athātaḥ snehādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
nirdeśavātakalākalīye vātādayo'bhihitāḥ, teṣāṃ bheṣajaṃ yathā kalpanīyaṃ tadupadeṣṭuṃ kalpanācatuṣko'bhidhīyate| bheṣajānāṃ kalpanā bheṣajakalpanā, sā ca kalpanā āśrayadravyābhidhānaṃ vinā na pāryate kalpayitum 1; ataḥ snehādidravyagocarā sneha-sveda-vamana-virecanakalpanehābhidhīyate, bastikalpanā tviha bahuvaktavyatvānnoktā| atrāpi vamanādipravṛttau snehasyaiva prathamaṃ vidhīyamānatayā tathā doṣapradhānasya vātasya pradhānabheṣajatvācca tatpratipādaka eva snehādhyāyo'bhidhīyate| snehasya pratipādako'dhyāyaḥ snehādhyāyaḥ||1-2||
sāṅkhyaiḥ saṅkhyātasaṅkhyeyaiḥ sahāsīnaṃ punarvasum| jagaddhitārthaṃ papraccha vahniveśaḥ svasaṃśayam||3||
saṅkhyā samyagjñānaṃ, tena vyavaharantīti sāṅkhyāḥ| saṅkhyātaṃ jñātaṃ saṅkhyeyaṃ jñeyaṃ yaiste tathā; yadi vā ‘saṅkhyātasaṅkhyeyam’ iti pāṭhaḥ, tadā punarvasuviśeṣaṇametat; arthastu samānaḥ| sāṅkhyaiḥ sahāvasthānopadarśanamātreyasya kartavyapraśnānuguṇamanaḥsamādhānopadarśanārtham| saṃśayamiti saṃśayena 2 viṣayiṇā viṣayaṃ lakṣayati, tena saṃśayamiti saṃśayaviṣayamityarthaḥ||3||
kiṃyonayaḥ kati snehāḥ ke ca snehaguṇāḥ pṛthak| kālānupāne ke kasya kati kāśca vicāraṇāḥ||4|| kati mātrāḥ kathammānāḥ kā ca keṣūpadiśyate| kaśca kebhyo hitaḥ snehaḥ prakarṣaḥ snehane ca kaḥ||5|| snehyāḥ ke ke na ca snigdhāsnigdhātisnigdhalakṣaṇam| kiṃ pānāt prathamaṃ pīte jīrṇe kiñca hitāhitam||6|| ke mṛdukrūrakoṣṭhāḥ kā vyāpadaḥ siddhayaśca kāḥ| acche saṃśodhane caiva snehe kā vṛttiriṣyate||7|| vicāraṇāḥ keṣu yojyā vidhinā kena tat prabho!| snehasyāmitavijñāna jñānamicchāmi veditum||8||
ko'sau saṃśaya ityāha- kiṃyonaya ityādi| kiṃyonayaḥ kimādhārakāraṇāḥ| kālaścānupānaṃ ca kālānupāne| vicāraṇā dravyāntarāsaṃyuktasnehapānaṃ varjayitvā snehopayogaḥ| kathammānā kīdṛṅmānā| kā ceti mātrā| prakarṣaḥ kālaprakarṣaḥ| snehane snehayuktikriyāyām| ke naceti ke na ca snehyāḥ| kiṃ pānāt snehapānāt prathamaṃ pūrvaṃ hitāhitaṃ; kiñca pīte snehe tathā jīrṇe ca snehe hitāhitamiti yojyam| siddhayo vyāpatsādhanāni bheṣajāni| acche iti saṃśodhanapṛthaṅnirdeśādgobalīvardanyāyena saṃśamana iti bhavati| vṛttiriti vṛttiḥ upacāravidhānam| jñānaṃ śāstram||4-8||
atha tatsaṃśayacchettā pratyuvāca punarvasuḥ| snehānāṃ dvividhā saumya yoniḥ sthāvarajaṅgamā||9|| tilaḥ priyālābhiṣukau bibhītakaścitrābhayairaṇḍamadhūkasarṣapāḥ| kusumbhabilvārukamūlakātasīnikocakākṣoḍakarañjaśigrukāḥ||10|| snehāśayāḥ sthāvarasañjñitāstathā syurjaṅgamā matsyamṛgāḥ sapakṣiṇaḥ| teṣāṃ dadhikṣīraghṛtāmiṣaṃ vasā sneheṣu majjā ca tathopadiśyate||11||
abhiṣuka auttarāpathikaḥ| citrā gorakṣakarkaṭī, tadbījamiha; yadi vā citrā lohitairaṇḍaḥ| atasī ‘umā’ iti khyātā 3| ārukanikocakākṣoḍā auttarāpathikāḥ| snehāśayāḥ snehasthānāni| ete cāviṣkṛtatamatvenoktāḥ, tena nimbatailādayo boddhavyāḥ| āmiṣaṃ māṃsam||9-11||
sarveṣāṃ tailajātānāṃ tilatailaṃ viśiṣyate| balārthe snehane cāgryamairaṇḍaṃ tu virecane||12|| (kaṭūṣṇaṃ tailamairaṇḍaṃ vātaśleṣmaharaṃ guru | kaṣāyasvādutiktaiśca yojitaṃ pittahantrapi ||1||)|
tailajātānāmiti jātaśabdaḥ prakāravacanaḥ; yathā- “yadāhārajātamagniveśa” (sū.a.25) ityādi| atra yadyapi yogāttilabhavameva tailaṃ, tathā'pi rūḍhyeha sarva eva sthāvarasnehāstailamityucyante| yaduktaṃ suśrute- “niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi” (su.sū.a.45) iti| viśiṣyate atiricyate| agryamityairaṇḍena sambadhyate||12||
sarpistailaṃ vasā majjā sarvasnehottamā matāḥ| eṣu caivottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt||13||
