11. tisraiṣaṇīyo'dhyāyaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātastisraiṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye catuṣpādamārogyakāraṇaṃ vyavasthāpitaṃ, tataścatuṣpādasampattyā prāptārogyeṇa satā yadanuṣṭheyaṃ prāṇaparipālanasādhanaṃ, tathā dhanārjanasādhanaṃ, tathā dharmārjanasādhanaṃ, tadihaiṣaṇātrayarūpamabhidhīyata ityanantaraṃ tisraiṣaṇīyo'bhidhīyate| tisraiṣaṇāśabdo'sminnastīti matvarthīyaśchaḥ, atrānukāryānukaraṇayorbhedāvivakṣayā 1 yalopāsiddherabhāvāt saṃhitayā ‘tisraiṣaṇīyaḥ’ iti sañjñāyate, adhyāyānte “tisraiṣaṇīye mārgāśca” iti ślokapādaṃ kariṣyati; yadyapyanye'pyatra śabdāḥ santi, tathā'pi pradhānatvenāyaṃ gṛhyate||1-2||
iha khalu puruṣeṇānupahatasattvabuddhipauruṣaparākrameṇa hitamiha cāmuṣmiṃśca loke samanupaśyatā tisra eṣaṇāḥ paryeṣṭavyā bhavanti| tadyathā- prāṇaiṣaṇā, dhanaiṣaṇā, paralokaiṣaṇeti||3||
iheti bhogārthipuruṣādhikāre, yato mokṣārthipuruṣaṃ prati dhanaiṣaṇā sarvathaivānupayuktā| puruṣeṇeti padaṃ kurvan ya eva puruṣa eṣaṇātrayamanviṣyati sa eva puruṣo bhaṇyate nānyaḥ, paśutulyatvāditi darśayati| pauruṣaṃ śārīraṃ balaṃ, parākramastu śauryākhyaṃ mānasaṃ balam| iheti iha janmani, amuṣminniti janmāntare| iṣyate'nviṣyate sādhyate'nayetyeṣaṇā| prāṇo jīvitaṃ, tat sādhyate dīrghatvena rogānupahatatvena cānayeti prāṇaiṣaṇā| evaṃ dhanaiṣaṇā| paralokopakārakasya dharmasyaiṣaṇā paralokaiṣaṇā| kāmaiṣaṇā tu prāṇaiṣaṇādhanaiṣaṇayorantarbhāvanīyā, śarīrasampattidhanasampattisādhyatvāt kāmasya; yadi vā kāmaiṣaṇāyāṃ svata eva puruṣaḥ pravṛtto bhavati nopadeśamapekṣata iti tadeṣaṇopadeśo na kṛtaḥ||3||
āsāṃ tu khalveṣaṇānāṃ prāṇaiṣaṇāṃ tāvat pūrvataramāpadyeta| kasmāt? prāṇaparityāge hi sarvatyāgaḥ| tasyānupālanaṃ- svasthasya svasthavṛttānuvṛttiḥ, āturasya vikārapraśamane'pramādaḥ, tadubhayametaduktaṃ vakṣyate ca; tadyathoktamanuvartamānaḥ prāṇānupālanāddīrghamāyuravāpnotīti prathamaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||4||
prāṇaiṣaṇāyāḥ prathamānuṣṭhāne upapattimāha- āsāṃ tvityādi| trayāṇāṃ madhye dve pūrve bhavataḥ, tṛtīyāyāḥ sarvottaratvenāpūrvatvāt; tena dvayostara iti nyāyāt pūrvataraṃ prāṇaiṣaṇeti sādhustaraprayogaḥ| prāṇaśabdo jīvitavacana ekavacanānto'pyasti; yaduktaṃ- “daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇo yeṣu pratiṣṭhitaḥ” (sū.a.30) iti, tena prāṇapratyavamarśakaṃ ‘tasya’ iti padamekavacanena yuktameva| vikārān praśamayatīti vikārapraśamanaṃ cikitsā, tasmin| apramādaḥ avadhānenānuṣṭhānam| vakṣyate ceti nikhilena śāstreṇa| prāṇānupālanāditi prāṇānupālanasādhanāt; tena prāṇānupālanadīrghāyuṣṭvayorarthābhedāt sādhyasādhanabhāvo nāstīti yaccocyate tannirastaṃ bhavati| prathameti prādhānyāt prāṇaiṣaṇā||4||
atha dvitīyāṃ dhanaiṣaṇamāpadyeta, prāṇebhyo hyanantaraṃ dhanameva paryeṣṭavyaṃ bhavati 2; na hyataḥ pāpāt pāpīyo'sti yadanupakaraṇasya dīrghamāyuḥ, tasmādupakaraṇāni paryeṣṭuṃ yateta| tatropakaraṇopāyānanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- kṛṣipāśupālyavāṇijyarājopasevādīni, yāni cānyānyapi satāmavigarhitāni karmāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṃ; tathā kurvan dīrghajīvitaṃ jīvatyanavamataḥ puruṣo bhavati 3| iti dvitīyā dhanaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||5||
atheti prāṇaiṣaṇānantaram| dvitīyāmiti hetugarbhaṃ viśeṣaṇaṃ, yasmādiyameva dvitīyā prāṇaiṣaṇānantaramavaśyopādeyatvena, tata iyamevocyata ityarthaḥ| prāṇaiṣaṇāmanu cāsyāḥ prādhānyaṃ darśayati- prāṇebhyo hītyādi| pāpaśabdena pāpakāryaṃ duḥkhamucyate| upakaraṇam ārogyabhogadharmasādhanībhūto dhanaprapañcaḥ, sa yasya nāstyasāvanupakaraṇaḥ| dhanopāyāniti vaktavye upakaraṇopāyāniti yataḥ karoti, tena dhanasya bhogadharmasādhanārthamevotpādamicchanti, na punaḥ kṛpaṇasyeva viniyogaśūnyasya susaṃvardhitamātrakaraṇārtham 4| anyānyapīti pratigrahādhyāpanādīni| vṛttiḥ vartanaṃ, puṣṭiḥ 5 dhanasampattiḥ| anavamataḥ anavajñāto bahumānagṛhīta iti yāvat| dīrghaṃ jīvitaṃ jīvati dhārayatītyarthaḥ, anekārthatvāddhātūnāṃ; yadi vā dīrghajīvitaṃ yathā syāttathā jīvatīti kriyāviśeṣaṇatvena vyākhyeyam||5||
atha tṛtīyāṃ paralokaiṣaṇāmāpadyeta| saṃśayaścātra, kathaṃ? bhaviṣyāma itaścyutā naveti; kutaḥ punaḥ saṃśaya iti, ucyate- santi hyeke pratyakṣaparāḥ parokṣatvāt punarbhavasya nāstikyamāśritāḥ, santi cāgamapratyayādeva punarbhavamicchanti; śrutibhedācca- ‘mātaraṃ pitaraṃ caike manyante janmakāraṇam | svabhāvaṃ paranirmāṇaṃ yadṛcchāṃ cāpare janāḥ’ || iti | ataḥ saṃśayaḥ- kiṃ nu khalvasti punarbhavo na veti||6||
paralokaiṣaṇāṃ vyākaroti- athetyādi| atra ca paralokasya durjñeyatvena cārvākādināstikāsammatatvena ca paralokaṃ pramāṇena vyavasthāpayituṃ nirṇayārthaṃ pramāṇapravṛttiviṣayaṃ saṃśayameva tāvat paraloke darśayati- saṃśayaścātretyādi| itaścyutā iha janmani mṛtāḥ, bhaviṣyāmo janmāntara ityarthaḥ| saṃśayahetuṃ pṛcchati- kutaḥ saṃśayaḥ punariti| vādivipratipattiṃ saṃśayahetumāha- ucyata ityādi| pratyakṣaparā anumatapratyakṣaikapramāṇāḥ| parokṣatvāta pratyakṣāviṣayatvāt| punarbhavasya janmāntarasya| nāsti punarbhavo nāsti karmaphalaṃ nāstyātmetyādināstinā pracaratīti nāstikaḥ, tasya bhāvo nāstikyam| yata pratyakṣapramāṇenopalabhyate ghaṭapaṭādi, tadeva paramasti; nopalabhyate ca pratyakṣeṇa paralokaḥ, tasmānnāsti paraloka iti nāstikābhiprāyaḥ| asti punarbhava iti yeṣāṃ mataṃ tān darśayati- santītyādi| santi cetyatra ‘apare’ iti vākyaśeṣaḥ| āgamapratyayāt āgamaprāmāṇyāt| āgamaṃ ca punarbhavapratipādakaṃ dānatapoyajñetyādi darśayiṣyatyagre| icchantītyatra ‘ye’ iti vākyaśeṣaḥ| evaṃ tāvadvādivipratipattirekā saṃśayakāraṇaṃ darśitā; saṃśayahetvantaramāha- śrutibhedāccetyādi| śrūyata iti śrutiḥ; prativādivacanamevaṅgranthanibaddham| etāni ca mātāpitarāveva janmakāraṇamityādīni punarbhavapratikṣepakāṇi vacanāni| āgamapratyayādasti punarbhava iti yo brūte, tadvacanena samaṃ vādivipratipattirūpatayaiva saṃśayakāraṇaṃ bhavatītyata uktamupasaṃhāre ‘ataḥ saṃśayaḥ’ iti| eke manyante janmakāraṇamiti janmakāraṇamiti padaṃ mātaraṃ pitaraṃ tathā svabhāvaṃ tathā paranirmāṇamiti padatrayeṇa sambadhyate; yadṛcchāṃ cā'pare janā ityatra manyante janmakāraṇamiti padaṃ sambadhyate| mātāpitarāvevātmāntaranirapekṣāvapatyotpādane kāraṇaṃ, tena pūrvaśarīraṃ parityajya śarīrāntaraparigraharūpa ātmanaḥ paraloko nāstīti prathamavādinaḥ pakṣaḥ| paridṛśyamānapṛthivyādibhāvānāmevāyaṃ 6 svabhāvo- yat- saṃyogaviśeṣānmilitāḥ santaścetanaṃ puruṣādilakṣaṇaṃ kāryaviśeṣamārabhante, yathā surābījādīni pratyekamamadakarāṇyapi madakaraṃ madyamārabhante, nātra kaścidātmā vidyate yasya paralokaḥ syāditi svabhāvavādino bhāvaḥ| para aiśvaryādiguṇayukta ātmaviśeṣaḥ, tena saṃsāryātmanirapekṣiṇā nirmāṇaṃ paranirmāṇaṃ, tatrāpi parasyaivaiśvaryādiguṇayuktasyātmaviśeṣasya prabhāvādbhūtāni cetayante nātmāntaramastīti paralokābhāvaḥ| yadṛcchā kāraṇāpratiniyamenotpādaḥ; na kāraṇapratiniyamena kāryotpādo'vadhārayituṃ śakyate, avadhārakapramāṇānāṃ prāmāṇyānavadhāraṇāt; tasmādātmaiva punarbhavamanubhavatīti na vācyamiti yādṛcchikasyābhiprāyaḥ||6||
tatra buddhimānnāstikyabuddhiṃ jahyādvicikitsāṃ ca| kasmāt? pratyakṣaṃ hyalpam; analpamapratyakṣamasti, yadāgamānumānayuktibhirupalabhyate; yaireva tāvadindriyaiḥ pratyakṣamupalabhyate, tānyeva santi cāpratyakṣāṇi||7||
punarbhavāstitvapakṣaṃ gṛhītvā prāha- tatretyādi| buddhimāniti praśastabuddhiyuktaḥ| nāstyeva paraloka iti viparyayajñānaṃ nāstikyabuddhiḥ, tāṃ jahyāt| paralokaviṣayo viparyayo yathā dharmānuṣṭhānaṃ prati virodhakaḥ, tathā stokakrameṇāsti paraloko na veti saṃśayo'pi dharmānuṣṭhānaṃ prati virodhaka ityāha- vicikitsāṃ ceti; vicikitsāṃ jahyāditi sambandhaḥ, vicikitsā sandehaḥ, sā ceha prakṛtatvāt 7 paralokaviṣayaiva| atraiva hetupraśnapūrvakaṃ hetumāha- kasmādityādi| apratyakṣatvāt paraloko nāstīti prathamavādimataṃ dūṣayati- pratyakṣamityādi| yathā, pratyakṣaṃ pramāṇamavyabhicāripramājanakatvena; tathā''gamādīnyapi tathābhūtapramājanakatvāt pramāṇānyeva; tataśca pratyakṣāviṣayatvenaiva yat punarbhavasya nāstitvaṃ vyavasthāpyate tanna yuktamiti prakaraṇārthaḥ| punarbhavasādhakāni cāgamādīnyagre vakṣyamāṇāni santyeveti bhāvaḥ| āgamādīni lakṣaṇato'gre'bhidhāsyante| pratyakṣāviṣayatve satyapi yānyanyapramāṇasiddhāni santi tānyāha- yairevetyādi| pratyakṣamiti pratyakṣaviṣayaṃ ghaṭādi| santīti indriyopakramaṇīyoktānumānagamyatvāditi boddhavyam||7||
satāṃ ca rūpāṇāmatisannikarṣādativiprakarṣādāvaraṇāt karaṇadaurbalyānmanonavasthānāt samānābhihārādabhibhavādatisaukṣmyācca pratyakṣānupalabdhiḥ; tasmādaparīkṣitametaducyate- pratyakṣamevāsti, nānyadastīti||8||
itaśca pratyakṣānupalabdhirna vastvabhāvaniścayakāriketyāha- satāmityādi| satāmityagre vakṣyamāṇātisannikarṣādyabhāve pratyakṣeṇaiva gṛhyamāṇatvena satāmityarthaḥ| pratyakṣānupalabdhirityatisannikarṣādibhiḥ saha pratyekamabhisambadhyate| atisannikarṣādanupalabdhiryathā- nayanagatakajjalādeḥ, ativiprakarṣādyathā- dūrākāśagatasya pakṣiṇaḥ, āvaraṇādyathā- kuḍyādipihitasya 8 ghaṭādeḥ, karaṇadaurbalyādyathā- kāmalādyupahatasya cakṣuṣaḥ paṭaśauklyādyapratibhānaṃ, manonavasthānādyathā- kāntāmukhanirīkṣaṇaprahitamanasaḥ pārśvāgatavacanānavabodhaḥ, samānābhihārādyathā- bilvarāśipraviṣṭasya bilvasyendriyasambaddhasyāpi bhedenāgrahaṇam, abhibhavādyathā- madhyandine ulkāpātasya, saukṣmyādyathā- tricaturhastapramāṇadeśavartinaḥ krimiviśeṣalikhyāderagrahaṇam||8||
śrutayaścaitā na kāraṇaṃ, yuktivirodhāt| ātmā mātuḥ piturvā yaḥ so'patyaṃ yadi sañcaret| dvividhaṃ sañcaredātmā sarvovā'vayavena vā||9|| sarvaścet sañcarenmātuḥ piturvā maraṇaṃ bhavet| nirantaraṃ, nāvayavaḥ kaścitsūkṣmasya cātmanaḥ||10||
samprati śrutibhedavādimataṃ dūṣayati- śrutayaścetyādi| na kāraṇamiti na punarbhavapratiṣedhe kāraṇamityarthaḥ| yuktivirodhāt upapattivirodhāt| apatyaśarīre mātāpitroḥ kāraṇatvamanumatameva, yatastathāvidhe mātāpitroḥ kāraṇatve satyapi caitanyahetorātmanaḥ paralokādāgamane pretyabhāvo'khaṇḍita eveti| caitanyamapatyasya mātāpitrorapi caitanyaheturya ātmā tata eva bhavatīti yo manyate taṃ pratyāha- ātmā māturityādi| dvividhaṃ dviprakāram| sarva iti mātaraṃ pitaraṃ parityajyāpatyaṃ gacchet; avayaveneti eko'vayavo vā''tmano mātari pitari vā tiṣṭhet, anyaścaikadeśa ātmano'patyaṃ gacchet| prathamapakṣe dūṣaṇamāha- sarvaścetyādi| nirantaramiti cchedaḥ, nirantaraṃ tatkālameva, yadi māturātmā'patyaṃ sañcarettadā tatkālameva māturmaraṇaṃ, yadi tu piturātmā'patyaṃ sañcarettadā tatkālameva piturmaraṇaṃ, syāditi| dvitīyaṃ pakṣaṃ dūṣayati- nāvayava ityādi| sūkṣmasyeti asthūlasya; sthūlānāṃ pṛthivyādīnāmavayavā bhavanti, na tu sūkṣmāṇāmākāśakālamanobuddhiprabhṛtīnāṃ; tataścāvayavābhāvādātmano'vayavena sañcaraṇaṃ dūramapāstamityarthaḥ||9-10||
buddhirmanaśca nirṇīte yathaivātmā tathaiva te| yeṣāṃ caiṣā matisteṣāṃ yonirnāsti caturvidhā||11||
atha śaṅkyate- mā''tmā mātāpitroḥ sañcaratu, buddhistu tayormano vā'patyaṃ sañcaratu, ata evāpatyasya caitanyaṃ bhaviṣyatītyāha- buddhirmanaścetyādi| nirṇīte vyavasthāpite pramāṇena, kimbhūtenetyāha- yathaivātmā niravayavatvenāvayavasañcaraṇākṣamastathā tatkālameva mātāpitṛparityāgaprasaṅgena kārtsnyenāpi sañcaritumakṣamaḥ, tathā te api buddhimanasī niravayavatvānnaikadeśena sañcareyātāṃ, mātāpitrostatkālamevābuddhimattvāmanaskatvaprasaṅgācca na kārtsnyena sañcareyātāmiti bhāvaḥ| dūṣaṇāntaramāha- yeṣāmityādi| yeṣāṃ matiriti mātāpitarāvevāpatye caitanyakāraṇamityevaṃrūpā| caturvidhā yoniriti jarāyujāṇḍajasaṃsvedajodbhijjalakṣaṇā| evaṃ manyate- saṃsvedajānāṃ maśakādīnāṃ tathodbhijjānāṃ gaṇḍūpadādīnāṃ cetanānāṃ mātāpitarau na vidyete; tatasteṣāmacaitanyaṃ syāt, mātāpitroścetanakāraṇayorabhāvāditi||11||
vidyāt svābhāvikaṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ yat svalakṣaṇam| saṃyoge ca viyoge 9 ca teṣāṃ karmaiva kāraṇam||12||
svābhāvikavādino bhūtacaitanyapakṣaṃ dūṣayati- vidyādityādi| svabhāvakṛtaṃ svābhāvikam| ṣaṇṇāṃ dhātūnāmiti pṛthivyaptejovāyvākāśātmanām, eṣāṃ ca dhātutvaṃ śarīradhāraṇājjagaddhāraṇācca| svalakṣaṇam ātmīyamavyabhicāri lakṣaṇaṃ; tacca pṛthivyāḥ kāṭhinyādi, apāṃ dravatvādi, tejasa uṣṇatvādi, vāyostiryaggamanādi, ākāśasyāpratighātādi ātmano jñānādi; etena, etadeva parameṣāṃ lakṣaṇaṃ svābhāvikaṃ, na tāvadātmarahitānāmeṣāṃ caitanyamapi svābhāvikamastīti darśayati| tataśca yat pratyekaṃ bhūtānāṃ na sambhavati tanmilitānāmapi na sambhavati caitanyaṃ; yato bhūtānāmapi saṃyogāccaitanyasambhave bahūni cetanāni syurbālyādyavasthābhedāt, tataśca jñātṛbhedāt pratisandhānānupapattiriti bhāvaḥ; ātmasambandhena tu caitanyaṃ sammatameva, paraṃ tatrāpi garbhotpattau bhūtānāmātmasambandhe tathā maraṇe bhūtānāmātmano viyoge karmaiva janmāntarakṛtaṃ kāraṇaṃ, nānyat| tat bhūtasaṃyogavibhāgakāraṇajanmāntarakṛtakarmasvīkārāt 10 pretyabhāvaḥ svīkṛto bhavatīti bhāvaḥ||12||
anādeścetanādhātorneṣyate paranirmitiḥ| para ātmā sa ceddheturiṣṭo'stu 11 paranirmitiḥ||13||
paranirmāṇapakṣaṃ dūṣayati- anāderityādi| atra paranirmāṇapakṣe śarīrasyātmarahitasya pareṇa nirmāṇaṃ vā'bhipretaṃ syāt, ātmano vā'pi pareṇa nirmāṇamabhipretaṃ syāt; ātmanaḥ paranirmāṇaṃ dūṣayati- anāderityādi| nityasya cetanādhātoriti ātmanaḥ; neṣyate nityasyotpādakakāraṇābhāvāditi bhāvaḥ; nityatvaṃ cātmanaḥ śārīre pratipādayiṣyati| atha śarīramātrasya paranirmāṇamabhipretaṃ, tadanumatameva; pareṇā''tmanā dharmādharmasahāyena tasya kriyamāṇatvādityāha- para ityādi| heturiṣṭa iti śarīrotpāde heturiṣṭa ityarthaḥ; astu paranirmitirīdṛśī pretyabhāvāvirodhinīti bhāvaḥ| evaṃ manyate- pareṇaiśvaryādiguṇayuktenātmaviśeṣeṇaitaccetanaṃ śarīraṃ kriyamāṇaṃ cetanāhetubhūtātiriktātmasambandhamantarā (cetanāyuktaṃ 12 ) kartuṃ na pāryeta, ghaṭādivadacetanatvaprasaṅgāt; cetanāhetuścātmā nityatvena na kriyate, tasmāccetanāhetunityatvena janmāntarasambandhinamātmānaṃ gṛhītvā śarīraṃ cetanaṃ paraḥ karotīti svīkaraṇīyam; evamapi ceśvaradaridrādijagadvaicitryadarśanādātmano dharmādharmayogavaicitryaṃ kalpanīyaṃ; tathāca satyātmana eva dharmādharmasahāyatā'vaśyaṃ svīkaraṇīyā, tasmāt sa eva śarīrādyutpattau kāraṇamastu kimapareṇehātmaviśeṣakalpanena; yadi vā, evamātmanyanekajanmasambandhini saṃsārahetudharmādharmaguṇaśālini siddhe astu so'pyātmaviśeṣaḥ 13 kāraṇam, ato na kācit kṣatiriti||13||
