgamādīni lakṣaṇato'gre'bhidhāsyante| pratyakṣāviṣayatve satyapi yānyanyapramāṇasiddhāni santi tānyāha- yairevetyādi| pratyakṣamiti pratyakṣaviṣayaṃ ghaṭādi| santīti indriyopakramaṇīyoktānumānagamyatvāditi boddhavyam||7||
satāṃ ca rūpāṇāmatisannikarṣādativiprakarṣādāvaraṇāt karaṇadaurbalyānmanonavasthānāt samānābhihārādabhibhavādatisaukṣmyācca pratyakṣānupalabdhiḥ; tasmādaparīkṣitametaducyate- pratyakṣamevāsti, nānyadastīti||8||
itaśca pratyakṣānupalabdhirna vastvabhāvaniścayakāriketyāha- satāmityādi| satāmityagre vakṣyamāṇātisannikarṣādyabhāve pratyakṣeṇaiva gṛhyamāṇatvena satāmityarthaḥ| pratyakṣānupalabdhirityatisannikarṣādibhiḥ saha pratyekamabhisambadhyate| atisannikarṣādanupalabdhiryathā- nayanagatakajjalādeḥ, ativiprakarṣādyathā- dūrākāśagatasya pakṣiṇaḥ, āvaraṇādyathā- kuḍyādipihitasya 8 ghaṭādeḥ, karaṇadaurbalyādyathā- kāmalādyupahatasya cakṣuṣaḥ paṭaśauklyādyapratibhānaṃ, manonavasthānādyathā- kāntāmukhanirīkṣaṇaprahitamanasaḥ pārśvāgatavacanānavabodhaḥ, samānābhihārādyathā- bilvarāśipraviṣṭasya bilvasyendriyasambaddhasyāpi bhedenāgrahaṇam, abhibhavādyathā- madhyandine ulkāpātasya, saukṣmyādyathā- tricaturhastapramāṇadeśavartinaḥ krimiviśeṣalikhyāderagrahaṇam||8||
śrutayaścaitā na kāraṇaṃ, yuktivirodhāt| ātmā mātuḥ piturvā yaḥ so'patyaṃ yadi sañcaret| dvividhaṃ sañcaredātmā sarvovā'vayavena vā||9|| sarvaścet sañcarenmātuḥ piturvā maraṇaṃ bhavet| nirantaraṃ, nāvayavaḥ kaścitsūkṣmasya cātmanaḥ||10||
samprati śrutibhedavādimataṃ dūṣayati- śrutayaścetyādi| na kāraṇamiti na punarbhavapratiṣedhe kāraṇamityarthaḥ| yuktivirodhāt upapattivirodhāt| apatyaśarīre mātāpitroḥ kāraṇatvamanumatameva, yatastathāvidhe mātāpitroḥ kāraṇatve satyapi caitanyahetorātmanaḥ paralokādāgamane pretyabhāvo'khaṇḍita eveti| caitanyamapatyasya mātāpitrorapi caitanyaheturya ātmā tata eva bhavatīti yo manyate taṃ pratyāha- ātmā māturityādi| dvividhaṃ dviprakāram| sarva iti mātaraṃ pitaraṃ parityajyāpatyaṃ gacchet; avayaveneti eko'vayavo vā''tmano mātari pitari vā tiṣṭhet, anyaścaikadeśa ātmano'patyaṃ gacchet| prathamapakṣe dūṣaṇamāha- sarvaścetyādi| nirantaramiti cchedaḥ, nirantaraṃ tatkālameva, yadi māturātmā'patyaṃ sañcarettadā tatkālameva māturmaraṇaṃ, yadi tu piturātmā'patyaṃ sañcarettadā tatkālameva piturmaraṇaṃ, syāditi| dvitīyaṃ pakṣaṃ dūṣayati- nāvayava ityādi| sūkṣmasyeti asthūlasya; sthūlānāṃ pṛthivyādīnāmavayavā bhavanti, na tu sūkṣmāṇāmākāśakālamanobuddhiprabhṛtīnāṃ; tataścāvayavābhāvādātmano'vayavena sañcaraṇaṃ dūramapāstamityarthaḥ||9-10||
buddhirmanaśca nirṇīte yathaivātmā tathaiva te| yeṣāṃ caiṣā matisteṣāṃ yonirnāsti caturvidhā||11||
atha śaṅkyate- mā''tmā mātāpitroḥ sañcaratu, buddhistu tayormano vā'patyaṃ sañcaratu, ata evāpatyasya caitanyaṃ bhaviṣyatītyāha- buddhirmanaścetyādi| nirṇīte vyavasthāpite pramāṇena, kimbhūtenetyāha- yathaivātmā niravayavatvenāvayavasañcaraṇākṣamastathā tatkālameva mātāpitṛparityāgaprasaṅgena kārtsnyenāpi sañcaritumakṣamaḥ, tathā te api buddhimanasī niravayavatvānnaikadeśena sañcareyātāṃ, mātāpitrostatkālamevābuddhimattvāmanaskatvaprasaṅgācca na kārtsnyena sañcareyātāmiti bhāvaḥ| dūṣaṇāntaramāha- yeṣāmityādi| yeṣāṃ matiriti mātāpitarāvevāpatye caitanyakāraṇamityevaṃrūpā| caturvidhā yoniriti jarāyujāṇḍajasaṃsvedajodbhijjalakṣaṇā| evaṃ manyate- saṃsvedajānāṃ maśakādīnāṃ tathodbhijjānāṃ gaṇḍūpadādīnāṃ cetanānāṃ mātāpitarau na vidyete; tatasteṣāmacaitanyaṃ syāt, mātāpitroścetanakāraṇayorabhāvāditi||11||
vidyāt svābhāvikaṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ yat svalakṣaṇam| saṃyoge ca viyoge 9 ca teṣāṃ karmaiva kāraṇam||12||
svābhāvikavādino bhūtacaitanyapakṣaṃ dūṣayati- vidyādityādi| svabhāvakṛtaṃ svābhāvikam| ṣaṇṇāṃ dhātūnāmiti pṛthivyaptejovāyvākāśātmanām, eṣāṃ ca dhātutvaṃ śarīradhāraṇājjagaddhāraṇācca| svalakṣaṇam ātmīyamavyabhicāri lakṣaṇaṃ; tacca pṛthivyāḥ kāṭhinyādi, apāṃ dravatvādi, tejasa uṣṇatvādi, vāyostiryaggamanādi, ākāśasyāpratighātādi ātmano jñānādi; etena, etadeva parameṣāṃ lakṣaṇaṃ svābhāvikaṃ, na tāvadātmarahitānāmeṣāṃ caitanyamapi svābhāvikamastīti darśayati| tataśca yat pratyekaṃ bhūtānāṃ na sambhavati tanmilitānāmapi na sambhavati caitanyaṃ; yato bhūtānāmapi saṃyogāccaitanyasambhave bahūni cetanāni syurbālyādyavasthābhedāt, tataśca jñātṛbhedāt pratisandhānānupapattiriti bhāvaḥ; ātmasambandhena tu caitanyaṃ sammatameva, paraṃ tatrāpi garbhotpattau bhūtānāmātmasambandhe tathā maraṇe bhūtānāmātmano viyoge karmaiva janmāntarakṛtaṃ kāraṇaṃ, nānyat| tat bhūtasaṃyogavibhāgakāraṇajanmāntarakṛtakarmasvīkārāt 10 pretyabhāvaḥ svīkṛto bhavatīti bhāvaḥ||12||
anādeścetanādhātorneṣyate paranirmitiḥ| para ātmā sa ceddheturiṣṭo'stu 11 paranirmitiḥ||13||
paranirmāṇapakṣaṃ dūṣayati- anāderityādi| atra paranirmāṇapakṣe śarīrasyātmarahitasya pareṇa nirmāṇaṃ vā'bhipretaṃ syāt, ātmano vā'pi pareṇa nirmāṇamabhipretaṃ syāt; ātmanaḥ paranirmāṇaṃ dūṣayati- anāderityādi| nityasya cetanādhātoriti ātmanaḥ; neṣyate nityasyotpādakakāraṇābhāvāditi bhāvaḥ; nityatvaṃ cātmanaḥ śārīre pratipādayiṣyati| atha śarīramātrasya paranirmāṇamabhipretaṃ, tadanumatameva; pareṇā''tmanā dharmādharmasahāyena tasya kriyamāṇatvādityāha- para ityādi| heturiṣṭa iti śarīrotpāde heturiṣṭa ityarthaḥ; astu paranirmitirīdṛśī pretyabhāvāvirodhinīti bhāvaḥ| evaṃ manyate- pareṇaiśvaryādiguṇayuktenātmaviśeṣeṇaitaccetanaṃ śarīraṃ kriyamāṇaṃ cetanāhetubhūtātiriktātmasambandhamantarā (cetanāyuktaṃ 12 ) kartuṃ na pāryeta, ghaṭādivadacetanatvaprasaṅgāt; cetanāhetuścātmā nityatvena na kriyate, tasmāccetanāhetunityatvena janmāntarasambandhinamātmānaṃ gṛhītvā śarīraṃ cetanaṃ paraḥ karotīti svīkaraṇīyam; evamapi ceśvaradaridrādijagadvaicitryadarśanādātmano dharmādharmayogavaicitryaṃ kalpanīyaṃ; tathāca satyātmana eva dharmādharmasahāyatā'vaśyaṃ svīkaraṇīyā, tasmāt sa eva śarīrādyutpattau kāraṇamastu kimapareṇehātmaviśeṣakalpanena; yadi vā, evamātmanyanekajanmasambandhini saṃsārahetudharmādharmaguṇaśālini siddhe astu so'pyātmaviśeṣaḥ 13 kāraṇam, ato na kācit kṣatiriti||13||
na parīkṣā na parīkṣyaṃ na kartā kāraṇaṃ na ca| na devā narṣayaḥ siddhāḥ karma karmaphalaṃ na ca||14|| nāstikasyāsti naivātmā yadṛcchopahatātmanaḥ| pātakebhyaḥ paraṃ caitat pātakaṃ nāstikagrahaḥ||15||
yadṛcchāvādimataṃ dūṣayati- na parīkṣetyādi| yadṛcchāvādī khalvekamapi pramāṇaṃ nānumanyate, tataśca tasyāprāmāṇikatvāt pramāṇaṃ vinaiva yatkiñcidbruvato na śraddheyaṃ vacanaṃ bhavati, tasmādupekṣaṇīya evāyamiti prakaraṇābhiprāyaḥ| yadṛcchayā aparisthitapakṣatayā, upahata ihalokaparalokānupayukta ātmā yasya sa yadṛcchopahatātmā; tasya parīkṣā nāstīti parīkṣāhetūnāṃ pramāṇānāmabhāvādityarthaḥ; parīkṣyamapi nāsti, parīkṣakapramāṇābhāvādeva; evaṃ kartā'pi nāsti tatkāraṇamapi nāsti, pramāṇāsvīkārāditi bhāvaḥ; tathā sarvajanasiddhā devādayo'pi na santītyabhidhānena nāstikasya varjanīyatvaṃ darśayati| pātakebhyo brahmāvadhādibhyaḥ; paraṃ śreṣṭhaṃ; nāsti paraloka ityādiko graho nāstikagrahaḥ; nāstikabuddhyā hyucchṛṅkhalaḥ puruṣaḥ sarvamapi pātakaṃ karotīti bhāvaḥ||14-15||
tasmānmatiṃ vimucyaitāmamārgaprasṛtāṃ budhaḥ| satāṃ buddhipradīpena paśyetsarvaṃ yathātatham||16||
nāstikatāparityāgena yathākartavyatāmāha- tasmādityādi| etāmiti nāstikabuddhim| amārge adharme prasṛtā amārgaprasṛtā| buddhireva pradīpo buddhipradīpaḥ, tena pratyakṣādipramāṇena paśyedityarthaḥ| yathātathamiti yathāsvarūpam||16||
dvividhameva khalu sarvaṃ saccāsacca; tasya caturvidhā parīkṣā- āptopadeśaḥ, pratyakṣam, anumānaṃ, yuktiśceti||17||
samprati parapakṣaṃ dūṣayitvā svapakṣaparalokasādhanāni pramāṇānyavatārayati- dvividhamityādi| sarvamiti yatkiñcit pramāṇapratīyamānaṃ, taddvividhaṃ; taddvaividhyamāha- saccāsacca; saditi vidhiviṣayapramāṇagamyaṃ bhāvarūpam, asaditi niṣedhaviṣayapramāṇagamyamabhāvarūpam| parīkṣyate vyavasthāpyate vastusvarūpamanayeti parīkṣā pramāṇāni, āptopadeśādaya uttaragranthe sphuṭā bhaviṣyanti||17||
āptāstāvat- rajastamobhyāṃ nirmuktāstapojñānabalena ye| yeṣāṃ trikālamamalaṃ jñānamavyāhataṃ sadā||18|| āptāḥ śiṣṭā vibuddhāste teṣāṃ vākyamasaṃśayam| satyaṃ, vakṣyanti te kasmādasatyaṃ nīrajastamāḥ 14||19||
āptopadeśaṃ darśayitumāptameva tāvadāha- āptā ityādi| niḥśeṣeṇa muktā nirmuktāḥ| tapojñānabaleneti rajastamonirmuktau kāraṇatvena yojanīyam| trikālamiti atītānāgatavartamānaviṣayam| amalamiti yathārthagrāhitvena| avyāhatamiti kvacidapi viṣaye'kuṇṭhitaśaktitvena| āptī rajastamorūpadoṣakṣayaḥ, tadyuktā āptāḥ 15; śāsati jagatkṛtsnaṃ kāryākāryapravṛttinivṛttyupadeśeneti śiṣṭāḥ; boddhavyaṃ viśeṣeṇa buddhametairiti vibuddhāḥ; āptāḥ, śiṣṭāḥ, vibuddhā iti sañjñātrayeṇāptānāṃ loke prasiddhiṃ darśayati; teṣāmāptānāṃ vākyamasaṃśayaṃ niścitaṃ satyaṃ yathārthamityarthaḥ| tadvākyasatyatve hetumāha- vakṣanti te kasmādasatyaṃ nīrajastamā iti| nīrajastamā iti tamappratyayāntaḥ śabdaḥ, tena nīrajastvaprakarṣeṇa tamo'pi vyudastaṃ bhavati; na hi sarvathā nīrajaske puruṣe tamo bhavati; yaduktaṃ- “nārajaskaṃ tamaḥ” (vi.a.6) iti| vakṣanti te kasmādasatyaṃ na kasmādapītyarthaḥ; asatyaṃ mithyājñānādvā'bhidhīyate, samyagjñāne satyapi rāgadveṣābhyāṃ vā'bhidhīyate, tacca tritayamapi mithyājñānarāgadveṣarūpaṃ rajastamonirmukte sattvaguṇodrekādamalavijñāne na sambhavatītyarthaḥ; yadi vā ‘nīrajastamaso mṛṣā’ iti pāṭhaḥ sugamaḥ| etaccāptalakṣaṇaṃ sahajāptabrahmādyabhiprāyeṇa, laukikānāṃ tu puruṣāṇāmāptatvaṃ prativiṣayasamyagjñānasambhavane tadviṣayarāgadveṣāsambhavena ca boddhavyam; etena, āptopadeśa iti śabdarūpapramāṇalakṣaṇamuktaṃ bhavati; buddhipramāṇapakṣe tu, āptopadeśajanitā buddhiḥ pramāṇamiti boddhavyam||18-19||
ātmendriyamanorthānāṃ sannikarṣāt pravartate| vyaktā tadātve yā buddhiḥ pratyakṣaṃ sa nirucyate||20||
pratyakṣalakṣaṇamāha- ātmendriyetyādi| sannikarṣāditi sambandhāt; sa ca sambandhaḥ- saṃyogaḥ, samavāyaḥ, saṃyuktasamavāyaḥ, saṃyuktasamavetasamavāyaḥ, samavetasamavāyaḥ, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇo boddhavyaḥ| vyaktā ityanena vyabhicāriṇīmayathārthabuddhiṃ saṃśayaṃ ca nirākaroti| tadātve tatkṣaṇam; anena ca pratyakṣajñānānantarotpannānumānajñānaṃ smaraṇaṃ ca paramparayā''tmendriyamanorthasannikarṣajaṃ 16 vyavacchinatti; ātmādicatuṣṭayasannikarṣābhidhānaṃ ca pratyakṣakāraṇābhidhānaparaṃ; tena, ‘indriyārthasannikarṣāt pravartate yā’ ityetāvadeva lakṣaṇaṃ boddhavyam; etena sukhādiviṣayamapi pratyakṣaṃ gṛhītaṃ bhavati; tatra hi catuṣṭayasannikarṣo nāsti, ātmasannikarṣastu pramāṇajñānasādhāraṇatvenaiva lakṣaṇānupayuktaḥ 17| iha ca pratyakṣaphalarūpā'pi buddhiḥ pratyakṣaśabdenābhidhīyate, tathaiva lokavyavahārāt; paramārthatastu yato bhavatīndriyāderīdṛśī buddhistat pratyakṣam||20||
pratyakṣapūrvaṃ trividhaṃ trikālaṃ cānumīyate| vahnirnigūḍho dhūmena maithunaṃ garbhadarśanāt||21|| evaṃ vyavasyantyatītaṃ bījāt phalamanāgatam| dṛṣṭvā bījāt phalaṃ jātamihaiva sadṛśaṃ budhāḥ||22||
anumānasvarūpamāha- pratyakṣetyādi| pratyakṣagrahaṇaṃ vyāptigrāhakapramāṇopalakṣaṇārthaṃ, tena pratyakṣapūrvamiti vyāptigrāhakapramāṇapūrvakam| trividhamityanenānumānatraividdhyaṃ darśayati; tena, kāryāt kāraṇānumānaṃ, yathā- garbhadarśanānmaithunānumānaṃ; tathā kāraṇāt kāryānumānaṃ, yathā- bījāt sahakārikāraṇāntarayuktāt phalānumānaṃ; tathā'kāryakāraṇabhūtānāṃ ca sāmānyato darśanādanumānaṃ, yathā- dhūmādvartamānakṣaṇasambandhādagnyanumānam; etattrividhamanumānaṃ gṛhītaṃ bhavati| trikālamityanena trikālaviṣayatvamanumānasya darśayati| anumīyate ityatra ‘yena tadanumānam’ iti vākyaśeṣaḥ| tena, vyāptigrahaṇādanu anantaraṃ mīyate samyaṅniścīyate parokṣārtho yena tadanumānaṃ, vyāptismaraṇasahāyaliṅgadarśanamityarthaḥ| trividhamiti yaduktaṃ tasyodāharaṇaṃ darśayati- vahnirityādi| etacca vyākṛtameva 18| nigūḍhaḥ adṛśyamānaḥ| evaṃ vyavasyantyatītamiti vyavacchedaḥ| bījāditi sahakārikāraṇāntarajalakarṣaṇādiyuktāditi boddhavyam| anāgataṃ phalaṃ sadṛśaṃ vyavasyantīti sambandhaḥ| dṛṣṭvā bījāt phalaṃ jātamityanena bījaphalayoḥ kāraṇakāryalakṣaṇāṃ vyāptiṃ darśayati; yadyapi ca kāraṇaṃ kāryaṃ vyabhicarati, yato nāvaśyaṃ bījasadbhāve phalaṃ bhavati, tathā'pi sahakārikāraṇāntarayuktaṃ bījaṃ phalaṃ na vyabhicaratītyabhiprāyo boddhavyaḥ; kāraṇasāmagrī ca kāryaṃ na vyabhicaratyeva||21-22||
jalakarṣaṇabījartusaṃyogāt sasyasambhavaḥ| yuktiḥ ṣaḍdhātusaṃyogādgarbhāṇāṃ sambhavastathā||23|| mathyamanthana(ka)manthānasaṃyogādagnisambhavaḥ| yuktiyuktā catuṣpādasampadvyādhinibarhaṇī||24||
yukteḥ pramāṇasyānyaśāstraprasiddhatvenodāharaṇānyeva 19 tāvaddarśayati, udāharaṇe jñāte yukterlakṣaṇaṃ sukhena jñāyate ityabhiprāyeṇa- jalakarṣaṇetyādi| karṣaṇaśabdena karṣaṇasaṃskṛtā bhūmirgṛhyate, jalakarṣaṇabījartusaṃyogāt sasyasya sambhavo bhavatīti yajjñānaṃ tadyuktiriti yojanīyam| ṣaḍdhātusaṃyogāt pañcamahābhūtātmasaṃyogāt| tathāśabdo yuktirityākarṣati| mathyaṃ manthanakāṣṭhayantrakaṃ, kāṣṭhaṃ manthanaṃ, manthānaṃ kāṣṭhabhrāmaṇaṃ; kiṃvā ‘manthaka’ iti pāṭhaḥ, tatra manthānaṃ bhrāmyamāṇakāṣṭhaṃ; saṃyogānmelakāditi boddhavyaṃ, yato manthanasya kriyārūpasya saṃyogo na saṅgacchate; kiṃvā manthanaśabdena manthanarajjurucyate| yujyate sambadhyate'nayeti yuktiḥ, tayā yuktā yuktiyuktā| catuṣpāda iti vaktavye sampadgrahaṇaṃ guṇavaccatuṣpādagrahaṇārtham||23-24||
buddhiḥ paśyati yā bhāvān bahukāraṇayogajān| yuktistrikālā sā jñeyā trivargaḥ sādhyate yayā||25||
samprati yukterlakṣaṇamāha- buddhirityādi| yā buddhirbhāvān paśyati viṣayīkaroti, bahukāraṇayogo bahūpapattiyogaḥ, janiścāyaṃ jñānārthe, tena bahūpapattiyogajñāyamānānarthān yā buddhiḥ paśyati ūhalakṣaṇā sā yuktiriti pramāṇasahāyībhūtā| evamanena bhavitavyamityevaṃrūpa ūho'tra yuktiśabdenābhidhīyate; sā ca paramārthato'pramāṇabhūtā'pi vastuparicchede pramāṇasahāyatvena vyāpriyamāṇatvāt, tathā tayaiva ūharūpayā prāyo lokānāṃ vyavahārādiha pramāṇatvenoktā| ata eva pradeśāntare yuktiṃ vinā yathoktaṃ pramāṇatrayaṃ darśayiṣyati- “trividhā vā (parīkṣā) sahopadeśena” (vi. a.4) iti vacanāt| tathā, upamānaṃ gṛhītvā rogabhiṣagjitīye śabdādīni catvāri pramāṇānyabhidhāsyati| trikālā vartamānātītānāgataviṣayā; trikālaviṣayatvaṃ cāsyāstrikālānumānaviṣayopadeśakatvenaiva| trivargasādhakatvaṃ ca trivargasādhanādeva, ūhenaiva hi prāyastrivargānuṣṭhāne pravṛttirbhavati; (pramāṇaparicchedena 20 tu pracāro virala eva|) yattu bahukāraṇajalakarṣaṇabījartusaṃyogādbhāvisasyajñānaṃ yuktirucyate, taccānumānānnārthāntarabhūtaṃ; tatrānumānādbhedo duṣkara iti nādriyāmahe; kiñca kāraṇebhyaḥ kāryaṃ pratīyamānaṃ na kadā'pi vartamānaṃ pratīyate, tataśca trikāleti parāhataṃ syāt| atra śāntarakṣitakamalaśīlābhyāṃ yuktipramāṇāntarasvīkāre pūrvapakṣasiddhāntāvuktau- “yasmin sati bhavatyeva na bhavatyasatīti ca| tasmādato bhavatyetadyuktireṣā'bhidhīyate|| pramāṇāntaramevedamityāha carakā muniḥ| nānumānamiyaṃ yasmāddṛṣṭānto'tra na vidyate” (ta.saṃ.kā.1692-93) iti| etacchāntarakṣitavacanaṃ kamalaśīlena vyākhyātaṃ- “tadbhāvabhāvitvena yā tatkāryatāpratītiriyaṃ yuktiḥ; iyaṃ ca savikalpatvānna pratyakṣaṃ; nāpyanumānaṃ dṛṣṭāntābhāvāt, tathāhi- dṛṣṭānto'pi- ata eva tadbhāvabhāvitvāttatkāryatāpratipattiḥ, tatrāpi dṛṣṭānto'nyo'nveṣaṇīyaḥ 21, tatrāpyapara ityanavasthā syāt; tasmāt pramāṇāntaraṃ yuktirityāha carako vaidyaḥ; evaṃ pūrvapakṣamutthāpya dūṣitaṃ yat- “kāryakāraṇabhāvasya pratipattirna saṅgatā| tasmādasyāṃ na bhedo'sti sādhyasādhanayoryataḥ|| tadbhāvavyavahāre tu yogyatāyāḥ prasādhane| saṅketakālavijñāto vidyate'rtho nidarśanam” (ta.saṃ.kā.1696-48)| etadvyākhyātaṃ kamalaśīlena- “yuktau na sādhyasādhanayorbhedaḥ; tathāhi- atra tadbhāvabhāvitā hetuḥ, kāryakāraṇatā ca sādhyā, na cānayorbheda upalabhyate paryāyatvāttarupādapavat; atha mataṃ- na 22 kāryakāraṇatā sādhyate kintarhi tadbhāvavyavahāra iti, tatrāha- tadbhāvavyavahāre ityādi; tasyā hetuphalatāyā bhāvastadbhāvaḥ, tatra vyavahāro yaḥ sa tadbhāvavyavahāraḥ jñānābhidhānapravṛttilakṣaṇamanuṣṭhānaṃ, tasmin yogyatā mūḍhaṃ prati sādhyate; ye yadvyāpārānantaraniyatopalambhasvabhāvāste tatkāryavyavahārayogyāḥ, tadyathā- saṅketakālānubhūtāḥ kulālādivyāpārānantaropalambhasvabhāvā ghaṭādayaḥ; tathā ca tālvādivyāpārānantaraniyatopalambhasvabhāvāḥ śabdā iti svabhāvo hetuḥ; tataśca sa dṛṣṭāntatvādanumānādabhedo yukteḥ”| etau ca pūrvapakṣasiddhāntau evambhūtayuktyasvīkārādevāpratividheyau 23||25||
eṣā parīkṣā nāstyanyā yayā sarvaṃ parīkṣyate| parīkṣyaṃ sadasaccaivaṃ tayā cāsti punarbhavaḥ||26||
upasaṃharati- eṣetyādi| nāstyanyetivacanenārthāpattyasambhavādīnāmanyatantramatānāṃ pramāṇānāṃ niṣedhaṃ karoti| prastute parīkṣāṃ prayojayati- tayā cāsti upalabhyate ca punarbhava iti||26||
tatrāptāgamastāvadvedaḥ 24, yaścānyo'pi kaścidvedārthādaviparītaḥ parīkṣakaiḥ praṇītaḥ śiṣṭānumato lokānugrahapravṛttaḥ śāstravādaḥ, sa cā''ptāgamaḥ; āptāgamādupalabhyatedānatapoyajñasatyāhiṃsābrahmacaryāṇyabhyudayaniḥśreyasakarāṇīti||27||
tatra śabdasya punarbhavapratipādakatvaṃ darśayati- tatrā''ptāgama ityādi| prathamaṃ vedaṃ pradarśayan vedasya nirastavibhramāśaṅkaṃ prāmāṇyaṃ darśayati, yaścānyo'pītyanena granthena vedārthāviparītatvādibhirhetubhiḥ paricchedanīyaprāmāṇyāyurvedasmṛtiśāstrādīni darśayati| śāstrarūpo vādaḥ śāstravādaḥ| āptāgamāditi vedāt| yajñaḥ agniṣṭomādiḥ; brahmācaryam upasthasaṃyamādi| abhyudayaḥ svargaḥ, niḥśreyasaṃ mokṣaḥ; atra yathāyogyatayā svargasya mokṣasya ca kāraṇamiti boddhavyam| etena janmāntarabhogyasvargānekajanmalabhyamokṣopadeśenātmanaḥ paralokaḥ kathito bhavatīti bhāvaḥ||27||
na cānativṛttasattvadoṣāṇāmadoṣairapunarbhavo dharmadvāreṣūpadiśyate||28||
āgamāntaramāha- na cetyādi| anativṛttau avanupaśāntau sattvadoṣau manodoṣau rajastamorūpau yeṣāṃ te tathā, teṣām; punarbhavo mokṣaḥ, dharmadvāreṣu dharmaśāstreṣu, adoṣaiḥ nirmanodoṣairmaharṣibhiḥ, upadiśyate na, iti sambandhaḥ; tena punarbhava upadiśyate ityarthaḥ||28||
