athāto vātakalākalīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye rogāḥ svarūpamārgabāhyakāraṇabheṣajairabhihitāḥ, upayuktajñānāstatkāraṇavātādayo bahuvācyatvānnoktāḥ, ataḥ samprati pṛthakprakaraṇe te'bhidhīyante vātakalākalīye; tatrāpi prādhānyādvāyureva prathamamucyate| kalā guṇaḥ, yaduktaṃ- “ṣoḍaśakalam” (sū.a.10) iti; akalā guṇaviruddho doṣaḥ; tena vātakalākalīyo vātaguṇadoṣīya ityarthaḥ; yadi vā kalā sūkṣmo bhāgaḥ, tasyāpi kalā kalākalā; tasyāpi 1 sūkṣmo bhāga ityarthaḥ||1-2||
vātakalākalājñānamadhikṛtya parasparamatāni jijñāsamānāḥ samupaviśya maharṣayaḥ papracchuranyo'nyaṃ- kiṅguṇo vāyuḥ, kimasya prakopaṇam, upaśamanāni vā'sya kāni, kathaṃ cainamasaṅghātavantamanavasthitamanāsādya prakopaṇapraśamanāni prakopayanti praśamayanti vā, kāni cāsya kupitākupitasya śarīrāśarīracarasya śarīreṣu carataḥ karmāṇi bahiḥśarīrebhyoveti||3||
atrānekarṣivacanarūpatayā vātādiguṇavacanaṃ bahvṛṣisammatidarśanārthaṃ tantradharmaitihyayuktatvakaraṇārthaṃ ca| asaṅghātamiti pittaśleṣmavadavayavasaṅghātarahitam| anavasthitamiti calasvabhāvam| anāsādyeti calatvenānibiḍāvayatvena ceti mantavyam||3||
atrovāca kuśaḥ sāṅkṛtyāyanaḥ- rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadāḥ ṣaḍime vātaguṇā bhavanti||4||
rūkṣādayo bhāvapradhānāḥ, tena rūkṣatvādayo guṇā mantavyāḥ| dāruṇatvaṃ calatvaṃ calatvāt, evaṃ dīrghañjīvitīyoktaṃ calatvamuktaṃ bhavati; yadi vā, dāruṇatvaṃ śoṣaṇatvāt kāṭhinyaṃ karotīti||4||
tacchrutvā vākyaṃ kumāraśirā bharadvāja uvāca- evametadyathā bhagavānāha, eta eva vātaguṇā bhavanti, sa tvevaṅguṇairevandravyairevamprabhāvaiśca karmabhirabhyasyamānairvāyuḥ prakopamāpadyate, samānaguṇābhyāso hi dhātūnāṃ vṛddhikāraṇamiti||5||
kumāraśirā iti bharadvājaviśeṣaṇamātreyagurubharadvājaniṣedhārtham| evamprabhāvairiti prabhāvādraukṣyādikārakairdhāvanajāgaraṇādibhiḥ, prabhāvābhidhānaṃ 2 ca karmaṇāṃ nirguṇatvāt| abhyasyamānairiti asakṛtprayuktaiḥ||5||
tacchrutvā vākyaṃ kāṅkāyano bāhlīkabhiṣaguvāca- evametadyathā bhagavānāha, etānyeva vātaprakopaṇāni bhavanti; ato viparītāni vātasya praśamanāni bhavanti, prakopaṇaviparyayo hi dhātūnāṃ praśamakāraṇamiti||6|| tacchrutvā vākyaṃ baḍiśo dhāmārgava uvāca- evametadyathā bhagavānāha, etānyeva vātaprakopapraśamanāni bhavanti| yathā hyenamasaṅghātamanavasthitamanāsādya prakopaṇapraśamanāni prakopayanti praśamayanti vā, tathā'nuvyākhyāsyāmaḥ- vātaprakopaṇāni khalu rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadaśuṣirakarāṇi śarīrāṇāṃ, tathāvidheṣu śarīreṣu vāyurāśrayaṃ gatvā''pyāyamānaḥ prakopamāpadyate; vātapraśamanāni punaḥsnigdhagurūṣṇaślakṣṇamṛdupicchilaghanakarāṇi śarīrāṇāṃ, tathāvidheṣu śarīreṣu vāyurasajyamānaścaran praśāntimāpadyate||7||