sarvasnehottamā ityatra sarvaśabdena dadhikṣīrādayo gṛhyante; sarvasnehottamatvaṃ ca sarpirādīnāṃ snehaguṇaprakarṣavattvena| saṃskāro guṇāntarāropaṇaṃ, tasyānuvartanamanuvidhānaṃ svīkaraṇamiti yāvat| etaduktaṃ bhavati- yat- na tathā tailādayo dravyāntarasaṃskṛtāḥ saṃskāraguṇān vahanti yathā sarpiriti| ata evoktaṃ- “nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnehottamaṃ matam” (ni. a.1)| ata eva saṃskārakadravyacitrakādiguṇānuvidhāne'pi sarpirna svaguṇān snehaśaityādīn jahāti, kiñca svaguṇān tadguṇāṃśca vahati, yato'nuśabdena paścādvācinā svaguṇavartanasya paścāt saṃskārakaguṇavartanamucyate| ata evoktaṃ- “snehādvātaṃ śamayati pittaṃ mādhuryaśaityataḥ| ghṛtaṃ tulyaguṇaṃ doṣaṃ saṃskārāttu jayet kapham” (ni. a.1) iti| na ca vācyaṃ rūkṣoṣṇacitrakādisaṃskārādrūkṣoṣṇaṃ sarpirbhūtaṃ, tataśca sarpiṣaḥ snehaśaitye tadviruddhe kathaṃ tiṣṭhataḥ? iti; yataḥ sarpiḥsambaddhacitrakāvayavānugataṃ hi rūkṣoṣṇatvaṃ, sarpirgate ca snehaśaitye iti bhinnāśrayatvānna virodhaḥ; idameva ca sarpiṣaḥ saṃskārānuvartanaṃ yat- svaguṇaviruddhasyāpi tasyānupaghātena dhāraṇaṃ; saṃskārakacitrakādiguṇavahane'pi sarpiṣaḥ śaityādayaḥ kadācidabhibhūyante saṃskārakaguṇairuṣṇādibhirna punaḥ snehaguṇaḥ, tasya sneheṣu sarvātmanā vyavasthitasya prabalatvāt; ata eva sarpirādayaḥ snehapradhānatvāt ‘snehā’ ityucyante| anye tu saṃskārānuvartanaṃ svaguṇopaghātena saṃskārakaguṇavahanaṃ bruvate, etacca taile tiṣṭhati na sarpiṣīti vadanti; sarpiṣi tu saṃskārānuvartanamuktaṃ yat tat sarpiṣi sarvathā kasyacidguṇasya saṃskāraguṇenānupaghātādbhavati 4; tathāhi- dāhapraśamanārthaṃ jvare candanādiśītadravyasādhitatailamuktaṃ, yataḥ śītena sādhitaṃ tailamuṣṇamapi svabhāvācchītameva bhavatīti||13||
ghṛtaṃ pittānilaharaṃ rasaśukraujasāṃ hitam| nirvāpaṇaṃ mṛdukaraṃ svaravarṇaprasādanam||14|| mārutaghnaṃ na ca śleṣmavardhanaṃ balavardhanam| tvacyamuṣṇaṃ sthirakaraṃ tailaṃ yoniviśodhanam||15|| viddhabhagnāhatabhraṣṭayonikarṇaśiroruji| pauruṣopacaye snehe vyāyāme ceṣyate vasā||16|| balaśukrarasaśleṣmamedomajjavivardhanaḥ| majjā viśeṣato'sthnāṃ ca balakṛt snehane hitaḥ||17||
snehaguṇānabhidhatte- ghṛtamityādi| nirvāpaṇaṃ dāhapraśamanam| mārutaghnamityādi tailaguṇāḥ| sthirakaram aṅgasthairyakaram| viddhetyādi vasāguṇāḥ| pauruṣopacayaḥ śukropacayaḥ| snehe śarīrasnehane kartavye| balaśukretyādi majjaguṇāḥ||14-17||
sarpiḥ śaradi pātavyaṃ vasā majjā ca mādhave| tailaṃ prāvṛṣi nātyuṣṇaśīte snehaṃ pibennaraḥ||18||
sarpirādipānakālamāha- sarpiḥ śaradītyādi| mādhave vaiśākhe| prāvṛḍāṣāḍhaśrāvaṇau, yaduktaṃ- “prāvṛṭ śukranabhau jñeyau” (si.a.6) iti| śaradi bahupittatvena pittaviruddhaṃ ghṛtameva yaugikaṃ, nānyastailādiḥ| vasāmajjñostu nātiśītoṣṇatvāt sādhāraṇe; yatastayoranupāne śītatvena voṣṇatvena vā nirdeśo na kṛtaḥ; “yathāsattvaṃ tu śaityauṣṇye vasāmajjñorvinirdiśet” (sū.a.27) iti tu vacanena śaityauṣṇyābhidhānaṃ sāmānyena, tailasarpirvadauṣṇyaśaityānabhidhānānna prakarṣaprāptaśaityoṣṇatvaprāpakam| ata evoktaṃ- “tailavasāmajjasarpiṣāṃ tu yathāpūrvaṃ śreṣṭhatvaṃ vātaśleṣmavikāreṣu bhavati, yathottaraṃ pittavikāreṣu” (vi.a.8) iti| atrottarasya sarpiṣaḥ śaityāt pittaharatvaṃ, tailasya tūṣṇatvādvātaśleṣmaharatvaṃ, vasāmajjñostu sādhāraṇatvena madhyagatatvamiti sthitam| evaṃ vasāmajjñoḥ sādhāraṇatvena tathā balyatvadhātuvṛddhikaratvābhyāmanatiśītoṣṇe tathā balakṣayadhātukṣayayukte mādhave prayogo yuktaḥ| caitrastu mukhyasādhāraṇaguṇo'pi prabhūtaśleṣmatayā na snehaviṣaya ityanuktaḥ| sāmānyena snehopayoge śastaṃ kālamāha- nātyuṣṇetyādi| nātyuṣṇe grīṣme, nātiśīte hemante śiśire ca tathā varṣajanitaśaitye varṣākāle| ayaṃ cānātyayikavikāre sati kālaniyamo jñeyaḥ, agre uṣṇe śīte ca kāle snehopadeśāt||18||
vātapittādhiko rātrāvuṣṇe cāpi pibennaraḥ| śleṣmādhiko divā śīte pibeccāmalabhāskare||19||