na parīkṣā na parīkṣyaṃ na kartā kāraṇaṃ na ca| na devā narṣayaḥ siddhāḥ karma karmaphalaṃ na ca||14|| nāstikasyāsti naivātmā yadṛcchopahatātmanaḥ| pātakebhyaḥ paraṃ caitat pātakaṃ nāstikagrahaḥ||15||
yadṛcchāvādimataṃ dūṣayati- na parīkṣetyādi| yadṛcchāvādī khalvekamapi pramāṇaṃ nānumanyate, tataśca tasyāprāmāṇikatvāt pramāṇaṃ vinaiva yatkiñcidbruvato na śraddheyaṃ vacanaṃ bhavati, tasmādupekṣaṇīya evāyamiti prakaraṇābhiprāyaḥ| yadṛcchayā aparisthitapakṣatayā, upahata ihalokaparalokānupayukta ātmā yasya sa yadṛcchopahatātmā; tasya parīkṣā nāstīti parīkṣāhetūnāṃ pramāṇānāmabhāvādityarthaḥ; parīkṣyamapi nāsti, parīkṣakapramāṇābhāvādeva; evaṃ kartā'pi nāsti tatkāraṇamapi nāsti, pramāṇāsvīkārāditi bhāvaḥ; tathā sarvajanasiddhā devādayo'pi na santītyabhidhānena nāstikasya varjanīyatvaṃ darśayati| pātakebhyo brahmāvadhādibhyaḥ; paraṃ śreṣṭhaṃ; nāsti paraloka ityādiko graho nāstikagrahaḥ; nāstikabuddhyā hyucchṛṅkhalaḥ puruṣaḥ sarvamapi pātakaṃ karotīti bhāvaḥ||14-15||
tasmānmatiṃ vimucyaitāmamārgaprasṛtāṃ budhaḥ| satāṃ buddhipradīpena paśyetsarvaṃ yathātatham||16||
nāstikatāparityāgena yathākartavyatāmāha- tasmādityādi| etāmiti nāstikabuddhim| amārge adharme prasṛtā amārgaprasṛtā| buddhireva pradīpo buddhipradīpaḥ, tena pratyakṣādipramāṇena paśyedityarthaḥ| yathātathamiti yathāsvarūpam||16||
dvividhameva khalu sarvaṃ saccāsacca; tasya caturvidhā parīkṣā- āptopadeśaḥ, pratyakṣam, anumānaṃ, yuktiśceti||17||
samprati parapakṣaṃ dūṣayitvā svapakṣaparalokasādhanāni pramāṇānyavatārayati- dvividhamityādi| sarvamiti yatkiñcit pramāṇapratīyamānaṃ, taddvividhaṃ; taddvaividhyamāha- saccāsacca; saditi vidhiviṣayapramāṇagamyaṃ bhāvarūpam, asaditi niṣedhaviṣayapramāṇagamyamabhāvarūpam| parīkṣyate vyavasthāpyate vastusvarūpamanayeti parīkṣā pramāṇāni, āptopadeśādaya uttaragranthe sphuṭā bhaviṣyanti||17||
āptāstāvat- rajastamobhyāṃ nirmuktāstapojñānabalena ye| yeṣāṃ trikālamamalaṃ jñānamavyāhataṃ sadā||18|| āptāḥ śiṣṭā vibuddhāste teṣāṃ vākyamasaṃśayam| satyaṃ, vakṣyanti te kasmādasatyaṃ nīrajastamāḥ 14||19||
āptopadeśaṃ darśayitumāptameva tāvadāha- āptā ityādi| niḥśeṣeṇa muktā nirmuktāḥ| tapojñānabaleneti rajastamonirmuktau kāraṇatvena yojanīyam| trikālamiti atītānāgatavartamānaviṣayam| amalamiti yathārthagrāhitvena| avyāhatamiti kvacidapi viṣaye'kuṇṭhitaśaktitvena| āptī rajastamorūpadoṣakṣayaḥ, tadyuktā āptāḥ 15; śāsati jagatkṛtsnaṃ kāryākāryapravṛttinivṛttyupadeśeneti śiṣṭāḥ; boddhavyaṃ viśeṣeṇa buddhametairiti vibuddhāḥ; āptāḥ, śiṣṭāḥ, vibuddhā iti sañjñātrayeṇāptānāṃ loke prasiddhiṃ darśayati; teṣāmāptānāṃ vākyamasaṃśayaṃ niścitaṃ satyaṃ yathārthamityarthaḥ| tadvākyasatyatve hetumāha- vakṣanti te kasmādasatyaṃ nīrajastamā iti| nīrajastamā iti tamappratyayāntaḥ śabdaḥ, tena nīrajastvaprakarṣeṇa tamo'pi vyudastaṃ bhavati; na hi sarvathā nīrajaske puruṣe tamo bhavati; yaduktaṃ- “nārajaskaṃ tamaḥ” (vi.a.6) iti| vakṣanti te kasmādasatyaṃ na kasmādapītyarthaḥ; asatyaṃ mithyājñānādvā'bhidhīyate, samyagjñāne satyapi rāgadveṣābhyāṃ vā'bhidhīyate, tacca tritayamapi mithyājñānarāgadveṣarūpaṃ rajastamonirmukte sattvaguṇodrekādamalavijñāne na sambhavatītyarthaḥ; yadi vā ‘nīrajastamaso mṛṣā’ iti pāṭhaḥ sugamaḥ| etaccāptalakṣaṇaṃ sahajāptabrahmādyabhiprāyeṇa, laukikānāṃ tu puruṣāṇāmāptatvaṃ prativiṣayasamyagjñānasambhavane tadviṣayarāgadveṣāsambhavena ca boddhavyam; etena, āptopadeśa iti śabdarūpapramāṇalakṣaṇamuktaṃ bhavati; buddhipramāṇapakṣe tu, āptopadeśajanitā buddhiḥ pramāṇamiti boddhavyam||18-19||
ātmendriyamanorthānāṃ sannikarṣāt pravartate| vyaktā tadātve yā buddhiḥ pratyakṣaṃ sa nirucyate||20||
pratyakṣalakṣaṇamāha- ātmendriyetyādi| sannikarṣāditi sambandhāt; sa ca sambandhaḥ- saṃyogaḥ, samavāyaḥ, saṃyuktasamavāyaḥ, saṃyuktasamavetasamavāyaḥ, samavetasamavāyaḥ, viśeṣaṇaviśeṣyabhāvalakṣaṇo boddhavyaḥ| vyaktā ityanena vyabhicāriṇīmayathārthabuddhiṃ saṃśayaṃ ca nirākaroti| tadātve tatkṣaṇam; anena ca pratyakṣajñānānantarotpannānumānajñānaṃ smaraṇaṃ ca paramparayā''tmendriyamanorthasannikarṣajaṃ 16 vyavacchinatti; ātmādicatuṣṭayasannikarṣābhidhānaṃ ca pratyakṣakāraṇābhidhānaparaṃ; tena, ‘indriyārthasannikarṣāt pravartate yā’ ityetāvadeva lakṣaṇaṃ boddhavyam; etena sukhādiviṣayamapi pratyakṣaṃ gṛhītaṃ bhavati; tatra hi catuṣṭayasannikarṣo nāsti, ātmasannikarṣastu pramāṇajñānasādhāraṇatvenaiva lakṣaṇānupayuktaḥ 17| iha ca pratyakṣaphalarūpā'pi buddhiḥ pratyakṣaśabdenābhidhīyate, tathaiva lokavyavahārāt; paramārthatastu yato bhavatīndriyāderīdṛśī buddhistat pratyakṣam||20||
pratyakṣapūrvaṃ trividhaṃ trikālaṃ cānumīyate| vahnirnigūḍho dhūmena maithunaṃ garbhadarśanāt||21|| evaṃ vyavasyantyatītaṃ bījāt phalamanāgatam| dṛṣṭvā bījāt phalaṃ jātamihaiva sadṛśaṃ budhāḥ||22||
anumānasvarūpamāha- pratyakṣetyādi| pratyakṣagrahaṇaṃ vyāptigrāhakapramāṇopalakṣaṇārthaṃ, tena pratyakṣapūrvamiti vyāptigrāhakapramāṇapūrvakam| trividhamityanenānumānatraividdhyaṃ darśayati; tena, kāryāt kāraṇānumānaṃ, yathā- garbhadarśanānmaithunānumānaṃ; tathā kāraṇāt kāryānumānaṃ, yathā- bījāt sahakārikāraṇāntarayuktāt phalānumānaṃ; tathā'kāryakāraṇabhūtānāṃ ca sāmānyato darśanādanumānaṃ, yathā- dhūmādvartamānakṣaṇasambandhādagnyanumānam; etattrividhamanumānaṃ gṛhītaṃ bhavati| trikālamityanena trikālaviṣayatvamanumānasya darśayati| anumīyate ityatra ‘yena tadanumānam’ iti vākyaśeṣaḥ| tena, vyāptigrahaṇādanu anantaraṃ mīyate samyaṅniścīyate parokṣārtho yena tadanumānaṃ, vyāptismaraṇasahāyaliṅgadarśanamityarthaḥ| trividhamiti yaduktaṃ tasyodāharaṇaṃ darśayati- vahnirityādi| etacca vyākṛtameva 18| nigūḍhaḥ adṛśyamānaḥ| evaṃ vyavasyantyatītamiti vyavacchedaḥ| bījāditi sahakārikāraṇāntarajalakarṣaṇādiyuktāditi boddhavyam| anāgataṃ phalaṃ sadṛśaṃ vyavasyantīti sambandhaḥ| dṛṣṭvā bījāt phalaṃ jātamityanena bījaphalayoḥ kāraṇakāryalakṣaṇāṃ vyāptiṃ darśayati; yadyapi ca kāraṇaṃ kāryaṃ vyabhicarati, yato nāvaśyaṃ bījasadbhāve phalaṃ bhavati, tathā'pi sahakārikāraṇāntarayuktaṃ bījaṃ phalaṃ na vyabhicaratītyabhiprāyo boddhavyaḥ; kāraṇasāmagrī ca kāryaṃ na vyabhicaratyeva||21-22||
jalakarṣaṇabījartusaṃyogāt sasyasambhavaḥ| yuktiḥ ṣaḍdhātusaṃyogādgarbhāṇāṃ sambhavastathā||23|| mathyamanthana(ka)manthānasaṃyogādagnisambhavaḥ| yuktiyuktā catuṣpādasampadvyādhinibarhaṇī||24||