śarīrāṇāmiti śarīrāvayavānām| śuṣirakarāṇi randhrakarāṇi| āśrayamiti samānaguṇasthānam| āpyāyamānaḥ cīyamānaḥ| dāruṇaviparīto mṛduḥ, śuṣiraviparīto ghanaḥ| asajyamānaḥ anavatiṣṭhamānaḥ, kṣīyamāṇāvayava iti yāvat| etenaitaduktaṃ bhavati- yadyapi vāyunā vātakāraṇānāṃ vātaśamanānāṃ vā tathā sambandho nāsti, tathā'pi śarīrasambaddhaistairvātasya śarīracāriṇaḥ sambandho bhavati, tataśca vātasya samānaguṇayogādvṛddhirviparītaguṇayogācca hrāsa upapanna eveti||6-7||
tacchrutvā baḍiśavacanamavitathamṛṣigaṇairanumatamuvāca vāryovido rājarṣiḥ- evametat sarvamanapavādaṃ yathā bhagavānāha| yāni tu khalu vāyoḥ kupitākupitasya śarīrāśarīracarasya śarīreṣu carataḥ karmāṇi bahiḥśarīrebhyo vā bhavanti, teṣāmavayavān pratyakṣānumānopadeśaiḥ sādhayitvā namaskṛtya vāyave yathāśakti pravakṣyāmaḥ- vāyustantrayantradharaḥ, prāṇodānasamānavyānāpānātmā, pravartakaśceṣṭānāmuccāvacānāṃ, niyantā praṇetā ca manasaḥ, sarvendriyāṇāmudyojakaḥ, sarvendriyārthānāmabhivoḍhā, sarvaśarīradhātuvyūhakaraḥ, sandhānakaraḥ śarīrasya, pravartako vācaḥ, prakṛtiḥ sparśaśabdayoḥ, śrotrasparśanayormūlaṃ, harṣotsāhayoryoniḥ, samīraṇo'gneḥ, doṣasaṃśoṣaṇaḥ 3, kṣeptā bahirmalānāṃ, sthūlāṇusrotasāṃ bhettā, kartāgarbhākṛtīnām, āyuṣo'nuvṛttipratyayabhūto bhavatyakupitaḥ| kupitastu khalu śarīre śarīraṃ nānāvidhairvikārairupatapati balavarṇasukhāyuṣāmupaghātāya 4, mano vyāharṣayati 5, sarvendriyāṇyupahanti, vinihanti garbhān vikṛtimāpādayatyatikālaṃ vā dhārayati, bhayaśokamohadainyātipralāpāñjanayati, prāṇāṃścoparuṇaddhi| prakṛtibhūtasya khalvasya loke carataḥ karmāṇīmāni bhavanti; tadyathā- dharaṇīdhāraṇaṃ, jvalanojjvālanam, ādityacandranakṣatragrahagaṇānāṃ santānagatividhānaṃ, sṛṣṭiśca meghānām, apāṃ visargaḥ, pravartanaṃ srotasāṃ, puṣpaphalānāṃ cābhinirvartanam, udbhedanaṃ caudbhidānām, ṛtūnāṃ pravibhāgaḥ, vibhāgo dhātūnāṃ, dhātumānasaṃsthānavyaktiḥ, bījābhisaṃskāraḥ, śasyābhivardhanamavikledopaśoṣaṇe 6, avaikārikavikāraśceti| prakupitasya khalvasya lokeṣu carataḥ karmāṇīmāni bhavanti; tadyathā- śikhariśikharāvamathanam, unmathanamanokahānām, utpīḍanaṃ sāgarāṇām, udvartanaṃ sarasāṃ, pratisaraṇamāpagānām, ākampanaṃ ca bhūmeḥ, ādhamanamambudānāṃ 7, nīhāranirhrādapāṃśusikatāmatsyabhekoragakṣārarudhirāśmāśanivisargaḥ, vyāpādanaṃ ca