dharmadvārāvahitaiśca vyapagatabhayarāgadveṣalobhamohamānairbrahmaparairāptaiḥ karmavidbhiranupahatasattvabuddhipracāraiḥ pūrvaiḥ pūrvatarairmaharṣibhirdivyacakṣubhirdṛṣṭvopadiṣṭaḥ punarbhava iti vyavasyedevam 25||29||
āgamāntaramṛṣivacanamāha- dharmadvāretyādi| brahmā adhyātmajñānaṃ, tatparaiḥ| karmavidbhiḥ anuṣṭhātavyayāgādikarmavidbhiḥ| anupahatasattvaguṇo buddheḥ pracāro bodhalakṣaṇo yeṣāṃ te tathā, etena viśuddhabuddhitvaṃ darśayati| divyamatīndriyārthadarśi cakṣuḥ samādhirūpaṃ jñānaṃ yeṣāṃ te divyacakṣuṣaḥ, taiḥ| dṛṣṭvopadiṣṭaḥ svayamanubhūya kathita ityarthaḥ| itiśabdo hetau| evamiti āgamena||29||
pratyakṣamapi copalabhyate- mātāpitrorvisadṛśānyapatyāni, tulyasambhavānāṃ varṇasvarākṛtisattvabuddhibhāgyaviśeṣāḥ, pravarāvarakulajanma, dāsyaiśvaryaṃ, sukhāsukhamāyuḥ, āyuṣo vaiṣamyam, iha kṛtasyāvāptiḥ, aśikṣitānāṃ ca ruditastanapānahāsatrāsādīnāṃ pravṛttiḥ, lakṣaṇotpattiḥ, karmasādṛśye 26 phalaviśeṣaḥ, medhā kvacit kvacit karmaṇyamedhā, jātismaraṇam- ihāgamanamitaścyutānāmiti 27, samadarśane priyāpriyatvam||30||
pratyakṣaṃ ca yadyapi punarbhavaṃ na gṛhṇāti, tathā'pi tat punarbhavagrāhakānumānasya liṅgagrahaṇe yathā vyāpriyate tathā darśayati- pratyakṣamapītyādi| visadṛśānīti kaścit kurūpaḥ, kaścit surūpaḥ| tulyasambhavānāṃ tulyotpādakāraṇānāṃ kaścidgauraḥ kaścit kṛṣṇaḥ, evaṃ svarādāvapi viśeṣo boddhavyaḥ| dāsyaiśvaryamiti kasyaciddāsyaṃ kasyacidaiśvaryam| evamaparatrāpi viparyayaḥ puruṣabhedena boddhavyaḥ| sukhāsukhamiti āyuṣo viśeṣaṇam| ruditādayo'mī avyutpannabālagocaratayā boddhavyāḥ; ete ca ruditādayo yathāyogamiṣṭāniṣṭasmaraṇamantarā na bhavanti, smaraṇaṃ ca pūrvajñānaṃ vinā na bhavatīti pūrvajanmajñānānumānāt paralokānumāyakā bhavanti| pūrvapratipāditaṃ ca visadṛśatvādivaicitryamuttaratra pratipādanīyaṃ ca lakṣaṇotpattyādikāraṇāntarādarśane sati pūrvajanmakṛtakāraṇānumāyakamiti paralokānumāyakaṃ mantavyam| lakṣaṇotpattiriti sāmudrakalakṣaṇapratipāditalakṣaṇotpattiḥ| karmasādṛśye sevādisādṛśye| medhā kvacit karmaṇi citralekhanāstravidyādau| jāteratītāyāḥ smaraṇaṃ jātismaraṇaṃ; tadeva smaraṇaṃ darśayati- ihāgamanamitaścyutānāmiti; iha kule jāto'smi, itaśca kulādāgato'smītyevamākāraṃ jātismaraṇamityarthaḥ yadi vā, iha janmani cyutānāmiha janmani punarāgamanam, anena ca nāmabhrāntyā yamapuruṣairnītasya punarāgamanaṃ dṛśyate| samadarśane tulyākāre kvacit puruṣe priyatvaṃ kvacit punarapriyatvamiti samadarśane priyāpriyatvam| atra cāvāntarānumānabhedo vistarabhayānna darśitaḥ||30||
ata evānumīyate- yat- svakṛtamaparihāryamavināśi paurvadehikaṃ daivasañjñakamānubandhikaṃ karma, tasyaitat phalam; itaścānyadbhaviṣyatīti; phaladbījamanumīyate, phalaṃ ca bījāt||31||
evaṃ pratyakṣeṇa liṅgagrahaṇaṃ darśayitvā'numānamāha- ata evetyādi| svakṛtam ātmanā kṛtam| avināśīti upabhogaṃ vinā'vināśi| paurvadehikaṃ pūrvadehakṛtam| janmāntarāṇyanugacchatītyānubandhikam| etatphalamiti visadṛśāpatyotpādādi phalam; etacca saṅkṣepādvyutpāditameva| itaśceti iha janmani kṛtāt karmaṇaḥ, anyaditi bhāvijanmāntaraṃ, bhaviṣyatītyanumīyata iti sambandhaḥ| kathamanumīyate ityāha- phalādityādi| phalāt phalasadṛśāpatyadarśanāt 28, bījaṃ pūrvajanmakṛtaṃ karmādikāraṇamanumīyate; tathā phalaṃ ca bhāvijanmāntare sukhaduḥkhādi, bījādihajanmakṛtāt karmaṇo'numīyata iti yojanā||31||
yuktiścaiṣā- ṣaḍdhātusamudayādgarbhajanma, kartṛkaraṇasaṃyogāt kriyā; kṛtasya karmaṇaḥ phalaṃ nākṛtasya, nāṅkurotpattirabījāt; karmasadṛśaṃ phalaṃ, nānyasmādbījādanyasyotpattiḥ; iti yuktiḥ||32||
tarkarūpayuktiviṣayatāṃ paralokasya darśayati- yuktiścaiṣetyādi| ṣaḍdhātusamudāyādgarbhajanmeti vadatā ātmasambandhamantarā cetanā garbhasya notpadyate, ātmā ca paralokasambandha eveti paralokasadbhāve yuktirupadarśyate| kartṛkaraṇasaṃyogāt kriyeti ātmānaṃ kartāraṃ vinā kriyā paridṛśyamānā yāgādilakṣaṇā na bhavatīti| ātmana ūhaṃ darśayati- kṛtasyetyādinā'bījādityantena| paridṛśyamānadāsyaiśvaryādiphalena janmāntarakṛtasya karmaṇaḥ kāraṇabhāvaṃ darśayati| karmasadṛśaṃ phalamiti pūrvakṛtaśubhakarmaṇaḥ śubhaṃ putradhanādi phalam| atra dṛṣṭāntamāha- nānyasmādityādi| nānyabījāt śālibījādanyasya yavāṅkurasyotpattirityarthaḥ| yuktimupasaṃharati- iti yuktiriti| atra bahuvaktavye prameye tathāvidhopayogābhāvādvistarabhayācca vistaro na kṛtaḥ||32||
evaṃ pramāṇaiścaturbhirupadiṣṭe punarbhave dharmadvāreṣvavadhīyeta; tadyathā- guruśuśrūṣāyāmadhyayane vratacaryāyāṃ dārakriyāyāmapatyotpādane bhṛtyabharaṇe'tithipūjāyāṃ dāne'nabhidhyāyāṃ tapasyanasūyāyāṃ dehavāṅmānase karmaṇyakliṣṭe dehendriyamanorthabuddhyātmaparīkṣāyāṃ manaḥsamādhāviti; yāni cānyānyapyevaṃvidhāni karmāṇi satāmavigarhitāni svargyāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṃ; tathā kurvanniha caiva yaśo labhate pretya ca svargam| iti tṛtīyā paralokaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||33||
samprati paralokaṃ vyutpādya tadupayuktadharmasādhanānyāha- evamityādi| dharmadvāreṣu dharmasādhanadvāreṣu| iha cātithipūjādīni sadvṛttoktānyapi prakaraṇaprāptatvenodāharaṇārthaṃ punarabhidhīyante| dehādiparīkṣāyāmavadhīyeteti vacanādavadhānopadarśanena dehādīnāṃ kṣayitvādi dharmanirūpaṇenopajāyamānāṃ matiṃ viṣayānabhiṣaṅgaṃ 29 ca jāyamānamicchanti| viṣayeṣu prasaktiṃ manaso vārayitvā''tmani samādhānaṃ manaḥsamādhiḥ| atra ca sarvatra ‘avadhīyeta’ iti sambandhaḥ| svargyāṇi svargahitāni svargakarāṇīti yāvat| vṛtterdhanasya puṣṭiḥ vṛttipuṣṭiḥ, dharmaiṣaṇāyāṃ ca vṛttipuṣṭikarābhidhānaṃ dharmahetūnāṃ vṛttihetvavirodhenācaraṇopadeśārtham| yaśo labhate dhārmiko'yamityevamādikhyātirūpam| paralaukaiṣaṇā tṛtīyaiva, tataśca punastṛtīyeti padaṃ dharmasya prāṇadhanakāraṇatvena dharmaiṣaṇāyāḥ prāṇadhanaiṣaṇātvaprasaktipratiṣedhārtham||33||
atha khalu traya upastambhāḥ, trividhaṃ balaṃ, trīṇyāyatanāni, trayo rogāḥ, trayo rogamārgāḥ, trividhā bhiṣajaḥ, trividhamauṣadhamiti||34||