yukteḥ pramāṇasyānyaśāstraprasiddhatvenodāharaṇānyeva 19 tāvaddarśayati, udāharaṇe jñāte yukterlakṣaṇaṃ sukhena jñāyate ityabhiprāyeṇa- jalakarṣaṇetyādi| karṣaṇaśabdena karṣaṇasaṃskṛtā bhūmirgṛhyate, jalakarṣaṇabījartusaṃyogāt sasyasya sambhavo bhavatīti yajjñānaṃ tadyuktiriti yojanīyam| ṣaḍdhātusaṃyogāt pañcamahābhūtātmasaṃyogāt| tathāśabdo yuktirityākarṣati| mathyaṃ manthanakāṣṭhayantrakaṃ, kāṣṭhaṃ manthanaṃ, manthānaṃ kāṣṭhabhrāmaṇaṃ; kiṃvā ‘manthaka’ iti pāṭhaḥ, tatra manthānaṃ bhrāmyamāṇakāṣṭhaṃ; saṃyogānmelakāditi boddhavyaṃ, yato manthanasya kriyārūpasya saṃyogo na saṅgacchate; kiṃvā manthanaśabdena manthanarajjurucyate| yujyate sambadhyate'nayeti yuktiḥ, tayā yuktā yuktiyuktā| catuṣpāda iti vaktavye sampadgrahaṇaṃ guṇavaccatuṣpādagrahaṇārtham||23-24||
buddhiḥ paśyati yā bhāvān bahukāraṇayogajān| yuktistrikālā sā jñeyā trivargaḥ sādhyate yayā||25||
samprati yukterlakṣaṇamāha- buddhirityādi| yā buddhirbhāvān paśyati viṣayīkaroti, bahukāraṇayogo bahūpapattiyogaḥ, janiścāyaṃ jñānārthe, tena bahūpapattiyogajñāyamānānarthān yā buddhiḥ paśyati ūhalakṣaṇā sā yuktiriti pramāṇasahāyībhūtā| evamanena bhavitavyamityevaṃrūpa ūho'tra yuktiśabdenābhidhīyate; sā ca paramārthato'pramāṇabhūtā'pi vastuparicchede pramāṇasahāyatvena vyāpriyamāṇatvāt, tathā tayaiva ūharūpayā prāyo lokānāṃ vyavahārādiha pramāṇatvenoktā| ata eva pradeśāntare yuktiṃ vinā yathoktaṃ pramāṇatrayaṃ darśayiṣyati- “trividhā vā (parīkṣā) sahopadeśena” (vi. a.4) iti vacanāt| tathā, upamānaṃ gṛhītvā rogabhiṣagjitīye śabdādīni catvāri pramāṇānyabhidhāsyati| trikālā vartamānātītānāgataviṣayā; trikālaviṣayatvaṃ cāsyāstrikālānumānaviṣayopadeśakatvenaiva| trivargasādhakatvaṃ ca trivargasādhanādeva, ūhenaiva hi prāyastrivargānuṣṭhāne pravṛttirbhavati; (pramāṇaparicchedena 20 tu pracāro virala eva|) yattu bahukāraṇajalakarṣaṇabījartusaṃyogādbhāvisasyajñānaṃ yuktirucyate, taccānumānānnārthāntarabhūtaṃ; tatrānumānādbhedo duṣkara iti nādriyāmahe; kiñca kāraṇebhyaḥ kāryaṃ pratīyamānaṃ na kadā'pi vartamānaṃ pratīyate, tataśca trikāleti parāhataṃ syāt| atra śāntarakṣitakamalaśīlābhyāṃ yuktipramāṇāntarasvīkāre pūrvapakṣasiddhāntāvuktau- “yasmin sati bhavatyeva na bhavatyasatīti ca| tasmādato bhavatyetadyuktireṣā'bhidhīyate|| pramāṇāntaramevedamityāha carakā muniḥ| nānumānamiyaṃ yasmāddṛṣṭānto'tra na vidyate” (ta.saṃ.kā.1692-93) iti| etacchāntarakṣitavacanaṃ kamalaśīlena vyākhyātaṃ- “tadbhāvabhāvitvena yā tatkāryatāpratītiriyaṃ yuktiḥ; iyaṃ ca savikalpatvānna pratyakṣaṃ; nāpyanumānaṃ dṛṣṭāntābhāvāt, tathāhi- dṛṣṭānto'pi- ata eva tadbhāvabhāvitvāttatkāryatāpratipattiḥ, tatrāpi dṛṣṭānto'nyo'nveṣaṇīyaḥ 21, tatrāpyapara ityanavasthā syāt; tasmāt pramāṇāntaraṃ yuktirityāha carako vaidyaḥ; evaṃ pūrvapakṣamutthāpya dūṣitaṃ yat- “kāryakāraṇabhāvasya pratipattirna saṅgatā| tasmādasyāṃ na bhedo'sti sādhyasādhanayoryataḥ|| tadbhāvavyavahāre tu yogyatāyāḥ prasādhane| saṅketakālavijñāto vidyate'rtho nidarśanam” (ta.saṃ.kā.1696-48)| etadvyākhyātaṃ kamalaśīlena- “yuktau na sādhyasādhanayorbhedaḥ; tathāhi- atra tadbhāvabhāvitā hetuḥ, kāryakāraṇatā ca sādhyā, na cānayorbheda upalabhyate paryāyatvāttarupādapavat; atha mataṃ- na 22 kāryakāraṇatā sādhyate kintarhi tadbhāvavyavahāra iti, tatrāha- tadbhāvavyavahāre ityādi; tasyā hetuphalatāyā bhāvastadbhāvaḥ, tatra vyavahāro yaḥ sa tadbhāvavyavahāraḥ jñānābhidhānapravṛttilakṣaṇamanuṣṭhānaṃ, tasmin yogyatā mūḍhaṃ prati sādhyate; ye yadvyāpārānantaraniyatopalambhasvabhāvāste tatkāryavyavahārayogyāḥ, tadyathā- saṅketakālānubhūtāḥ kulālādivyāpārānantaropalambhasvabhāvā ghaṭādayaḥ; tathā ca tālvādivyāpārānantaraniyatopalambhasvabhāvāḥ śabdā iti svabhāvo hetuḥ; tataśca sa dṛṣṭāntatvādanumānādabhedo yukteḥ”| etau ca pūrvapakṣasiddhāntau evambhūtayuktyasvīkārādevāpratividheyau 23||25||
eṣā parīkṣā nāstyanyā yayā sarvaṃ parīkṣyate| parīkṣyaṃ sadasaccaivaṃ tayā cāsti punarbhavaḥ||26||
upasaṃharati- eṣetyādi| nāstyanyetivacanenārthāpattyasambhavādīnāmanyatantramatānāṃ pramāṇānāṃ niṣedhaṃ karoti| prastute parīkṣāṃ prayojayati- tayā cāsti upalabhyate ca punarbhava iti||26||
tatrāptāgamastāvadvedaḥ 24, yaścānyo'pi kaścidvedārthādaviparītaḥ parīkṣakaiḥ praṇītaḥ śiṣṭānumato lokānugrahapravṛttaḥ śāstravādaḥ, sa cā''ptāgamaḥ; āptāgamādupalabhyatedānatapoyajñasatyāhiṃsābrahmacaryāṇyabhyudayaniḥśreyasakarāṇīti||27||
tatra śabdasya punarbhavapratipādakatvaṃ darśayati- tatrā''ptāgama ityādi| prathamaṃ vedaṃ pradarśayan vedasya nirastavibhramāśaṅkaṃ prāmāṇyaṃ darśayati, yaścānyo'pītyanena granthena vedārthāviparītatvādibhirhetubhiḥ paricchedanīyaprāmāṇyāyurvedasmṛtiśāstrādīni darśayati| śāstrarūpo vādaḥ śāstravādaḥ| āptāgamāditi vedāt| yajñaḥ agniṣṭomādiḥ; brahmācaryam upasthasaṃyamādi| abhyudayaḥ svargaḥ, niḥśreyasaṃ mokṣaḥ; atra yathāyogyatayā svargasya mokṣasya ca kāraṇamiti boddhavyam| etena janmāntarabhogyasvargānekajanmalabhyamokṣopadeśenātmanaḥ paralokaḥ kathito bhavatīti bhāvaḥ||27||
na cānativṛttasattvadoṣāṇāmadoṣairapunarbhavo dharmadvāreṣūpadiśyate||28||
āgamāntaramāha- na cetyādi| anativṛttau avanupaśāntau sattvadoṣau manodoṣau rajastamorūpau yeṣāṃ te tathā, teṣām; punarbhavo mokṣaḥ, dharmadvāreṣu dharmaśāstreṣu, adoṣaiḥ nirmanodoṣairmaharṣibhiḥ, upadiśyate na, iti sambandhaḥ; tena punarbhava upadiśyate ityarthaḥ||28||
dharmadvārāvahitaiśca vyapagatabhayarāgadveṣalobhamohamānairbrahmaparairāptaiḥ karmavidbhiranupahatasattvabuddhipracāraiḥ pūrvaiḥ pūrvatarairmaharṣibhirdivyacakṣubhirdṛṣṭvopadiṣṭaḥ punarbhava iti vyavasyedevam 25||29||
āgamāntaramṛṣivacanamāha- dharmadvāretyādi| brahmā adhyātmajñānaṃ, tatparaiḥ| karmavidbhiḥ anuṣṭhātavyayāgādikarmavidbhiḥ| anupahatasattvaguṇo buddheḥ pracāro bodhalakṣaṇo yeṣāṃ te tathā, etena viśuddhabuddhitvaṃ darśayati| divyamatīndriyārthadarśi cakṣuḥ samādhirūpaṃ jñānaṃ yeṣāṃ te divyacakṣuṣaḥ, taiḥ| dṛṣṭvopadiṣṭaḥ svayamanubhūya kathita ityarthaḥ| itiśabdo hetau| evamiti āgamena||29||
pratyakṣamapi copalabhyate- mātāpitrorvisadṛśānyapatyāni, tulyasambhavānāṃ varṇasvarākṛtisattvabuddhibhāgyaviśeṣāḥ, pravarāvarakulajanma, dāsyaiśvaryaṃ, sukhāsukhamāyuḥ, āyuṣo vaiṣamyam, iha kṛtasyāvāptiḥ, aśikṣitānāṃ ca ruditastanapānahāsatrāsādīnāṃ pravṛttiḥ, lakṣaṇotpattiḥ, karmasādṛśye 26 phalaviśeṣaḥ, medhā kvacit kvacit karmaṇyamedhā, jātismaraṇam- ihāgamanamitaścyutānāmiti 27, samadarśane priyāpriyatvam||30||
pratyakṣaṃ ca yadyapi punarbhavaṃ na gṛhṇāti, tathā'pi tat punarbhavagrāhakānumānasya liṅgagrahaṇe yathā vyāpriyate tathā darśayati- pratyakṣamapītyādi| visadṛśānīti kaścit kurūpaḥ, kaścit surūpaḥ| tulyasambhavānāṃ tulyotpādakāraṇānāṃ kaścidgauraḥ kaścit kṛṣṇaḥ, evaṃ svarādāvapi viśeṣo boddhavyaḥ| dāsyaiśvaryamiti kasyaciddāsyaṃ kasyacidaiśvaryam| evamaparatrāpi viparyayaḥ puruṣabhedena boddhavyaḥ| sukhāsukhamiti āyuṣo viśeṣaṇam| ruditādayo'mī avyutpannabālagocaratayā boddhavyāḥ; ete ca ruditādayo yathāyogamiṣṭāniṣṭasmaraṇamantarā na bhavanti, smaraṇaṃ ca pūrvajñānaṃ vinā na bhavatīti pūrvajanmajñānānumānāt paralokānumāyakā bhavanti| pūrvapratipāditaṃ ca visadṛśatvādivaicitryamuttaratra pratipādanīyaṃ ca lakṣaṇotpattyādikāraṇāntarādarśane sati pūrvajanmakṛtakāraṇānumāyakamiti paralokānumāyakaṃ mantavyam| lakṣaṇotpattiriti sāmudrakalakṣaṇapratipāditalakṣaṇotpattiḥ| karmasādṛśye sevādisādṛśye| medhā kvacit karmaṇi citralekhanāstravidyādau| jāteratītāyāḥ smaraṇaṃ jātismaraṇaṃ; tadeva smaraṇaṃ darśayati- ihāgamanamitaścyutānāmiti; iha kule jāto'smi, itaśca kulādāgato'smītyevamākāraṃ jātismaraṇamityarthaḥ yadi vā, iha janmani cyutānāmiha janmani punarāgamanam, anena ca nāmabhrāntyā yamapuruṣairnītasya punarāgamanaṃ dṛśyate| samadarśane tulyākāre kvacit puruṣe priyatvaṃ kvacit punarapriyatvamiti samadarśane priyāpriyatvam| atra cāvāntarānumānabhedo vistarabhayānna darśitaḥ||30||
ata evānumīyate- yat- svakṛtamaparihāryamavināśi paurvadehikaṃ daivasañjñakamānubandhikaṃ karma, tasyaitat phalam; itaścānyadbhaviṣyatīti; phaladbījamanumīyate, phalaṃ ca bījāt||31||
evaṃ pratyakṣeṇa liṅgagrahaṇaṃ darśayitvā'numānamāha- ata evetyādi| svakṛtam ātmanā kṛtam| avināśīti upabhogaṃ vinā'vināśi| paurvadehikaṃ pūrvadehakṛtam| janmāntarāṇyanugacchatītyānubandhikam| etatphalamiti visadṛśāpatyotpādādi phalam; etacca saṅkṣepādvyutpāditameva| itaśceti iha janmani kṛtāt karmaṇaḥ, anyaditi bhāvijanmāntaraṃ, bhaviṣyatītyanumīyata iti sambandhaḥ| kathamanumīyate ityāha- phalādityādi| phalāt phalasadṛśāpatyadarśanāt 28, bījaṃ pūrvajanmakṛtaṃ karmādikāraṇamanumīyate; tathā phalaṃ ca bhāvijanmāntare sukhaduḥkhādi, bījādihajanmakṛtāt karmaṇo'numīyata iti yojanā||31||
yuktiścaiṣā- ṣaḍdhātusamudayādgarbhajanma, kartṛkaraṇasaṃyogāt kriyā; kṛtasya karmaṇaḥ phalaṃ nākṛtasya, nāṅkurotpattirabījāt; karmasadṛśaṃ phalaṃ, nānyasmādbījādanyasyotpattiḥ; iti yuktiḥ||32||
tarkarūpayuktiviṣayatāṃ paralokasya darśayati- yuktiścaiṣetyādi| ṣaḍdhātusamudāyādgarbhajanmeti vadatā ātmasambandhamantarā cetanā garbhasya notpadyate, ātmā ca paralokasambandha eveti paralokasadbhāve yuktirupadarśyate| kartṛkaraṇasaṃyogāt kriyeti ātmānaṃ kartāraṃ vinā kriyā paridṛśyamānā yāgādilakṣaṇā na bhavatīti| ātmana ūhaṃ darśayati- kṛtasyetyādinā'bījādityantena| paridṛśyamānadāsyaiśvaryādiphalena janmāntarakṛtasya karmaṇaḥ kāraṇabhāvaṃ darśayati| karmasadṛśaṃ phalamiti pūrvakṛtaśubhakarmaṇaḥ śubhaṃ putradhanādi phalam| atra dṛṣṭāntamāha- nānyasmādityādi| nānyabījāt śālibījādanyasya yavāṅkurasyotpattirityarthaḥ| yuktimupasaṃharati- iti yuktiriti| atra bahuvaktavye prameye tathāvidhopayogābhāvādvistarabhayācca vistaro na kṛtaḥ||32||
evaṃ pramāṇaiścaturbhirupadiṣṭe punarbhave dharmadvāreṣvavadhīyeta; tadyathā- guruśuśrūṣāyāmadhyayane vratacaryāyāṃ dārakriyāyāmapatyotpādane bhṛtyabharaṇe'tithipūjāyāṃ dāne'nabhidhyāyāṃ tapasyanasūyāyāṃ dehavāṅmānase karmaṇyakliṣṭe dehendriyamanorthabuddhyātmaparīkṣāyāṃ manaḥsamādhāviti; yāni cānyānyapyevaṃvidhāni karmāṇi satāmavigarhitāni svargyāṇi vṛttipuṣṭikarāṇi vidyāttānyārabheta kartuṃ; tathā kurvanniha caiva yaśo labhate pretya ca svargam| iti tṛtīyā paralokaiṣaṇā vyākhyātā bhavati||33||
samprati paralokaṃ vyutpādya tadupayuktadharmasādhanānyāha- evamityādi| dharmadvāreṣu dharmasādhanadvāreṣu| iha cātithipūjādīni sadvṛttoktānyapi prakaraṇaprāptatvenodāharaṇārthaṃ punarabhidhīyante| dehādiparīkṣāyāmavadhīyeteti vacanādavadhānopadarśanena dehādīnāṃ kṣayitvādi dharmanirūpaṇenopajāyamānāṃ matiṃ viṣayānabhiṣaṅgaṃ 29 ca jāyamānamicchanti| viṣayeṣu prasaktiṃ manaso vārayitvā''tmani samādhānaṃ manaḥsamādhiḥ| atra ca sarvatra ‘avadhīyeta’ iti sambandhaḥ| svargyāṇi svargahitāni svargakarāṇīti yāvat| vṛtterdhanasya puṣṭiḥ vṛttipuṣṭiḥ, dharmaiṣaṇāyāṃ ca vṛttipuṣṭikarābhidhānaṃ dharmahetūnāṃ vṛttihetvavirodhenācaraṇopadeśārtham| yaśo labhate dhārmiko'yamityevamādikhyātirūpam| paralaukaiṣaṇā tṛtīyaiva, tataśca punastṛtīyeti padaṃ dharmasya prāṇadhanakāraṇatvena dharmaiṣaṇāyāḥ prāṇadhanaiṣaṇātvaprasaktipratiṣedhārtham||33||
atha khalu traya upastambhāḥ, trividhaṃ balaṃ, trīṇyāyatanāni, trayo rogāḥ, trayo rogamārgāḥ, trividhā bhiṣajaḥ, trividhamauṣadhamiti||34||
samprati trisaṅkhyāvacchinnopoddhātenānyānyapi trisaṅkhyāvacchinnāni svasthāturahitatveneha vaktavyānyāha- atha khalvityādi| prathamamupastambhā abhidhīyante mūlabhūtaśarīradhārakatvena, tadanu balamupastambhāhārādijanyatvāt, tadanu rogāyatanāni balavirodhakartṛtvena, tadanu rogāstajjanyatvena, tadanu tanmārgajñānaṃ suvinyastameva, tadanu rogapratiṣedhārthaṃ pradhānakāraṇavaidyābhidhānaṃ, tadanu tadupakaraṇatvena bhaiṣajyam||34||
traya upastambhā iti- āhāraḥ, svapno, brahmacaryamiti; ebhistribhiryuktiyuktairupastabdhamupastambhaiḥ śarīraṃ balavarṇopacayopacitamanuvartate yāvadāyuḥsaṃskārāt saṃskāramahitamanupasevamānasya 30, ya ihaivopadekṣyate||35||
anyena stabhyamānaṃ dhāryamāṇamupa samīpaṃ pradhānakāraṇasya gatvā stambhayati dhārayatītyupastambhaḥ; yathā gṛhadhāraṇaniyuktapradhānastambhasamīpavartī tadbalādhāyaka upastambhaḥ, tathehāpi śarīrasyāyuḥsampravartakena karmaṇā dhriyamāṇasyāhārādayo dhārakatvenopastambhā ityucyante| āyatanāni kāraṇāni ‘rogasya’ iti śeṣaḥ| brahmacaryaśabdena indriyasaṃyamasaumanasyaprabhṛtayo brahmajñānānuguṇā gṛhyante| āhārādayaśceha pradhānakalpanayā praśastā eva gṛhyante, tena virūḍhakāhārādīnāṃ śarīrānustambhakatvaṃ nodbhāvanīyam; ata eva yuktiyuktairiti viśeṣaṇaṃ kariṣyati, yuktyā praśastena yogena yuktā yuktiyuktāḥ| brahmacaryasyāyuktiranabhyāsādatimātrendriyasaṃyamanādirūpā, sā hi manaḥkṣobhādiheturbhavati| upacitaṃ yuktam| āyuḥsaṃskārāt āyuḥkāraṇaṃ dharmādharmāvasānaṃ yāvadityarthaḥ; saṃskāraśabdaḥ kāraṇavacanaḥ| āhārādayaśca prādhānyenoktāḥ; tenābhyaṅgādīnāṃ śarīradhārakatvamaviruddhameva| nanvāhārādīni samyagācarato'pi viśeṣairasātmendriyārthasaṃyogādijanyairvyādhibhirantarāpi 31 maraṇaṃ dṛṣṭamityāha- saṃskāramityādi| saṃskāraṃ kāraṇam| ahitaṃ ‘śarīrasya’ iti śeṣaḥ| ya ihaivopadekṣyata iti ‘trīṇyāyatanāni’ ityādinā granthena||35||
trividhaṃ balamiti- sahajaṃ, kālajaṃ, yuktikṛtaṃ ca| sahajaṃ yaccharīrasattvayoḥ prākṛtaṃ, kālakṛtamṛtuvibhāgajaṃ vayaḥkṛtaṃ ca, yuktikṛtaṃ punastadyadāhāraceṣṭāyogajam||36||
yuktiḥ āhāraceṣṭayoḥ samyak śarīreṇa yojanā| sattvaṃ manaḥ, manaso balaṃ vā yat ‘utsāha 32 ’ ucyate| prākṛtamiti janmādipravṛttaṃ prākṛtadhātuvṛddhyā hetvantaranirapekṣaṃ vṛddhaṃ, dṛśyante hi kecit svabhāvādeva balino durbalāśca kecit| ṛtuvibhāgajam “ādāvante ca daurbalyaṃ” (sū.a.6) ityādyuktam| āhārasya māṃsasarpirādeḥ, ceṣṭāyā ucitaviśrāmavyāyāmāderyoga āhāraceṣṭāyogaḥ; anye tu yogaśabdena rasāyanaprayogaṃ grāhayanti||36||