kālaviśeṣe doṣaviśeṣe ca pānakramaṃ darśayati- vātetyādinā| vātaśca pittaṃ ca vātapittaṃ, tadadhiko vātapittādhikaḥ| rātrāviti sāyam| uṣṇe grīṣme| śleṣmādhikagrahaṇamatyantaśītavikāragṛhītapuruṣopalakṣaṇārthaṃ, tena vātaśleṣmādhikaḥ śleṣmādhikaśca gṛhyate; ata eva suśrute'pyuktaṃ- “vātapittādhiko rātrau vātaśleṣmādhiko divā” (su.ci.31) iti| kevalavātādhikasya tathā pittādhikasya śleṣmādhikasya ca sādhāraṇe śaradādau kāle utsargasiddha eva pānakālo vakṣyamāṇo bhavati| vakṣyati hi- “pibet saṃśamanaṃ snehamannakāle” ityādi| anye tu bruvate- vātādhikagrahaṇena kevalavātasyāpi grahaṇaṃ, śleṣmādhikavyapadeśācca vātaśleṣma-pittaśleṣmaṇorapi grahaṇamiti| śīte hemantādau| amalaḥ prabalaraśmiryasmin dinasya bhāge bhāskaraḥ so'malabhāskaro madhyāhna iti yāvat||19||
atyuṣṇe vā divā pīto vātapittādhikena vā| mūrcchāṃ pipāsāmunmādaṃ kāmalāṃ vā samīrayet||20|| śīte rātrau piban snehaṃ naraḥ śleṣmādhiko'pi vā| ānāhamaruciṃ śūlaṃ pāṇḍutāṃ vā samṛcchati||21||
uktakālaniyamaviparyaye doṣamāha- atyuṣṇe vetyādi| atyuṣṇe kāle divā pītaḥ snehaḥ ślaiṣmikasyāpi yathoktavikārakaraḥ, tathā vātapittādhikena pītaḥ śītakāle'pi yathoktavikārakaraḥ; evaṃ niśāpāne'pi vākyārthaḥ; paraṃ niṣiddhasya kālasya doṣasya ca melake'tyaye coktavikāraprakarṣāprakarṣau tarkaṇīyau||20-21||
jalamuṣṇaṃ ghṛte peyaṃ yūṣastaile'nu śasyate| vasāmajjñostu maṇḍaḥ syāt sarveṣūṣṇamathāmbu vā||22||
anupānamāha- jalamityādi| taile'nviti anupāne| anupānaparimāṇaṃ tu samyagbheṣajapākārthaṃ kriyamāṇaṃ bheṣajāvaikārikapākenaivonneyaṃ, vṛddhavaidyavyavahārācca||22||
odanaśca vilepī ca raso māṃsaṃ payo dadhi| yavāgūḥ sūpaśākau ca yūṣaḥ kāmbalikaḥ khaḍaḥ||23|| saktavastilapiṣṭaṃ ca madyaṃ lehāstathaiva ca| bhakṣyamabhyañjanaṃ bastistathā cottarabastayaḥ||24|| gaṇḍūṣaḥ karṇatailaṃ ca nastaḥkarṇākṣitarpaṇam| caturviṃśatirityetāḥ snehasya pravicāraṇāḥ 5||25||
vicāraṇāḥ saṅkhyayā svarūpeṇa caikagranthenāha- odanaścetyādi| vilepī viraladravā yavāgūrbahusikthasamanvitā jñeyā| saśākapallavena kṛto yūṣaḥ khaḍaḥ| kāmbaliko dadhilavaṇasnehatilādikṛta īṣadamlaḥ| etayorudāharaṇaṃ yathā- “takre kapitthacāṅgerīmaricājājicitrakaiḥ 6| supakvaḥ khaḍayūṣo'yamayaṃ kāmbaliko mataḥ|| dadhyamlo lavaṇasnehatilamāṣānvitaḥ śṛtaḥ” iti| lehaḥ śarkarādīnāṃ pākāt kṛtaḥ; lihyata iti lehaḥ| pravicāryate avacāryate'nukalpenopayujyate'nayeti pravicāraṇā odanādayaḥ; odanādayaśca snehapravicāraṇāyāṃ snehayuktā eva boddhavyāḥ; abhyañjanādayastu yadyapi śuddhasnehasampādyāstathā'pi jaṭharāgnisambandhe na vyāpriyanta iti tantre vicāraṇāśabdenocyante||23-25||
acchapeyastu yaḥ sneho na tāmāhurvicāraṇām| snehasya sa bhiṣagdṛṣṭaḥ 7 kalpaḥ prāthamakalpikaḥ||26||
kevalasnehapānaṃ tu snehane śaktyatiśayavattvena na vicāraṇāsañjñayocyate, etadevāha- acchapeya ityādi| acchaśca peyaśca acchapeyaḥ, odanādyasambandhe sati peya ityarthaḥ| na tāmāhurvicāraṇāmiti vacanena vaidyaparamparāsiddho'yaṃ vyavahāra iti darśayati| bhiṣagbhirdṛṣṭo bhiṣagdṛṣṭaḥ| prathame śreṣṭhe kalpe pakṣe bhavatīti prāthamakalpikaḥ, śreṣṭha ityarthaḥ||26||
rasaiścopahitaḥ snehaḥ samāsavyāsayogibhiḥ| ṣaḍbhistriṣaṣṭidhā saṅkhyāṃ prāpnotyekaśca kevalaḥ||27|| evametāścatuḥṣaṣṭiḥ snehānāṃ pravicāraṇā 8| okartuvyādhipuruṣān prayojyā jānatā bhavet||28||
prakārāntareṇa vicāraṇābhedamāha- rasaiścetyādi| samāso rasānāmanyonyamelakaḥ, vyāso'melakaḥ; samāsavyāsavadbhiḥ ṣaḍbhī rasairodanādigatairupahito yuktaḥ san snehastriṣaṣṭisaṅkhyāṃ prāpnoti| ekaśca kevala ityacchapeyaṃ varjayitvā'bhyañjanādiprayojyaḥ| triṣaṣṭhī rasabhedā ātreyabhadrakāpyīye “svāduramlādibhiryogaṃ” (sū.a.26) ityādivākye vakṣyamāṇā boddhavyāḥ| evaṃ snehānāṃ rasayuktānāṃ catuḥṣaṣṭiḥ pravicāraṇā bhavanti| catuḥṣaṣṭiriti snehānāmityanena sambadhyate, tena pravicāraṇetyekavacanamupapannaṃ bhavati| na sarvavicāraṇā sarvatra kartavyā, kintu sātmyartuvyādhidoṣapuruṣān parīkṣya yā yatra yujyate sā tatra kartavyetyāha- okartvityādi| okaḥ abhyāsaḥ| puruṣagrahaṇena kasmin deśe'yaṃ puruṣo vartata iti parīkṣayā deśo'pyavaruddho boddhavyaḥ, vayobalaprabhṛtayaśca boddhavyāḥ||27-28||
