athātaścikitsāprābhṛtīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāyoktavamanavirecanayorvistareṇa samyagyogādilakṣaṇaṃ, tathā tatpravṛttiviṣayabahudoṣapuruṣādyabhidhātuṃ cikitsāprābhṛtīyo'bhidhīyate| cikitsā prabhṛtarūpā sadā yatnena āturopaḍhaukanīyatvena ca yasya vidyate sa cikitsāprābhṛtīyaḥ||1-2||
cikitsāprābhṛto dhīmān śāstravān karmatatparaḥ| naraṃ virecayati yaṃ sa yogāt sukhamaśnute||3|| yaṃ vaidyamānī tvabudho virecayati mānavam| so'tiyogādayogācca mānavo duḥkhamaśnute||4||
yogāt samyagyogāt| sukham ārogyam| virecayatītyatra vāmayatītyapi boddhavyaṃ, virecanaśabdasya vamane'pi pravṛtteḥ| so'tiyogādityādi| duḥkhaṃ vikāraṃ; yaduktaṃ- “vikāro duḥkhameva tu” (sū. 9)| nanu vamanādau kasmānmithyāyogo nocyate, yāvatā yasya vastuna ucito yogaḥ sa yogaḥ, tasya svalpo vā yogaḥ sarvathā vā ayogo ayoga ucyate, tasyaivātimātrayogo vikārakaro'tiyogaḥ, anucitasambandhena tu vastuno mithyāyogaḥ; tenehāpyutkliṣṭaśleṣmādidharmaprayukte puruṣe virecanaṃ sarvathā'yaugikameva, tacca prayuktaṃ pratīpagamanenaiva yāti, virecane mithyāyogo'yamucitaḥ, evaṃ vamanādiṣvapi jñeyam| naivam, evambhūtamithyāyogasyāyogenaiva grahaṇāt, uktaṃ hi- “prātilomyena doṣāṇāṃ haraṇātte hyakṛtsnaśaḥ| ayogasañjñe kṛcchreṇa yadā gacchati cālpaśaḥ” (si. 6) iti| duṣṭavirecanauṣadhasya rasanayopayujyamānasya hīnamātratvātimātratvābhyāṃ vinā yadvyādhikaraṇatvaṃ tanmithyāyogādeva paraṃ bhavati; yaduktaṃ tisraiṣaṇīye- “mithyāyogo rāśivarjeṣvāhāravidhiviśeṣāyataneṣūpadekṣyate” (sū. 11) iti| satyaṃ bheṣajasya mithyāyogo'yaṃ, vamanasya tu doṣaharaṇarūpasyāyoga iti; evaṃ ca virecanādāvapi jñeyam| yadyapyatrāpi mithyāyogaḥ kathañcit pāryate kalpayituṃ, tathā'pi prayojanaśūnyatvādācāryeṇa pṛthaṅna kṛtaḥ, śabdādiṣu tu mithyāyogināṃ sambandhamātrasyāpi parihārārthaṃ pṛthakkṛta iti||3-4||
daurbalyaṃ lāghavaṃ glānirvyādhīnāmaṇutā ruciḥ| hṛdvarṇaśuddhiḥ kṣuttṛṣṇā kāle vegapravartanam||5|| buddhīndriyamanaḥśuddhirmārutasyānulomatā| samyagviriktaliṅgāni kāyāgneścānuvartanam 1||6|| ṣṭhīvanaṃ hṛdayāśuddhirutkleśaḥ śleṣmapittayoḥ| ādhmānamaruciśchardiradaurbalyamalāghavam||7|| jaṅghorusadanaṃ tandrā staimityaṃ pīnasāgamaḥ| lakṣaṇānyaviriktānāṃ mārutasya ca nigrahaḥ||8|| viṭpittakaphavātānāmāgatānāṃ yathākramam| paraṃ sravati yadraktaṃ medomāṃsodakopamam||9|| niḥśleṣmapittamudakaṃ śoṇitaṃ kṛṣṇameva vā| tṛṣyato mārutārtasya so'tiyogaḥ pramuhyataḥ||10||
daurbalyamityādīni virecanasya samyagyuktāyuktātiyuktasya lakṣaṇāni| adaurbalyaṃ sthaulyānapagamaḥ 2| yathākramamiti paṭhan krameṇaiveti darśayati; yaduktaṃ- “prāptiśca viṭpittakaphānilānāṃ samyagviriktasya bhavet krameṇa” (si. 1) iti| āgatānāṃ paramūrdhvamiti yojanā||5-10||
