athātaḥ svedādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
snehapūrvakatvāt svedasya svedādhyāyo'bhidhīyate| svedapratipādako'dhyāyaḥ svedādhyāyaḥ||1-2||
ataḥ svedāḥ pravakṣyante yairyathāvatprayojitaiḥ| svedasādhyāḥ praśāmyanti gadā vātakaphātmakāḥ||3|| snehapūrvaṃ prayuktena svedenāvajite'nile| purīṣamūtraretāṃsi na sajjanti kathañcana||4|| śuṣkāṇyapi hi kāṣṭhāni snehasvedopapādanaiḥ| namayanti yathānyāyaṃ kiṃ punarjīvato narān||5||
vātakaphātmakā asaṃsṛṣṭavātakaphajāḥ, vātakaphajatve'pyudarādayaḥ svedena na śāmyanti, ata āha- svedasādhyāḥ; etenodarādayo'svedyā vyāvartyante| snehapūrvamiti kriyāviśeṣaṇam| na sajjanti apravṛttāni na bhavanti| yathānyāyaṃ yathāgamam, etacca snehasvedopapādanairityanena sambadhyate; yadi vā yathānyāyaṃ yathāsahajaṃ namayantīti sambandhaḥ||3-5||
rogartuvyādhitāpekṣo nātyuṣṇo'timṛdurna ca| dravyavān kalpito deśe svedaḥ kāryakaro mataḥ||6||
rogamṛtuṃ vyādhitaṃ ca balavattvādinā'pekṣata iti rogartuvyādhitāpekṣaḥ| nātyuṣṇo nāticaṇḍatāpaḥ| dravyavāniti snigdharūkṣādidravyavān| kalpita iti rogādīnapekṣya yathocitena dravyeṇa deśe cāmāśayādau yathāyogyatayā sampādita iti mantavyam||6||
vyādhau śīte śarīre ca mahān svedo mahābale| durbale durbalaḥ svedo madhyame madhyamo hitaḥ||7|| vātaśleṣmaṇi vāte vā kaphe vā sveda iṣyate| snigdharūkṣastathā snigdho rūkṣaścāpyupakalpitaḥ||8||
rogādyapekṣayoktakalpanāṃ darśayati- vyādhāvityādi| vyādhau mahābale tathā śīte kālakṛte mahābale| mahāniti caṇḍatāpa eva punaḥ punaḥ kriyamāṇatvena mṛdusvedāpekṣayā'dhikatāpatvena jñeyaḥ| durbala iti tathā madhyama iti ca vyādhyādiṣu pūrvavadyojanīyam| snigdharūkṣadravyakṛtaḥ snigdharūkṣaḥ, snigdharūkṣadravyādayo vātaśleṣmādiṣu yathāsaṅkhyaṃ mantavyāḥ; etacca snigdharūkṣādikathanaṃ dravyāpekṣakalpanodāharaṇaṃ; vāte snigdhaḥ, kaphe rūkṣaḥ||7-8||
āmāśayagate vāte kaphe pakvāśayāśrite| rūkṣapūrvo hitaḥ svedaḥ snehapūrvastathaiva ca||9||
taṃ deśaviśeṣasambandhena vyabhicārayan deśāpekṣāṃ kalpanāmāha- āmāśayetyādi| āmāśayagate vāte rūkṣapūrvaḥ sthānāpekṣayā pūrvaṃ rūkṣaṃ kṛtvā paścādvātāpekṣaḥ snigdhaḥ kāryaḥ, evaṃ pakvāśayagate kaphe snehapūrvo vyākhyeyaḥ; āmāśayaśabdena kaphasthānaṃ jñeyaṃ, kaphasthānāpekṣayā hi prathamaṃ rūkṣaḥ kriyate, yaduktaṃ- “sthānaṃ jayeddhi pūrvaṃ tu sthānasthasyāviruddhataḥ” iti||9||
vṛṣaṇau hṛdayaṃ dṛṣṭī svedayenmṛdu naiva vā| madhyamaṃ vaṅkṣaṇau śeṣamaṅgāvayavamiṣṭataḥ||10||
mṛdu naiva veti svedaikasādhye vṛṣaṇādigate vyādhau mṛdusvedaḥ, svedavyatiriktopāyāntarasambhave tu na veti boddhavyam| iṣṭata ityāturecchāto vaidyecchātaśca| iṣṭata iti bhāvādicchāvacanaḥ||10||
suśuddhairnaktakaiḥ piṇḍyā godhūmānāmathāpi vā| padmotpalapalāśairvā svedyaḥ saṃvṛtya cakṣuṣī||11||
svede kriyamāṇe cakṣuṣaḥ svedaparihāropāyamāha- suśuddhairityādi| naktakaḥ karpaṭāvayavaḥ 1||11||