ṣaṇṇāmṛtūnāṃ, śasyānāmasaṅghātaḥ, bhūtānāṃ copasargaḥ, bhāvānāṃ cābhāvakaraṇaṃ, caturyugāntakarāṇāṃ meghasūryānalānilānāṃ visargaḥ; sa hi bhagavān prabhavaścāvyayaśca, bhūtānāṃ bhāvābhāvakaraḥ, sukhāsukhayorvidhātā, mṛtyuḥ, yamaḥ, niyantā, prajāpatiḥ, aditiḥ, viśvakarmā, viśvarūpaḥ, sarvagaḥ, sarvatantrāṇāṃ vidhātā, bhāvānāmaṇuḥ, vibhuḥ, viṣṇuḥ, krāntā lokānāṃ, vāyureva bhagavāniti||8||
śarīrāśarīracarasyeti vātasvarūpakathanaṃ, tena śarīreṣu carata iti bahiḥ śarīrebhyo veti ca punaruktaṃ na bhavati| atrāvayavāniti vadan 8 kārtsnyābhidhānamaśakyaṃ bahuprapañcatvāditi darśayati| sādhayitvā pratipādya| vātakarmasu pratyakṣāṇi vacanādīni, manaḥpreraṇādyanumeyaṃ, garbhākṛtikaraṇādyāgamagamyam| tantraṃ śarīraṃ, yaduktaṃ- “tantrayantreṣu bhinneṣu tamo'ntyaṃ pravivikṣatām” (iṃ. a.12) iti, tadeva yantraṃ; yadi vā, tantrasya yantraṃ sandhayaḥ| prāṇādyātmā prāṇādisvarūpaḥ| ceṣṭāviśeṣaṇam- uccāvacānāṃ, vividhānāmityarthaḥ, kiṃvā śubhāśubhānāmityarthaḥ| niyantā anīpsite viṣaye pravartamānasya manasaḥ, praṇetā ca manasa evepsite'rthe| udyojakaḥ prerakaḥ; kiṃvā ‘udyogakāraka’ iti pāṭhaḥ, so'pyabhinnārthaḥ| abhivoḍhevābhivoḍhā sarvendriyārthagrāhakatvena; taccāsya vāyumayena sparśanendriyeṇa sarvendriyāṇāṃ vyāpakatvāt pūrvādhyāyapratipāditena nyāyena boddhavyam| vyūhakaraḥ saṅghātakaro racanākara iti yāvat 9| prakṛtiḥ kāraṇaṃ, śabdakāraṇatvaṃ ca vāyornityamākāśānupraveśāt; uktaṃ hi khādīnyabhidhāya- “teṣāmekaguṇaḥ pūrvo guṇavṛddhiḥ pare pare” (śā. a.1) iti| tathā punaruktaṃ khādīnyabhidhāya “viṣṭaṃ hyaparaṃ pareṇa” (nyā.da. a.2. ā.1.sū.66) iti| śravaṇamūlatvaṃ vāyoḥ karṇaśaṣkulīracanāviśeṣe vyāpriyamāṇatvāt; mūlaṃ pradhānakāraṇam| utsāhaḥ kāryeṣūdyogo manasaḥ| yoniḥ abhivyaktikāraṇam| doṣasaṃśoṣaṇaḥ śarīrakledasaṃśoṣaṇaḥ| bhettā kartā; etacca śarīrotpattikāle| bhūta śabdaḥ svarūpavacanaḥ| upaghātāyeti chedaḥ| garbhāniti vikṛtimāpādayatyatikālaṃ dhārayatītyanena ca sambadhyate| ādityādīnāṃ santānenāvicchedena gatividhānaṃ santānagatividhānam| srotasāmiti nadīnām| pravibhāgo vibhaktalakṣaṇam 10| dhātūnāmiti pṛthivyādīnāṃ, dhātavaḥ kāryadravyāṇi prastarādīni; mānaṃ parimāṇaṃ, saṃsthānamākṛtiḥ, tayorvyaktirabhivyaktiḥ, tatra kāraṇamiti yāvat| bījasya śālyādeḥ, abhisaṃskāro'ṅkurajananaśaktiḥ| avikledaḥ pākakālādarvāgaviklinnatvam, upaśoṣaṇaṃ ca pākena yavādīnāmārdrāṇāmeva, avikledopaśoṣaṇe śasyānāmeva| avaikārikavikāreṇa sarvasminneva jagati prakṛtirūpe kāraṇatvaṃ brūte| śikharī parvataḥ| anokaho