vamane'tikṛte liṅgānyetānyeva bhavanti hi| ūrdhvagā vātarogāśca vāggrahaścādhiko bhavet||11|| cikitsāprābhṛtaṃ tasmādupeyāccharaṇaṃ naraḥ| yuñjyād ya enamatyantamāyuṣā ca sukhena ca||12||
atiyogalakṣaṇaṃ vamane'tidiśati- vamana ityādi| vamanātiyoge viṭpittakaphavātānāmiti na yojanīyaṃ, yena vamanaprayoge kaphapittānilāgamarūpaḥ kramo bhavet| yaduktaṃ- “kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitiḥ sa iṣṭaḥ” (si. a. 1) iti||11-12||
avipāko'ruciḥ sthaulyaṃ pāṇḍutā gauravaṃ klamaḥ| piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ sambhavo'ratireva ca||13|| ālasyaśramadaurbalyaṃ daurgandhyamavasādakaḥ| śleṣmapittasamutkleśo nidrānāśo'tinidratā||14|| tandrā klaibyamabuddhitvamaśastasvapnadarśanam| balavarṇapraṇāśaśca tṛpyato bṛṃhaṇairapi||15|| bahudoṣasya liṅgāni tasmai saṃśodhanaṃ hitam| ūrdhvaṃ caivānulomaṃ ca yathādoṣaṃ yathābalam||16|| evaṃ viśuddhakoṣṭhasya kāyāgnirabhivardhate| vyādhayaścopaśāmyanti prakṛtiścānuvartate||17|| indriyāṇi manobuddhirvarṇaścāsya prasīdati| balaṃ puṣṭirapatyaṃ ca vṛṣatā cāsya jāyate||18|| jarāṃ kṛcchreṇa labhate ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| tasmāt saṃśodhanaṃ kāle yuktiyuktaṃ pibennaraḥ||19||
saṃśodhanaviṣayabahudoṣalakṣaṇamāha- avipāka ityādi| anāyāsakṛtaḥ śramaḥ klamaḥ; śramastviha svalpenāyāsena jñeyaḥ| avasādako mano'vasādaḥ| nidrānāśo vātapradhānena doṣeṇa; atinidratā śleṣmapradhānena||13-19||
doṣāḥ kadācit kupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ| jitāḥ saṃśodhanairye tu na teṣāṃ punarudbhavaḥ||20|| doṣāṇāṃ ca drumāṇāṃ ca mūle'nupahate sati| rogāṇāṃ prasavānāṃ ca gatānāmāgatirdhruvā||21||
samūladoṣāpahārakatvaṃ 3 saṃśodhanasya, laṅghanapācanayostu doṣāpaharatve satyapi na saṃśodhanavaddoṣahantṛtvamityāha- doṣā ityādi| kadāciditi anyahetuprāptyā| na teṣāṃ punarudbhava iti balavaddoṣakāraṇatvaṃ vineti mantavyam| ukte'rthe dṛṣṭāntamāha- doṣāṇāmityādi| laṅghanapācanābhyāṃ rogakāraṇībhūtadoṣaprakopaharaṇamātre kṛte rogo yo nivṛttaḥ sa mūlabhūtāśayavyavasthitadoṣānucchedādyatkiñcidanuguṇakālādiprāptyā punaḥ kupitadoṣeṇa bhavatīti bhāvaḥ||20-21||
bheṣajakṣapite pathyamāhāraireva bṛṃhaṇam| ghṛtamāṃsarasakṣīrahṛdyayūṣopasaṃhitaiḥ||22|| abhyaṅgotsādanaiḥ snānairnirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| tathā sa labhate śarma yujyate cāyuṣā ciram||23||
samprati śodhanena yathā doṣakṣayastathā dhātukṣayo'pi bhavati, tena tatra pratīkāramāha- bheṣajetyādi| āhāraireveti evāvadhāraṇe; tena bheṣajena bṛṃhaṇaṃ niṣedhati, bheṣajasya vīryapradhānasya tadā duḥsahatvāt| sānuvāsanairityatra cakāro boddhavyaḥ, tenābhyaṅgādibhiśca bṛṃhaṇaṃ pathyam||22-23||