muktāvalībhiḥ śītābhiḥ śītalairbhājanairapi| jalārdrairjalajairhastaiḥ svidyato hṛdayaṃ spṛśet||12||
svede kriyamāṇe hṛdayarakṣaṇārthamāha- muktāvalībhirityādi| jalajāni paṅkajādīni| evamasvedyatvasāmānyatvādvṛṣaṇarakṣā'pyunnetavyā, prādhānyāddhṛdayacakṣuḥpālanamuktam||12||
śītaśūlavyuparame stambhagauravanigrahe| sañjāte mārdave svede svedanādviratirmatā||13||
śītaśūletyādi| sveda iti svedabhave gharme| svedanādviratirmatetyupadiśan śītādivyuparame sati svedo nivartanīyaḥ, śītādyanuparame ca svedaḥ kartavya iti dvayamupadiśati; tataśca ita eva svedanivṛttiviṣayaśītādivyuparamotpādaḥ svedasya samyagyogalakṣaṇaṃ tathā śītādivyuparamānutpādaśca svedānivṛttiviṣayo'yogalakṣaṇamuktaṃ bhavatīti nāyogalakṣaṇānabhidhānamudbhāvanīyam||13||
pittaprakopo mūrcchā ca śarīrasadanaṃ tṛṣā| dāhaḥ svarāṅgadaurbalyamatisvinnasya lakṣaṇam||14|| uktastasyāśitīye yo graiṣmikaḥ sarvaśo vidhiḥ| so'tisvinnasya kartavyo madhuraḥ snigdhaśītalaḥ||15||
atisvinnacikitsitamāha- ukta ityādi| graiṣmiko vidhirityanena labdhe punarmadhuraḥ snigdhaśītala ityādivacanaṃ “madyamalpaṃ na vā peyaṃ” (sū.a.6) ityatropadiṣṭamadyapānasya pratiṣedhārthaṃ, madhuraśītādiyogaviśeṣavidhānārthaṃ ca||14-15||
kaṣāyamadyanityānāṃ garbhiṇyā raktapittinām| pittināṃ sātisārāṇāṃ rūkṣāṇāṃ madhumehinām||16|| vidagdhabhraṣṭabradhnānāṃ viṣamadyavikāriṇām| śrāntānāṃ naṣṭasañjñānāṃ sthūlānāṃ pittamehinām||17|| tṛṣyatāṃ kṣudhitānāṃ 2 ca kruddhānāṃ śocatāmapi| kāmalyudariṇāṃ caiva kṣatānāmāḍhyarogiṇām||18|| durbalātiviśuṣkāṇāmupakṣīṇaujasāṃ tathā| bhiṣak taimirikāṇāṃ ca na svedamavatārayet||19||
asvedyānāha- kaṣāyetyādi| kaṣāyadravyakṛtaṃ madyaṃ kaṣāyamadyaṃ; kiṃvā kaṣāyaśabdo'madhuravacanaḥ, na tena yaducyate- kaṣāyanityasya vātapradhānatā syāt kaṣāyasya vātakāritvāt, vāte ca svedo vihita eva, tat kathaṃ kaṣāyanityaṃ prati svedaniṣedha iti, tannirastaṃ bhavati| kiṃvā, kaṣāyanityā rūkṣātistabdhagātrā bhavanti, kaṣāyasya virūkṣakastambhakatvena; tataśca teṣāṃ svedaḥ parvabhedamāvahatītyataḥ kaṣāyanityaniṣedhaḥ| raktapittināmavidhānādeva svede niṣiddhe, punaḥ svedaniṣedho raktapittināṃ yadyanyo'pi svedasādhyo vātaśleṣmajo vikāro bhavati tatrāpi svedaniṣedhārthaṃ, tathā raktapittināṃ vamanavirecanāṅgatayā prāptasvedapratiprasavaniṣedhārthaṃ ca; evaṃ pittamehikāmalyādiṣvapi vyākhyeyam| pittināmiti pittaprakṛtīnām| madhumehaśabdena sarva evaṃ mehā gṛhyante, madhumehaśabdo hi sarveṣveva meheṣu vartata iti kiyantaḥśirasīye darśanīyaṃ, meheṣu ca sarveṣveva śarīraśaithilyapravṛtteṣu viśeṣataḥ śarīraśaithilyahetutvena svedo na yujyate; pittamehināmiti tu punarabhidhānaṃ pittasambandhena viśeṣapratiṣedhatādarśanārtham| bradhnaḥ gudaḥ| madyavikāriṇāmiti madyanityasya vātakaphajamadātyaye svedaniṣedhārtham| āḍhyarogīha vātaraktī| eṣu cāsvedaviṣayeṣu yadi svedaikasādhyaḥ sannyāsādirbhavati tadā mahāpratyavāyabhayādalpapratyavāyamupekṣyāpi svedo vidheya iti nyāyasiddhameva; yadāhurnyāyavidaḥ- “bhūyovirodhe svalpamanyāyyam” iti||16-19||
