17. kiyantaḥśirasīyo'dhyāyaḥ

Larger type: Carakasaṃhitā · indented: Cakrapāṇidatta's Āyurvedadīpikā
athātaḥ kiyantaḥśirasīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvacatuṣkacatuṣṭayena bheṣajamabhihitaṃ, samprati tadviṣayarogābhidhānārthaṃ rogacatuṣko'bhidhātavyaḥ, cikitsā ca vidheyatvenaiva pradhānamataḥ prathamamuktā, kiñca darśitaścāyaṃ prathamādhyāya eva sambandhaḥ, evaṃ cāṅgeṣu marmasu ca pradhānabhūtaśirohṛdayarogābhidhāyakatvena kiyantaḥ śirasīyo'bhidhīyate||1-2||
kiyantaḥ śirasi proktā rogā hṛdi ca dehinām| kati cāpyanilādīnāṃ rogā mānavikalpajāḥ||3|| kṣayāḥ kati samākhyātāḥ piḍakāḥ kati cānagha!| gatiḥ katividhā coktā doṣāṇāṃ doṣasūdana!||4|| hutāśaveśasya vacastacchrutvā 1 gururabravīt| pṛṣṭavānasi yat saumya! tanme śṛṇu savistaram||5|| dṛṣṭāḥ pañca śirorogāḥ pañcaiva hṛdayāmayāḥ| vyādhīnāṃ hyadhikā ṣaṣṭirdoṣamānavikalpajā||6|| daśāṣṭau ca kṣayāḥ sapta piḍakā mādhumehikāḥ| doṣāṇāṃ trividhā coktā gatirvistarataḥ 2 śṛṇu||7||
kṣayasthānavṛddhayo doṣamānaṃ, tasya vikalpo doṣāntarasambandhāsambandhakṛto bhedaḥ| mādhumehikā ityatra madhumehaśabdaḥ sāmānyena pramehavacanaḥ| yato'traiva sāmānyena brūte- “vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ” iti; anyathā hi ‘vinā madhumehaṃ’ iti kṛtaṃ syāt; tathā cikitsite vakṣyati sāmānyenaiva yat- “pramehiṇāṃ yāḥ piḍakā mayoktā rogādhikāre pṛthageva sapta” (ci. 6) ityādi| tathā madhumehapiḍakānāṃ cikitsitopadeśācca sarvamehabhavatvaṃ piḍakānāṃ, madhumehabhavatve hi madhumehasyaivāsādhyatvānna tadbhavapiḍakānāmupakramaṇīyatvamasti; kiñca pradeśāntare'pi madhumehaśabdenāyaṃ sarvapramehānuktavān, yathā- “gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ| acikitsyā bhavantyete balamāṃsaparikṣaye” (iṃ. 9) iti| atra hi yadi vātiko madhumeho'bhipretaḥ syāttadā tasya svarūpata evāsādhyatvena ‘balamāṃsaparikṣaye sati’ iti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt| suśrutenāpi ca sāmānyena pramehe evaitāḥ piḍakā darśitāḥ, yaduktaṃ- “tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa piḍakā jāyante” (su. ni. 6) ityādi| sarva eva pramehā yasmāddehaṃ madhurīkṛtya jāyante tasmānmadhumehā ityucyante, vacanaṃ hi- “ṣaṭpadapippīlikābhiśca śarīramūtrābhisaraṇam” (ni. 4) iti, tathā ca vāgbhaṭaḥ- “madhuraṃ yacca sarveṣu prāyo madhviva mehati| sarve hi madhumehākhyā mādhuryācca tanorataḥ” (vā. ni. 10) iti| vistarata iti śṛṇvityanena sambadhyate||3-7||
sandhāraṇāddivāsvapnādrātrau jāgaraṇānmadāt| uccairbhāṣyādavaśyāyāt prāgvātādatimaithunāt||8|| gandhādasātmyādāghrātādrajodhūmahimātapāt| gurvamlaharitādānādati śītāmbusevanāt||9|| śiro'bhighātādduṣṭāmādrodanādbāṣpanigrahāt 3| meghāgamānmanastāpāddeśakālaviparyayāt||10|| vātādayaḥ prakupyanti śirasyasraṃ ca duṣyati| tataḥ śirasi jāyante rogā vividhalakṣaṇāḥ||11||
sandhāraṇāditi vegasandhāraṇāt| haritam ārdrakādi| atīti pūrveṇa pareṇa ca śītāmbusevanādityanena sambadhyate| duṣṭādāmāt duṣṭāmāt; kiṃvā ‘uṣṇāmāt’ iti pāṭhaḥ, tatroṣṇāccāmāccetyarthaḥ| deśakālaviparyayādityatra deśaviparyaya upasargagṛhītatvaṃ deśasya| asraṃ ca praduṣyatītyabhidadhānaḥ sarvaśirorogeṣu raktaduṣṭiṃ darśayati||8-11||
prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ yatra śritāḥ sarvendriyāṇi ca| yaduttamāṅgamāṅgānāṃ śirastadabhidhīyate||12||
prāṇā ityādinā'ṅgeṣu śiraḥprādhānyaṃ darśayan prakṛtaśirorogāṇāmevātyahitatvaṃ 4 darśayati; tena notsūtraṃ śiraḥprādhānyābhidhānam| śritā iva śritāḥ, śira-upaghāte upaghātāt| upariṣṭādaṅgamuttamāṅgam||12||
ardhāvabhedako vā syāt sarvaṃ vā rujyate śiraḥ| pratiśyāmukhanāsākṣikarṇarogaśirobhramāḥ||13|| arditaṃ śirasaḥ kampo galamanyāhanugrahaḥ| vividhāścāpare rogā vātādikrimisambhavāḥ||14||
prakṛtāñchirorogānāha- ardhetyādinā krimisambhavā ityantena| etacca ‘jāyante rogā vividhalakṣaṇāḥ’ ityasya vivaraṇam||13-14||
pṛthagdiṣṭāstu ye pañca saṅgrahe paramarṣibhiḥ| śirogadāṃstāñchṛṇu me yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ||15|| uccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṃ tīkṣṇapānāt 5 prajāgarāt| śītamārutasaṃsparśādvyavāyādveganigrahāt||16|| upavāsādabhīghātādvirekādvamanādati| bāṣpaśokabhayatrāsādbhāramārgātikarśanāt||17|| śirogatāḥ 6 sirā vṛddho vāyurāviśya kupyati| tataḥ śūlaṃ mahattasya vātāt samupajāyate||18|| nistudyete bhṛśaṃ śaṅkau ghāṭā 7 sambhidyate tathā| sabhrūmadhyaṃ 8 lalāṭaṃ ca tapatīvātivedanam||19|| vadhyete 9 svanataḥ śrotre niṣkṛṣyete ivākṣiṇī| ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ sandhibhya iva mucyate||20|| sphuratyati sirājālaṃ stabhyate ca śirodharā| snigdhoṣṇamupaśete ca śiroroge'nilātmake||21||
śirogatatvena nāsādirogeṣvapi prāpteṣu tān vihāyaivāṣṭodarīye proktāṃstāneva śiraḥśūlalakṣaṇān rogān prapañcena vaktumāha- pṛthagityādi| saṅgrahe aṣṭodarīye; tena nārūṃṣikādayo'traprakaraṇe śirorogaśabdenocyante; śirorogaśabdasya śūla eva rujākare vṛttatvāt 10| tīkṣṇapānaṃ tīkṣṇamadyapānaṃ; kiṃvā, tīkṣṇaṃ maricādi| vadhyete iva vadhyete, atyarthapīḍāyuktatvena||15-21||
kaṭvamlalavaṇakṣāramadyakrodhātapānalaiḥ| pittaṃ śirasi sanduṣṭaṃ śirorogāya kalpate||22|| dahyate rujyate tena śiraḥ śītaṃ suṣūyate 11| dahyete cakṣuṣī tṛṣṇā bhramaḥ svedaśca jāyate||23||
śītaṃ suṣūyate śītamicchati||22-23||
āsyāsukhaiḥ svapnasukhairgurusnigdhātibhojanaiḥ| śleṣmā śirasi sanduṣṭaḥ śirorogāya kalpate||24|| śiro mandarujaṃ tena suptaṃ stimitabhārikam| bhavatyutpadyate tandrā tathā''lasyamarocakaḥ||25|| vātācchūlaṃ bhramaḥ kampaḥ pitāddāho madastṛṣā| kaphādgurutvaṃ tandrā ca śiroroge tridoṣaje||26||
svapnasukhamanucitadivāsvapnena jñeyam| suptamiva suptaṃ, prabodharahitatvena| bhārākrāntamiva bhārikam||24-26||
tilakṣīraguḍājīrṇapūtisaṅkīrṇabhojanāt| kledo'sṛkkaphamāṃsānāṃ doṣalasyopajāyate||27|| tataḥ śirasi saṅkledāt krimayaḥ pāpakarmaṇaḥ| janayanti śirorogaṃ jātā bībhatsalakṣaṇam||28|| vyadhacchedarujākaṇḍūśophadaurgatyaduḥkhitam 12| krimirogāturaṃ vidyāt krimīṇāṃ darśanena 13 ca||29||
saṅkīrṇabhojanaṃ viruddhāharaḥ| doṣalasya bahudoṣasya| pāpakarmaṇa ityanenādharmavata evāyamatiduḥkhakrimirogo bhavatīti darśayati| bībhatsalakṣaṇamiti ghrāṇādibhyaḥ pūyādipravṛtteḥ||27-29||
śokopavāsavyāyāmarūkṣaśuṣkālpabhojanaiḥ 14| vāyurāviśya hṛdayaṃ janayatyuttamāṃ rujam||30|| vepathurveṣṭanaṃ stambhaḥ pramohaḥ śūnyatā daraḥ 15| hṛdi vātāture rūpaṃ jīrṇe cātyarthavedanā||31|| uṣṇāmlalavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanaiḥ| madyakrodhātapaiścāśu hṛdi pittṃ prakupyati||32|| hṛddāhastiktatā vakre tiktāmlodgiraṇaṃ klamaḥ| tṛṣṇā mūrcchā bhramaḥ svedaḥ pittahṛdrogalakṣaṇam||33|| atyādānaṃ gurusnigdhamacintanamaceṣṭanam| nidrāsukhaṃ cābhyadhikaṃ kaphahṛdrogakāraṇam||34|| hṛdayaṃ kaphahṛdroge suptaṃ stimitabhārikam| tandrāruciparītasya bhavatyaśmāvṛtaṃ yathā||35|| hetulakṣaṇasaṃsargāducyate sānnipātikaḥ| (hṛdrogaḥ kaṣṭadaḥ kaṣṭasādhya ukto maharṣibhiḥ) tridoṣaje tu hṛdroge yo durātmā niṣevate||36|| tilakṣīraguḍādīni granthistasyopajāyate| marmaikadeśe saṅkledaṃ rasaścāsyopagacchati||37|| saṅkledāt krimayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ| marmaikadeśe te jātāḥ sarpanto bhakṣayanti ca||38|| tudyamānaṃ sa hṛdayaṃ sūcībhiriva manyate| chidyamānaṃ yathā śastrairjātakaṇḍūṃ mahārujam||39|| hṛdrogaṃ krimijaṃ tvetairliṅgairbuddhvā sudāruṇam| tvareta jetuṃ taṃ vidvān vikāraṃ śīghrakāriṇam||40||
śokopavāsetyādi hṛdrogalakṣaṇam| veṣṭanam udveṣṭanamiva| daraḥ daradarikā| acintanam alpacintanam| aśmāvṛtam aśmākrāntam| granthiriva granthiḥ, sa ca rasadoṣakṛtaḥ| marmaikadeśe hṛdayaikadeśe| dvitīyaṃ marmetipadaṃ karmatāpannam||30-40||
dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ| samaiścaiko vikārāste sannipātāstrayodaśa||41|| saṃsarge nava ṣaṭ tebhya 16 ekavṛddhyā samaistrayaḥ| pṛthak trayaśca tairvṛddhairvyādhayaḥ pañcaviṃśatiḥ||42|| yathā vṛddhaistathā kṣīṇairdoṣeḥ syuḥ pañcaviṃśatiḥ| vṛddhikṣayakṛtaścānyo vikalpa upadekṣyate||43|| vṛddhirekasya samatā caikasyaikasya saṅkṣayaḥ| dvandvavṛddhiḥ kṣayaścaikasyaikavṛddhirdvayoḥ kṣayaḥ 17||44||
‘kati cāpyanilādīnām’ ityādyuktasyottaraṃ- dvyulbaṇairityādi| hīnamadhyādhikairiti vṛddhavṛddhataravṛddhatamaiḥ| saṃsarge naveti cchedaḥ| asyaiva vivaraṇaṃ- ṣaṭ tebhya ityādi| samaisraya iti vṛddhaiḥ samaiḥ| vṛddhikṣayakṛta ityasya vivaraṇaṃ- vṛddhirekasyetyādi| atra ca yadyapi samatā'pi vṛddhikṣayavikalpe paṭhyate, tathā'pi samatāyāḥ svātantryeṇa vikārākartṛtvāt ‘vṛddhikṣayakṛta’ ityuktam| vṛddhirekasya samatā caikasyaikasya saṅkṣaya ityanena ṣaḍvikārāḥ| dvandvavṛddhiḥ kṣayaścaikasyetyanena trayaḥ| ekavṛddhirdvayoḥ kṣayaḥ 18, tena trayaḥ| evaṃ dviṣaṣṭiprakārā bhavanti||41-44||
prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ mārutaḥ śleṣmaṇaḥ kṣaye| sthānādādāya gātreṣu yatra yatra visarpati||45|| tadā bhedaśca dāhaśca tatra tatrānavasthitaḥ| gātradeśe bhavatyasya śramo daurbalyameva ca||46|| prakṛtisthaṃ 19 kaphaṃ vāyuḥ kṣīṇe pitte yadā balī| karṣet kuryāttadā śūlaṃ saśaityastambhagauravam||47|| yadā'nilaṃ 20 prakṛtigaṃ pittaṃ kaphaparikṣaye| saṃruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṃ cāsyopajāyate||48|| śleṣmāṇaṃ 21 hi samaṃ pittaṃ yadā vātaparikṣaye| sannirundhyāttadā kuryāt satandrāgauravaṃ jvaram||49|| pravṛddho hi yadā śleṣmā pitte kṣīṇe samīraṇam| rundhyāttadā prakurvīta śītakaṃ gauravaṃ rujam 22||50|| samīraṇe parikṣīṇe kaphaḥ pittaṃ samatvagam| kurvīta sannirundhāno mṛdvagnitvaṃ śirograham 23||51|| nidrāṃ tandrāṃ pralāpaṃ ca hṛdrogaṃ gātragauravam| nakhādīnāṃ ca pītatvaṃ ṣṭhīvanaṃ kaphapittayoḥ||52|| hīnavātasya tu śleṣmā pittena sahitaścaran| karotyarocakāpākau sadanaṃ gauravaṃ tathā||53|| hṛllāsamāsyasravaṇaṃ pāṇḍutāṃ dūyanaṃ madam| virekasya ca vaiṣamyaṃ vaiṣamyamanalasya ca||54|| hīnapittasya tu śleṣmā mārutenopasaṃhitaḥ| stambhaṃ śaityaṃ ca todaṃ ca janayatyanavasthitam||55|| gauravaṃ mṛdutāmagnerbhaktāśraddhāṃ pravepanam| nakhādīnāṃ ca śuklatvaṃ gātrapāruṣyameva ca||56|| mārutastu kaphe hīne pittaṃ ca kupitaṃ dvayam| karoti yāni liṅgāni śṛṇu tāni samāsataḥ||57|| bhramamudveṣṭanaṃ todaṃ dāhaṃ sphuṭanavepane| aṅgamardaṃ parīśoṣṃ dūyanaṃ dhūpanaṃ tathā||58|| vātapittakṣaye śleṣmā srotāṃsyapidadhadbhṛśam| ceṣṭāpraṇāśaṃ mūrcchāṃ ca vāksaṅgaṃ ca karoti hi||59|| vātaśleṣmakṣaye pittaṃ dehaujaḥ sraṃsayaccaret| glānimindriyadaurbalyaṃ tṛṣṇāṃ mūrcchāṃ kriyākṣayam||60|| pittaśleṣmakṣaye vāyurmarmāṇyatinipīḍayan| praṇāśayati sañjñāṃ ca vepayatyathavā 24 naram||61||
vṛddhirekasyetyāderudāharaṇam- prakṛtisthaṃ yadā pittamityādi| atra kecidetadeva paramudāharaṇaṃ dṛṣṭāntārthaṃ paṭhanti, śeṣodāharaṇaṃ tu kṛtsne tantre boddhavyaṃ; kecittu vṛddhikṣayavikalpasya durbodhatvena sarveṣāmeva dvādaśānāmapi vikalpānāmācāryeṇa lakṣaṇaṃ kṛtamiti kṛtvā sarvameva paṭhanti| nanu prakṛtisthe pitte kathaṃ tadā dāhaśceti saṅgataṃ bhavati, na hi prakṛtistho doṣo vikārakārī, na ca vāyordāhaḥ sambhavati| ucyate- yatra yatreti 25 vacanād yatra kupitena vāyunā pittaṃ nītaṃ, tatra śarīrāvayave prakṛtimānasthitamapi pittaṃ vṛddhameva, yatastasmin pradeśe tāvān pittasambandha ucito na bhavatyevetyadhikena tatra pittena dāha upapanna eva, evamanyatrāpi prakṛtisthasyāpi doṣasya vikāre vyākhyeyam| anye tu bruvate- prakṛtisthānāmapi doṣāṇāṃ duṣṭadoṣasambandhādvikārakāritvaṃ bhavati; yathā- raktādīnām| hīnavātasyetyādi ‘dvandvavṛddhiḥ kṣayaścaikasya’ ityasyodāharaṇam| dehaujo dehasāraḥ; kiṃvā dehaśca ojaśca dehaujaḥ||45-61||
doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ darśayanti yathābalam| kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ, samāḥ svaṃ karma kuvete||62||
doṣāṇāṃ vṛddhisāmyakṣayalakṣaṇāni pṛthagāha- doṣā ityādi| svaṃ liṅgamiti vaikārikam| yathābalamiti ativṛddhairativṛddhaṃ, madhyavṛddhairmadhyavṛddhamityādi| liṅgaṃ svaṃ jahatītyanena kṣīṇānāṃ prakṛtiliṅgakṣayavyatiriktaṃ vikārakartṛtvaṃ nāstīti darśayati; yato vṛddhā unmārgagāmino doṣā dūṣyaṃ dūṣayanto jvarādīn kurvanti na kṣīṇāḥ, svayameva duḥsthitatvāt| svaṃ karmeti prākṛtaṃ karma| ete ca dviṣaṣṭirbhedā āviṣkṛtatamatvenoktāḥ; tenaikadoṣakṣaye dvidoṣavṛddhau ca vṛddhavṛddhatarabhedādibhyo'dhikatvamudbhāvanīyam 26| nanu bhavatvevaṃ saṅkhyā yadi sannipāto doṣāṇāṃ syāt, sa tu na bhavitumarhati, yato vātādīnāṃ parasparaṃ viruddhāḥ santi guṇāḥ, viruddhaguṇānāṃ tu parasparopaghāto bhavati, yathā- vahnitoyayoḥ| naivaṃ, virodho hi bhāvānāṃ kāryonneyaḥ, nānyato dṛṣṭamātreṇa kalpayituṃ pāryate; yato'nyatra toyadahanayorbheda 27 upalabdhaḥ, tat kiṃ pāñcabhautikadravyārambhe'pi tayorvirodhāt pāñcabhautikaṃ dravyaṃ na syāt, toyāgniguṇātirekādvā'mlaraso na syāt 28, tasmādanupalabdhatvāddoṣasaṃsarge virodhasya svabhāvaparyanuyogo na yujyate| atha manyase- evaṃ viruddhaguṇānāmapi doṣāṇāmavirodhe “viruddhaguṇasannipāte bhūyasā'lpamavajīyate” (vi. 1) iti, tathā “hrāsaheturviśeṣastu” (sū. 1) iti vacane tarhi nirarthake| na, anayoḥ prabhāvāt pratipāditaviṣayavyatireke 29 caritārthatvāt| prabhāvastu tayorvirodhako bhavatyeva; yathā- tridoṣakaranikucagatā guṇāḥ samān doṣān kurvanti paraṃ, na tu viruddhatvena doṣaharaṇaṃ kurvate tridoṣakartṛtvaprabhāvāt; tathā āmalake'mlatvaṃ vātaṃ hanti, mādhuryaśaitye tu pittaṃ, śleṣmāṇaṃ ca kaṭutvatiktatve; nikuce tvamlatvaṃ kaṣāyaśaityābhibhūtaṃ vātaṃ na nihanti, mādhuryaśaitye cāmlatvābhibhūte pittaṃ na jayata evamādi| tasmāddoṣāṇāṃ prabhāvo'yaṃ dṛṣṭatvādavadhāryate- yat- na te parasparamupaghnanti| evambhūtaprabhāvatve tu teṣāmadṛṣṭameva kāraṇaṃ, prāṇināṃ duḥkhajanakena hyadṛṣṭena te'virodhena niveśyante, ata eva vakṣyati- “viruddhairapi na tvete guṇairghnanti parasparam| doṣāḥ sahajasātmyatvāddhoraṃ viṣamahīniva” (ci. 26) iti| sahajaṃ daivavaśāt svābhāvikaṃ sātmyatvaṃ sahajasātmyatvam| anena ca vyākhyānena ‘yathā doṣā anyonyaṃ nopaghnanti, tathā rasaraktādīnapi nopahanyuḥ’ ityādi yaducyate kaiścit, tat sarvaṃ nirastam| nanu, “kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi santatam| niṣpratyanīkaḥ kurute” (ci. 3) iti cikitsite vakṣyati, tena prakṛtirdoṣasya pratipakṣā bhavatītyuktaṃ, prakṛtiśca janmaprabhṛtivṛddho vātādirucyate, “doṣānuśayitā hyeṣāṃ dehaprakṛtirucyate” (sū. 7) ityādivacanāt; tadayaṃ prākṛtena doṣeṇa doṣasya virodhaḥ kathaṃ tarhyupapannaḥ? ucyate- tatra prakṛteḥ pratyanīkatā ananuguṇatvena mantavyā, samānāṃ hi prakṛtiṃ prāpya doṣaḥ pravṛddhabalo bhavati, asamānāṃ tu prāpya tathā balavānna bhavati, nāsamānayā prakṛtyā hanyate; evamanyatrāpyunneyam| ativṛddhena vāyunāśleṣmaṇo durbalasya duṣṭatvādvirodho bhavatyeva kvacit, naitāvatā saṃsargasannipātāsambhavaḥ||62||
vātādīnāṃ rasādīnāṃ malānāmojasastathā| kṣayāstatrānilādīnāmuktaṃ saṅkṣīṇalakṣaṇam 30||63|| ghaṭṭate sahate śabdaṃ noccairdravati 31 śūlyate| hṛdayaṃ tāmyati svalpaceṣṭasyāpi rasakṣaye||64|| paruṣā sphuṭitā mlānā tvagrūkṣā raktasaṅkṣaye| māṃsakṣaye viśeṣeṇa sphiggrīvodaraśuṣkatā||65|| sandhīnāṃ sphuṭanaṃ glānirakṣṇorāyāsa eva ca| lakṣaṇaṃ medasi kṣīṇe tanutvaṃ 32 codarasya ca||66|| keśalomanakhaśmaśrudvijaprapatanaṃ śramaḥ| jñeyamasthikṣaye liṅgaṃ sandhiśaithilyameva ca||67|| śīryanta iva cāsthīni durbalāni laghūni ca| pratataṃ 33 vātarogīṇi kṣīṇe majjani dehinām||68|| daurbalyaṃ mukhaśoṣaśca pāṇḍutvaṃ sadanaṃ śramaḥ| klaibyaṃ śukrāvisargaśca kṣīṇaśukrasya lakṣaṇam||69|| kṣīṇe śakṛti cāntrāṇi pīḍayanniva mārutaḥ| rūkṣasyonnamayan kukṣiṃ tiryagūrdhvaṃ ca gacchati||70|| mūtrakṣaye mūtrakṛcchraṃ mūtravaivarṇyameva ca| pipāsā bādhate cāsya mukhaṃ ca pariśuṣyati||71|| malāyanāni cānyāni śūnyāni ca laghūni ca| viśuṣkāṇi ca lakṣyante yathāsvaṃ malasaṅkṣaye||72||
sampratyaṣṭādaśakṣayānāha- vātādīnāmityādi| atra malānāmityanena mūtrapurīṣayoḥ pañcendriyamalānāṃ ca grahaṇam| viśeṣeṇetivacanādanyagātrāṇāmapi śuṣkatā labhyate| sandhīnāmityādi bhedaḥ- kṣayalakṣaṇam, keśetyādi asthikṣayasya| bādhate cāsyeti karmaṇi śeṣalakṣaṇā ṣaṣṭhī| malāyanānītyanena pañcendriyādhiṣṭhānānāṃ mukhanāsikācakṣuḥkarṇānāṃ tvagindriyādhiṣṭhānabhūtānāṃ ca lomakūpaprajananānāṃ yathāsvaṃ malāyanāni gṛhyante| yaduktaṃ jatūkarṇe- “doṣāṇāṃ dhātūnāmojomūtraśakṛdindriyamalānām| aṣṭādaśakṣayāste lakṣyāḥ svaguṇakriyānāśāt” iti||63-72||
bibheti durbalo'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ| duśchāyo durmanā rūkṣaḥ kṣāmaścaivaujasaḥ kṣaye||73|| hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam| ojaḥ śarīre saṅkhyātaṃ tannāśānnā vinaśyati||74|| prathamaṃ jāyate hyojaḥ śarīre'smiñcharīriṇām| sarpirvarṇaṃ madhurasaṃ lājagandhi prajāyate||75|| (bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā sambhriyate madhu| tadvadojaḥ svakarmabhyo guṇaiḥ sambhriyate nṛṇām||1||)|
ojaḥkṣayalakṣaṇamāha- bibhetītyādi| durmanā manobalavihīnaḥ| ojaso durjñeyatvena lakṣaṇamāha- hṛdītyādi| śuddhamiti śuklaṃ, raktamīṣaditi kiñcidraktaṃ, sapītakamiti īṣatpītakaṃ; tena śuklavarṇamojaḥ, raktapītau tu varṇāvatrānugatau; kiṃvā, īṣadityalpapramāṇaṃ, tenāṣṭabindukamoja iti darśayati| yaduktaṃ tantrāntare- “prāṇāśrayasyaujaso'ṣṭau bindavo hṛdayāśrayāḥ” iti| etaccāṣṭabindukaṃ paramojo jñeyam, ardhāñjaliparimāṇaṃ tu yadojastadapradhānaṃ; yacchārīre vakṣyati- “tāvaccaiva ślaiṣmikasyaujasaḥ pramāṇam” (śā. 7) ityanena; tasmāddvividhamihaujaḥ| ata evārthe daśamahāmūlīye vakṣyati- “tat parasyaujasaḥ sthānaṃ” (sū. 30) iti; parasya śreṣṭhasyāṣṭabindukasyetyarthaḥ| iha ca kṣayalakṣaṇamardhāñjalimānasyaiva jñaiyam, aṣṭabindukasya tvavayavanāśe'pi mṛtyurbhavatīti hṛdītyādinā granthena darśayati| etaccaujaḥ sarvadhātusamudāyarūpaṃ, tena saptadhātuṣvevāvaruddhamiti nāṣṭamadhātutvātiprasaktiḥ 34; ata eva suśrute'pyuktaṃ- “rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paraṃ tejastat khalvojaḥ” (su. sū. 15) iti| anyatrāpyuktaṃ- “bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā saṃhriyate madhu| tadvadojaḥ śarīrebhyo guṇaiḥ saṃhriyate nṛṇām” iti| ‘prathamaṃ jāyate’ ityādipāṭhastu nātiprasiddhaḥ| ete cāṣṭādaśa kṣayā āviṣkṛtatamatvenoktāḥ; tena udakakṣayasvarakṣayādyanabhidhānaṃ nodbhāvanīyam; uktaṃ hi- “svarakṣayamurorogaṃ” iti; tathodakakṣayalakṣaṇaṃ yathā- “jihvātālvoṣṭhakaṇṭhaklomasaṃśoṣaṃ pipāsāṃ cātivṛddhāṃ dṛṣṭvā udakavahānyasya srotāṃsi praduṣṭānīti jānīyāt” (vi. 5) iti||73-75||
vyāyāmo'naśanaṃ cintā rūkṣālpapramitāśanam| vātātapau bhayaṃ śoko rūkṣapānaṃ prajāgaraḥ||76|| kaphaśoṇitaśukrāṇāṃ malānāṃ cātivartanam| kālo bhūtopaghātaśca jñātavyāḥ kṣayahetavaḥ||77||
sāmānyena kṣayāṇāṃ hetumāha- vyāyāma ityādi| pramitāśanam ekarasābhyāsaḥ| ativartanam atipravṛttiḥ, bahirgamanamiti yāvat| kālo vārdhakyamādānaṃ ca| bhūtopaghātaḥ piśācādyupaghātaḥ| atra vātakṣayaheturnokto vilakṣaṇatvāt, sa cācintanadivāsvapanādirjñeyaḥ; kiṃvā, anaśanāt kiṭṭābhāvaḥ, tataśca kiṭṭarūpasya vātasyāpyanutpādāt kṣayo jñeyaḥ||76-77||
gurusnigdhāmlalavaṇānyatimātraṃ samaśnatām| navamannaṃ ca pānaṃ ca nidrāmāsyāsukhāni ca||78|| tyaktavyāyāmacintānāṃ saṃśodhanamakurvatām| śleṣmā pittaṃ ca medaśca māṃsaṃ cātipravardhate||79|| tairāvṛtagatirvāyuroja 35 ādāya gacchati| yadā bastiṃ tadā kṛcchro madhumehaḥ pravartate||80|| sa mārutasya pittasya kaphasya ca muhurmuhuḥ| darśayatyākṛtiṃ gatvā kṣayamāpyāyate punaḥ||81|| upekṣayā'sya jāyante 36 piḍakāḥ sapta dāruṇāḥ| māṃsaleṣvavakāśeṣu marmasvapi ca sandhiṣu||82|| śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapī tathā| alajī vinatākhyā ca vidradhī ceti saptamī||83|| antonnatā madhyanimnā śyāvā kledaruganvitā| śarāvikā syāt piḍakā śarāvākṛtisaṃsthitā||84|| avagāḍhārtinistodā mahāvāstuparigrahā| ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhābhā piḍakā kacchapī matā||85|| stabdhā sirājālavatī snigdhāsrāvā mahāśayā| rujānistodabahulā sūkṣmacchidrā ca jālinī||86|| piḍakā nātimahatī kṣiprapākā mahārujā| sarṣapī sarṣapābhābhiḥ piḍakābhiścitā bhavet||87|| dahati tvacamutthāne tṛṣṇāmohajvarapradā| visarpatyaniśaṃ duḥkhāddahatyagnirivālajī||88|| avagāḍharujākledā pṛṣṭhe vā'pyudare'pi vā| mahatī vinatā nīlā piḍakā vinatā matā||89||
samprati saptapiḍakā vaktavyāḥ, atastāsāṃ pradhānahetutvena pramehāneva tāvannidānādikrameṇāha- gurvityādi| navaṃ pānamiti navaṃ madyam| nidrāmāsyāsukhāni cetyatrānte ‘bhajatāṃ’ iti śeṣaḥ| ojaḥ prasādo dhātūnāmiti yāvat| kṛcchr iti kṛcchrasādhyaḥ| upekṣayā acikitsayā| śarāvikādisañjñānvayo 37 vivaraṇe sphuṭaḥ| alajīsañjñā rūḍhā| etāśca prādhānyāduktāḥ| tena suśrute'pi piḍakādhikyamuktaṃ yat, tanna virodhi| sirājālaṃ sirāsamūhaḥ| citā adhiṣṭhitā||78-89||
vidradhiṃ dvividhāmāhurbāhyāmābhyantarīṃ tathā| bāhyā tvaksnāyumāṃsotthā kaṇḍarābhā mahārujā||90|| śītakānnavidāhyuṣṇarūkṣaśuṣkātibhojanāt| viruddhājīrṇasaṅkliṣṭaviṣamāsātmyabhojanāt||91|| vyāpannabahumadyatvādvegasandhāraṇācchramāt| jihmavyāyāmaśayanādatibhārādhvamaithunāt||92|| antaḥśarīre māṃsāsṛgāviśanti 38 yadā malāḥ| tadā sañjāyate granthirgambhīrasthaḥ sudāruṇaḥ||93|| hṛdaye klomni yakṛti plīhni kukṣau ca vṛkkayoḥ| nābhyāṃ vaṅkṣaṇayorvā'pi bastau vā tīvravedanaḥ||94|| duṣṭaraktātimātratvāt sa vai śīghraṃ vidahyate| tataḥ śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyate||95|| vyadhacchedabhramānāhaśabdasphuraṇasarpaṇaiḥ| vātikīṃ, paittikīṃ tṛṣṇādāhamohamadajvaraiḥ||96|| jṛmbhotkleśārucistambhaśītakaiḥ ślaiṣmikīṃ viduḥ| sarvāsu ca 39 mahacchūlaṃ vidradhīṣūpajāyate||97|| śastrāstrairbhidyata 40 iva colmukairiva dahyate| vidradhī vyamlatā yātā vṛścikairiva daśyate||98|| tanu rūkṣāruṇaṃ śyāvaṃ phenilaṃ vātavidradhī| tilamāṣakulatthodasannibhaṃ pittavidradhī||99|| ślaiṣmikī sravati śvetaṃ picchilaṃ bahalaṃ bahu| lakṣaṇaṃ sarvamevaitadbhajate sānnipātikī||100||
vidradhiṃ dvividhāmityanenābhyantaravidradherapi vidradhitvena piḍakānāṃ saptatve'virodha iti darśayati| kaṇḍarābhā sthūlasnāyvākārā| antarvidradhergarīyastvena nidānānyāha- śītaketyādi| saṅkliṣṭaṃ doṣalam| vyāpannaṃ 41 ca bahu ca madyamupayuṅkte yaḥ sa vyāpannabahumadyaḥ| antaḥśarīra iti koṣṭhe| malā doṣāḥ| granthiriva granthiḥ| sa iti granthiḥ| vyadhādayo vyathāprakārāḥ 42| śītameva śītakam| vyamlatāṃ yātā vidāhaṃ prāptā| tamakaḥ śvāsabhedaḥ||90-100||
athāsāṃ vidradhīnāṃ sādhyāsādhyatvaviśeṣajñānārthaṃ sthānakṛtaṃ liṅgaviśeṣamupadekṣyāmaḥ- tatra pradhānamarmajāyāṃ vidradhyāṃ hṛddhaṭṭanatamakapramohakāsaśvāsāḥ, klomajāyāṃ pipāsāmukhaśoṣagalagrahāḥ, yakṛjjāyāṃ śvāsaḥ, plīhajāyāmucchvāsoparodhaḥ, kukṣijāyāṃ kukṣipārśvāntarāṃsaśūlaṃ, vṛkkajāyāṃ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ, nābhijāyāṃ hikkā, vaṅkṣaṇajāyāṃ sakthisādaḥ, bastijāyāṃ kṛcchrapūtimūtravarcasatvaṃ 43 ceti||101|| pakvaprabhinnāsūrdhvajāsu mukhāt srāvaḥ sravati, adhojāsu gudāt, ubhayatastu nābhijāsu||102|| āsāṃ hṛnnābhibastijāḥ paripakvāḥ sānnipātikī ca maraṇāya; śeṣāḥ punaḥ kuśalamāśupratikāriṇaṃ cikitsakamāsādyopaśāmyanti| tasmādacirotthitāṃ vidradhīṃ śastrasarpavidyudagnitulyāṃ snehavirecanairāśvevopakramet sarvaśo gulmavacceti||103||
kukṣipārśvāntarāṃsaśūlamiti kukṣipārśvāntarāṃseṣu śūlam 44| hṛnnābhibastijāsu sānnipātikīṃ pṛthak paṭhan sānnipātikīṃ pakvāmapakvāṃ cāsādhyāṃ darśayati| śastrādidṛṣṭāntatrayācchastravanmarmacchedakatvaṃ, sarpavadāśusañjñāhāritvaṃ, vidyudagnivadāśumārakatvaṃ jñeyam||101-103||
bhavanti cātra- vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ| tāvaccaitā na lakṣyante yāvadvāstuparigrahaḥ||104|| śarāvikā kacchapikā jālinī ceti duḥsahāḥ| jāyante tā hyatibalāḥ prabhūtaśleṣmamedasaḥ||105|| sarṣapī cālajī caiva vinatā vidradhī ca yāḥ| sādhyaḥ pittolbaṇāstāstu sambhavantyalpamedasaḥ||106|| marmasvaṃse gude pāṇyoḥ stane sandhiṣu pādayoḥ| jāyante yasya piḍikāḥ sa pramehī na jīvati||107||
pramehaṃ vinā'pyuktapiḍakāsambhavaṃ darśayati- vinetyādi| etena ca piḍakānāṃ mādhumehikatvaṃ yat pūrvamuktaṃ tat prāyikatvena jñeyam| vāstu sthānam| vidradhī ceti bāhyavidradhī||104-107||
tathā'nyāḥ piḍakāḥ santi raktapītāsitāruṇāḥ| pāṇḍurāḥ pāṇḍuvarṇāśca bhasmābhā mecakaprabhāḥ||108|| mṛdvyaśca kaṭhināścānyāḥ sthūlāḥ sūkṣmāstathā'parāḥ| mandavegā mahāvegāḥ svalpaśūlā mahārujaḥ||109|| tā buddhvā mārutādīnāṃ yathāsvairhetulakṣaṇaiḥ| brūyādupacareccāśu prāgupadravadarśanāt||110|| tṛṭśvāsamāṃsasaṅkothamohahikkāmadajvarāḥ| vīsarpamarmasaṃrodhāḥ piḍakānāmupadravāḥ||111||
pramehapiḍakāprasaṅgenānyāsāmapi piḍakānāmāviṣkṛtānāṃ lakṣaṇaṃ brūte- tathā'nyā ityādi| pāṇḍurā dhūsarāḥ, pāṇḍuvarṇāstu rūkṣapāṇḍuvarṇā jñeyāḥ| mecakaprabhāḥ snigdhakṛṣṇavarṇāḥ| upacarecceti mārutādīnāṃ bheṣajairityarthādbhavati| prāgupadravadarśanādityanena upadravayuktā piḍakā asādhyeti darśayati| saṅkothaḥ pūtibhāvaḥ||108-111||
kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ| ūrdhvaṃ cādhaśca tiryakca vijñeyā trividhā'parā||112|| trividhā cāparā koṣṭhaśākhāmarmāsthisandhiṣu| ityuktā vidhibhedena doṣāṇāṃ trividhā gatiḥ||113||
samprati doṣāṇāṃ gatiṃ vivṛṇoti- kṣaya ityādi| sthānaṃ svamānavasthānam| gatiḥ prakāro'vasthā vā| caya ityatra praśabdo luptanirdiṣṭaḥ, tena prakṛṣṭacayaḥ; evaṃ prakṛṣṭaḥ kopaḥ prakopaḥ; evaṃ praśamo'pi| etena varṣādiṣu pittādīnāṃ prakṛṣṭaścayo bhavatīti darśyate, itaradoṣasyāpi ca stokamātreṇa cayo yathāsambhavaṃ sūcyate; tena śaradyanubalatvena kaphaprakopo bhavatītyādi gṛhītaṃ bhavati||112-113||
cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam| bhavantyekaikaśaḥ ṣaṭsu kāleṣvabhrāgamādiṣu||114|| gatiḥ kālakṛtā caiṣā cayādyā punarucyate|115|
yathākramamiti varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṭkrameṇa; kiṃvā yathākramamiti yathāyogyatayā| pittādīnāmiti pittaśleṣmavātānām| ekaikaśa iti ayaugapadyena| etacca prādhānyenaiva jñeyaṃ, tena prāvṛṣi śleṣmapittakopenāpradhānena na vyabhicāraḥ| yaduktaṃ- “varṣāsvagnibale hīne kupyanti pavanādayaḥ” (sū.a.6) iti| atra hi pavanādaya iti pavanapradhānāḥ; evaṃ vasante vātapittaprakope vyākhyeyam| atra ca ṣaṭsu ṛtuṣu pittaśleṣmavātānāṃ prabalacayādayo vibhajyamānatvena; tena pittacayakāle vātasya kopaḥ, śaradi pittasya prakopakāle vātapraśamaḥ, hemante pittapraśamaḥ kaphasya cayaḥ, vasante tu kaphaprakopa eva paraṃ, tathā kaphapraśamake grīṣme vātacaya iti ca syāt| vātaṃ parityajya pittādīnāmityabhidhānāṃ visargasyābhipretatvenāgre vaktavyatvāt kṛtaṃ, visarge ca pittacaya eva bhavatīti kṛtvā||114||-
gatiśca dvividhā dṛṣṭā prākṛtī vaikṛtī ca yā||115|| pittādevoṣmaṇaḥ paktirnarāṇāmupajāyate| tacca pittaṃ 45 prakupitaṃ vikārān kurute bahūn||116|| prākṛtastu balaṃ śleṣmā vikṛto mala ucyate| sa caivaujaḥ smṛtaḥ kāye sa ca pāpmopadiśyate||117|| sarvā hi ceṣṭā vātena sa prāṇaḥ prāṇīnāṃ smṛtaḥ| tenaiva rogā jāyante tena caivoparudhyate||118||
gatibhedāntaramāha- gatiścetyādi| atra pittamādau 46 kṛtaṃ śarīrasthitihetvagnikartṛtvena| paktiḥ pākaḥ| balamiti balahetutvena| mala iti śarīramalinīkaraṇāt| oja iti sārabhūtaṃ; yadi vā dvitīyaślaiṣmikaujohetutvenaujaḥ| vakṣyati hi śārīre- “tāvaccaiva ślaiṣmikasyaujasaśca pramāṇam” (śā.a.7) iti| duḥkhahetutvāt pāpmā| sarvā hi ceṣṭā iti avikṛtagamanādyāḥ| uparudhyate mriyate||115-118||
nityaṃ sannihitāmitraṃ samīkṣyātmānamātmavān| nityaṃ yuktaḥ paricaredicchannāyuranitvaram||119||
ātmavāniti praśaṃsāyāṃ matuppratyayaḥ| yukta ityudyuktaḥ| anitvaram agatvaram||119||
tatra ślokau- śirorogāḥ sahṛdrogā rogā mānavikalpajāḥ| kṣayāḥ sapiḍakāścoktā doṣāṇāṃ gatireva ca||120|| kiyantaḥśirasīye'sminnadhyāye tattvadarśinā| jñānārthaṃ bhiṣajāṃ caiva prajānāṃ ca hitaiṣiṇā||121||
tatra ślokāvityādi||120-121||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne kiyantaḥśirasīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ||17||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne rogacatuṣke kiyantaḥśirasīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ||17||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 'hutāśaveśavacanaṃ’ iti pā.
  2. 2 'gatirvakṣyāmi vistaram’ iti pā.
  3. 3 'śirobhitāpāt’ iti pā.
  4. 4 'abhyarhitatvaṃ’ iti pā.
  5. 5 'tīkṣṇāghrāṇāt’ iti pā.
  6. 6 'śirogatā vai dhamanīrvāyurāviśya kupyati’ iti pā.
  7. 7 'ghāṭā grīvāyāḥ paścādbhāgaḥ, 'ghāḍa’ iti yasyāpabhraṃśaḥ’
  8. 8 'bhruvormadhyaṃ’ iti pā.
  9. 9 'bādhyete’ iti pā.
  10. 10 'vṛttatvāt prasiddhatvāt’
  11. 11 'sukhāyate’ iti pā.
  12. 12 'chedavyadhanarukkaṇḍūśophadaurgandhyaduḥkhitam’ iti pā.
  13. 13 'lakṣaṇena ca’ iti pā.
  14. 14 '...śītarūkṣālpabhojanaiḥ’ iti pā.
  15. 15 yogīndranāthasenastu 'dravaḥ’ iti paṭhati, 'dravaḥ drutatvaṃ’ iti ca vyākhyānayati
  16. 16 'saṃsargeṇa navaite ṣaḍekavṛddhyā’ iti pā.
  17. 17 ‘vyādhīnāṃ dvyadhikā ṣaṣṭirityuktaṃ vivṛṇoti- dvyulbaṇaikolbaṇairiti| vṛddhairdoṣaiḥ pañcaviṃśatirvyādhayo bhavanti| tadyathā- sannipāte trayodaśa, saṃsarge nava, pṛthak trayaśceti| dvyulbaṇaikolbaṇairdoṣaiḥ ṣaṭḥ, sannipatitānāṃ doṣāṇāṃ madhye dvayoratiśaye trayaḥ, ekasyātiśaye trayaḥ, iti dvyulbaṇaikolbaṇaiḥ ṣaṭ| hīnamadhyādhikaiḥ sannipatitaiḥ ṣaṭ| samaiḥ tulyavṛddhairdoṣaiścaikaḥ, iti sannipātāḥ trayodaśa| tathāca- kaphaḥ vṛddhaḥ vātapitte adhikavṛddhe 1, pittaṃ vṛddhaṃ vātakaphāvadhikavṛddhau 2, vāto vṛddhaḥ pittakaphāvadhikavṛddhau 3, iti dvyulbaṇaistrayaḥ| pittakaphau vṛddhau vāto'dhikavṛddhaḥ 1, vātakaphau vṛddhau pittamadhikavṛddhaṃ 2, vātapitte vṛddhe kaphau'dhikavṛddhaḥ 3, iti ekolbaṇaistrayaḥ| vāto vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ śleṣmā vṛddhatamaḥ 1, vāto vṛddhaḥ śleṣmā vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamaṃ 2, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmā vṛddhataraḥ vāto vṛddhatamaḥ 3, pittaṃ vṛddhaṃ vāto vṛddhataraḥ śleṣmā vṛddhatamaḥ 4, śleṣmā vṛddho vāto vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamaṃ 5, śleṣmā vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ vāto vṛddhatamaḥ 6, iti hīnamadhyādhikaiḥ ṣaṭ| tulyavṛddhā vātapittaśleṣmāṇa iti samairekaḥ| saṃsargeṇa nava| tatra ekavṛddhyā ṣaṭ, samaiśca trayaḥ| saṃsṛṣṭayordoṣayormadhye ekasya vṛddhyā atiśayena ṣaṭ| tadyathā- vāto vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ 1, pittaṃ vṛddhaṃ vāto vṛddhataraḥ 2, śleṣmā vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ 3, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmā vṛddhataraḥ 4, vāto vṛddhaḥ śleṣmā vṛddhataraḥ 5, śleṣmā vṛddho vāto vṛddhataraḥ 6, iti ekavṛddhyā ṣaṭ| samairdoṣayoḥ samānavṛddhyā trayaḥ| tadyathā- vātapittābhyāṃ vṛddhābhyāmekaḥ, vātaśleṣmabhyāṃ vṛddhābhyāṃ dvitīyaḥ, pittaśleṣmabhyāṃ vṛddhābhyāṃ tṛtīyaḥ, iti saṃsargeṇa nava| pṛthak vyastairvṛddhaistrayaḥ| tadyathā- vāto vṛddhaḥ, pittaṃ vṛddhaṃ, śleṣmā vṛddhaḥ, evaṃ vṛddhaiḥ pañcaviṃśatiḥ| vṛddhyā pañcaviṃśatimuktvā kṣaye'pi pañcaviṃśatiṃ darśayati- yathetyādi| yathā vṛddhairdoṣaiḥ pañcaviṃśatistathā kṣīṇairapi pañcaviṃśatirvikārāḥ syuḥ| sannipāte trayodaśaḥ, saṃsarge nava, pṛthak trayaśceti| tadyathā- vātaḥ kṣīṇaḥ pittaśleṣmāṇāvatikṣīṇau 1, pittaṃ kṣīṇaṃ vātaśleṣmāṇāvatikṣīṇau 2, śleṣmā kṣīṇaḥ, vātapitte atikṣīṇe 3, iti kṣīṇānāṃ sannipatitānāṃ madhye dvayoratiśaye trayaḥ| vātapitte kṣīṇe śleṣmā atikṣīṇaḥ 1, pittaśleṣmāṇau kṣīṇau vāto'tikṣīṇaḥ 2, vātaśleṣmāṇau kṣīṇau pittamatikṣīṇam 3, iti ekasyātiśaye trayaḥ| śleṣmā kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ vātaḥ kṣīṇatamaḥ 1, vātaḥ kṣīṇaḥ śleṣmā kṣīṇataraḥ pittaṃ kṣīṇatamaṃ 2, pittaṃ kṣīṇaṃ śleṣmā kṣīṇataro vātaḥ kṣīṇatamaḥ 3, śleṣmā kṣīṇo vātaḥ kṣīṇataraḥ pittaṃ kṣīṇatamaṃ 4, vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ śleṣmā kṣīṇatamaḥ 5, pittaṃ kṣīṇaṃ vātaḥ kṣīṇataraḥ śleṣmā kṣīṇatamaḥ 6, iti hīnamadhyādhikaiḥ ṣaṭ| kṣīṇā vātapittaśleṣmāṇa iti samaiḥ kṣīṇarekaḥ| ete trayodaśa sannipātāḥ| saṃsargeṇa nava| tatra kṣīṇayorekasyātiśaye ṣaṭ| tadyathā- vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ 1, pittaṃ kṣīṇaṃ vātaḥ kṣīṇataraḥ 2, vātaḥ kṣīṇaḥ śleṣmā kṣīṇataraḥ 3, śleṣmā kṣīṇaḥ vātaḥ kṣīṇataraḥ 4, śleṣmā kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ 5, pittaṃ kṣīṇaṃ śleṣmā kṣīṇataraḥ 6| tulyakṣīṇābhyāṃ trayaḥ| tadyathā- kṣīṇe vātapitte 1, kṣīṇau pittaśleṣmāṇau 2, kṣīṇau vātaśleṣmāṇau 3, iti saṃsargeṇa nava| pṛthak trayaḥ- vātaḥ kṣīṇaḥ 1, pittaṃ kṣīṇaṃ 2, śleṣmā kṣīṇaḥ 3, evaṃ kṣīṇaiḥ pañcaviṃśatiḥ| sannipatitānāṃ doṣāṇāṃ yugapadvṛddhikṣayakṛto'nyo vikalpo bheda upadiśyate| tameva vikalpaṃ darśayati- vṛddhiriti| ekasya vṛddhiḥ, ekasya samatā, ekasya ca saṅkṣayaḥ| vāto vṛddhaḥ pittaṃ samaṃ śleṣmā kṣīṇaḥ 1, vāto vṛddhaḥ śleṣmā samaḥ pittaṃ kṣīṇaṃ 2, pittaṃ vṛddhaṃ vātaḥ samaḥ śleṣmā kṣīṇaḥ 3, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmā samaḥ vātaḥ kṣīṇāḥ 4, śleṣmā vṛddhaḥ vātaḥ samaḥ pittaṃ kṣīṇaṃ 5, śleṣmā vṛddhaḥ pittaṃ samaