athāta upakalpanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
snehasvedopapannasya saṃśodhanamanantaramityanenaivoktāt sambandhāt svedādhyāyānantaraṃ śodhanavidherabhidhāyakamupakalpanīyamāha| upakalpanīyamiti śodhanopakalpanāmadhikṛtya kṛto'dhyāya upakalpanīyaḥ||1-2||
iha khalu rājānaṃ rājamātramanyaṃ vā vipuladravyaṃ vamanaṃ virecanaṃ vā pāyayitukāmena bhiṣajā prāgevauṣadhapānāt sambhārā upakalpanīyā bhavanti samyakcaiva hi gacchatyauṣadhe pratibhogārthāḥ, vyāpanne cauṣadhe vyāpadaḥ parisaṅkhyāya pratīkārārthāḥ; na hi sannikṛṣṭe kāle prādurbhūtāyāmāpadi satyapi krayākraye sukaramāśu sambharaṇamauṣadhānāṃ yathāvaditi||3|| evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- nanu bhagavan! ādāveva jñānavatā tathā pratividhātavyaṃ yathā prativihite sidhyedevauṣadhamekāntena, samyakprayoganimittā hi sarvakarmaṇāṃ siddhiriṣṭā, vyāpaccāsamyakprayoganimittā; atha samyagasamyak ca samārabdhaṃ karma siddhyati vyāpadyate vā'niyamena, tulyaṃ bhavati jñānamajñāneneti||4||
rājña iva mātrā paricchado yasya sa rājamātraḥ| vipuladravyastu vaṇigādiḥ| parisaṅkhyāyeti jñātvā| krayaḥ paṇyam, ākrayo mūlyam| aniyameneti 1 samyagārabdhaṃ sidhyati vyāpadyate ca||3-4||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- śakyaṃ tathā pratividhātumasmābhirasmadvidhairvā'pyagniveśa! yathā prativihite sidhyedevauṣadhamekāntena, tacca prayogasauṣṭhavamupadeṣṭuṃ yathāvat; nahi kaścidasti ya etadevamupadiṣṭamupadhārayitumutsaheta, upadhārya vā tathā pratipattuṃ prayoktuṃ vā; sūkṣmāṇi hi doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi, yānyanucintyamānāni vimalavipulabuddherapi buddhimākulīkuryuḥ kiṃ punaralpabuddheḥ; tasmādubhayametadyathāvadupadekṣyāmaḥ- samyakprayogaṃ cauṣadhānāṃ, vyāpannānāṃ ca vyāpatsādhanāni siddhiṣūttarakālam||5||
prayogasauṣṭhavaṃ prayogasuṣṭhutvaṃ, yathāvadupadeṣṭuṃ śakyamasmābhirasmadvidhairveti yojanā| etaditi prayogasauṣṭhavam| evamiti yathāvad| upadhārayitumiti granthena dhārayitum| pratipattumiti arthato grahītum| sūkṣmāṇītyādi sūkṣmāṇīva sūkṣmāṇi durbodhatvena; tatra doṣasyāvasthāntarāṇi- kṣayastathā vṛddhistathā samatvaṃ, evamūrdhvadehagamanaṃ tathā'dhodehagamanaṃ tiryaggamanaṃ vā, tathā śākhāśrayitvaṃ koṣṭhāśrayitvaṃ madhyamārgāśrayitvaṃ, tathā svadeśagamanaṃ paradeśagamanaṃ, tathā svatantratvaṃ paratantratvaṃ, tathāṃ'śāṃśavikalpaḥ, tathā dhātuviśeṣāśrayitvaṃ, tathā kālaprakṛtidūṣyānuguṇatvādikṛtsnatantrapratipāditāni jñeyāni; evaṃ bheṣajasyāvasthāntarāṇi- taruṇatvaṃ, vṛddhatvam, ārdratvaṃ, śuṣkatvaṃ, dravyāntarasaṃyuktatvaṃ, svarasādikalpanāyogitvaṃ, rasavīryavipākaiḥ prabhāvaiśca tasmin dehe doṣādau tattatkāryakartṛtvamevamādīni; deśastvānūpajāṅgalasādhāraṇapraśastādibhedabhinnaḥ; kālāvasthāntarāṇi tu ṛtubhedāḥ, pūrvāhṇādiśca tathā vyādhyavasthā jvarāṣṭāhādaya ityevamādīni; balaṃ tu sahajaṃ yuktikṛtaṃ tathā kālakṛtamutkṛṣṭāpakṛṣṭamadhyādibhedabhinnaṃ; śarīraṃ tu sthūlatvakṛśatvasāravattvaniḥsāravattvādi, tathā paripālanīyadṛṣṭimarmādyavayavaviśeṣādibhiśca bhinnam; āhārastu prakṛtikaraṇasaṃyogarāśibhedādibhirbhinnaḥ; sātmyaṃ tu deśataḥ kālato vyādhitaḥ prakṛtitaḥ svabhāvato'bhyāsataśca bhinnaṃ bhavati; sattvaṃ tu bhayaśauryaviṣādaharṣādiyogabhinnaṃ bhavati; prakṛtibhedāstvanekaprakārabhinnavātādyārabdhatvena boddhavyāḥ; vayobhedāstu bālyayauvanavārdhakyatadavāntarabhedāḥ 2; etāni doṣādyavasthāntarāṇi cikitsāprayoge yathāyathā'pekṣyante, tadudāharaṇaṃ śāstre'nusaraṇīyam, iha likhyamānaṃ tu vistaratvaṃ granthasyāvahatīti noktam| ubhayametaduttarakālaṃ siddhiṣūpadekṣyāma iti yojanā||5||
idānīṃ tāvat sambhārān vividhānapi samāsenopadekṣyāmaḥ; tadyathā- dṛḍhaṃ nivātaṃ pravātaikadeśaṃ sukhapravicāramanupatyakaṃ dhūmātapajalarajasāmanabhigamanīyamaniṣṭhānāṃ ca śabdasparśarasarūpagandhānāṃ sodapānodūkhalamusalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasaṃ vāstuvidyākuśalaḥ praśastaṃ gṛhameva tāvat pūrvamupakalpayet||6||
vividhānapīti apiśabdaḥ samāsenāpītyevaṃrūpo jñeyaḥ; tena gṛhādayo'pi vistareṇocyante, saṅgrahaṇīyādayaśca samāseneti dvayamapi susthaṃ syāt; yadi vā ‘dvividhānapi’ iti pāṭhaḥ, tena bhogārthāni tathā vyāpatsādhanāni gṛhyante| anupatyakaṃ yad vidūramanyasya mahato gṛhasya| udakaṃ pīyate yena tadudapānam||6||
tataḥ śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyopapannānupacārakuśalān sarvakarmasu paryavadātān sūpaudanapācakasnāpakasaṃvāhakotthāpakasaṃveśakauṣadhapeṣakāṃśca paricārakān sarvakarmasvapratikūlān, tathā gītavāditrollāpakaślokagāthākhyāyiketihāsapurāṇakuśalānabhiprāyajñānanumatāṃśca deśakālavidaḥ pāriṣadyāṃśca, tathā lāvakapiñjilaśaśahariṇaiṇakālapucchakamṛgamātṛkorabhrān, gāṃ dogdhrīṃ śīlavatīmanāturāṃ jīvadvatsāṃ suprativihitatṛṇaśaraṇapānīyāṃ, pātryācamanīyodakoṣṭhamaṇikaghaṭapiṭharaparyogakumbhīkumbhakuṇḍaśarāva- darvīkaṭodañcanaparipacanamanthānacarmacelasūtrakārpāsorṇādīni ca, śayanāsanādīni copanyastabhṛṅgārapratigrahāṇi suprayuktāstaraṇottarapracchadopadhānāni sopāśrayāṇi 3 