pratiśyāye ca kāse ca hikkāśvāseṣvalāghave| karṇamanyāśiraḥśūle svarabhede galagrahe||20|| arditaikāṅgasarvāṅgapakṣāghāte vināmake| koṣṭhānāhavibandheṣu mūtrāghāte 3 vijṛmbhake||21|| pārśvapṛṣṭhakaṭīkukṣisaṅgrahe gṛdhrasīṣu ca| mūtrakṛcchre mahattve ca muṣkayoraṅgamardake||22|| pādajānūrujaṅghārtisaṅgrahe śvayathāvapi| khallīṣvāmeṣu śīte ca vepathau vātakaṇṭake||23|| saṅkocāyāmaśūleṣu stambhagauravasuptiṣu 4| sarvāṅgeṣu vikāreṣu svedanaṃ hitamucyate||24||
pratiśyāye cetyādinā svedyān darśayati| vināmakaḥ śarīravinamanakārī vātaḥ| vijṛmbhako bahirāyāmaḥ, jṛmbhābahutvaṃ vā| pādajānūrujaṅghābhirartiḥ saṅgrahaśca pṛthak sambadhyate| khallī hastapadāvamoṭanam| vātakaṇṭako gulphāśrito vātaḥ| alāghava iti pūrvamukte'pi punargauravavacanamaṅgānāṃ gurutaratvapratipādanārtham, alāghavavacanaṃ tu lāghavapratiṣedhamātraprayojanaṃ nātigurutvaṃ brūte, yataḥ sarvatra nañ viruddhe na vartate, yathā “arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam” (sū.a.21) ityatra na hyarūkṣaśabdena snigdhatvamabhipretaṃ, kiṃ tarhi rūkṣatāpratiṣedhamātrameva||20-24||
tilamāṣakulatthāmlaghṛtatailāmiṣaudanaiḥ| pāyasaiḥ kṛśarairmāṃsaiḥ piṇḍasvedaṃ prayojayet||25|| gokharoṣṭravarāhāśvaśakṛdbhiḥ satuṣairyavaiḥ| sikatāpāṃśupāṣāṇakarīṣāyasapūṭakaiḥ||26|| ślaiṣmikān svedayet pūrvairvātikān samupācaret| dravyāṇyetāni śasyante yathāsvaṃ prastareṣvapi||27||
vakṣyamāṇānāṃ saṅkarādisvedānāṃ dravyāṇyāha- tilamāṣetyādi| piṇḍarūpaḥ svedaḥ piṇḍasvedaḥ| karīṣaḥ śuṣkagomayaḥ; āyasaḥ ayovikāraḥ, sa ceha puṭakaraṇayogyo boddhavyaḥ| pūrvairiti tilamāṣādibhiḥ| yathāsvamityanena tilamāṣādayo vāte, gokharādigranthoktāśca śleṣmaṇi, prastarasvede kartavyā iti darśayati||25-27||
bhūgṛheṣu ca jentākeṣūṣṇagarbhagṛheṣu ca| vidhūmāṅgāratapteṣu svabhyaktaḥ svidyate sukham||28||
bhūgṛheṣviti bhūsvedārtheṣu gṛheṣu| uṣṇagarbhagṛheṣviti kuṭīsvedaṃ darśayati| svabhyakta iti samyagabhyaktaḥ||28||
grāmyānūpaudakaṃ māṃsaṃ payo bastaśirastathā| varāhamadhyapittāsṛk 5 snehavattilataṇḍulāḥ||29|| ityetāni samutkvāthya nāḍīsvedaṃ prayojayet| deśakālavibhāgajño 6 yuktyapekṣo bhiṣaktamaḥ||30|| vāruṇāmṛtakairaṇḍaśigrumūlakasarṣapaiḥ| vāsāvaṃśakarañjārkapatrairaśmantakasya ca||31|| śobhāñjanakasaireyamālatīsurasārjakaiḥ 7| patrairutkvāthya salilaṃ nāḍīsvedaṃ prayojayet||32|| bhūtīkapañcamūlābhyāṃ surayā dadhimastunā| mūtrairamlaiśca sasnehairnāḍīsvedaṃ prayojayet||33||
bastaśiraḥ chāgamastakam| snehavantaścairaṇḍabījādayaḥ tilāśca taṇḍulāśca snehavattilataṇḍulāḥ| grāmyetyādinā vātāpaho nāḍīsveda uktaḥ, vāruṇetyādinā kaphāpahaḥ, bhūtīketyādinā vātaśleṣmāpahaḥ| vāruṇo varuṇaḥ amṛtakā guḍūcī, sarṣapairityatra patrairiti sambadhyate| vaṃśo veṇuḥ| punaḥ śobhāñjanagrahaṇāddvitīyo viṭapaśobhāñjano gṛhyate, saireyaḥ jhiṇṭī||29-33||