trīṇyāyatanānīti- arthānāṃ karmaṇaḥ kālasya cātiyogāyogamithyāyogāḥ| tatrātiprabhāvatāṃ dṛśyānāmatimātraṃ darśanamatiyogaḥ, sarvaśo'darśanamayogaḥ, atiśliṣṭātiviprakṛṣṭaraudrabhairavādbhutadviṣṭabībhatsanavikṛtavitrāsanādirūpadarśanaṃ 3334 mithyāyogaḥ; tathā'timātrastanitapaṭahotkruṣṭādīnāṃ śabdānāmatimātraṃ śravaṇamatiyogaḥ, sarvaśo'śravaṇamayogaḥ, paruṣeṣṭavināśopaghātapradharṣaṇabhīṣaṇādiśabdaśravaṇaṃ mithyāyogaḥ; tathā'titīkṣṇogrābhiṣyandināṃ gandhānāmatimātraṃ ghrāṇamatiyogaḥ, sarvaśo'ghrāṇamayogaḥ, pūtidviṣṭāmedhyaklinnaviṣapavanakuṇapagandhādighrāṇaṃ mithyāyogaḥ; tathā rasānāmatyādānamatiyogaḥ, sarvaśo'nādānamayogaḥ, mithyāyogo rāśivarjyeṣvāhāravidhiviśeṣāyataneṣūpadekṣyate; tathā'tiśītoṣṇānāṃ spṛśyānāṃ snānābhyaṅgotsādanādīnāṃ cātyupasevanamatiyogaḥ, sarvaśo'nupasevanamayogaḥ, snānādīnāṃ śītoṣṇādīnāṃ ca spṛśyānāmanānupūrvyopasevanaṃ viṣamasthānābhighātāśucibhūtasaṃsparśādayaśceti mithyāyogaḥ||37||
arthānām indriyārthānām| karmaṇaḥ kāyavāṅmanaḥpravṛtteḥ| kālasya śītoṣṇavarṣalakṣaṇasya| atiprabhāvatām ātapāgniprabhṛtīnām| atra hīnamātradarśanaṃ vikāraṃ na karoti, tena ‘sarvaśa’ ityuktam| adarśanaṃ cātiprabhāvatāmeva boddhavyam, aprabhāvatāṃ ca ghaṭādīnāṃ darśanamatiyogādapi na doṣakaram; evamanyatrāpi sarvaśa iti vyākhyeyam| atiśliṣṭaṃ nayanapratyāsannam, ativiprakṛṣṭam atidūravarti, raudram adbhutakāraṇātmakaṃ bhayajanakaṃ, bhairavam anadbhutamapi vyāghrādi, diṣṭaṃ yadyasya dveṣyaṃ, bībhatsanaṃ manasa udvegakārakaṃ, vikṛtaṃ hīnāṅgādi, vitrāsanaṃ jhaṭiti bhayajanakam; ādigrahaṇādamedhyādīnāṃ grahaṇam| raudrādayo yadyapi na rūpaṃ kintvākṛtiviśeṣāḥ, tathā'pi rūpaikārthasamavāyena cakṣurarthā eva; na cehendriyārthagrahaṇena rūpādīnāmeva paraṃ grahaṇamiti pūrvameva vyākhyātaṃ, yataḥ sparśanarasanayoḥ samyagyoge'samyagyoge ca bahavaḥ sparśarasavyatiriktāḥ snānābhyaṅgādayaḥ prakṛtisaṃyogasaṃskārādayaśca kāraṇatvena vaktavyāḥ| atimātrastanitaṃ pravṛddho meghadhvaniḥ, paṭahaḥ paṭahaśabdaḥ, utkruṣṭaṃ darpādatimātraṃ śabditaṃ, pradharṣaṇaṃ tiraskāraḥ| tīkṣṇo gandhaścakṣurvirecanakārakaḥ, yathā- kṛṣṇajīrakādīnām; ugro vamanakārako vacādīnām; abhiṣyandī staimityakārako mastusurāsavādīnāṃ 35; pūti atyarthaklinnaṃ; viṣayuktaḥ pavano viṣapavanaḥ; kuṇapaḥ śavaḥ| rasānāmiti rasasahitānāṃ dravyāṇām| ihānādānamiti kurvan hīnayogo'pi rasānāṃ vikārakara iti darśayati| āhāravidhiviśeṣāyatanāni rasavimāne vakṣyamāṇāni “prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopayotkraṣṭamāni” (vi.a.1); tatra rāśivarjyeṣvitivacanena rāśiṃ pṛthakkaroti, rāśerāhārasya parimāṇarūpasya yo doṣaḥ- hīnamātratvamatimātratvaṃ vā, tasyātiyogāyogābhyāmeva gṛhītatvāt; na mithyāyogo rāśeḥ sambhavati; uktaṃ hi- “rāśiḥ punarmātrāmātrāphalaviniścayārthaḥ” (vi.a.1.) iti| prakṛtyādīnāṃ tu doṣādāhārasya mithyāyoga eva paraṃ sambhavati, yataḥ prakṛtiviruddhānāṃ māṣādīnāṃ bhojanaṃ mithyāyoga evāhārasya bhavati; evaṃ saṃskāraviruddhaśaktupiṇḍike'pi mithyāyoga eva, tathā saṃyogaviruddhasamadhṛtamadhusarpirupayoge'pi; evaṃ kālādiviruddhodāharaṇamapi rasavimāne pratipāditaṃ sarvaṃ mithyāyogarūpameva, teṣāmayogātiyoganirapekṣāṇāmeva doṣakartṛtvāt| śītoṣṇādīnāmityādi| yadyapi śītoṣṇādīnāmabhyaṅgādīnāṃ ca hīnayogo'pi rogakarastathā'pi sarvaśo'nupasevanamiti vacanaṃ sarvaśo'nupasevanasya bhūripravyaktavikārakartṛtvābhiprāyeṇa| anānupūrvyā yathoktakramalaṅghanena, yathā- snātvā utsādanaṃ, tathoṣṇapīḍitasya sahasā śītalapānīyāvagāhanam, evamādi| abhighātaḥ khaṅgahananādi, bhūtāḥ prāṇinaḥ piśācaprabhṛtayaḥ| ādigrahaṇādyatkiñcit sparśanasambaddhaṃ śarīropaghātakamayogātiyogavyatiriktaṃ tadgṛhyate||37||
tatraikaṃ sparśanamindriyāṇāmindriyavyāpakaṃ 36, cetaḥ- samavāyi, sparśanavyāptervyāpakamapi ca cetaḥ; tasmāt sarvendriyāṇāṃ vyāpakasparśakṛto yo bhāvaviśeṣaḥ, so'yamanupaśayāt pañcavidhastrividhavikalpo bhavatyasātmyendriyārthasaṃyogaḥ; sātmyārtho hyupaśayārthaḥ||38||
nanu cakṣurādīni pañcendriyāṇi, atasteṣāṃ pratiniyatāḥ pañcāsātmyendriyārthasaṃyogāḥ, tat kathameko'sātmyendriyārthasaṃyoga ityākhyāyata ityāśaṅkya sparśanendriyasya sarvendriyavyāpakatvaṃ darśayitvā sarvendriyānugataṃ sparśamarthagrahaṇakāraṇamekarūpaṃ darśayati, tataśca tasyaikasyāsātmyendriyārthena saṃyogādupapanna ekarūpo'sātmyendriyārthasaṃyoga iti darśayati- tatraikamityādinā sātmyārtho hyupaśayārtha ityantena| ekaṃ sparśanamiti sparśanendriyameva, nānyaccakṣurādi| indriyāṇāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| indriyāṇi cakṣurādīni vyāpnotītīndriyavyāpakaṃ; sparśanaṃ hi sarveṣvindriyeṣvasti, ata eva spṛṣṭvaivārthamindriyāṇi gṛhṇanti| tarhi kathaṃ na sarvadā'rthagrahaṇaṃ bhavatītyata āha- ceta ityādinā| śrotraṃ cāsmaddarśane pāñcabhautikaṃ karṇaśaṣkulīgatanabhorūpaṃ, tena tasyāpi sparśo'sti; cetaḥsamavāyi manaḥsambandhi; manaḥsambandhakathanena cārthagrahaṇaṃ prati samarthatvaṃ sparśasya darśayati, mano'dhiṣṭhitānāmindriyāṇāmarthagrāhakatvāt| tat kimaṇuparimāṇena manasaikatrasthitenaiva sparśanasya sarvendriyavyāpakasya sambandhāt sarvendriyāṇi pravartante, tathā sati yugapatpañcajñānotpattiprasaṅga ityāha- sparśanendriyavyāptervyāpakamapi ceta iti| sparśanenendriyāṇāṃ vyāptiḥ sparśanendriyavyāptiḥ, tasyāśceto'pi vyāpakam; etaduktaṃ bhavati- yāvati pradeśe sparśanaṃ tiṣṭhati tāvantaṃ deśaṃ mano'pi bhramati pratyakṣeṇārthagrahaṇārthaṃ, tena yasmin pradeśe yadā mano vartate tadā tena pradeśena cakṣurādirūpeṇārthaṃ gṛhṇātīti na yugapajjñānotpattiḥ| prakṛte yojayati- tasmādityādi| vyāpakaścāsau sparśaśceti vyāpakasparśaḥ, tena kṛtastannibandhanaḥ; sarvendriyāṇāṃ bhāvaviśeṣaḥ svabhāvaviśeṣo'rthagrahaṇakāraṇībhūtaḥ sparśa ityarthaḥ; yamadhikṛtyoktam- “sparśanendriyasaṃsparśaḥ sparśo mānasa eva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṃ vedanānāṃ pravartakaḥ” (śā. a.1) iti; atra śloke sparśanasambandhakṛtaḥ sarvendriyasparśaḥ sparśanendriyasaṃsparśaśabdenoktaḥ, mānasastu sparśaścintyena viṣayeṇa 37 satā'pi sambhavatīti tatraiva vyākhyeyam| viśeṣa ityatra ‘asti’ iti śeṣaḥ| so'yamekasyendriyavyāpakasya sparśasyaikarūpo'sātmyendriyārthasaṃyogaḥ, anupaśayāditi duḥkhakartṛtvāt, pañcavidhaḥ cakṣurasātmyendriyārthasaṃyogo ghrāṇāsātmyendriyārthasaṃyoga ityādirūpaḥ san, punastrividhavikalpo bhavati- ayogātiyogamithyāyogeneti bhāvaḥ| evaṃ caikaprakārastriprakārastathā pañcadaśaprakāro'sātmyendriyārthasaṃyoga ukto bhavati| anupaśayaśabdena cakṣurādyanupaśayaviśeṣo'trāsātmyendriyārthasaṃyogasya 38 pañcavidhahetutvopadeśādboddhavyaḥ, na hyekarūpo'nupaśayaḥ pañcavidhatvamasātmyendriyārthasya kartuṃ samarthaḥ, yataścakṣurādīnāṃ pratiniyatānyevopaghātakānyatibhāsvararūpādīni, tataśca sparśendriyavyāptyā'pi naikasparśanendriyatvaṃ cakṣurādīnām, ekatve hyekendriyopaghātakamanyeṣāmapyupaghātakaṃ syāditi mantavyam| sātmyopaśayayorekārthatāṃ darśayati- sātmyārtho hyupaśayārtha iti| etenānupaśayenendriyārthasaṃyogaṃ darśayitvā'sātmyendriyārthasaṃyoga iti sañjñākaraṇamaviruddhamiti darśitaṃ bhavati||38||
karma vāṅmanaḥśarīrapravṛttiḥ| tatra vāṅmanaḥśarīrātipravṛttiratiyogaḥ; sarvaśo'pravṛttirayogaḥ; vegadhāraṇodīraṇaviṣamaskhalanapatanāṅgapraṇidhānāṅgapradūṣaṇaprahāramardanaprāṇoparodhasaṅkleśanādiḥ śārīro mithyāyogaḥ, sūcakānṛtākālakalahāpriyābaddhānupacāraparuṣavacanādirvāṅmithyāyogaḥ, bhayaśokakrodhalobhamohamānerṣyāmithyādarśanādirmānaso mithyāyogaḥ||39||