samprati trisaṅkhyāvacchinnopoddhātenānyānyapi trisaṅkhyāvacchinnāni svasthāturahitatveneha vaktavyānyāha- atha khalvityādi| prathamamupastambhā abhidhīyante mūlabhūtaśarīradhārakatvena, tadanu balamupastambhāhārādijanyatvāt, tadanu rogāyatanāni balavirodhakartṛtvena, tadanu rogāstajjanyatvena, tadanu tanmārgajñānaṃ suvinyastameva, tadanu rogapratiṣedhārthaṃ pradhānakāraṇavaidyābhidhānaṃ, tadanu tadupakaraṇatvena bhaiṣajyam||34||
traya upastambhā iti- āhāraḥ, svapno, brahmacaryamiti; ebhistribhiryuktiyuktairupastabdhamupastambhaiḥ śarīraṃ balavarṇopacayopacitamanuvartate yāvadāyuḥsaṃskārāt saṃskāramahitamanupasevamānasya 30, ya ihaivopadekṣyate||35||
anyena stabhyamānaṃ dhāryamāṇamupa samīpaṃ pradhānakāraṇasya gatvā stambhayati dhārayatītyupastambhaḥ; yathā gṛhadhāraṇaniyuktapradhānastambhasamīpavartī tadbalādhāyaka upastambhaḥ, tathehāpi śarīrasyāyuḥsampravartakena karmaṇā dhriyamāṇasyāhārādayo dhārakatvenopastambhā ityucyante| āyatanāni kāraṇāni ‘rogasya’ iti śeṣaḥ| brahmacaryaśabdena indriyasaṃyamasaumanasyaprabhṛtayo brahmajñānānuguṇā gṛhyante| āhārādayaśceha pradhānakalpanayā praśastā eva gṛhyante, tena virūḍhakāhārādīnāṃ śarīrānustambhakatvaṃ nodbhāvanīyam; ata eva yuktiyuktairiti viśeṣaṇaṃ kariṣyati, yuktyā praśastena yogena yuktā yuktiyuktāḥ| brahmacaryasyāyuktiranabhyāsādatimātrendriyasaṃyamanādirūpā, sā hi manaḥkṣobhādiheturbhavati| upacitaṃ yuktam| āyuḥsaṃskārāt āyuḥkāraṇaṃ dharmādharmāvasānaṃ yāvadityarthaḥ; saṃskāraśabdaḥ kāraṇavacanaḥ| āhārādayaśca prādhānyenoktāḥ; tenābhyaṅgādīnāṃ śarīradhārakatvamaviruddhameva| nanvāhārādīni samyagācarato'pi viśeṣairasātmendriyārthasaṃyogādijanyairvyādhibhirantarāpi 31 maraṇaṃ dṛṣṭamityāha- saṃskāramityādi| saṃskāraṃ kāraṇam| ahitaṃ ‘śarīrasya’ iti śeṣaḥ| ya ihaivopadekṣyata iti ‘trīṇyāyatanāni’ ityādinā granthena||35||
trividhaṃ balamiti- sahajaṃ, kālajaṃ, yuktikṛtaṃ ca| sahajaṃ yaccharīrasattvayoḥ prākṛtaṃ, kālakṛtamṛtuvibhāgajaṃ vayaḥkṛtaṃ ca, yuktikṛtaṃ punastadyadāhāraceṣṭāyogajam||36||
yuktiḥ āhāraceṣṭayoḥ samyak śarīreṇa yojanā| sattvaṃ manaḥ, manaso balaṃ vā yat ‘utsāha 32 ’ ucyate| prākṛtamiti janmādipravṛttaṃ prākṛtadhātuvṛddhyā hetvantaranirapekṣaṃ vṛddhaṃ, dṛśyante hi kecit svabhāvādeva balino durbalāśca kecit| ṛtuvibhāgajam “ādāvante ca daurbalyaṃ” (sū.a.6) ityādyuktam| āhārasya māṃsasarpirādeḥ, ceṣṭāyā ucitaviśrāmavyāyāmāderyoga āhāraceṣṭāyogaḥ; anye tu yogaśabdena rasāyanaprayogaṃ grāhayanti||36||
trīṇyāyatanānīti- arthānāṃ karmaṇaḥ kālasya cātiyogāyogamithyāyogāḥ| tatrātiprabhāvatāṃ dṛśyānāmatimātraṃ darśanamatiyogaḥ, sarvaśo'darśanamayogaḥ, atiśliṣṭātiviprakṛṣṭaraudrabhairavādbhutadviṣṭabībhatsanavikṛtavitrāsanādirūpadarśanaṃ 3334 mithyāyogaḥ; tathā'timātrastanitapaṭahotkruṣṭādīnāṃ śabdānāmatimātraṃ śravaṇamatiyogaḥ, sarvaśo'śravaṇamayogaḥ, paruṣeṣṭavināśopaghātapradharṣaṇabhīṣaṇādiśabdaśravaṇaṃ mithyāyogaḥ; tathā'titīkṣṇogrābhiṣyandināṃ gandhānāmatimātraṃ ghrāṇamatiyogaḥ, sarvaśo'ghrāṇamayogaḥ, pūtidviṣṭāmedhyaklinnaviṣapavanakuṇapagandhādighrāṇaṃ mithyāyogaḥ; tathā rasānāmatyādānamatiyogaḥ, sarvaśo'nādānamayogaḥ, mithyāyogo rāśivarjyeṣvāhāravidhiviśeṣāyataneṣūpadekṣyate; tathā'tiśītoṣṇānāṃ spṛśyānāṃ snānābhyaṅgotsādanādīnāṃ cātyupasevanamatiyogaḥ, sarvaśo'nupasevanamayogaḥ, snānādīnāṃ śītoṣṇādīnāṃ ca spṛśyānāmanānupūrvyopasevanaṃ viṣamasthānābhighātāśucibhūtasaṃsparśādayaśceti mithyāyogaḥ||37||
arthānām indriyārthānām| karmaṇaḥ kāyavāṅmanaḥpravṛtteḥ| kālasya śītoṣṇavarṣalakṣaṇasya| atiprabhāvatām ātapāgniprabhṛtīnām| atra hīnamātradarśanaṃ vikāraṃ na karoti, tena ‘sarvaśa’ ityuktam| adarśanaṃ cātiprabhāvatāmeva boddhavyam, aprabhāvatāṃ ca ghaṭādīnāṃ darśanamatiyogādapi na doṣakaram; evamanyatrāpi sarvaśa iti vyākhyeyam| atiśliṣṭaṃ nayanapratyāsannam, ativiprakṛṣṭam atidūravarti, raudram adbhutakāraṇātmakaṃ bhayajanakaṃ, bhairavam anadbhutamapi vyāghrādi, diṣṭaṃ yadyasya dveṣyaṃ, bībhatsanaṃ manasa udvegakārakaṃ, vikṛtaṃ hīnāṅgādi, vitrāsanaṃ jhaṭiti bhayajanakam; ādigrahaṇādamedhyādīnāṃ grahaṇam| raudrādayo yadyapi na rūpaṃ kintvākṛtiviśeṣāḥ, tathā'pi rūpaikārthasamavāyena cakṣurarthā eva; na cehendriyārthagrahaṇena rūpādīnāmeva paraṃ grahaṇamiti pūrvameva vyākhyātaṃ, yataḥ sparśanarasanayoḥ samyagyoge'samyagyoge ca bahavaḥ sparśarasavyatiriktāḥ snānābhyaṅgādayaḥ prakṛtisaṃyogasaṃskārādayaśca kāraṇatvena vaktavyāḥ| atimātrastanitaṃ pravṛddho meghadhvaniḥ, paṭahaḥ paṭahaśabdaḥ, utkruṣṭaṃ darpādatimātraṃ śabditaṃ, pradharṣaṇaṃ tiraskāraḥ| tīkṣṇo gandhaścakṣurvirecanakārakaḥ, yathā- kṛṣṇajīrakādīnām; ugro vamanakārako vacādīnām; abhiṣyandī staimityakārako mastusurāsavādīnāṃ 35; pūti atyarthaklinnaṃ; viṣayuktaḥ pavano viṣapavanaḥ; kuṇapaḥ śavaḥ| rasānāmiti rasasahitānāṃ dravyāṇām| ihānādānamiti kurvan hīnayogo'pi rasānāṃ vikārakara iti darśayati| āhāravidhiviśeṣāyatanāni rasavimāne vakṣyamāṇāni “prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopayotkraṣṭamāni” (vi.a.1); tatra rāśivarjyeṣvitivacanena rāśiṃ pṛthakkaroti, rāśerāhārasya parimāṇarūpasya yo doṣaḥ- hīnamātratvamatimātratvaṃ vā, tasyātiyogāyogābhyāmeva gṛhītatvāt; na mithyāyogo rāśeḥ sambhavati; uktaṃ hi- “rāśiḥ punarmātrāmātrāphalaviniścayārthaḥ” (vi.a.1.) iti| prakṛtyādīnāṃ tu doṣādāhārasya mithyāyoga eva paraṃ sambhavati, yataḥ prakṛtiviruddhānāṃ māṣādīnāṃ bhojanaṃ mithyāyoga evāhārasya bhavati; evaṃ saṃskāraviruddhaśaktupiṇḍike'pi mithyāyoga eva, tathā saṃyogaviruddhasamadhṛtamadhusarpirupayoge'pi; evaṃ kālādiviruddhodāharaṇamapi rasavimāne pratipāditaṃ sarvaṃ mithyāyogarūpameva, teṣāmayogātiyoganirapekṣāṇāmeva doṣakartṛtvāt| śītoṣṇādīnāmityādi| yadyapi śītoṣṇādīnāmabhyaṅgādīnāṃ ca hīnayogo'pi rogakarastathā'pi sarvaśo'nupasevanamiti vacanaṃ sarvaśo'nupasevanasya bhūripravyaktavikārakartṛtvābhiprāyeṇa| anānupūrvyā yathoktakramalaṅghanena, yathā- snātvā utsādanaṃ, tathoṣṇapīḍitasya sahasā śītalapānīyāvagāhanam, evamādi| abhighātaḥ khaṅgahananādi, bhūtāḥ prāṇinaḥ piśācaprabhṛtayaḥ| ādigrahaṇādyatkiñcit sparśanasambaddhaṃ śarīropaghātakamayogātiyogavyatiriktaṃ tadgṛhyate||37||