eta eva ca niryūhāḥ prayojyā jalakoṣṭhake| svedanārthaṃ ghṛtakṣīratailakoṣṭhāṃśca kārayet||34||
eta eveti nāḍīsvedoktāstrayo'pi| jalakoṣṭhaḥ avagāhārthaṃ kṛtaṃ mahajjalapātram; evaṃ ghṛtakṣīratailakoṣṭhāśca vyākhyātāḥ||34||
godhūmaśakalaiścūrṇairyavānāmamlasaṃyutaiḥ| sasnehakiṇvalavaṇairupanāhaḥ praśasyate||35|| gandhaiḥ surāyāḥ kiṇvena jīvantyā śatapuṣpayā| umayā kuṣṭhatailābhyāṃ yuktayā copanāhayet||36|| carmabhiścopanaddhavyaḥ salomabhirapūtibhiḥ| uṣṇavīryairalābhe tu kauśeyāvikaśāṭakaiḥ||37||
godhūmaśakalaiḥ godhūmacūrṇaiḥ| kiṇvaḥ surābījam| upanāhaḥ bahalaṃ lepaṃ dattvā carmādibhirāvṛtya vyādhiyuktasyāṅgasya bandhanam; carmabhiścopanaddhavya ityatra upanāho'nagnisvedo 8 grāhyaḥ| gandhaiḥ sugandhidravyairupanāho bandhanīyaḥ| uṣṇavīryairiti uṣṇavīryamṛgādiprāṇiprabhavaiḥ 9| āvikaśāṭakaḥ kambalaḥ||35-37||
rātrau baddhaṃ divā muñcenmuñcedrātrau divā kṛtam| vidāhaparihārārthaṃ, syāt prakarṣastu śītale||38||
upanāhasvede bandhamokṣāvadhiṃ darśayati- rātrau baddhamityādi| divākṛtamityatra ‘bandhaṃ’ iti śeṣaḥ| vidāhaḥ raktādividāhaḥ| śītale ityatra “kāle” iti śeṣaḥ| prakarṣa uktādbandhanakālādadhikakālatvaṃ bandhanasya||38||
saṅkaraḥ prastaro nāḍī pariṣeko'vagāhanam| jentāko'śmaghanaḥ karṣūḥ kuṭī bhūḥ kumbhikaiva ca||39|| kūpo holāka ityete svedayanti trayodaśa| tān yathāvat pravakṣyāmi sarvānevānupūrvaśaḥ||40||
samprati sāgnisvedānāṃ saṅkarādīnāṃ lakṣaṇamabhidhātuṃ saṅkarādīn svedān nāmatastāvaduddiśati- saṅkara ityādi| saṅkarādiśabdāścāyurvedaparamparāsiddhāḥ; tatra kvacinnāḍīsvedādau nāḍyā praṇīyata ityanvayo'pyanusaraṇīyaḥ, jentākādayaścānvayanirapekṣā eva||39-40||
tatra vastrāntaritairavastrāntaritairvā piṇḍairyathoktairupasvedanaṃ saṅkarasveda iti vidyāt||41||
piṇḍairyathoktairiti tilamāṣādipiṇḍaistathā gokharādigranthoktapuṭakarūpaiśca piṇḍaiḥ; svedanamevopasvedanam||41||
śūkaśamīdhānyapulākānāṃ veśavārapāyasakṛśarotkārikādīnāṃ vā prastare kauśeyāvikottarapracchadepañcāṅgulorubūkārkapatrapracchade vā svabhyaktasarvagātrasya śayānasyopasvedanaṃ 10 prastarasveda iti vidyāt||42||
pulākaḥ tucchadhānyam| utkārikā māṣādikṛtotkārākṛtivyañjanaviśeṣaḥ 11| prastīryata iti prastaraḥ śayanapramāṇena svedavastūnāṃ vistaraṇaṃ, tasmin prastare| kauśeyāvikottarapracchade kauśeyāvikapihita ityarthaḥ| pañcāṅgula eraṇḍabhedaḥ||42||
svedanadravyāṇāṃ punarmūlaphalapatraśuṅgādīnāṃ mṛgaśakunapiśitaśiraspadādīnāmuṣṇasvabhāvānāṃ vā yathārhamamlalavaṇasnehopasaṃhitānāṃ mūtrakṣīrādīnāṃ vā kumbhyāṃ bāṣpamanudvamantyāmutkvathitānāṃ nāḍyā śareṣīkāvaṃśadalakarañjārkapatrānyatamakṛtayā gajāgrahastasaṃsthānayā vyāmadīrghayā vyāmārdhadīrghayā vā vyāmacaturbhāgāṣṭabhāgamūlāgrapariṇāhasrotasā sarvato vātaharapatrasaṃvṛtacchidrayā dvistrirvā vināmitayā vātaharasiddhasnehābhyaktagātro bāṣpamupaharet; bāṣpo hyanṛjugāmī 12 vihatacaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti nāḍīsvedaḥ||43||