vṛkṣaḥ| ūrdhvaṃ vartanamudvartanam| pratisaraṇaṃ pratīpagamanam| visarjanaṃ visargaḥ, sa ca pṛthaṅnīhārādibhiḥ sambadhyate; nīhāraḥ śiśirasamūhaḥ, nirhrādo meghaṃ vinā garjitam, aśaniḥ vajrabhedo'gniḥ| asaṅghātaḥ anutpādo'nupacayo vā| upasargaḥ marakādiprādurbhāvaḥ| meghasūryetyādau visargaḥ sṛṣṭiḥ| vāyuriha devatārūpo'bhipretaḥ, tena tasya bhūtarūpacaturyugāntakarānilakaraṇamaviruddham; evaṃ yadanyadapyanupapadyamānaṃ 11 vāyostadapi devatārūpatvenaiva samādheyam| samprati sāmānyena punaḥ kupitākupitasya vāyoḥ svarūpamucyate- sa hi bhagavānityādi| prabhavaḥ kāraṇam| avyayaḥ akṣayaḥ| bhūtānāmityuttareṇa sambadhyate| mṛtyuyamādibhedāścāgame jñeyāḥ| sarvatantrāṇāṃ sarvakarmaṇāṃ; tantraśabdaḥ karmavacano'pyasti, yaduktaṃ- “bastistantrāṇāṃ” (sū. a.25); karmaṇāmityarthaḥ||8||
tacchrutvā vāryovidavaco marīciruvāca- yadyapyevametat, kimarthasyāsya vacane vijñāne vā sāmarthyamasti 12 bhiṣagvidyāyāṃ; bhiṣagvidyāmadhikṛtyeyaṃ kathā pravṛtteti 13||9|| vāryovida uvāca- bhiṣak pavanamatibalamatiparuṣamatiśīghrakāriṇamātyayikaṃ cennānuniśamyet, sahasā prakupitamatiprayataḥ kathamagre'bhirakṣitumabhidhāsyati prāgevainamatyayabhayāt; vāyoryathārthā stutirapi bhavatyārogyāya balavarṇavivṛddhaye varcasvitvāyopacayāya jñānopapattaye paramāyuḥprakarṣāya ceti||10||
tacchrutvetyādi sugamam| varcasvitvaṃ tejasvitvam||9-10||
marīciruvāca- agnireva śarīre pittāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti; tadyathā- paktimapaktiṃ darśanamadarśanaṃ mātrāmātratvamūṣmaṇaḥ prakṛtivikṛtivarṇau śauryaṃ bhayaṃ krodhaṃ harṣaṃ mohaṃ prasādamityevamādīni cāparāṇi dvandvānīti||11||
pittāntargata iti vacanena śarīre jvālādiyuktavahniniṣedhena pittoṣmarūpasya vahneḥ sadbhāvaṃ darśayati; na tu pittādabhedaṃ, pittenāgnimāndyasya grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇatvāt, tathā pittaharasya sarpiṣo'gnivardhanatvenoktatvāt| paktimapaktimiti avikṛtivikṛtibhedena pācakasyāgneḥ karma, darśanādarśane netragatasyālocakasya, ūṣmaṇo mātrāmātratvaṃ varṇabhedau ca tvaggatasya bhrājakasya, bhayaśauryādayo hṛdayasthasya sādhakasya, rañjakasya tu bahiḥsphuṭakāryādarśanādudāharaṇaṃ na kṛtam||11||
tacchrutvā marīcivacaḥ kāpya uvāca- soma eva śarīre śleṣmāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti; tadyathā- dārḍhyaṃ śaithilyamupacayaṃ kārśyamutsāhamālasyaṃ vṛṣatāṃ klībatāṃ jñānamajñānaṃ buddhiṃ mohamevamādīni cāparāṇi dvandvānīti||12||
somo jaladevatā, yadi vā candraḥ||12||