tatraikaṃ sparśanamindriyāṇāmindriyavyāpakaṃ 36, cetaḥ- samavāyi, sparśanavyāptervyāpakamapi ca cetaḥ; tasmāt sarvendriyāṇāṃ vyāpakasparśakṛto yo bhāvaviśeṣaḥ, so'yamanupaśayāt pañcavidhastrividhavikalpo bhavatyasātmyendriyārthasaṃyogaḥ; sātmyārtho hyupaśayārthaḥ||38||
nanu cakṣurādīni pañcendriyāṇi, atasteṣāṃ pratiniyatāḥ pañcāsātmyendriyārthasaṃyogāḥ, tat kathameko'sātmyendriyārthasaṃyoga ityākhyāyata ityāśaṅkya sparśanendriyasya sarvendriyavyāpakatvaṃ darśayitvā sarvendriyānugataṃ sparśamarthagrahaṇakāraṇamekarūpaṃ darśayati, tataśca tasyaikasyāsātmyendriyārthena saṃyogādupapanna ekarūpo'sātmyendriyārthasaṃyoga iti darśayati- tatraikamityādinā sātmyārtho hyupaśayārtha ityantena| ekaṃ sparśanamiti sparśanendriyameva, nānyaccakṣurādi| indriyāṇāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| indriyāṇi cakṣurādīni vyāpnotītīndriyavyāpakaṃ; sparśanaṃ hi sarveṣvindriyeṣvasti, ata eva spṛṣṭvaivārthamindriyāṇi gṛhṇanti| tarhi kathaṃ na sarvadā'rthagrahaṇaṃ bhavatītyata āha- ceta ityādinā| śrotraṃ cāsmaddarśane pāñcabhautikaṃ karṇaśaṣkulīgatanabhorūpaṃ, tena tasyāpi sparśo'sti; cetaḥsamavāyi manaḥsambandhi; manaḥsambandhakathanena cārthagrahaṇaṃ prati samarthatvaṃ sparśasya darśayati, mano'dhiṣṭhitānāmindriyāṇāmarthagrāhakatvāt| tat kimaṇuparimāṇena manasaikatrasthitenaiva sparśanasya sarvendriyavyāpakasya sambandhāt sarvendriyāṇi pravartante, tathā sati yugapatpañcajñānotpattiprasaṅga ityāha- sparśanendriyavyāptervyāpakamapi ceta iti| sparśanenendriyāṇāṃ vyāptiḥ sparśanendriyavyāptiḥ, tasyāśceto'pi vyāpakam; etaduktaṃ bhavati- yāvati pradeśe sparśanaṃ tiṣṭhati tāvantaṃ deśaṃ mano'pi bhramati pratyakṣeṇārthagrahaṇārthaṃ, tena yasmin pradeśe yadā mano vartate tadā tena pradeśena cakṣurādirūpeṇārthaṃ gṛhṇātīti na yugapajjñānotpattiḥ| prakṛte yojayati- tasmādityādi| vyāpakaścāsau sparśaśceti vyāpakasparśaḥ, tena kṛtastannibandhanaḥ; sarvendriyāṇāṃ bhāvaviśeṣaḥ svabhāvaviśeṣo'rthagrahaṇakāraṇībhūtaḥ sparśa ityarthaḥ; yamadhikṛtyoktam- “sparśanendriyasaṃsparśaḥ sparśo mānasa eva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṃ vedanānāṃ pravartakaḥ” (śā. a.1) iti; atra śloke sparśanasambandhakṛtaḥ sarvendriyasparśaḥ sparśanendriyasaṃsparśaśabdenoktaḥ, mānasastu sparśaścintyena viṣayeṇa 37 satā'pi sambhavatīti tatraiva vyākhyeyam| viśeṣa ityatra ‘asti’ iti śeṣaḥ| so'yamekasyendriyavyāpakasya sparśasyaikarūpo'sātmyendriyārthasaṃyogaḥ, anupaśayāditi duḥkhakartṛtvāt, pañcavidhaḥ cakṣurasātmyendriyārthasaṃyogo ghrāṇāsātmyendriyārthasaṃyoga ityādirūpaḥ san, punastrividhavikalpo bhavati- ayogātiyogamithyāyogeneti bhāvaḥ| evaṃ caikaprakārastriprakārastathā pañcadaśaprakāro'sātmyendriyārthasaṃyoga ukto bhavati| anupaśayaśabdena cakṣurādyanupaśayaviśeṣo'trāsātmyendriyārthasaṃyogasya 38 pañcavidhahetutvopadeśādboddhavyaḥ, na hyekarūpo'nupaśayaḥ pañcavidhatvamasātmyendriyārthasya kartuṃ samarthaḥ, yataścakṣurādīnāṃ pratiniyatānyevopaghātakānyatibhāsvararūpādīni, tataśca sparśendriyavyāptyā'pi naikasparśanendriyatvaṃ cakṣurādīnām, ekatve hyekendriyopaghātakamanyeṣāmapyupaghātakaṃ syāditi mantavyam| sātmyopaśayayorekārthatāṃ darśayati- sātmyārtho hyupaśayārtha iti| etenānupaśayenendriyārthasaṃyogaṃ darśayitvā'sātmyendriyārthasaṃyoga iti sañjñākaraṇamaviruddhamiti darśitaṃ bhavati||38||
karma vāṅmanaḥśarīrapravṛttiḥ| tatra vāṅmanaḥśarīrātipravṛttiratiyogaḥ; sarvaśo'pravṛttirayogaḥ; vegadhāraṇodīraṇaviṣamaskhalanapatanāṅgapraṇidhānāṅgapradūṣaṇaprahāramardanaprāṇoparodhasaṅkleśanādiḥ śārīro mithyāyogaḥ, sūcakānṛtākālakalahāpriyābaddhānupacāraparuṣavacanādirvāṅmithyāyogaḥ, bhayaśokakrodhalobhamohamānerṣyāmithyādarśanādirmānaso mithyāyogaḥ||39||
arthānāmayogātiyogamithyāyogānabhidhāya karmaṇastānāha- karmetyādi| atra yadyapi bhūripradhānaśarīrarogakartṛtvena pūrvaṃ śārīrameva karmāsātmyamabhidhātuṃ yujyate, tathā'pyalpatvena vāṅmanase karmaṇī pūrvamukte, pratyekamithyāyogakathane tu prādhānyācchārīra eva mithyāyogaḥ prathamaṃ darśitaḥ| atrātiyogarūpā'tipravṛttistathā'yogarūpā'pravṛttirvihitānāṃ kāyavāṅmanaḥ karmaṇāṃ boddhavyā, ahitācaraṇasya tu sarvasya mithyāyogatvena vaktavyatvāt| vegodīraṇam aprāptavegodīraṇam| viṣamaśabdo'ṅgapraṇidhānāntaiḥ sabadhyate| aṅgadūṣaṇam atikaṇḍūyanādibhiḥ| saṅkleśanaṃ 39 madyātapajalasecanādibhiḥ| abaddhavacanam asambaddhṃ yāvattāvatkīrtanam| anupacāravacanam| iha cānṛtavacanādayo'dharmadvāreṇa rogakarāḥ||39||
saṅgraheṇa cātiyogāyogavarjaṃ karma vāṅmanaḥśarīrajamahitamanupadiṣṭaṃ yattacca mithyāyogaṃ vidyāt||40||
anuktamithyāyogasaṅgrahārthamāha- saṅgraheṇetyādi| ahitamiha janmani, anupadiṣṭamityanena paraloke'dharmahetutayā pāpakārakaṃ paradārasevādi grāhayati; etena yaducyate- adharmasyāgrahaṇānnyūnametadāyatanakathanamiti, tanna bhavati| śārīramānasikavācanikakarmamithyāyogenaivādharmotpādāvāntaravyāpāreṇādharmajanyānāṃ vikārāṇāṃ kriyamāṇatvāt, yathā- agniṣṭomena svargaḥ kriyate dharmotpādāvāntaravyāpāreṇaiva; anye tu kālamithyāyoge'dharmaṃ kṣipanti, adharmo hi kālavaśādeva phalati na tatkālamiti kṛtvā; etacca prathamādhyāya eva prapañcitam||40||
iti trividhavikalpaṃ trividhameva karma prajñāparādha iti vyavasyet||41||
samprati karmāsamyagyogaḥ prajñāparādhamūlatvāt prajñāparādha evocyata iti trividhamityādinā darśayan, yaduktaṃ pūrvaṃ hetutrayakathane “asātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśca” ityasyāvirodhaṃ darśayati; evaṃ yadagre vakṣyati ‘kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyate’ tatrāpi pūrvoktāvirodhopadarśanaṃ vyākhyeyamiti| trividhavikalpamihātiyogādirūpam||41||