atiyogānubaddhānāṃ sarpiḥpānaṃ praśasyate| tailaṃ madhurakaiḥ siddhamathavā'pyanuvāsanam||24|| yasya tvayogastaṃ snigdhaṃ punaḥ saṃśodhayennaram| mātrākālabalāpekṣī smaran pūrvamanukramam||25|| snehane svedane śuddhau rogāḥ saṃsarjane ca ye| jāyante'mārgavihite teṣāṃ siddhiṣu sādhanam||26||
atiyogādicikitsāmāha- atiyogetyādi| smaran pūrvamanukramamityanena yaḥ pūrvamayoge hetubhūtastaṃ pariharanniti śikṣayati| amārgavihite avidhivihite| sādhanamityatra ‘vakṣyate’ iti śeṣaḥ||24-26||
jāyante 4 hetuvaiṣamyādviṣamā dehadhātavaḥ| hetusāmyāt samāsteṣāṃ svabhāvoparamaḥ sadā||27||
samprati yadetat siddhau vakṣyamāṇaṃ rogāṇaṃ sādhanaṃ tadanuṣaṅgeṇa ca sarvabheṣajānāmeva kṣaṇabhaṅgibhāve pakṣe'pi rogaśamakatvaṃ pratipādayituṃ prakaraṇamārabhate- jāyanta ityādi| teṣāmiti viṣamāṇāṃ dhātūnāṃ samānāṃ ca| svabhāvāt vināśakāraṇanirapekṣāduparamo vināśaḥ svabhāvoparamaḥ| sadeti avilambena; tenotpannamātrā eva vinaśyantītyarthaḥ||27||
pravṛttiheturbhāvānāṃ na nirodhe'sti kāraṇam| kecittatrāpi 5 manyante hetuṃ hetoravartanam||28||
atraivārthe upapattimāha- pravṛttītyādi| pravṛttihetuḥ utpattiheturbhāvānāmasti, nirodhe vināśe heturbhāvānāṃ kāraṇaṃ nāsti; yasmāt sarva eva bhāvāḥ pradīpārcirvadutpattau kāraṇāpekṣiṇaḥ, vināśe tu dvitīyakṣaṇāvidyamānatvalakṣaṇe sahajasiddhe na hetvantaramapekṣante; yato na svābhāvikarūpe hetvantarāpekṣā bhavati, nahyutpannaḥ khaṅgaḥ svābhāvike lauhamayatve kāraṇāntaramapekṣate; tadevaṃ sarveṣāmeva bhāvānāṃ svābhāvike nāśe viṣamadhātūnāmapi 6 nāśaḥ svābhāvika eveti bhāvaḥ| vyādhipraśame ca cikitsāpekṣakaṃ pakṣāntaramāha- kecidityādi| tatrāpi vināśe'pi, hetuṃ kāraṇaṃ, hetoravartanamiti utpādakahetorabhāvaṃ, manyanta iti yojanā| evamapi hetuparamparāyāḥ kṣaṇikatvena tatkāryāṇāmapi svabhāvādeva nityaṃ sannihitasvahetuvināśarūpavināśahetūnāṃ 7 na vināśahetucikitsāpekṣeti bhāvaḥ||28||
evamuktārthamācāryamagniveśo'bhyabhāṣata| svabhāvoparame karma cikitsāprābhṛtasya kim||29|| bheṣajairviṣamān dhātūn kān samīkurute bhiṣak| kā vā cikitsā bhagavan! kimarthaṃ vā prayujyate||30||
evamutthitāyāṃ śaṅkāyāṃ guruṃ pṛcchati- evamityādi| kimiti ākṣepe| karma sādhyaṃ; svabhāvoparame sati na kimapi sādhyaṃ paśyāmīti 8 bhāvaḥ| kān samīkurute iti viṣamāṇāmasthiratvena sāmyaṃ tatra kartuṃ na pāryata ityāśayaḥ| kā vā cikitseti rogapraśamaṃ pratyakāraṇatvena cikitsā nāstītyarthaḥ| kimarthaṃ vā prayujyata iti yannivṛttyarthaṃ cikitsā prayujyate taddhātuvaiṣamyaṃ svata eva nivṛttamiti 9 cikitsāprayojanaṃ nāsti||29-30||
tacchiṣyavacanaṃ śrutvā vyājahāra punarvasuḥ| śrūyatāmatra yā somya! yuktirdṛṣṭā maharṣibhiḥ||31|| na nāśakāraṇābhāvādbhāvānāṃ nāśakāraṇam| jñāyate nityagasyeva kālasyātyayakāraṇam||32|| śīghragatvādyathā bhūtastathā bhāvo vipadyate|33|
pūrvoktahetuvināśaṃ dṛṣṭāntena hetumantamāha- na nāśetyādi| bhāvānāṃ nāśakāraṇaṃ na jñāyate, tat kimabhāvādeva, yathā- śaśaviṣāṇam, uta vā jñānāyogyatvāt pṛthivyāṃ nikhātamūlakīlakādivat sadapi na jñāyate, ityāha- nāśakāraṇābhāvāditi; na jñānāyogyatvena, kintarhyabhāvādevetyarthaḥ| atra dṛṣṭāntamāha- nityagasyetyādi| nimeṣādirūpatvena nityagasya| evaṃ manyate- nityagaḥ kālo yathā vinaśvaratvena na hetvantaraṃ vināśe'pekṣate, tathā sarva eva bhāvāḥ; yaddhi yasya hetvantarāpekṣaṃ na tasya tadavaśyambhāvi, yathā- paṭasya rāgaḥ; hetvantarāpekṣī cedvināśaḥ syāt, nāvaśyambhāvī syāt; etadviparyayāccānapekṣatvaṃ vināśasya siddham| sampratyahetuko vināśa utpattyanantarameva bhavati, paścādasthiratvena saṃskārādhānamapi bhāveṣu na pāryate kartumityāha- śīghragatvādityādi| yathā bhūta iti yādṛśa utpannaḥ, tatheti tādṛśa eva vipadyate; kutaḥ? śīghragatvāt asthiratvāt||31-32||
nirodhe kāraṇaṃ tasya nāsti naivānyathākriyā||33||
pūrvasādhitamahetuvināśitvaṃ tathā śīghragatvahetusādhitaṃ cāsaṃskāryatvamupasaṃharati- nirodha ityādi| tasyeti bhāvasya| anyathākriyā anyathākaraṇaṃ, saṃskārādhānamiti yāvat; etena viṣame dhātau sāmyaṃ saṃskāra ādhīyatāmityevaṃrūpā'pi cikitsā nirastā mantavyā||33||
yābhiḥ 10 kriyābhirjāyante śarīre dhātavaḥ samāḥ| sā cikitsā vikārāṇāṃ karma tadbhiṣajāṃ smṛtam||34|| kathaṃ śarīre dhātūnāṃ vaiṣamyaṃ na bhavediti| samānāṃ cānubandhaḥ syādityarthaṃ kriyate kriyā||35|| tyāgādviṣamahetūnāṃ samānāṃ copasevanāt| viṣamā nānubadhnanti jāyante dhātavaḥ samāḥ||36||
evaṃ vyavasthite pūrvākṣiptaṃ cikitsitaṃ samādadhati- yābhirityādi| ‘sā cikitsā’ ityanena ‘kā vā cikitsā’ ityākṣepaḥ parihṛtaḥ| ‘karma tad’ ityanena prathamoddiṣṭa ākṣepaḥ parihṛtaḥ| ‘ityarthaṃ kriyate kriyā’ ityanena ‘kimarthaṃ vā’ ityākṣepaḥ parihṛtaḥ| ‘kān samīkurute’ ityākṣepastu ‘samaistu hetubhiryasmād’ ityādinā parihṛtaḥ| viṣameṣu dhātuṣu yābhiḥ kriyābhiḥ sāmā dhātavo janyante sā cikitsā| evaṃ manyate- yadyapi dhātuvaiṣamyaṃ kṣaṇikatvena vinaśvaraṃ, tathā'pi vinaśyadapi taddhātuvaiṣamyaṃ svakāryaṃ viṣamameva dhātumārabhate, evaṃ so'pyaparaṃ viṣamamiti 11 na dhātuvaiṣamyasantānanivṛttirdhātusāmyajanakahetuṃ vinā; yadā tu dhātusāmyaheturupayukto bhavati, tadā tena sahitaṃ vaiṣamyasantatipatitamapi kāraṇaṃ samameva dhātusantānamārabhate, yathā- mudgaraprahārasahito ghaṭaparamāṇusantāno visadṛśaṃ kapālasantānamārabhate; evaṃ vyavasthite ‘kathaṃ śarīre’ ityādigrantho vyākhyeyaḥ| vaiṣamyaṃ na bhavet notpadyata ityarthaḥ| samānāṃ cānubandha iti santatyotpādaḥ| viṣamā nānubadhnantīti hetvabhāvādviṣamasantānasyotpādo na bhavati| samānāṃ copasevanāditi samahetūnāṃ sevanāt||34-36||
samaistu hetubhiryasmāddhātūn sañjanayet samān| cikitsāprābhṛtastasmāddātā dehasukhāyuṣām||37|| dharmasyārthasya kāmasya nṛlokasyobhayasya ca| dātā sampadyate vaidyo dānāddehasukhāyuṣām||38||
dehasukhāyuṣāṃ dānāt dharmādīnāṃ dātā bhavati, dehasampattisādhyatvāddharmādīnāmiti bhāvaḥ||37-38||
tatra ślokāḥ- cikitsāprābhṛtaguṇo doṣo yaścetarāśrayaḥ| yogāyogātiyogānāṃ lakṣaṇaṃ śuddhisaṃśrayam||39|| bahudoṣasya liṅgāni saṃśodhanaguṇāśca ye| cikitsāsūtramātraṃ ca siddhivyāpattisaṃśrayam||40|| yā ca yuktiścikitsāyāṃ yaṃ cārthaṃ kurute bhiṣak| cikitsāprābhṛte'dhyāye tat sarvamavadanmuniḥ||41||
saṅgrahe siddhisaṃśrayaṃ ca vyāpattisaṃśrayaṃ ca siddhivyāpattisaṃśrayaṃ; tatra siddhisaṃśrayaṃ siddhisthānasaṃśrayeṇa 12, vyāpattisaṃśrayaṃ ‘atiyogānubaddhānāṃ’ ityādinoktam||39-41||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne cikitsāprābhṛtīyo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16|| samāptaḥ kalpanācatuṣkaḥ||4||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne caturthe kalpanācatuṣke cikitsāprābhṛtīyo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'cānuvardhanam' iti pā. ↩
- 2 'sthaulyānapacayaḥ' iti pā. ↩
- 3 'samūladoṣāpahārakatvena' iti pā. ↩
- 4 'samprati rogāṇāṃ kṣaṇikatvena yadupaśamārthaṃ cikitsābhidhānaṃ tanniṣphalamiti saugatapakṣe cikitsāyāḥ prayojakatvamabhidhātuṃ tanmatamupanyasyati- jāyanta ityādi'| iti śivadāsasenaḥ ↩
- 5 'kecittvatrāpi' iti pā. ↩
- 6 'dehadhātūnāmapi' iti pā. ↩
- 7 '...svahetuvināśahetūnāṃ iti, ...sahetuvināśahetūnāṃ' iti ca pā. ↩
- 8 'tasyāstītyarthaḥ' iti pā. ↩
- 9 'svabhāvānnivṛttamiti' iti pā. ↩
- 10 'yadyapyuktakṣaṇabhaṅgavādimatametadaprāmāṇikaṃ, tathā tannirākaraṇamanatiprayojanamityupekṣya tuṣyatu durjana iti tanmate'pi cikitsitasya prayojakatvaṃ samarthayati- yābhirityādi| etena yadyapi viṣamā dhātavaḥ kṣaṇikatvenaiva vinaśyanti tathā'pi samadhātūtpattau cikitsitaṃ kṣaṇabhaṅgināmapyabhyupeyaṃ, yatastanmate'pi utpattau hetvapekṣā vidyata eveti bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 11 asyāgre 'kṣaṇabhaṅgavādinā'pyabhyupeyaṃ' iti śivadāsasenavyākhyāyāmadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
- 12 'siddhisamānasaṃśrayeṇa' iti pā.| 'siddhisaṃśrayaṃ bheṣajakṣapita ityādinoktaṃ' iti yogīndranāthasenaḥ ↩