ahorātramahaḥ kṛtsnamardhāhaṃ ca pratīkṣate| pradhānā madhyamā hrasvā snehamātrā jarāṃ prati||29|| iti tisraḥ samuddiṣṭā mātrāḥ snehasya mānataḥ| tāsāṃ prayogān vakṣyāmi puruṣaṃ puruṣaṃ prati||30|| prabhūtasnehanityā ye kṣutpipāsāsahā narāḥ| pāvakaścottamabalo yeṣāṃ ye cottamā bale||31|| gulminaḥ sarpadaṣṭāśca visarpopahatāśca ye| unmattāḥ kṛcchramūtrāśca gāḍhavarcasa eva ca||32|| pibeyuruttamāṃ mātrāṃ tasyāḥ pāne guṇāñchṛṇu| vikārāñchamayatyeṣāṃ śīghraṃ samyakprayojitā||33|| doṣānukarṣiṇī mātrā sarvamārgānusāriṇī| balyā punarnavakarī śarīrendriyacetasām||34|| aruṣkasphoṭapiḍakākaṇḍūpāmābhirarditāḥ| kuṣṭhinaśca pramīḍhāśca vātaśoṇitikāśca ye||35|| nātibahvāśinaścaiva mṛdukoṣṭhāstathaiva ca| pibeyurmadhyamāṃ mātrāṃ madhyamāścāpi ye bale||36|| mātraiṣā mandavibhraṃśā na cātibalahāriṇī| sukhena ca snehayati śodhanārthe ca yujyate||37|| ye tu vṛddhāśca bālāśca sukumārāḥ sukhocitāḥ| riktakoṣṭhatvamahitaṃ yeṣāṃ mandāgnayaśca ye||38|| jvarātīsārakāsāśca yeṣāṃ cirasamutthitāḥ| snehamātrāṃ pibeyuste hrasvāṃ ye cāvarā bale||39|| parihāre sukhā caiṣā mātrā snehanabṛṃhaṇī| vṛṣyā balyā nirābādhā ciraṃ cāpyanuvartate||40||
mātrāyāḥ saṅkhyāṃ pramāṇaṃ cāha- ahorātramityādi| ahorātraśabdo'ṣṭapraharopalakṣaṇaḥ, evamahaḥśabdārdhāhaśabdau catuḥpraharadvipraharopalakṣaṇau, tena praharādyatīte'pyahani pītā mātrā yathoktapraharakālaprāptyā dināntare rātrau vā jīryamāṇā mantavyā; anye tvahorātraśabdena nyūnenāpyahnā yuktā rātrirahorātraśabdenocyate 9, kṛtsnārdhāhau tu praharopalakṣaṇāviti vadanti| atra yadā ahorātrapariṇāminī mātrā kriyate, tadā tadaharāhāro na kartavyaḥ; ata evaitatpānaṃ puruṣaviśeṣaviṣayakathane uktaṃ- “kṣutpipāsāsahānarāḥ” iti| prabhūtasnehanityāḥ prabhūtasnehasātmyāḥ| samyagyo jitetivacanena mahāvyāpattitvamasyāḥ sūcayati| sarvamārgāḥ koṣṭhasandhimarmaśākhāḥ| punarnavakarī niḥśeṣadoṣaharatvena| aruṣketyādi madhyamamātrāguṇaḥ; aruṣkā arūṃṣikā| śodhanārtha iti śodhanārtha(ṅga)snehakaraṇe; etena uttamamātrā saṃśamane 10 eva paraṃ, na tu śodhanāṅgasnehe kartavyeti darśayati| ye tvityādi hrasvamātrāguṇaḥ| parihāre sukheti alpaparihāratvena||29-40||
vātapittaprakṛtayo vātapittavikāriṇaḥ| cakṣuḥkāmāḥ kṣatāḥ kṣīṇā vṛddhā bālāstathā'balāḥ||41|| āyuḥprakarṣakāmāśca balavarṇasvarārthinaḥ| puṣṭikāmāḥ prajākāmāḥ saukumāryārthinaśca ye||42|| dīptyojaḥsmṛtimedhāgnibuddhīndriyabalārthinaḥ| pibeyuḥ sarpirārtāśca dāhaśastraviṣāgnibhiḥ||43||
yaḥ sneho yatra kāryastamāha- vātapittetyādi| vātapittavikāragrahaṇenaiva vātapittaprakṛtiṣu labdheṣu punastadabhidhānaṃ vātapittaprakṛtīnāṃ stokaśleṣmavikāre'pi ghṛtapānopadeśārtham; evaṃ vātavyādhibhirāviṣṭā vātaprakṛtayaśca ya ityatra vyākhyeyam| balārthina ityatra balaśabdaḥ smṛtyādibhiḥ sambadhyate| ārtāḥ pīḍitāḥ, dāhādibhiriti sambandhaḥ||41-43||
pravṛddhaśleṣmamedaskāścalasthūlagalodarāḥ| vātavyādhibhirāviṣṭā vātaprakṛtayaśca ye||44|| balaṃ tanutvaṃ laghutāṃ dṛḍhatāṃ sthiragātratām 11| snigdhaślakṣṇatanutvaktāṃ ye ca kāṅkṣanti dehinaḥ||45|| kṛmikoṣṭhāḥ krūrakoṣṭhāstathā nāḍībhirarditāḥ| pibeyuḥ śītale kāle tailaṃ tailocitāśca ye||46||
tailaviṣayamāha- pravṛddhetyādi| śītale kāla iti tailasyoṣṇatvena śītale'pi kāla ityarthaḥ; tena sāmānyapratiṣedhaḥ ‘nātyuṣṇaśīte snehaṃ pibennaraḥ’ iti na virudhyate; yadi vā sarpiḥpānakālāpekṣayā śītatvaṃ boddhavyam||44-46||
vātātapasahā ye ca rūkṣā bhārādhvakarśitāḥ| saṃśuṣkaretorudhirā niṣpītakaphamedasaḥ||47|| asthisandhisirāsnāyumarmakoṣṭhamahārujaḥ| balavānmāruto yeṣāṃ khāni cāvṛtya tiṣṭhati||48|| mahaccāgnibalaṃ yeṣāṃ vasāsātmyāśca ye narāḥ| teṣāṃ snehayitavyānāṃ vasāpānaṃ vidhīyate||49||
vasāviṣayamāha- vātātapetyādi| saṃśuṣkaniṣpītaśabdau kṣīṇārthāveva| mahāruja ityasthyādibhiḥ sambadhyate| khāni srotāṃsi||47-49||
dīptāgnayaḥ kleśasahā ghasmarāḥ snehasevinaḥ| vātārtāḥ krūrakoṣṭhāśca snehyā majjānamāpnuyuḥ||50|| yebhyo yebhyo hito yo yaḥ snehaḥ sa parikīrtitaḥ|51|
dīptāgnaya ityādi majjapānaviṣayaḥ| ghasmarā bahubhakṣakāḥ| āpnuyuḥ upayuñjīran||50||-
snehanasya prakarṣau tu saptarātratrirātrakau||51||
prakarṣāviti alpaprakarṣabhūyaḥprakarṣau 12; tena, alpatvena trairātrikaḥ prakarṣaḥ, bhūyastvena sāptarātrika iti ca bhavati| etacca vakṣyamāṇasadyaḥsnehaprayogātiriktaprayoge boddhavyaṃ; yadi vā, sadyaḥsnehaprayogā api tryaheṇaiva snehayanti, stutyarthaṃ tu teṣu sadya ityuktam| yaduktaṃ- “tryahāvaraṃ saptadinaṃ paraṃ tu snigdho naraḥ svedayitavya iṣṭaḥ| nātaḥ paraṃ snehanamādiśanti sātmyībhavet saptadināt paraṃ tu” (si.a.1.) iti||51||
svedyāḥ śodhayitavyāśca rūkṣā vātavikāriṇaḥ| vyāyāmamadyastrīnityāḥ snehyāḥ syurye ca cintakāḥ||52||
sāmānyena snehyānāha- svedyā ityādi| svedyāḥ svatantrasvedasādhyā vātarugārtādayaḥ, śodhanāṅgasvedasādhyānāṃ tu śodhayitavyā ityanenaiva gṛhītatvāt| cintakā iti cintābahulāḥ||52||
saṃśodhanādṛte yeṣāṃ rūkṣaṇaṃ sampravakṣyate| na teṣāṃ snehanaṃ śastamutsannakaphamedasām||53|| abhiṣyaṇṇānanagudā nityamandāgnayaśca ye| tṛṣṇāmūrcchāparītāśca garbhiṇyastāluśoṣiṇaḥ||54|| annadviṣaśchardayanto jaṭharāmagarārditāḥ| durbalāśca pratāntāśca snehaglānā madāturāḥ||55|| na snehyā vartamāneṣu na nasto bastikarmasu| snehapānāt prajāyante teṣāṃ rogāḥ sudāruṇāḥ||56||
asnehyānāha- saṃśodhanādṛta ityādi| yeṣāṃ rūkṣaṇaṃ vakṣyate laṅghanabṛṃhaṇīye- “abhiṣyandā mahādoṣā marmasthā vyādhayaśca ye| ūrustambhaprabhṛtayo rūkṣaṇīyā nidarśitāḥ” (sū. a.22) ityanena, teṣāṃ śodhanādṛte snehanaṃ na śastaṃ, yadā tu śodhanena virūkṣyante tadā paraṃ śodhanāṅga(rtha)statra snehaḥ kartavya iti bhāvaḥ| utsanno vṛddhaḥ kapho medaśca yeṣāṃ te tathā; etacca viśeṣaṇaṃ virūkṣaṇīyā evambhūtā eva bhavantīti darśayati 13| abhiṣyaṇṇaḥ dravapradhānaśleṣmavikārī| garaḥ kṛtrimaṃ viṣam| atipratāntaḥ atikṣīṇadravadhātuḥ| vartamāneṣu kriyamāṇeṣvityarthaḥ||53-56||
purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ vāyurapraguṇo mṛduḥ| paktā kharatvaṃ raukṣyaṃ ca gātrasyāsnigdhalakṣaṇam||57|| vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam| mārdavaṃ snigdhatā cāṅge snigdhānāmupajāyate||58|| pāṇḍutā gauravaṃ 14 jāḍyaṃ purīṣasyāvipakvatā| tandrīrarucirutkeśaḥ syādatisnigdhalakṣaṇam||59||
asnigdhalakṣaṇamāha- purīṣamityādi| mṛduriti pakturviśeṣaṇam| vātānulomyamityādi snigdhalakṣaṇam| pāṇḍutetyādi atisnigdhalakṣaṇam| jāḍyam indriyajaḍatvam||57-59||
dravoṣṇamanabhiṣyandi bhojyamannaṃ pramāṇataḥ| nātisnigdhamasaṅkīrṇaṃ śvaḥ snehaṃ pātumicchatā||60|| pibet saṃśamanaṃ snehamannakāle prakāṅkṣitaḥ| śuddhyarthaṃ punarāhāre naiśe jīrṇe pibennaraḥ||61||
snehāt pūrvaṃ yat pathyaṃ tadāha- dravoṣṇamityādi| asaṅkīrṇam aviruddhavīryam| śva ityāgāmidine| annakāle dvipraharādilakṣaṇe bubhukṣā kadācinna 15 syādapi tadarthaṃ viśeṣaṇaṃ- prakāṅkṣita iti| śuddhyarthaṃ tu snehaṃ naiśe dināntarakṛte āhāre jīrṇa eva prātareva pibedityarthaḥ| saṃśamanārthasneho yadi jaraṇānte prātareva kriyate tadā koṣṭhopalepakadoṣasyākṣayāttena doṣeṇa sambaddho doṣotkleśaṃ kuryānna saṃśamanaṃ, saṃśodhanārthastu doṣotkleśaṃ karotītyapekṣaṇīya eveti bhāvaḥ| etacca kālakathanamutsargeṇa, tena “vātapittādhiko rātrau” ityuktakālavirodho na bhavati||60-61||
uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ 16| śakṛnmūtrānilodgārānudīrṇāṃśca na 17 dhārayet||62|| vyāyāmamuccairvacanaṃ krodhaśokau himātapau| varjayedapravātaṃ ca seveta śayanāsanam||63|| snehaṃ 18 pītvā naraḥ snehaṃ pratibhuñjāna eva ca| snehamithyopacārāddhi jāyante dāruṇā gadāḥ||64||
kṣapāyāmeva svapitīti kṣapāśayaḥ| apravātaṃ ceti śayanāsanaviśeṣaṇam| snehaṃ pratibhuñjāna iti snehe jīrṇe'pi snehaprayogānuguṇamanyasnehamaviruddhavīryādiguṇayuktaṃ bhuñjānaḥ| etena snehe pīte jīrṇe kiñca hitāhitamiti praśnadvayasyottaramidam- uṣṇodakopacārī syādityādi bhavati||62-64||
mṛdukoṣṭhastrirātreṇa snihyatyacchopasevayā| snihyati krūrakroṣṭhastu saptarātreṇa mānavaḥ||65|| guḍamikṣurasaṃ mastu kṣīramulloḍitaṃ dadhi| pāyasaṃ kṛśarāṃ sarpiḥ kāśmaryatriphalārasam||66|| drākṣārasaṃ pīlurasaṃ jalamuṣṇamathāpi vā| madyaṃ vā taruṇaṃ pītvā mṛdukoṣṭho viricyate||67|| virecayanti naitāni krūrakoṣṭhaṃ kadācana| bhavati krūrakoṣṭhasya grahaṇyatyulbaṇānilā||68|| udīrṇapittā'lpakaphā grahaṇī mandamārutā| mṛdukoṣṭhasya tasmāt sa suvirecyo naraḥ smṛtaḥ||69||
mṛdukoṣṭhādilakṣaṇamāha- mṛdvityādi| abhyarhitatvāt koṣṭhajñānasyānyathā'pi tallakṣaṇamāha- guḍamityādi| ulloḍitaṃ dadhisaraḥ| kṛśarā tilataṇḍulamāṣakṛtā yavāgūḥ; vacanaṃ hi- “tilataṇḍulamāṣaistu kṛśarā trisareti ca”| krūrakoṣṭhāvirecanahetumāha- bhavatītyādi| grahaṇī koṣṭhasthāgnyadhiṣṭhānabhūtā nāḍī; yaduktam- “agnyadhiṣṭhānamannasya grahaṇādgrahaṇī matā” (ci.a.15) iti| udīrṇapittetyādi mṛdukoṣṭhasvarūpakathanam| krūrakoṣṭhasya grahaṇīgato vāyurguḍādīnāṃ saratvaṃ pratibadhnāti, mṛdukoṣṭhasya hi grahaṇyāṃ virodhako vāyurnāsti, stambhako'pi śleṣmā'lpaḥ, udbhūtasaratvaguṇaṃ ca pittaṃ prabalaṃ; tena guḍādibhiḥ sukhaṃ virecanaṃ bhavatīti bhāvaḥ||65-69||
udīrṇapittā grahaṇī yasya cāgnibalaṃ mahat| bhasmībhavati tasyāśu snehaḥ pīto'gnitejasā||70|| sa jagdhvā snehamātrāṃ tāmojaḥ prakṣārayan balī| snehāgniruttamāṃ tṛṣṇāṃ sopasargāmudīrayet||71|| nālaṃ snehasamṛddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi| sa cet suśītaṃ salilaṃ nāsādayati dahyate| yathaivāśīviṣaḥ kakṣamadhyagaḥ svaviṣāgninā||72|| ajīrṇe yadi tu snehe tṛṣṇā syācchardayedbhiṣak| śītodakaṃ punaḥ pītvā bhuktvā rūkṣānnamullikhet||73|| na sarpiḥ kevalaṃ pitte peyaṃ sāme viśeṣataḥ| sarvaṃ hyanurajeddehaṃ 19 hatvā sañjñāṃ ca mārayet||74|| tandrā 20 sotkleśa ānāho jvaraḥ stambho visañjñatā| kuṣṭhāni kaṇḍūḥ pāṇḍutvaṃ śophārśāṃsyarucistṛṣā||75|| jaṭharaṃ grahaṇīdoṣāḥ staimityaṃ vākyanigrahaḥ| śūlamāmapradoṣāśca jāyante snehavibhramāt||76|| tatrāpyullekhanaṃ śastaṃ svedaḥ kālapratīkṣaṇam| prati prati vyādhibalaṃ buddhvā sraṃsanameva ca||77|| takrāriṣṭaprayogaśca rūkṣapānānnasevanam| mūtrāṇāṃ triphalāyāśca snehavyāpattibheṣajam||78||
samprati snehavyāpado darśayati- udīrṇetyādi| ojaḥ sarvadhātusārabhūtaṃ hṛdi sthitaṃ, prakṣārayan sthānādbhraṃśayan kṣapayaṃśca| balītyanena snehendhano vahnirnitarāṃ balavān bhavatīti darśayati| vacanaṃ hi- “nālaṃ snehasamṛddhasya śamāyānnaṃ sugurvapi” iti| uttamāṃ mahatīṃ mātrām| sopasargāṃ sopadravām| kakṣaḥ kāṣṭhasamūhaḥ| chardayediti prathamaṃ snehameva tṛṣṇākārakaṃ chardayitvā punaḥ śītodakaṃ pītvā rūkṣānnaṃ ca bhuktvā ullikhediti yojanīyam| na sarpirityādi|- na sarpiḥ sāme pitte peyaṃ, kevalaṃ tvasaṃskṛtaṃ viśeṣato na peyaṃ sāmapitta eveti yojanā; evaṃ manyate- saṃskṛtaṃ tiktakādibhiryutaṃ sāme pitte tiktakādipācanaguṇānuyogādyogyaṃ kadācidbhavatyapi 21, asaṃskṛtaṃ tu sarvathā viruddhameva; yadivā, kevalamasaṃskṛtaṃ sarpiḥ pitte sāmānyena sāme nirāme vā na peyaṃ, sāme pitte viśeṣata iti yojanā| etena, yatrāpi sāmānyena ghṛtaṃ vihitaṃ, yathā- “ata ūrdhvaṃ kaphe mande vātapittottare jvare| paripakveṣu doṣeṣu sarpiḥpānaṃ yathā'mṛtam” (ci.a.3) ityādau, tatrāpyucitabheṣajasaṃskṛtameva boddhavyam| yadivā, na kevalaṃ pitte sāme sarpirviśeṣato na peyaṃ, kintarhi tailādīnyapi vātaśleṣmavihitāni tayoḥ sāmayorna peyānītyarthaḥ| asmin vyākhyāne'peyamityakārapraśleṣo draṣṭavyaḥ| anurajet pittavarṇaṃ kuryāt| sañjñā smṛtiḥ, taddhananaṃ ceha vyādhiprabhāvāt| staimityam ārdravastrāguṇṭhitatvamiva| āmapradoṣā alasakavisūcikādayaḥ| kālapratīkṣaṇaṃ snehajanitadoṣakṣayaṃ yāvadabhojanam| takrasyāriṣṭānāṃ ca cikitsāvakṣyamāṇānāṃ prayogaḥ| mūtrāṇāṃ triphalāyāśca sevanamiti sambandhaḥ||70-78||
akāle cāhitaścaiva mātrayā na ca yojitaḥ| sneho mithyopacārācca vyāpadyetātisevitaḥ||79||
mithyopacārāt yathoktavidhyananuṣṭhānāt| atisevitaḥ kālaprakarṣeṇa sevitaḥ||79||
snehāt praskandanaṃ jantustrirātroparataḥ pibet| snehavaddravamuṣṇaṃ ca tryahaṃ bhuktvā rasaudanam||80||