saṃveśanopaveśanasnehasvedābhyaṅgapradehapariṣekānulepanavamanavirecanāsthāpanānuvāsana- śirovirecanamūtroccārakarmaṇāmupacārasukhāni, suprakṣālitopadhānāśca suślakṣṇakharamadhyamā dṛṣadaḥ, śastrāṇi copakaraṇārthāni, dhūmanetraṃ ca, bastinetraṃ cottarabastikaṃ ca, kuśahastakaṃ ca, tulāṃ ca, mānabhāṇḍaṃ ca, ghṛtatailavasāmajjakṣaudraphāṇitalavaṇendhanodakamadhusīdhusurāsauvīrakatuṣodaka- maireyamedakadadhidadhimaṇḍodasviddhānyāmlamūtrāṇi ca, tathā śāliṣaṣṭikamudgamāṣayavatilakulatthabadaramṛdvīkākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakāni, nānāvidhāni ca snehasvedopakaraṇāni dravyāṇi, tathaivordhvaharānulomikobhayabhāñji, saṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyopaśamanīyavātaharādisamākhyātāni cauṣadhāni; yaccānyadapi kiñcihyāpadaḥ parisaṅkhyāya pratīkārārthamupakaraṇaṃ vidyāt, yacca pratibhogārthaṃ, tattadupakalpayet||7||
prādakṣiṇyam ānukūlyam| ullāpakaṃ stotram, itihāsaḥ ajñāyamānakartṛkāptopadeśaḥ| mṛgamātṛkā pṛthūdaro hariṇaḥ| śaraṇaṃ gṛham| ācamanīyodakoṣṭham ācamānārthamudakakoṣṭhaṃ; kiṃvā ācamyate yena pātreṇa tadācamanaṃ; maṇiko golakaḥ 4, piṭharaḥ sthālī, paryogaḥ kaṭāhaḥ, kumbho dṛḍhāvayavo'lpamukho ghaṭaḥ, kaṭaḥ tṛṇādiracitamāsanam, udañcanaṃ pidhānaśarāvaḥ, paripacanaṃ tailapācanikā| ūrṇā gaḍḍararomāṇi| suprakṣālitetyādau upadhānaḥ śilāputra iti prasiddhaḥ, dṛṣadaḥ pāṣāṇapaṭṭakāḥ| śastrāṇi copakaraṇārthānīti kuddālakartarīprabhṛtīni| kuśahastakaṃ sammārjanī; anye tu ārdradravyaparipacanamabhidadhati| mānabhāṇḍaṃ 5 pratimānam||7||
tatastaṃ puruṣaṃ yathoktābhyāṃ snehasvedābhyāṃ yathārhamupapādayet, taṃ cedasminnantare mānasaḥ śārīro vā vyādhiḥ kaścittīvrataraḥ sahasā'bhyāgacchettameva tāvadasyopāvartayituṃ 6 yateta, tatastamupāvartya tāvantamevainaṃ kālaṃ tathāvidhenaiva karmaṇopācaret||8|| tatastaṃ puruṣaṃ snehasvedopapannamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ śiraḥsnātamanuliptagātraṃ sragviṇamanupahatavastrasaṃvītaṃ devatāgnidvijaguruvṛddhavaidyānarcitavantamiṣṭe nakṣatratithikaraṇamuhūrte kārayitvā brāhmaṇān svastivācanaṃ prayuktābhirāśīrbhirabhimantritāṃ madhumadhukasaindhavaphāṇitopahitāṃ madanaphalakaṣāyamātrāṃ pāyayet||9||
taṃ cetyādau asminnantara iti snehasvedakaraṇasamaye| tāvantameva kālamiti yāvatā kālenāgatavyādhipraśamaḥ kṛtastāvantam| iṣṭa iti śodhanakartṛpuruṣanakṣatrādyanuguṇe auṣadhaprayogārthaṃ vihita ityarthaḥ; yaduktaṃ jyotiṣa- “puṣyo hastastathā jyeṣṭhā rohiṇī śravaṇāśvinau| svāti saumyaṃ ca bhaiṣajye kuryādanyatra varjayet” ityādi| kārayitveti svastivācanaṃ kārayitvā||8-9||
madanaphalakaṣāyamātrāpramāṇaṃ tu khalu sarvasaṃśodhanamātrāpramāṇāni ca pratipuruṣamapekṣitavyāni bhavanti; yāvaddhi yasya saṃśodhanaṃ pītaṃ vaikārikadoṣaharaṇāyopapadyate na cātiyogāyogāya, tāvadasya mātrāpramāṇaṃ veditavyaṃ bhavati||10|| pītavantaṃ tu khalvenaṃ muhūrtamanukāṅkṣeta, tasya yadā jānīyāt svedaprādurbhāveṇa doṣaṃ pravilayanamāpadyamānaṃ, lomaharṣeṇa ca sthānebhyaḥ pracalitaṃ, kukṣisamādhmāpanena ca kukṣimanugataṃ, hṛllāsāsyasravaṇābhyāmapi cordhvamukhībhūtam, athāsmai jānusamamasambādhaṃ suprayuktāstaraṇottarapracchadopadhānaṃ sopāśrayamāsanamupaveṣṭuṃ 7 prayacchet, pratigrahāṃścopacārayet, lālāṭapratigrahe pārśvopagrahaṇe nābhiprapīḍane pṛṣṭhonmardane cānapatrapaṇīyāḥ suhṛdo'numatāḥ 8 prayateran||11||
pratipuruṣamapekṣitavyānītyanena pratipuruṣaṃ śodhanamātrābhedaṃ darśayati| yāvaddhītyādi mātrāśitīyoktaḥ ‘yāvaddhyasyāśanaṃ’ (sū.a.5) ityādigranthavyākhyānānusāreṇa vyākhyeyam| anukāṅkṣeteti parīkṣayan dhārayet| asambādhamiti asaṅkīrṇam| pratigṛhṇantīti pratigrahaḥ patadgrahāḥ| lalāṭapratigrahādaya anapatrapaṇīyā alajjāviṣayāḥ||10-11||
athainamanuśiṣyāt- vivṛtoṣṭhatālukaṇṭho nātimahatā vyāyāmena vegānudīrṇānudīrayan kiñcidavanamya grīvāmūrdhvaśarīramupavegamapravṛttān pravartayan suparilikhitanakhābhyāmaṅgulibhyāmutpalakumudasaugandhikanālairvā kaṇṭhamabhispṛśan sukhaṃ pravartayasveti, sa tathāvidhaṃ kuryāt; tato'sya vegān pratigrahagatānavekṣetāvahitaḥ, vegaviśeṣadarśanāddhi kuśalo yogāyogātiyogaviśeṣānupalabheta, vegaviśeṣadarśī punaḥ kṛtyaṃ yathārhamavabudhyeta lakṣaṇena; tasmādvegānavekṣetāvahitaḥ||12||
upavegaṃ vegasamīpam; etena sarvathā'pravṛtte vege pravartanaṃ niṣedhayati| vegaviśeṣadarśanāddhītyādigranthasya bhāvino yogāyogādīn vegaviṣayānupalabhya tarkayatītyarthaḥ; kiṃvā, siddhau vaigikī śuddhirabhidhātavyā “jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau” (si.a.1) ityādinā, tāmanena darśayati||12||
tatrāmūnyayogayogātiyogaviśeṣajñānāni bhavanti; tadyathā- apravṛttiḥ kutaścit kevalasya vā'pyauṣadhasya vibhraṃśo vibandho vegānāmayogalakṣaṇāni bhavanti; kāle pravṛttiranatimahatī vyathā yathākramaṃ doṣaharaṇaṃ svayaṃ cāvasthānamiti yogalakṣaṇāni bhavanti, yogena tu doṣapramāṇaviśeṣeṇa tīkṣṇamṛdumadhyavibhāgo jñeyaḥ; yogādhikyena tu phenilaraktacandrikopagamanamityatiyogalakṣaṇāni bhavanti| tatrātiyogāyoganimittānimānupadravān vidyāt- ādhmānaṃ parikartikā parisrāvo hṛdayopasaraṇamaṅgagraho jīvādānaṃ 9 vibhraṃśaḥ stambhaḥ klamaścetyupadravāḥ||13||
apravṛttiḥ kutaściditi sarvasyaivāpravṛttiḥ; tathā kevalasya kṛtsnasya śodhanīyadoṣasyāpravṛttiḥ; tathauṣadhasya vibhraṃśaḥ prātilomyena gamanaṃ; yathā- vamanasyādha ūrdhvaṃ ca virecanasya, etadeva siddhāvuktaṃ- “ayogaḥ prātilomyena nacā'lpaṃ vā pravartanam” (si. a.6) iti| kiṃvā, kutaściddhā'pravṛttiḥ stokadoṣapravṛttirityarthaḥ, tathā kevalasya cāpyauṣadhasya pravṛttiriti yojanā| yathākramamiti vamane prathamaṃ śleṣmā, tadanu pittaṃ, tadanu vāyuḥ; yaduktaṃ- “kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitaḥ sa iṣṭaḥ” (si. a.1) iti| samyagyogo'pi hartavyadoṣasyālpatvamadhyatvotkṛṣṭatvena trividho bhavatīti darśayannāha- yogena tvityādi| tuśabdo'vadhāraṇe, tena yogenaiva yaḥ pramāṇaviśeṣo'lpādistena, na tvayogātiyogābhyāmityarthaḥ; ayaṃ ca tīkṣṇādiyogavibhāgaḥ 10 peyākramotkarṣārthaḥ, tathāhi vakṣyati siddhau- “peyāṃ vilepīṃ” (si. a.1.) ityādi| tatrātiyogetyādau ādhmānādayaḥ śodhanasiddhau “bahudoṣasya rūkṣasya” (si. a.6) ityādinā granthena prapañcena vaktavyāḥ, atastatraiṣāṃ yogātiyogajanyo yaścāyogajanyaḥ sa sphuṭo jñeyaḥ||13||
yogena tu khalvenaṃ charditavantamabhisamīkṣya suprakṣālitapāṇipādāsyaṃ muhūrtamāśvāsya, snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānāmanyatamaṃ sāmarthyataḥ 11 pāyayitvā, punarevodakamupasparśayet||14|| upaspṛṣṭodakaṃ cainaṃ nivātamāgāramanupraveśya saṃveśya cānuśiṣyāt- uccairbhāṣyamatyāśanamatisthānamaticaṅkramaṇaṃ krodhaśokahimātapāvaśyāyātipravātān yānayānaṃ grāmyadharmamasvapanaṃ niśi divā svapnaṃ viruddhājīrṇāsātmyākālapramitātihīnaguruviṣamabhojanavegasandhāraṇodīraṇamiti bhāvānetānmanasā'pyasevamānaḥ sarvamaho gamayasveti 12| sa tathā kuryāt||15||
snaihikādidhūmapānavikalpaḥ puruṣaprakṛtyapekṣaḥ; ata eva sāmarthyata ityuktaṃ, yadyasya yujyata ityarthaḥ| atisthānamiti atyarthaṃ daṇḍāyamānatvenāvasthitiḥ| pramitabhojanam ekarasābhyāsaḥ| atihīnaṃ naṣṭaśaktikaṃ dhānyādi| guruśabdena svabhāvagurulaṭṭukacipiṭakāderyathoktamātrayā'pi bhojananiṣedhaḥ||14-15||
athainaṃ sāyāhne pare vā'hni sukhodakapariṣiktaṃ purāṇānāṃ lohitaśālitaṇḍulānāṃ svavaklinnāṃ maṇḍapūrvāṃ sukhoṣṇāṃ yavāgūṃ pāyayedagnibalamabhisamīkṣya, evaṃ dvitīye tṛtīye cānnakāle, caturthe tvannakāle tathāvidhānāmeva śālitaṇḍulānāmutsvinnāṃ vilepīmuṣṇodakadvitīyāmasnehalavaṇāmalpasnehalavaṇāṃ vā bhojayet, evaṃ pañcame ṣaṣṭhe cānnakāle, saptame tvannakāle tathāvidhānāmeva śālīnāṃ dviprasṛtaṃ susvinnamodanamuṣṇodakānupānaṃ tanunā tanusnehalavaṇopapannena mudgayūṣeṇa bhojayet, evamaṣṭame navame cānnakāle, daśame tvannakale lāvakapiñjalādīnāmanyatamasya māṃsarasenaudakalāvaṇikena 13 nātisāravatā bhojayeduṣṇodakānupānam; evamekādaśe dvādaśe cānnakāle; ata ūrdhvamannaguṇān krameṇopabhuñjānaḥ saptarātreṇa prakṛtibhojanamāgacchet||16||