svedanetyādinā nāḍīsvedamāha| svedanadravyāṇi svedopagagaṇoktāni iha ca nāḍīsvedakvāthārthamuktāni| śiraḥpadaṃ mastakam| bāṣpamanudvamantyāmityanena kvathanakāle bāṣpo yathā na niryāti tathā kartavyamiti darśayati| utkvathitānāṃ bāṣpaṃ snehāktagātraḥ 13 san nāḍyā upaharediti sambandhaḥ| nāḍīkaraṇavidhimāha- śareṣīketyādi| vaṃśadalo vaṃśavidalaḥ 14| gajāgrahastasaṃsthānatvaṃ nāḍyā agra eva boddhavyam| vyāmaḥ tiryagvistṛtabāhudvayapramāṇaṃ; vyāmadīrghatvaṃ nāḍyā bahalasvede kartavyam| vyāmacaturthabhāgena vyāmāṣṭabhāgena ca mūle agre ca yathāsaṅkhyaṃ mānaṃ nāḍyā veditavyaṃ; pariṇāhena veṣṭanena sroto randhraṃ yasyāḥ sā tathā| yathoktanāḍīkaraṇe guṇamāha- bāṣpo hītyādi| vihatacaṇḍavegatvaṃ nāḍīkāyā dīrghatvena vakratvena ca boddhavyam||43||
vātikottaravātikānāṃ punarmūlādīnāmutkvāthaiḥ sukhoṣṇaiḥ kumbhīrvarṣaṇikāḥ 15 pranāḍīrvā pūrayitvā yathārhasiddhasnehābhyaktagātraṃ vastrāvacchannaṃ pariṣecayediti pariṣekaḥ||44||
pariṣekavidhimāha- vātiketyādi| vātikāni vātaharāṇi, uttaravātikāni uttaravāte 16 pradhānavāte vātaśleṣmaṇi hitānīha grāhyāṇi| varṣaṇikā alpaghaṭī, ‘sahasradhārā’ ityanye; praṇāḍī veṇunalanāḍyādyāḥ||44||
vātaharotkvāthakṣīratailaghṛtapiśitarasoṣṇasalilakoṣṭhakāvagāhastu yathokta evāvagāhaḥ||45||
yathokta eveti lokaprasiddha eva| avagāhaḥ avagāhasvedaḥ||45||
atha jentākaṃ cikīrṣurbhūmiṃ parīkṣeta- tatra pūrvasyāṃ diśyuttarasyāṃ vā guṇavati praśaste bhūmibhāge kṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇamṛttike vā parīvāpapuṣkariṇyādīnāṃ jalāśayānāmanyatamasya kūle dakṣiṇe paścime vā sūpatīrthe samasuvibhaktabhūmibhāge saptāṣṭau vā'ratnīrupakramyodakāt prāṅmukhamudaṅmukhaṃ vā'bhimukhatīrthaṃ kūṭāgāraṃ kārayet, utsedhavistārataḥ paramaratnīḥ ṣoḍaśa, samantāt suvṛttaṃ mṛtkarmasampannamanekavātāyanam; asya kūṭāgārasyāntaḥ samantato bhittimaratnivistārotsedhāṃ piṇḍikāṃ kārayedākapāṭāt, madhye cāsya kūṭāgārasya catuṣkiṣkumātraṃ puruṣapramāṇaṃ mṛnmayaṃ kandusaṃsthānaṃ bahusūkṣmacchidramaṅgārakoṣṭhakastambhaṃ sapidhānaṃ kārayet; taṃ ca khādirāṇāmāśvakarṇādīnāṃ vā kāṣṭhānāṃ pūrayitvā pradīpayet; sa yadā jānīyāt sādhu dagdhāni kāṣṭhāni gatadhūmānyavataptaṃ ca kevalamagninā tadagnigṛhaṃ svedayogyena coṣmaṇā yuktamiti, tatrainaṃ puruṣaṃ vātaharābhyaktagātraṃ vastrāvacchannaṃ praveśayet, praveśayaṃścainamanuśiṣyāt- saumya! praviśa kalyāṇāyārogyāya ceti, praviśya caināṃ piṇḍikāmadhiruhya pārśvāparapārśvābhyāṃ yathāsukhaṃ śayīthāḥ, na ca tvayā svedamūrcchāparītenāpi satā piṇḍikaiṣā vimoktavyā''prāṇocchvāsāt, bhraśyamāno hyataḥ piṇḍivakāvakāśāddvāramanadhigacchan svedamūrcchāparītatayā sadyaḥ prāṇāñjahyāḥ, tasmāt piṇḍikāmenāṃ na kathañcana muñcethāḥ; tvaṃ yadā jānīyāḥ- vigatābhiṣyandamātmānaṃ samyakprasrutasvedapicchaṃ sarvasrotovimuktaṃ laghūbhūtamapagatavibandhastambhasuptivedanāgauravamiti, tatastāṃ piṇḍikāmanusaran dvāraṃ prapadyethāḥ, niṣkramya ca na sahasā cakṣuṣoḥ paripālanārthaṃ śītodakamupaspṛśethāḥ, apagatasantāpaklamastu muhūrtāt sukhoṣṇena vāriṇā yathānyāyaṃ pariṣikto'śnīyāḥ; iti jentākasvedaḥ||46||
jentākavidhimāha- athetyādi| athaśabdo maṅgale ānantarye vā| pūrvasyāmuttarasyāṃ veti grāmādbāddhavyam| guṇavatīti sasyaprarohādiyuktatvena; praśastabhūmibhāgatvaṃ tuṣāṅgārādirahitatvena| parīvāpaḥ dīrghikā| suṣṭhu upa samīpe tīrthaṃ yasya tasmin sūpatīrthe| aratniḥ hastaḥ| prāṅmukhamiti paścime, udaṅmukhamiti dakṣiṇe; evaṃ hyabhimukhaṃ tīrthaṃ bhavati| kūṭāgāramiti vartulāgāram| ākapāṭādityanena dvāraparyantaṃ lakṣayati| kiṣkuḥ hastaḥ| puruṣapramāṇamiti ūrdhvataḥ| kanduḥ kandvākārāgnisthānam| aṅgārārthaṃ koṣṭho'vakāśo vidyate yasmin so'ṅgārakoṣṭhakaḥ, sa eva stambha ityaṅgārakoṣṭhakastambhaḥ| khādirāṇāmiti pūraṇe ṣaṣṭhī| sa ityatra ‘tvaṃ’ ityadhyāhāryaṃ, jānīyā ityarthaḥ; kiṃvā, ‘jānīyāt’ iti pāṭhaḥ, uttaratrāpi ‘praveśayet’ iti pāṭhaḥ; evaṃ ca sugamam| picchā svedasyaiva picchilo bhāgaḥ| sarveṣu srotaḥsu vimuktaṃ sarvasrotovimuktam apagatavibandhastu apagatamalavibandho boddhavyaḥ| cakṣuṣoḥ paripālanārthamiti atropataptasya 17 sahasā śītajalapraveśe śītajalaparāhata ūṣmā nayanopaghātaṃ karotītyabhiprāyaḥ| atra ca jentāke bhūmiviśeṣaparigrahajalasānnidhyādayo maṅgalārthāḥ; jalasānnidhyaṃ tu svidyamānasya darśanena dṛṣṭeḥ paripālanārthaṃ ca, tathā svedātiyogapratikriyārthaṃ kūṭāgārasya jalasānnidhye sukhena karaṇārthaṃ ca||46||
śayānasya pramāṇena ghanāmaśmamayīṃ śilām| tāpayitvā mārutaghnairdārubhiḥ sampradīpitaiḥ||47|| vyapojjhya sarvānaṅgārān prokṣya caivoṣṇavāriṇā| tāṃ śilāmatha kurvīta kauṣeyāvikasaṃstarām||48|| tasyāṃ svabhyaktasarvāṅgaḥ svapan svidyati nā sukham| kauravājinakauṣeyaprāvārādyaiḥ 18 susaṃvṛtaḥ 19||49|| ityakto'śmaghanasvedaḥ,...|50|
kauravaṃ kārpāsam||47-49||-
...karṣūsvedaḥ pravakṣyate| khānayecchayanasyādhaḥ karṣūṃ sthānavibhāgavit||50|| dīptairadhūmairaṅgāraistāṃ karṣūṃ pūrayettataḥ| tasyāmupari śayyāyāṃ svapan svidyati nā sukham||51||
karṣūḥ abhyantaravistīrṇaḥ svalpamukho gartaḥ||50-51||
anatyutsedhavistārāṃ vṛttākārāmalocanām| ghanabhittiṃ kuṭīṃ kṛtvā kuṣṭhādyaiḥ sampralepayet||52|| kuṭīmadhye bhiṣak śayyāṃ svāstīrṇāmupakalpayet| prāvārājinakauśeyakuthakambalagolakaiḥ||53|| hasantikābhiraṅgārapūrṇābhistāṃ ca sarvaśaḥ| parivāryāntarārohedabhyaktaḥ svidyate sukham||54|| ya evāśmaghanasvedavidhirbhūmau sa eva tu| praśastāyāṃ nivātāyāṃ samāyāmupadiśyate||55||