saṃśodhanasnehapāne vṛttipracāramāha- snehādityādi| snehāt snehaprayogāt| trirātroparataḥ trirātraṃ parityaktasnehapāna ityarthaḥ| praskandanaṃ virecanam| snehoparamatrirātra 22 eva bhojanaṃ darśayati- snehavadityādi| rasapradhānamodanaṃ rasaudanam||80||
ekāhoparatastadvadbhuktvā pracchardanaṃ pibet|81|
vamane snehavṛttimāha- eketyādi| ekāhoparataḥ snehāditi yojanā| tadvaditi snehavaddravamuṣṇaṃ ca rasaudanaṃ snehoparamadivasa eva|81|-
syāttvasaṃśodhanārthīye vṛttiḥ snehe viriktavat||81||
saṃśamanavidhimāha- syāttvityādi| asaṃśodhanārthīye saṃśamane| vṛttiḥ upacāraḥ| viriktavadityanenāgatāvekṣaṇenopakalpanīyavakṣyamāṇaṃ “samyagviriktaṃ cainaṃ” (sū. a.15) ityādigranthapratipādanīyamupacāramāha, natu peyādikramamātram 23| yadyapi vamanoktā eva tatroccairbhāṣyādayo virecanavṛttāvapyatidiṣṭāstathā'pīha vamanavidhi parityajya virecanavidhyatideśo dhūmapānapratiṣedhārthaḥ, virecane hi tatra “dhūmapānavarjaṃ” (sū. a.15) iti kṛtaṃ, snehapāne ca dhūmapānaṃ niṣiddhaṃ mātrāśitīye- “na madyadugdhe pītvā ca na snehaṃ” (sū. a.5) ityādinā||81||
snehadviṣaḥ snehanityā mṛdukoṣṭhāśca ye narāḥ| kleśāsahā madyanityāsteṣāmiṣṭā vicāraṇā||82|| lāvataittiramāyūrahāṃsavārāhakaukkuṭāḥ| gavyājaurabhramātsyāśca rasāḥ syuḥ snehane hitāḥ||83|| yavakolakulatthāśca snehāḥ saguḍaśarkarāḥ| dāḍimaṃ dadhi savyoṣaṃ rasasaṃyogasaṅgrahaḥ||84|| snehayanti tilāḥ pūrvaṃ jagdhāḥ sasnehaphāṇitāḥ| kṛśarāśca bahusnehāstilakāmbalikāstathā||85|| phāṇitaṃ śṛṅgaveraṃ ca tailaṃ ca surayā saha| pibedrūkṣo bhṛtairmāṃsairjīrṇe'śnīyācca bhojanam||86|| tailaṃ surāyā maṇḍena vasāṃ majjānameva vā| piban saphāṇitaṃ kṣīraṃ naraḥ snihyati vātikaḥ||87|| dhāroṣṇaṃ snehasaṃyuktaṃ pītvā saśarkaraṃ payaḥ| naraḥ snihyati pītvā vā saraṃ dadhnaḥ saphāṇitam||88|| pāñcaprasṛtikī peyā pāyaso māṣamiśrakaḥ| kṣīrasiddho bahusnehaḥ snehayedacirānnaram||89|| sarpistailavasāmajjātaṇḍulaprasṛtaiḥ śṛ(kṛ)tā| pāñcaprasṛtikī peyā peyā snehanamicchatā||90|| (śaukaro vā rasaḥ snigdhaḥ sarpirlavaṇasaṃyutaḥ | pīto dvirvāsare yatnāt snehayedacirānnaram ||1||)|
vicāraṇāviṣayamāha- snehadviṣa ityādinā| lāvādirasānāmuktānāṃ saṃskāramāha- yavetyādi| rase snehārthoktarasa ucitaḥ saṃyogo yeṣāṃ te rasasaṃyogāḥ, teṣāṃ saṅgrahaṇaṃ saṅgrahaḥ| pūrvamiti bhojanāt pūrvam| tilapradhānaḥ kāmbalikastilakāmbalikaḥ| phāṇitamityādau śṛṅgaveramiti śṛṅgaverarasam| bhṛtaiḥ bhaṭitrīkṛtaiḥ| pāñcaprasṛtikī agre vakṣyamāṇā| māṣamiśrako māṣataṇḍulakṛtamannam| peyā pātavyā||82-90||
grāmyānūpaudakaṃ māṃsaṃ guḍaṃ dadhi payastilān| kuṣṭhī śothī pramehī ca snehane na prayojayet||91|| snehairyathārhaṃ tān siddhaiḥ snehayedavikāribhiḥ| pippalībhirharītakyā siddhaistriphalayā'pi vā||92|| drākṣāmalakayūṣābhyāṃ dadhnā cāmlena sādhayet| vyoṣagarbhaṃ bhiṣak snehaṃ pītvā snihyati taṃ naraḥ||93|| yavakolakulatthānāṃ rasāḥ kṣāraḥ surā dadhi| kṣīrasarpiśca tat siddhaṃ snehanīyaṃ ghṛtottamam||94||
yathārhamiti yo yatra sneho yujyate sarpirādiḥ| siddhairiti pippalībhistathā harītakyā tathā triphalayā ceti pṛthagyojanīyaṃ; pippalyādisiddhasnehaśca kuṣṭhādiṣu yathāsaṅkhyamiti kecit| yūṣaśabdaḥ kvāthavacanaḥ| vyoṣagarbhaṃ vyoṣakalkam| atra tribhirdravyairmilitvā cāturguṇyam| yavakolādau ṣaḍdravyāṇi snehasamāni| kṣāro yavakṣāraḥ kalkaḥ||91-94||
tailamajjavasāsarpirbadaratriphalārasaiḥ| yoniśukrapradoṣeṣu sādhayitvā prayojayet||95||
tailamajjetyādi|- catuḥsneho'kalka eva, tailamajjavasāsarpirityekavadbhāvāddvitīyāntaḥ prayogaḥ||95||
gṛhṇātyambu 24 yathā vastraṃ prasravatyadhikaṃ yathā| yathāgni jīryati snehastathā sravati cādhikaḥ||96|| yathā vā''kledya mṛtpiṇḍamāsiktaṃ tvarayā jalam| sravati sraṃsate snehastathā tvaritasevitaḥ||97||