sāyāhna ityādau samyagagniśuddhilakṣaṇabhūte sāyāhne, kiñcittvaviśuddhāvapare'hni| yaduktaṃ siddhau- “vamitaṃ laṅghayet samyagjīrṇaliṅgānyavekṣayan| tāni dṛṣṭvā tu peyādikramaṃ kuryānna laṅghanam” (si. a.6) iti| maṇḍapūrvāṃ maṇḍapradhānām| ayaṃ ca dvādaśakālanivartanīyaḥ kramaḥ pradhānaśuddhiśuddhe jñeyaḥ, madhye tvaṣṭānukālikaḥ, tathā'lpe caturanukālikaḥ; uktaṃ hi- “peyāṃ vilepīṃ” (si. a.1) ityādi| annaguṇān madhurādīn gurukaṭhinādīṃśca| etacca saṃsarjanakramādūrdhvaṃ saptarātreṇa prakṛtibhojanagamanaṃ tadā kartavyaṃ yadi vamanānantaraṃ virecanaṃ na kartavyaṃ bhavati, tatkaraṇe tu saṃsarjanakramādūrdhvameva snehapānaṃ; yaduktaṃ- “saṃsṛṣṭabhaktaṃ navame'hni sarpistaṃ pāyayedvā'pyanuvāsayedvā” (si. a.1) iti| tathā suśrute'pyuktaṃ- “pakṣādvireko vāntasya” (su.ci. a.36) iti| yadi saṃsarjanakramaṃ tathā'nuguṇābhyāsaṃ ca kṛtvā snehaḥ kriyate, tadā pakṣādvireko vāntasya na syāt||16||
athainaṃ punareva snehasvedābhyāmupapādyānupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ kṛtahomabalimaṅgalajapaprāyaścittamiṣṭe tithinakṣatrakaraṇamuhūrte brāhmaṇān svasti vācayitvā trivṛtkalkamakṣamātraṃ yathārhāloḍanaprativinītaṃ pāyayet prasamīkṣya doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi vikārāṃśca, samyak viriktaṃ cainaṃ vamanoktena dhūmavarjena vidhinopapādayedābalavarṇaprakṛtilābhāt, balavarṇopapannaṃ cainamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhoṣitaṃ suprajīrṇabhaktaṃ śiraḥsnātamanuliptagātraṃ sragviṇamanupahatavastrasaṃvītamanurūpālaṅkārālaṅkṛtaṃ suhṛdāṃ darśayitvā jñātīnāṃ darśayet, athainaṃ kāmeṣvavasṛjet||17|| bhavanti cātra- anena vidhinā rājā rājamātro'thavā punaḥ| yasya vā vipulaṃ dravyaṃ sa saṃśodhanamarhati||18||
athainamiti kṛtasaṃsarjanakramam| prativinītam āloḍitam| doṣādayaḥ pūrvavadvyākhyeyāḥ| vikārāṃśceti kuṣṭhajvarādīn virecanasādhyān; pūrvaṃ tu “sūkṣmāṇi hi” ityādau vikāro noktaḥ, tasya parīkṣyatvenaiva grahaṇāt; kiṃvā doṣagrahaṇenaiva tatra vikāragrahaṇam| kāmeṣu īpsiteṣu, avasṛjet niryantraṇaṃ kuryāt||17-18||