anatyutsedhavistārāmiti svalpapramāṇocchrāyavistārām| alocanāṃ nirjālakām| kuṣṭhādyairiti atrādiśabdaḥ prakāravacanaḥ, tenoṣṇasugandhidravyairiti bhavati| hasantikā aṅgāradhāni(ri)kā, parivāryeti hasantikābhirityanena sambadhyate| tāmiti upakalpitaśayyāṃ kuṭīm, ārohediti sambandhaḥ||52-55||
kumbhīṃ vātaharakvāthapūrṇāṃ bhūmau nikhānayet| ardhabhāgaṃ tribhāgaṃ vā śayanaṃ tatra copari||56|| sthāpayedāsanaṃ vā'pi nātisāndraparicchadam| atha kumbhyāṃ susantaptān prakṣipedayaso guḍān||57|| pāṣāṇān voṣmaṇā tena tatsthaḥ svidyati nā sukham| susaṃvṛtāṅgaḥ svabhyaktaḥ snehairanilanāśanaiḥ||58||
śayanaṃ tatra coparīti atra kumbhīkopari śayanaṃ khaṭṭādi tathā kartavyaṃ yathā kumbhīkā na bhajyate| tatstha iti yathoktaśayanāsanasthaḥ||56-58||
kūpaṃ śayanavistāraṃ dviguṇaṃ cāpi vedhataḥ| deśe nivāte śaste ca kuryādantaḥsumārjitam||59|| hastyaśvagokharoṣṭrāṇāṃ karīṣairdagdhapūrite| svavacchannaḥ susaṃstīrṇe'bhyaktaḥ svidyati nā sukham||60||
kūpamiti kūpamiva kūpaṃ gabhīratvena| dviguṇamiti vistārādboddhavyam| vedhata ityadhaḥkhananapramāṇena| susaṃstīrṇa iti suṣṭhu saṃstīrṇe ācchādite, śayyayā khaṭvoparisthitayā ācchādite kūpe iti boddhavyam||59-60||
dhītīkāṃ 20 tu karīṣāṇāṃ yathoktānāṃ pradīpayet| śayanāntaḥpramāṇena śayyāmupari tatra ca||61|| sudagdhāyāṃ vidhūmāyāṃ yathoktāmupakalpayet| svavacchannaḥ svapaṃstatrābhyaktaḥ svidyati nā sukham||62|| holākasveda ityeṣa sukhaḥ prokto maharṣiṇā| iti trayodaśavidhaḥ svedo'gniguṇasaṃśrayaḥ||63||
dhītīkāmityādinā holākasvedaḥ| dhītīkā śuṣkagomayādikṛto'gnyāśrayaviśeṣaḥ| yathoktānāmiti pūrvoktahastyaśvādibhavānām| śayanāntaḥpramāṇena dhītīkāṃ ‘kṛtvā’ ityadhyāhārya yojyam| yathoktāmiti nātisāndraparicchadām| upasaṃharati- itītyādi| sākṣādagnerguṇamuṣṇatvamāśritya svedayatītyagniguṇasaṃśrayaḥ||61-63||
vyāyāma uṣṇasadanaṃ guruprāvaraṇaṃ kṣudhā| bahupānaṃ bhayakrodhāvupanāhāhavātapāḥ||64|| svedayanti daśaitāni naramagniguṇādṛte|65|
sampratyanagnisvedānāha- vyāyāma ityādi| uṣṇasadanamiti agnisantāpavyatirekeṇa nirjālakatayā ghanabhittitayā ca yadgṛhaṃ svedayati tadboddhavyam| bahupānamiti bahumadyapānam| upanāho dvividhaḥ- sāgniranagniśca; tatra yaḥ sāgnirupanāhaḥ sa saṅkara eva boddhavyaḥ, yaduktaṃ- “kolaṃ kulatthāḥ suradārurāsnāḥ” (sū.a.3) ityādinā''ragvadhīye; yastvanagnirbahalatvena śarīroṣmarodhaṃ kṛtvā svedayati sa iha boddhavyaḥ| ātapaśca yadyapyuṣṇaḥ, tathā'pyagnikṛtaṃ tasyoṣṇatvaṃ na bhavatītyanagnisveda uktaḥ| agniguṇādṛte iti sākṣādagnisambandhena kṛtāduṣṇatvādvinā||64||-
ityukto dvividhaḥ svedaḥ saṃyukto'gniguṇairna ca||65|| ekāṅgasarvāṅgagataḥ snigdho rūkṣastathaiva ca| ityetattrividhaṃ dvandvaṃ svedamuddiśya kīrtitam||66||
sarvasvedamupasaṃharati- ityukta ityādi| ekāṅgagatāḥ saṅkaranāḍyādayaḥ, sarvāṅgagatāḥ prastarajentākādayaḥ| snigdho vātavihitaḥ svedaḥ| rūkṣaḥ kaphavihitaḥ| snigdharūkṣastu vātaśleṣmavihito'nayorna bhidyata iti pṛthaṅgoktaḥ| dvandvaṃ parasparaṃ viruddhaṃ yugmam||65-66||