arthānāmayogātiyogamithyāyogānabhidhāya karmaṇastānāha- karmetyādi| atra yadyapi bhūripradhānaśarīrarogakartṛtvena pūrvaṃ śārīrameva karmāsātmyamabhidhātuṃ yujyate, tathā'pyalpatvena vāṅmanase karmaṇī pūrvamukte, pratyekamithyāyogakathane tu prādhānyācchārīra eva mithyāyogaḥ prathamaṃ darśitaḥ| atrātiyogarūpā'tipravṛttistathā'yogarūpā'pravṛttirvihitānāṃ kāyavāṅmanaḥ karmaṇāṃ boddhavyā, ahitācaraṇasya tu sarvasya mithyāyogatvena vaktavyatvāt| vegodīraṇam aprāptavegodīraṇam| viṣamaśabdo'ṅgapraṇidhānāntaiḥ sabadhyate| aṅgadūṣaṇam atikaṇḍūyanādibhiḥ| saṅkleśanaṃ 39 madyātapajalasecanādibhiḥ| abaddhavacanam asambaddhṃ yāvattāvatkīrtanam| anupacāravacanam| iha cānṛtavacanādayo'dharmadvāreṇa rogakarāḥ||39||
saṅgraheṇa cātiyogāyogavarjaṃ karma vāṅmanaḥśarīrajamahitamanupadiṣṭaṃ yattacca mithyāyogaṃ vidyāt||40||
anuktamithyāyogasaṅgrahārthamāha- saṅgraheṇetyādi| ahitamiha janmani, anupadiṣṭamityanena paraloke'dharmahetutayā pāpakārakaṃ paradārasevādi grāhayati; etena yaducyate- adharmasyāgrahaṇānnyūnametadāyatanakathanamiti, tanna bhavati| śārīramānasikavācanikakarmamithyāyogenaivādharmotpādāvāntaravyāpāreṇādharmajanyānāṃ vikārāṇāṃ kriyamāṇatvāt, yathā- agniṣṭomena svargaḥ kriyate dharmotpādāvāntaravyāpāreṇaiva; anye tu kālamithyāyoge'dharmaṃ kṣipanti, adharmo hi kālavaśādeva phalati na tatkālamiti kṛtvā; etacca prathamādhyāya eva prapañcitam||40||
iti trividhavikalpaṃ trividhameva karma prajñāparādha iti vyavasyet||41||
samprati karmāsamyagyogaḥ prajñāparādhamūlatvāt prajñāparādha evocyata iti trividhamityādinā darśayan, yaduktaṃ pūrvaṃ hetutrayakathane “asātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśca” ityasyāvirodhaṃ darśayati; evaṃ yadagre vakṣyati ‘kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyate’ tatrāpi pūrvoktāvirodhopadarśanaṃ vyākhyeyamiti| trividhavikalpamihātiyogādirūpam||41||
śītoṣṇavarṣalakṣaṇāḥ punarhemantagrīṣmavarṣāḥ saṃvatsaraḥ, sa kālaḥ| tatrātimātrasvalakṣaṇaḥ kālaḥ kālātiyogaḥ, hīnasvalakṣaṇaḥ (kālaḥ) kālāyogaḥ, yathāsvalakṣaṇaviparītalakṣaṇastu (kālaḥ) kālamithyāyogaḥ| kālaḥ punaḥ pariṇāma ucyate||42||
kālātiśayayogādīn darśayati- śītoṣṇetyādi| atimātrasvalakṣaṇaḥ atimātraśītādiḥ| yathāsvalakṣaṇācchītāderviparītalakṣaṇo yathā- hemante varṣaṇaṃ, varṣāsu śītamityādi||42||
ityasātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti trayastrividhavikalpā hetavo vikārāṇāṃ; samayogayuktāstu prakṛtihetavo bhavanti||43||
āyatanānyupasaṃharati- itītyādi| vikārāṇāṃ hetavo bhavantīti sambandhaḥ; tathā samayogayuktāḥ samyagyogayuktāḥ prakṛtihetavo bhavantīti yojyaṃ; prakṛtiḥ ārogyam||43||
sarveṣāmeva bhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogāyogātiyogamithyāyogān samupalabhyete; yathāsvayuktyapekṣiṇau hi bhāvābhāvau||44||
idānīṃ dhātusāmyavaiṣamyahetutvena samyagyogāyogau ca pratipādya bāhyānāmapi vṛkṣaghaṭādīnāṃ samyaksthitivināśayoḥ samyagyogāyogāveva kāraṇamiti dṛṣṭāntārthaṃ bhāvasvarūpajñānārthaṃ cāha- sarveṣāmityādi| bhāvaḥ samyagavasthānam, abhāvaḥ, asamyagavasthānaṃ vināśo vā; yogāt samyagyogādbhāvaḥ, ayogādibhyo'bhāvaḥ; yathāsvaṃ yuktiryā yasya bhāvasyābhāvasya vā yuktiḥ svakāraṇayuktiḥ, tadapekṣiṇau bhavata iti sambandhaḥ| yathā- vṛkṣasya bhāve avasthāne'natyalpapānīyayogādiryuktiḥ, abhāve tu vṛkṣasya pānīyātapātiyogāyogau tathā vajrapātādiryuktiḥ; tatastadapekṣau vṛkṣasya bhāvābhāvau bhavata ityādi kalpanīyam||44||
trayo rogā iti- nijāgantumānasāḥ| tatra nijaḥ śārīradoṣasamutthaḥ, āganturbhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisamutthaḥ, mānasaḥ punariṣṭasya lābhāllābhāccāniṣṭasyopajāyate||45||
rogānāha- trayo rogā ityādi| iṣṭalābhājjāyate kāmaharṣādiḥ, aniṣṭapriyaviyogādilābhācca śokādayaḥ; yadi vā ‘iṣṭasyālābhāllābhāccāniṣṭasya’ iti pāṭhaḥ; atra tu pāṭhe cakārādiṣṭalābho'pi heturboddhavyaḥ||45||
tatra buddhimatā mānasavyādhiparītenāpi satā buddhyā hitāhitamavekṣyāvekṣya dharmārthakāmānāmahitānāmanupasevane hitānāṃ copasevane prayatitavyaṃ, na hyantareṇa loke trayametanmānasaṃ kiñcinniṣpadyate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā; tasmādetaccānuṣṭheyaṃ- tadvidyānāṃ 40 copasevane prayatitavyam, ātmadeśakulakālabalaśaktijñāne yathāvacceti||46||
samprati mānasavyādhicikitsāyā alpavaktavyatvenehaiva taccikitsāmāha- tatretyādi| mānasavyādhiparītenāpīti apiśabdena śārīravyādhiyuktenāpi vakṣyamāṇamanuṣṭheyamiti sūcayati| trayametaddharmārthakāmarūpaṃ mānasaṃ sukhaṃ vā mānasaṃ duḥkhaṃ vā niṣpadyata iti yojyam| tadvidya iha mānasavyādhibheṣajavedī| ātmadeśetyādi|- ko'haṃ, kiṃ me hitamityātmajñānaṃ; ko deśaḥ, asmin kimucitamiti deśajñānam; evaṃ kālādāvapi jñānaṃ boddhavyam||46||
bhavati cātra- mānasaṃ prati bhaiṣajyaṃ trivargasyānvavekṣaṇam| tadvidyasevā vijñānamātmādīnāṃ ca sarvaśaḥ||47||
sampratyamumevārthaṃ sukhagrahaṇārthaṃ ślokenāha- mānasaṃ pratītyādi|- mānasaṃ vikāramiti bhāvaḥ| trivargasya dharmādeḥ||47||
trayo rogamārgā iti- śākhā, marmāsthisandhayaḥ, koṣṭhaśca| tatra śākhā raktādayo dhātavastvak ca, sa bāhyo rogamārgaḥ; marmāṇi punarbastihṛdayamūrdhādīni, asthisandhayo'sthisaṃyogāstatropanibaddhāśca snāyukaṇḍarāḥ 41, sa madhyamo rogamārgaḥ; koṣṭhaḥ punarucyate mahāsrotaḥ śarīramadhyaṃ mahānimnamāmapakvāśayaśceti paryāyaśabdaistantre, sa rogamārga ābhyantaraḥ||48||
atra rogamārgānāha 42 - traya ityādi| marmāsthisandhibhyāmeko mārgaḥ| atra śākhetisañjñākaraṇaṃ vyavahārārthaṃ, tathā raktādīnāṃ dhātūnāṃ śākhābhidheyānāṃ vṛkṣaśākhātulyatvena bāhyatvajñāpanārtham| tvakceti tvakśabdena tadāśrayo raso'pi gṛhyate; sākṣāttu rasānabhidhānaṃ hṛdayasthāyino rasasya śākhāsañjñāvyavacchedārthaṃ 43, tasya hi koṣṭhagrahaṇenaiva grahaṇam; anena nyāyena yakṛtplīhāśritaṃ ca śoṇitaṃ koṣṭhatvenaivābhipretamiti boddhavyaṃ, samānanyāyatvāt 44| uktaṃ ca koṣṭhavivaraṇe- “sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca| hṛduṇḍukaḥ phuphphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate” (su.ci. a.2) iti| asthisandhivivaraṇam- asthisaṃyogā ityādi| tatreti asthisandhau| kaṇḍarā iha tantre sthūlasnāyuḥ| āmasya pakvasya cāśaya āmapakvāśayaḥ| etacca mārgabhedakathanaṃ tadāśritavyādhīnāṃ sukhasādhyatvādijñānārtham||48||
tatra, gaṇḍapiḍakālajyapacīcarmakīlādhimāṃsamaṣakakuṣṭhavyaṅgādayo vikārā bahirmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ śākhānusāriṇo bhavanti rogāḥ; pakṣavadhagrahāpatānakārditaśoṣarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṃśādayaḥ śirohṛdbastirogādayaśca madhyamamārgānusāriṇo bhavanti rogāḥ; jvarātīsāracchardyalasakavisūcikākāsaśvāsahikkānāhodaraplīhādayo'ntarmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ koṣṭhānusāriṇo bhavanti rogāḥ||49||