tacchrutvā kāpyavaco bhagavān punarvasurātreya uvāca- sarva eva bhavantaḥ samyagāhuranyatraikāntikavacanāt; sarva eva khalu vātapittaśleṣmāṇaḥ prakṛtibhūtāḥ puruṣamavyāpannendriyaṃ balavarṇasukhopapannamāyuṣā mahatopapādayanti samyagevācaritā dharmārthakāmā iva niḥśreyasena mahatā puruṣamiha cāmuṣmiṃśca loke; vikṛtāstvenaṃ mahatā viparyayeṇopapādayanti ṛtavastraya iva vikṛtimāpannā lokamaśubhenopaghātakāla iti||13|| tadṛṣayaḥ sarva evānumenire vacanamātreyasya bhagavato'bhinananduśceti||14|| bhavati cātra- tadātreyavacaḥ śrutvā sarva evānumenire| ṛṣayo'bhinananduśca yathendravacanaṃ surāḥ||15||
aikāntikavacanāditi avadhāraṇādityarthaḥ| niḥśreyasena sukhena| ṛtavastraya iti śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścaturmāsena ṛtunā| upaghātakāla iti deśocchedakāle||13-15||
tatra ślokau- guṇāḥ ṣaḍ dvividho heturvividhaṃ karma yat punaḥ| vāyoścaturvidhaṃ karma pṛthak ca kaphapittayoḥ||16|| maharṣīṇāṃ matiryā yā punarvasumatiśca yā| kalākalīye vātasya tat sarvaṃ samprakāśitam||17||
saṅgrahe guṇāḥ ṣaḍiti rūkṣādayaḥ| dvividho heturiti vātaprakopaheturvātapraśamahetuśca| vividhaṃ nānāprakāraṃ sannikhilameva vāyoḥ karma, yat punaścaturvidhaṃ kupitākupitaśarīrāśarīracarabhedena bhavati, taduktamiti yojanīyaṃ; na hi caturvidhavyatirekeṇa vāyoḥ pṛthagvidhaṃ karmoktam||16-17||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne vātakalākalīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||12|| iti nirdeśacatuṣkaḥ||3||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne nirdeśacatuṣke vātakalākalīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ||12|| iti nirdeśacatuṣkaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘vātasyātisūkṣmo bhāgaḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘prabhāvādvidhānaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘saṃśoṣaṇo doṣāṇāṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘upaghātāya bhavati’ iti pā. ↩
- 5 ‘vyāvartayati’ iti pā. ↩
- 6 yogīndranāthasenastu ‘vikledopaśoṣaṇam, avaikārikavikāraśca iti paṭhati| vikledasya upaśoṣaṇaṃ| vaikāriko vātādivikṛtijanyo vikāro marakādiḥ, tadabhāvo'vaikārikavikāraḥ’ iti ca vyākhyānayati ↩
- 7 ‘avadhūnanamambudānām’ iti pā. ↩
- 8 ‘vacanaṃ’ iti pā. ↩
- 9 ‘vyūhaḥ saṅghāto racaneti yāvat’ iti pā. ↩
- 10 ‘vibhāgalakṣaṇaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘yadapyanupapadyamānaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘sāmarthyamiti prayojanam’ ↩
- 13 ‘pravartate’ iti pā. ↩