snigdhaḥ svedairupakramyaḥ svinnaḥ pathyāśano bhavet| tadahaḥ svinnagātrastu vyāyāmaṃ varjayennaraḥ||67||
svinnena yathā kartavyaṃ tadāha- snigdha ityādi| pathyāśano bhavedityatra yadyapi śṛṅgagrāhikayā pathyaṃ noktaṃ, tathā'pi svedapravṛttiviṣayadoṣasya yat pathyaṃ tadeva boddhavyam||67||
tatra ślokāḥ- svedo yathā kāryakaro hito yebhyaśca yadvidhaḥ| yatra deśe yathā yogyo deśo rakṣyaśca yo yathā||68|| svinnātisvinnarūpāṇi tathā'tisvinnabheṣajam| asvedyāḥ svedayogyāśca svedadravyāṇi kalpanā||69|| trayodaśavidhaḥ svedo vinā daśavidho'gninā| saṅgraheṇa ca ṣaṭ svedāḥ svedādhyāye nidarśitāḥ||70|| svedādhikāre yadvācyamuktametanmaharṣiṇā 21| śiṣyaistu pratipattavyamupadeṣṭā punarvasuḥ||71||
saṅgrahe svedo yathā kāryakara iti snehapūrvaṃ prayuktenetyādi| yebhyaśca yadvidha iti vāte snigdha ityādi saṅgṛhṇāti| yatra deśe yathā yogya iti āmāśayagate vāte rūkṣapūrva ityādi| śeṣaṃ sugamam||68-71||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne svedādhyāyo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ||14||
iti śrīcakrapāṇidattakṛtāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ sūtrasthāne nirdeśacatuṣke svedādhyāyaścaturdaśaḥ||14||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘karpaṭāvayavaḥ paṭāvayavaḥ’ iti pāṭhaḥ ↩
- 2 ‘kṣutparītānāṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘śukrāghāte’ iti pā. ↩
- 4 ‘stambhasya gauravaṃ bahutvamatistabdhatetyarthaḥ| na tu gauravamityarthaḥ, alāghave iti pūrvamuktatvāt’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 5 ‘varāhamedaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘deśakālavikārajñaḥ iti, deśakālavicārajñaḥ’ iti ca pā. ↩
- 7 ‘... śairīṣa...’ iti pā. ↩
- 8 ‘ayaṃ cānagnirasvedo'tibahalatvena śarīroṣmarodhaṃ kṛtvā svedayati’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 9 ‘ānūpaprāṇibhavāni carmāṇi prāyeṇoṣṇavīryāṇi bhavanti’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 10 ‘śayānasyopari svedanaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘māṃsādikṛta ... ’ iti pā. ↩
- 12 ‘hyanūrdhvagāmī’ iti pā. ↩
- 13 ‘snehāktagātrasya’ iti pā. ↩
- 14 ‘vaṃśapatraṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘vārṣulikāḥ iti, varṣulikā’ iti ca pā. ↩
- 16 ‘uttaraḥ pradhāno vāto yatra īdṛśo yo vātakaphasaṃsargastatra hitāni’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 17 ‘atroṣṇataptasya’ iti pā. ↩
- 18 ‘rauravājina...’ iti pā. ↩
- 19 ‘sukhaṃ vṛtaḥ’ iti pā. ↩
- 20 ‘dhautikāṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘yadvācyamuktamiti svedādhyāye yadvācyaṃ yo'rtha uktaḥ, tacchiṣyaiḥ| pratipattavyaṃ, yataḥ punarvasurupadeṣṭā’ iti śivadāsasenaḥ ↩