samprati yanmārgāśrito yo rogo bhavati taṃ darśayati- tatra gaṇḍetyādi| bahirmārgajāśceti visarpādīnāṃ viśeṣaṇaṃ visarpādayo hyantarmārgabhājo'pi sambhavantyatastadvyudāsārtham| pakṣaśabdo vadhagrahābhyāṃ sambadhyate, śoṣo dhātuśoṣaḥ| jvaro yadyapi sarvaśarīraga eva, tathā'pi viśeṣeṇāmāśayasamutthatvādihocyate| antarmārgajāśceti visarpādiviśeṣaṇam| arśo bahirvalyāśritaṃ śākhāgatam, anyacca koṣṭhagatam| bahirmārgajo gulmo yo bahiruttuṇḍita upalabhyate bahiśca pacyate sa jñeyaḥ, anyastu sarvaḥ koṣṭhagata eva||49||
trividhā bhiṣaja iti- bhiṣakchadmacarāḥ santi santyeke siddhasādhitāḥ| santi vaidyaguṇairyuktāstrividhā bhiṣajo bhuvi||50|| vaidyabhāṇḍauṣadhaiḥ pustaiḥ pallavairavalokanaiḥ| labhante ye bhiṣakśabdamajñāste pratirūpakāḥ||51|| śrīyaśojñānasiddhānāṃ vyapadeśādatadvidhāḥ| vaidyaśabdaṃ labhante ye jñeyāste siddhasādhitāḥ||52|| prayogajñānavijñānasiddhisiddhāḥ sukhapradāḥ| jīvitābhisarāste syurvaidyatvaṃ teṣvavasthitamiti||53||
bhiṣakchadmacarā bhiṣagveśacarāḥ| siddhena prasiddhena sādhitāḥ siddhasādhitāḥ| vaidyabhāṇḍaṃ bastinetrādi| pratirūpakā vaidyasadṛśāḥ| vyapadeśaḥ anyasambandhena kīrtanam| atadvidhā jñānahīnāḥ||50-53||
trividhamauṣadhamiti- daivavyapāśrayaṃ, yuktivyapāśrayaṃ, sattvāvajayaśca| tatra daivavyapāśrayaṃ- mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi, yuktivyapāśrayaṃ- punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ yojanā, sattvāvajayaḥ- punarahitebhyo'rthebhyo manonigrahaḥ||54||
daivamadṛṣṭaṃ tadvyapāśrayaṃ, tacca yadadṛṣṭajananena vyādhipratyanīkaṃ mantrādi; yadi vā daivaśabdena devā ucyante, tānāśritya yadupakaroti tattathā; mantrādayo hi devaprabhāvādeva vyādhiharāḥ, balyupahārādiprītāśca devā eva prabhāvādvyādhīn ghnanti| atra daivavyapāśrayamādāvuktamāśuvyādhiharatvena| praṇipāto devādīnāṃ śārīro namaskāraḥ, gamanaṃ vidūradevādigamanam||54||
śarīradoṣaprakope khalu śarīramevāśritya prāyaśastrividhamauṣadhamicchanti- antaḥparimārjanaṃ, bahiḥparimārjanaṃ, śastrapraṇidhānaṃ ceti| tatrāntaḥparimārjanaṃ yadantaḥśarīramanupraviśyauṣadhamāhārajātavyādhīn pramārṣṭi, yatpunarbahiḥsparśamāśrityābhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādyairāmayān pramārṣṭi tadbahiḥparimārjanaṃ, śastrapraṇidhānaṃ punaśchedanabhedanavyadhanadāraṇalekhanotpāṭanapracchanasīvanaiṣaṇakṣārajalaukasaśceti||55||
samprati prakārāntareṇopayuktaṃ bheṣajatraividhyamāha- śarīretyādi| prāyaḥśabdaḥ śarīradoṣakopa ityanena sambadhyate; tena, mānasadoṣaje'pyunmādāpasmārādāvañjanādi bhavatīti darśayati; yadi vā prāyastrividhamityanena śārīre'pi daivavyapāśrayaṃ svastyayanādi darśayati||55||
bhavanti cātra- prājño roge samutpanne bāhyenābhyantareṇa vā| karmaṇā labhate śarma śastropakramaṇena vā||56|| bālastu khalu mohādvā pramādādvā na budhyate| utpadyamānaṃ prathamaṃ rogaṃ śatrumivābudhaḥ||57|| aṇurhi prathamaṃ bhūtvā rogaḥ paścādvivardhate| sa jātamūlo muṣṇāti balamāyuśca durmateḥ||58|| na mūḍho labhate sañjñāṃ 45 tāvadyāvanna pīḍyate| pīḍitastu matiṃ paścāt kurute vyādhinigrahe||59|| atha putrāṃśca dārāṃśca jñātīṃścāhūya bhāṣate| sarvasvenāpi me kaścidbhiṣagānīyatāmiti||60|| tathāvidhaṃ ca kaḥ śakto durbalaṃ vyādhipīḍitam| kṛśaṃ kṣīṇendriyaṃ dīnaṃ paritrātuṃ gatāyuṣam||61|| sa trātāramanāsādya bālastyajati jīvitam| godhā lāṅgūlabaddhevākṛṣyamāṇā balīyasā||62|| tasmāt prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā| bheṣajaiḥ pratikurvīta ya icchet sukhamātmanaḥ||63||
vaidyabhedābhidhānaprasaṅgenāturabhedamāha- prājña ityādi| śarma sukhamārogyamiti yāvat| pramādaḥ buddhvā'pi rogamapratīkāraḥ| sañjñā samyagjñānaṃ vyādhirayaṃ tvarayā pratikartavya evamākāram| trātāraṃ vaidyamanāsādya; tathāvidhaṃ hi rogiṇaṃ vaidyo nopasarpatīti bhāvaḥ| bālaḥ ajñaḥ| godhādṛṣṭāntena jīvanārthaṃ yatnaṃ kurvannapi vipadyata iti darśayati| pratikurvīta ‘yatnam’ iti śeṣaḥ||56-63||
tatra ślokau- eṣaṇāḥ samupastambhā balaṃ kāraṇamāmayāḥ| tisraiṣaṇīye mārgāśca bhiṣajo bheṣajāni ca||64|| tritvenāṣṭau samuddiṣṭāḥ kṛṣṇātreyeṇa dhīmatā| bhāvā, bhāveṣvasaktena yeṣu sarvaṃ pratiṣṭhitam||65||
saṅgrahe dhīmatā bhāvā iti chedaḥ; aṣṭau bhāvā iti sambandhaḥ| bhāveṣu viṣayeṣu| asaktena aprasaktena| yeṣu eṣaṇādiṣvaṣṭasu| sarvamiti dharmārthakāmāḥ||64-65||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne tisraiṣaṇīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ sūtrasthāne nirdeśacatuṣke tisraiṣaṇīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ||11||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘tisra eṣaṇāḥ paryeṣṭavyā ityasyānukāryasyānukaraṇena tisraiṣaṇā ityanena śabdena sahābhedavivakṣayā roḥ sthāne kṛtayalopāsiddhau bhavati punaḥ saṃhitā’ iti gaṅgādharaḥ
  2. 2 asyāgre ‘kimarthamiti cet ucyate’ ityadhikaḥ pāṭha upaskāre upalabhyate
  3. 3 ‘dīrghajīvitamanavamataḥ puruṣo jīvati’ iti pā.
  4. 4 ‘susambandhitāmātrākaraṇārthaṃ’ iti pā.
  5. 5 ‘puṣṭirbalasampattiḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘bhūtānām’ iti pā.
  7. 7 ‘sa ceha prakṛtatvāt paralokaviṣaye eva’ iti pā.
  8. 8 ‘nadyādipihitasya’ iti pā.
  9. 9 ‘vibhāge’ iti pā.
  10. 10 ‘udbhūtatadbhūtasaṃyogakāraṇa...’ iti pā.
  11. 11 ‘iṣṭāstu’ iti pā.
  12. 12 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate
  13. 13 ‘so'pyātmā viśeṣakāraṇaṃ’ iti pā.
  14. 14 ‘kasmānnīrajastamaso mṛṣā’ iti pā.
  15. 15 ‘āptaḥ khalu sākṣātkṛtadharmā yathādṛṣṭasyārthasya cikhyāpayiṣayā prayukta upadeṣṭā| sākṣātkaraṇamarthasyāptiḥ, tayā pravartata ityāptaḥ| ṛṣyāryamlecchānāṃ samānaṃ lakṣaṇaṃ, tathā ca sarveṣāṃ vyavahārāḥ pravartante’ iti nyāyadarśanabhāṣye vātsyāyanaḥ
  16. 16 ‘ātmendriyamana-indriyamanorthasannikarṣajaṃ’ iti pā.
  17. 17 ‘lakṣaṇārthamupayuktaḥ’ iti pā.
  18. 18 ‘vyaktameva’ iti pā.
  19. 19 ‘anyaśāstrāprasiddhatvena’ iti pā.
  20. 20 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate
  21. 21 ‘dṛṣṭānto'nveṣaṇīyaḥ’ iti pā.
  22. 22 ‘nābhyāṃ kāryakāraṇatābhāvau sādhyete, kiṃ tarhi vyavahāraḥ’ iti mudritatattvasaṅgrahapustake pāṭhaḥ
  23. 23 ‘eva pratividheyau’ iti pā.
  24. 24 ‘āptāgamastāvat’ iti pā.
  25. 25 ‘vyavasyedevaṃ punarbhavam’ iti pā.
  26. 26 ‘karmasāmānye’ iti pā.
  27. 27 ‘…mitaścyutānāṃ ca bhūtānāṃ’ iti pā.
  28. 28 ‘visadṛśāpatyaphaladarśanāt’ iti pā.
  29. 29 ‘viṣayāsaṅgaṃ’ iti pā.
  30. 30 ‘saṃskāraḥ sa hitamupasevamānasya’ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ
  31. 31 ‘śaiṣaiḥ’ iti pā.
  32. 32 ‘yadvīryamucyate’ iti pā.
  33. 33 ‘atisūkṣmātiviprakṛṣṭa...’ iti pā.
  34. 34 vitrāsaneti jalpakalpatarāvupaskāre ca na paṭhyate
  35. 35 ‘phāṇitasutarāsavādīnāṃ’ iti pā.
  36. 36 ‘sparśanendriyaṃ’ iti pā.
  37. 37 ‘viṣayeṇāsatā'pi’ iti pā.
  38. 38 ‘atrāsātmyendriyārthasaṃyogasya pañcavidhatvaṃ hetorupadeśādboddhavyaṃ’ iti pā.
  39. 39 ‘saṅkleśanaṃ vratopavāsādibhiḥ’ iti gaṅgādharaḥ
  40. 40 ‘tadvidyavṛddhānāṃ’ iti pā.
  41. 41 ‘snāyukaṇḍarāḥ sirādayaśca’ iti pā.
  42. 42 ‘pratirogamārgān’ iti, ‘prati prati rogamārgān’ iti ca pā.
  43. 43 ‘śākhāsañjñapratiṣedhārtham’ iti pā.
  44. 44 ‘sāmānyanyāyāt’ iti pā.
  45. 45 ‘śraddhāṃ’ iti pā.