śītoṣṇavarṣalakṣaṇāḥ punarhemantagrīṣmavarṣāḥ saṃvatsaraḥ, sa kālaḥ| tatrātimātrasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālātiyogaḥ, hīnasvalakṣaṇaḥ (kālaḥ) kālāyogaḥ, yathāsvalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu (kālaḥ) kālamithyāyogaḥ| kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyate||42||
kālātiśayayogādīn darśayati- śītoṣṇetyādi| atimātrasvalakṣaṇaḥ atimātraśītādiḥ| yathāsvalakṣaṇācchītāderviparītalakṣaṇo yathā- hemante varṣaṇaṃ, varṣāsu śītamityādi||42||
ityasātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti trayastrividhavikalpā hetavo vikārāṇāṃ; samayogayuktāstu prakṛtihetavo bhavanti||43||
āyatanānyupasaṃharati- itītyādi| vikārāṇāṃ hetavo bhavantīti sambandhaḥ; tathā samayogayuktāḥ samyagyogayuktāḥ prakṛtihetavo bhavantīti yojyaṃ; prakṛtiḥ ārogyam||43||
sarveṣāmeva bhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogāyogātiyogamithyāyogān samupalabhyete; yathāsvayuktyapekṣiṇau hi bhāvābhāvau||44||
idānīṃ dhātusāmyavaiṣamyahetutvena samyagyogāyogau ca pratipādya bāhyānāmapi vṛkṣaghaṭādīnāṃ samyaksthitivināśayoḥ samyagyogāyogāveva kāraṇamiti dṛṣṭāntārthaṃ bhāvasvarūpajñānārthaṃ cāha- sarveṣāmityādi| bhāvaḥ samyagavasthānam, abhāvaḥ, asamyagavasthānaṃ vināśo vā; yogāt samyagyogādbhāvaḥ, ayogādibhyo'bhāvaḥ; yathāsvaṃ yuktiryā yasya bhāvasyābhāvasya vā yuktiḥ svakāraṇayuktiḥ, tadapekṣiṇau bhavata iti sambandhaḥ| yathā- vṛkṣasya bhāve avasthāne'natyalpapānīyayogādiryuktiḥ, abhāve tu vṛkṣasya pānīyātapātiyogāyogau tathā vajrapātādiryuktiḥ; tatastadapekṣau vṛkṣasya bhāvābhāvau bhavata ityādi kalpanīyam||44||
trayo rogā iti- nijāgantumānasāḥ| tatra nijaḥ śārīradoṣasamutthaḥ, āganturbhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisamutthaḥ, mānasaḥ punariṣṭasya lābhāllābhāccāniṣṭasyopajāyate||45||
rogānāha- trayo rogā ityādi| iṣṭalābhājjāyate kāmaharṣādiḥ, aniṣṭapriyaviyogādilābhācca śokādayaḥ; yadi vā ‘iṣṭasyālābhāllābhāccāniṣṭasya’ iti pāṭhaḥ; atra tu pāṭhe cakārādiṣṭalābho'pi heturboddhavyaḥ||45||
tatra buddhimatā mānasavyādhiparītenāpi satā buddhyā hitāhitamavekṣyāvekṣya dharmārthakāmānāmahitānāmanupasevane hitānāṃ copasevane prayatitavyaṃ, na hyantareṇa loke trayametanmānasaṃ kiñcinniṣpadyate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā; tasmādetaccānuṣṭheyaṃ- tadvidyānāṃ 40 copasevane prayatitavyam, ātmadeśakulakālabalaśaktijñāne yathāvacceti||46||
samprati mānasavyādhicikitsāyā alpavaktavyatvenehaiva taccikitsāmāha- tatretyādi| mānasavyādhiparītenāpīti apiśabdena śārīravyādhiyuktenāpi vakṣyamāṇamanuṣṭheyamiti sūcayati| trayametaddharmārthakāmarūpaṃ mānasaṃ sukhaṃ vā mānasaṃ duḥkhaṃ vā niṣpadyata iti yojyam| tadvidya iha mānasavyādhibheṣajavedī| ātmadeśetyādi|- ko'haṃ, kiṃ me hitamityātmajñānaṃ; ko deśaḥ, asmin kimucitamiti deśajñānam; evaṃ kālādāvapi jñānaṃ boddhavyam||46||
bhavati cātra- mānasaṃ prati bhaiṣajyaṃ trivargasyānvavekṣaṇam| tadvidyasevā vijñānamātmādīnāṃ ca sarvaśaḥ||47||
sampratyamumevārthaṃ sukhagrahaṇārthaṃ ślokenāha- mānasaṃ pratītyādi|- mānasaṃ vikāramiti bhāvaḥ| trivargasya dharmādeḥ||47||
trayo rogamārgā iti- śākhā, marmāsthisandhayaḥ, koṣṭhaśca| tatra śākhā raktādayo dhātavastvak ca, sa bāhyo rogamārgaḥ; marmāṇi punarbastihṛdayamūrdhādīni, asthisandhayo'sthisaṃyogāstatropanibaddhāśca snāyukaṇḍarāḥ 41, sa madhyamo rogamārgaḥ; koṣṭhaḥ punarucyate mahāsrotaḥ śarīramadhyaṃ mahānimnamāmapakvāśayaśceti paryāyaśabdaistantre, sa rogamārga ābhyantaraḥ||48||
atra rogamārgānāha 42 - traya ityādi| marmāsthisandhibhyāmeko mārgaḥ| atra śākhetisañjñākaraṇaṃ vyavahārārthaṃ, tathā raktādīnāṃ dhātūnāṃ śākhābhidheyānāṃ vṛkṣaśākhātulyatvena bāhyatvajñāpanārtham| tvakceti tvakśabdena tadāśrayo raso'pi gṛhyate; sākṣāttu rasānabhidhānaṃ hṛdayasthāyino rasasya śākhāsañjñāvyavacchedārthaṃ 43, tasya hi koṣṭhagrahaṇenaiva grahaṇam; anena nyāyena yakṛtplīhāśritaṃ ca śoṇitaṃ koṣṭhatvenaivābhipretamiti boddhavyaṃ, samānanyāyatvāt 44| uktaṃ ca koṣṭhavivaraṇe- “sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca| hṛduṇḍukaḥ phuphphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate” (su.ci. a.2) iti| asthisandhivivaraṇam- asthisaṃyogā ityādi| tatreti asthisandhau| kaṇḍarā iha tantre sthūlasnāyuḥ| āmasya pakvasya cāśaya āmapakvāśayaḥ| etacca mārgabhedakathanaṃ tadāśritavyādhīnāṃ sukhasādhyatvādijñānārtham||48||
tatra, gaṇḍapiḍakālajyapacīcarmakīlādhimāṃsamaṣakakuṣṭhavyaṅgādayo vikārā bahirmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ śākhānusāriṇo bhavanti rogāḥ; pakṣavadhagrahāpatānakārditaśoṣarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṃśādayaḥ śirohṛdbastirogādayaśca madhyamamārgānusāriṇo bhavanti rogāḥ; jvarātīsāracchardyalasakavisūcikākāsaśvāsahikkānāhodaraplīhādayo'ntarmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ koṣṭhānusāriṇo bhavanti rogāḥ||49||
samprati yanmārgāśrito yo rogo bhavati taṃ darśayati- tatra gaṇḍetyādi| bahirmārgajāśceti visarpādīnāṃ viśeṣaṇaṃ visarpādayo hyantarmārgabhājo'pi sambhavantyatastadvyudāsārtham| pakṣaśabdo vadhagrahābhyāṃ sambadhyate, śoṣo dhātuśoṣaḥ| jvaro yadyapi sarvaśarīraga eva, tathā'pi viśeṣeṇāmāśayasamutthatvādihocyate| antarmārgajāśceti visarpādiviśeṣaṇam| arśo bahirvalyāśritaṃ śākhāgatam, anyacca koṣṭhagatam| bahirmārgajo gulmo yo bahiruttuṇḍita upalabhyate bahiśca pacyate sa jñeyaḥ, anyastu sarvaḥ koṣṭhagata eva||49||
trividhā bhiṣaja iti- bhiṣakchadmacarāḥ santi santyeke siddhasādhitāḥ| santi vaidyaguṇairyuktāstrividhā bhiṣajo bhuvi||50|| vaidyabhāṇḍauṣadhaiḥ pustaiḥ pallavairavalokanaiḥ| labhante ye bhiṣakśabdamajñāste pratirūpakāḥ||51|| śrīyaśojñānasiddhānāṃ vyapadeśādatadvidhāḥ| vaidyaśabdaṃ labhante ye jñeyāste siddhasādhitāḥ||52|| prayogajñānavijñānasiddhisiddhāḥ sukhapradāḥ| jīvitābhisarāste syurvaidyatvaṃ teṣvavasthitamiti||53||
bhiṣakchadmacarā bhiṣagveśacarāḥ| siddhena prasiddhena sādhitāḥ siddhasādhitāḥ| vaidyabhāṇḍaṃ bastinetrādi| pratirūpakā vaidyasadṛśāḥ| vyapadeśaḥ anyasambandhena kīrtanam| atadvidhā jñānahīnāḥ||50-53||
trividhamauṣadhamiti- daivavyapāśrayaṃ, yuktivyapāśrayaṃ, sattvāvajayaśca| tatra daivavyapāśrayaṃ- mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi, yuktivyapāśrayaṃ- punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ yojanā, sattvāvajayaḥ- punarahitebhyo'rthebhyo manonigrahaḥ||54||
daivamadṛṣṭaṃ tadvyapāśrayaṃ, tacca yadadṛṣṭajananena vyādhipratyanīkaṃ mantrādi; yadi vā daivaśabdena devā ucyante, tānāśritya yadupakaroti tattathā; mantrādayo hi devaprabhāvādeva vyādhiharāḥ, balyupahārādiprītāśca devā eva prabhāvādvyādhīn ghnanti| atra daivavyapāśrayamādāvuktamāśuvyādhiharatvena| praṇipāto devādīnāṃ śārīro namaskāraḥ, gamanaṃ vidūradevādigamanam||54||
śarīradoṣaprakope khalu śarīramevāśritya prāyaśastrividhamauṣadhamicchanti- antaḥparimārjanaṃ, bahiḥparimārjanaṃ, śastrapraṇidhānaṃ ceti| tatrāntaḥparimārjanaṃ yadantaḥśarīramanupraviśyauṣadhamāhārajātavyādhīn pramārṣṭi, yatpunarbahiḥsparśamāśrityābhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādyairāmayān pramārṣṭi tadbahiḥparimārjanaṃ, śastrapraṇidhānaṃ punaśchedanabhedanavyadhanadāraṇalekhanotpāṭanapracchanasīvanaiṣaṇakṣārajalaukasaśceti||55||
samprati prakārāntareṇopayuktaṃ bheṣajatraividhyamāha- śarīretyādi| prāyaḥśabdaḥ śarīradoṣakopa ityanena sambadhyate; tena, mānasadoṣaje'pyunmādāpasmārādāvañjanādi bhavatīti darśayati; yadi vā prāyastrividhamityanena śārīre'pi daivavyapāśrayaṃ svastyayanādi darśayati||55||
bhavanti cātra- prājño roge samutpanne bāhyenābhyantareṇa vā| karmaṇā labhate śarma śastropakramaṇena vā||56|| bālastu khalu mohādvā pramādādvā na budhyate| utpadyamānaṃ prathamaṃ rogaṃ śatrumivābudhaḥ||57|| aṇurhi prathamaṃ bhūtvā rogaḥ paścādvivardhate| sa jātamūlo muṣṇāti balamāyuśca durmateḥ||58|| na mūḍho labhate sañjñāṃ 45 tāvadyāvanna pīḍyate| pīḍitastu matiṃ paścāt kurute vyādhinigrahe||59|| atha putrāṃśca dārāṃśca jñātīṃścāhūya bhāṣate| sarvasvenāpi me kaścidbhiṣagānīyatāmiti||60|| tathāvidhaṃ ca kaḥ śakto durbalaṃ vyādhipīḍitam| kṛśaṃ kṣīṇendriyaṃ dīnaṃ paritrātuṃ gatāyuṣam||61|| sa trātāramanāsādya bālastyajati jīvitam| godhā lāṅgūlabaddhevākṛṣyamāṇā balīyasā||62|| tasmāt prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā| bheṣajaiḥ pratikurvīta ya icchet sukhamātmanaḥ||63||
vaidyabhedābhidhānaprasaṅgenāturabhedamāha- prājña ityādi| śarma sukhamārogyamiti yāvat| pramādaḥ buddhvā'pi rogamapratīkāraḥ| sañjñā samyagjñānaṃ vyādhirayaṃ tvarayā pratikartavya evamākāram| trātāraṃ vaidyamanāsādya; tathāvidhaṃ hi rogiṇaṃ vaidyo nopasarpatīti bhāvaḥ| bālaḥ ajñaḥ| godhādṛṣṭāntena jīvanārthaṃ yatnaṃ kurvannapi vipadyata iti darśayati| pratikurvīta ‘yatnam’ iti śeṣaḥ||56-63||
tatra ślokau- eṣaṇāḥ samupastambhā balaṃ kāraṇamāmayāḥ| tisraiṣaṇīye mārgāśca bhiṣajo bheṣajāni ca||64|| tritvenāṣṭau samuddiṣṭāḥ kṛṣṇātreyeṇa dhīmatā| bhāvā, bhāveṣvasaktena yeṣu sarvaṃ pratiṣṭhitam||65||
saṅgrahe dhīmatā bhāvā iti chedaḥ; aṣṭau bhāvā iti sambandhaḥ| bhāveṣu viṣayeṣu| asaktena aprasaktena| yeṣu eṣaṇādiṣvaṣṭasu| sarvamiti dharmārthakāmāḥ||64-65||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne tisraiṣaṇīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ sūtrasthāne nirdeśacatuṣke tisraiṣaṇīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tisra eṣaṇāḥ paryeṣṭavyā ityasyānukāryasyānukaraṇena tisraiṣaṇā ityanena śabdena sahābhedavivakṣayā roḥ sthāne kṛtayalopāsiddhau bhavati punaḥ saṃhitā’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 2 asyāgre ‘kimarthamiti cet ucyate’ ityadhikaḥ pāṭha upaskāre upalabhyate ↩
- 3 ‘dīrghajīvitamanavamataḥ puruṣo jīvati’ iti pā. ↩
- 4 ‘susambandhitāmātrākaraṇārthaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘puṣṭirbalasampattiḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘bhūtānām’ iti pā. ↩
- 7 ‘sa ceha prakṛtatvāt paralokaviṣaye eva’ iti pā. ↩
- 8 ‘nadyādipihitasya’ iti pā. ↩
- 9 ‘vibhāge’ iti pā. ↩
- 10 ‘udbhūtatadbhūtasaṃyogakāraṇa...’ iti pā. ↩
- 11 ‘iṣṭāstu’ iti pā. ↩
- 12 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 13 ‘so'pyātmā viśeṣakāraṇaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘kasmānnīrajastamaso mṛṣā’ iti pā. ↩
- 15 ‘āptaḥ khalu sākṣātkṛtadharmā yathādṛṣṭasyārthasya cikhyāpayiṣayā prayukta upadeṣṭā| sākṣātkaraṇamarthasyāptiḥ, tayā pravartata ityāptaḥ| ṛṣyāryamlecchānāṃ samānaṃ lakṣaṇaṃ, tathā ca sarveṣāṃ vyavahārāḥ pravartante’ iti nyāyadarśanabhāṣye vātsyāyanaḥ ↩
- 16 ‘ātmendriyamana-indriyamanorthasannikarṣajaṃ’ iti pā. ↩
- 17 ‘lakṣaṇārthamupayuktaḥ’ iti pā. ↩
- 18 ‘vyaktameva’ iti pā. ↩
- 19 ‘anyaśāstrāprasiddhatvena’ iti pā. ↩
- 20 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 21 ‘dṛṣṭānto'nveṣaṇīyaḥ’ iti pā. ↩
- 22 ‘nābhyāṃ kāryakāraṇatābhāvau sādhyete, kiṃ tarhi vyavahāraḥ’ iti mudritatattvasaṅgrahapustake pāṭhaḥ ↩
- 23 ‘eva pratividheyau’ iti pā. ↩
- 24 ‘āptāgamastāvat’ iti pā. ↩
- 25 ‘vyavasyedevaṃ punarbhavam’ iti pā. ↩
- 26 ‘karmasāmānye’ iti pā. ↩
- 27 ‘…mitaścyutānāṃ ca bhūtānāṃ’ iti pā. ↩
- 28 ‘visadṛśāpatyaphaladarśanāt’ iti pā. ↩
- 29 ‘viṣayāsaṅgaṃ’ iti pā. ↩
- 30 ‘saṃskāraḥ sa hitamupasevamānasya’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 31 ‘śaiṣaiḥ’ iti pā. ↩
- 32 ‘yadvīryamucyate’ iti pā. ↩
- 33 ‘atisūkṣmātiviprakṛṣṭa...’ iti pā. ↩
- 34 vitrāsaneti jalpakalpatarāvupaskāre ca na paṭhyate ↩
- 35 ‘phāṇitasutarāsavādīnāṃ’ iti pā. ↩
- 36 ‘sparśanendriyaṃ’ iti pā. ↩
- 37 ‘viṣayeṇāsatā'pi’ iti pā. ↩
- 38 ‘atrāsātmyendriyārthasaṃyogasya pañcavidhatvaṃ hetorupadeśādboddhavyaṃ’ iti pā. ↩
- 39 ‘saṅkleśanaṃ vratopavāsādibhiḥ’ iti gaṅgādharaḥ ↩
- 40 ‘tadvidyavṛddhānāṃ’ iti pā. ↩
- 41 ‘snāyukaṇḍarāḥ sirādayaśca’ iti pā. ↩
- 42 ‘pratirogamārgān’ iti, ‘prati prati rogamārgān’ iti ca pā. ↩
- 43 ‘śākhāsañjñapratiṣedhārtham’ iti pā. ↩
- 44 ‘sāmānyanyāyāt’ iti pā. ↩
- 45 ‘śraddhāṃ’ iti pā. ↩