daridrastvāpadaṃ prāpya prāptakālaṃ viśodhanam| pibet kāmamasambhṛtya sambhārānapi durlabhān||19|| na hi sarvamanuṣyāṇāṃ santi sarve paricchadāḥ| na ca rogā na bādhante daridrānapi dāruṇāḥ||20|| yadyacchakyaṃ manuṣyeṇa kartumauṣadhamāpadi| tattat sevyaṃ yathāśakti vasanānyaśanāni ca||21||
samprati daridrasya yathoktaṃ sambhāramakṛtvā'pi saṃśodhanakaraṇamāha- daridra ityādi| durlabhāniti vacanena sulabhāni daridreṇā'pyutpādanīyāni||19-21||
malāpahaṃ rogaharaṃ balavarṇaprasādanam| pītvā saṃśodhana samyagāyuṣā yujyate ciram||22||
saṃśodhanakaraṇaguṇamāha- malāpahamityādi||22||
tatra ślokāḥ- īśvarāṇāṃ vasumatāṃ vamanaṃ savirecanam| sambhārā ye yadarthaṃ ca samānīya prayojayet||23|| yathā prayojyā mātrā yā yadayogasya lakṣaṇam| yogātiyogayoryacca doṣā ye cāpyupadravāḥ||24|| yadasevyaṃ viśuddhena yaśca saṃsarjanakramaḥ| tat sarvaṃ kalpanādhyāye vyājahāra punarvasuḥ||25||
saṅgrahe- īśvarāḥ savilāsāḥ; tena rājño rājamātrasya ca grahaṇam| prayojayediti ‘sambhārān’ iti śeṣaḥ||23-25||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne upakalpanīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne nirdeśacatuṣke pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘aniyameneti kadācit samyagārabdhaṃ vyāpadyati, asamyagārabdhaṃ ca sidhyatīti’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 ‘vārdhakyādyavasthā’ ↩
- 3 ‘saha upāśrayeṇa vartamānāni sopāśrayāṇi, upāśraya upadhānabhedaḥ’ iti yogīndranāthasenaḥ| ‘svāpāśrayāṇi’ iti pā. ↩
- 4 ‘maṇati gabhīratvājjalārpaṇe śabdāyate iti maṇikaḥ’ ↩
- 5 ‘mānabhāṇḍaṃ ghṝtatailādiparimāṇārthaṃ bhāṇḍam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 6 ‘upaśamayituṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘svāpāśrayaṃ’ iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ| nidrākaraṇopayogītyarthaḥ ↩
- 8 ‘anukūlāḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘hṛdayopasaraṇaṃ hṛdgrahaḥ, kiṃvā hṛdgrahotpādanārthaṃ hṛdaye doṣāṇāmupasaraṇam| ata eva vakṣyati- “kupitā hṛdayaṃ gatvā doṣāḥ kurvanti hṛdgraham” iti| jīvādānamiti jīvanahetudhāturūpaśoṇitanirgamaḥ, yaduktaṃ- “atiyogācca bhaiṣajyaṃ jīvaṃ harati śoṇitam| tajjīvādānamityuktamādatte jīvitaṃ yataḥ”- iti| vibhraṃśaḥ sañjñabhraṃśādirūpastrividhaḥ, sa ca siddhau vakṣyamāṇaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 10 ‘tīkṣṇādi vibhāgaḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘sāmarthyaṃ yogyatā’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 12 ‘sarvamāhāramadyāḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘audakalāvaṇikenodakalavaṇābhyāṃ saṃskṛtena’ iti śivadāsasenaḥ ↩