samprati sneha upayukto yathā śarīraṃ sasnehyādhiko dṛśyate, tadāha- gṛhṇātītyādi| tacca śiṣyeṇādhyāyādāvapṛṣṭamapi śiṣyahitatayā'bhidhīyate| yathāgnīti agnyanadhika ityarthaḥ| nanvagnyadhikaścet sravati, tadavadhi ca snehalakṣaṇamuktaṃ, yaducyate- “adhastāt snehadarśanam” iti, tenaikadina evādhikasnehapānaṃ kriyatāmityāha- yathā cetyādi| ākledya īṣatkledayitvā| tvaritasevitaḥ sneho dhātūnasnehayitvaiva sraṃsate'dho yāti yāvān, na tāvatā snehanaṃ bhavatīti bhāvaḥ||96-97||
lavaṇopahitāḥ snehāḥ snehayantyacirānnaram| taddhyabhiṣyandyarūkṣaṃ ca sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca||98||
snehane sarvasneheṣu lavaṇaprayogamāha- lavaṇopahitā ityādi| taditi lavaṇam| abhiṣyandi doṣasaṅghātavicchedakam| vyavāyi akhiladehavyāptipūrvakapākagāmi||98||
snehamagre prayuñjīta tataḥ svedamanantaram| snehasvedopapannasya saṃśodhanamathetarat 25||99||
ato vakṣyamāṇasvedopakalpanādhyāyayoḥ sambandhasūcakaṃ svedādiṣu snehasya prāgbhāvamāha- snehamityādi||99||
tatra ślokaḥ- snehāḥ snehavidhiḥ kṛtsnavyāpatsiddhiḥ sabheṣajā| yathāpraśnaṃ 26 bhagavatā vyāhṛtaṃ cāndrabhāginā||100||
cāndrabhāgī punarvasuḥ||100||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne snehādhyāyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||13||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne kalpanācatuṣke snehādhyāyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ||13||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kathayituṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘saṃśayaviṣayeṇa viṣayiṇaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘sīḍanīti prasiddhā’ iti pā. ↩
- 4 ‘saṃskāragaṇena svaguṇopaghātādbhavati’ iti pā. ↩
- 5 ‘kalpanāpūrvakabhedā’ ityarthaḥ ↩
- 6 ‘...cukrīkā...’ iti pā. ↩
- 7 ‘bhiṣagdiṣṭaḥ’ iti ↩
- 8 ‘pravicāraṇāḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘ahorātreṇaivocyate’ iti pā. ↩
- 10 ‘saṃśamanī’ iti pā. ↩
- 11 ‘sthiratāṃ dṛḍhagātratām’ iti pā. ↩
- 12 ‘alpatvabhūyastvaprakarṣau’ iti pā. ↩
- 13 ‘darśanārthaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘sadanaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘na bhavatyapi’ iti pā. ↩
- 16 ‘brahmacārī kṣapāśaya ityanena maithunadivāsvapnarātrijāgaraṇānāṃ niṣedhaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 17 ‘udīrṇāṃśca na dhārayedityatra cakārādanudīrṇāṃśca nodīrayedityartho jñeyaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 18 gaṅgādharastu ‘snehaṃ pītvā nare snehaṃ pratibhuñjāna eva ca’ iti paṭhati, ‘snehaṃ pītvā tvaparaṃ snehaṃ pratibhuñjāne nare snehamithyopacārāddāruṇā gadā jāyante’ iti vyākhyānayati| yogīndranāthasenastu ‘snehaṃ pītvā naraḥ snehaṃ pratibhuñjāna eva ca| uṣṇodakopacārī syāt’ ityādi ‘seveta śayanāsanam| snehamithyopacārāddhi jāyante dāruṇā gadā’ ityevaṃ kiñcitpaurvāparyaṃ kṛtvā paṭhati, ‘pīte hitāhitamāha- snehaṃ pītvetyādi| snehaṃ pītvā tathā snehaṃ pratibhuñjānaḥ tasminneva dine snehaṃ piban snehaṃ pītavān snehaṃ pibaṃścetyarthaḥ, nara uṣṇodakopacārī syāt’ ityādi vyākhyānayati ca ↩
- 19 ‘hyanucareddehaṃ’ iti pā. ↩
- 20 ‘tantrīrutkleśa’ iti pā. ↩
- 21 ‘yogyaṃ śaṅkyetāpi’ iti pā. ↩
- 22 ‘snehoparatasya trirātra eva’ iti pā. ↩
- 23 ‘viriktavaditi yathā virikte peyādikramastathā'sminnapi’ iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 24 “idānīmupayuktaḥ snehaḥ śarīraṃ saṃsnehyādhikaścedbhavati tadā sravati, anyathātu jīryatyevetyāha- gṛhṇātītyādi| yathāgnīti agnyanurūpam| nanu snehapānaṃ hi snigdhalakṣaṇāvadhi kāryaṃ, tenaikadina eva tathā snehapānaṃ kriyatāṃ yathā śīghrameva snehalakṣaṇaṃ syādityāha- yathā cetyādi| ākledya īṣatkledayitvā, evaṃ tvaritasevito'pi sneho dhātūnasnehayitvaiva sraṃsate adho yāti, tathā ca sati samyaksnehanaṃ na bhavatīti bhāvaḥ” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 25 ‘saṃśodhanamanantaram’ iti pā. ↩
- 26 ‘yathānyāyaṃ yathāśāstraṃ snehasvedopapādanairityanvayaḥ, śāstroktasnehasvedavidhibhirityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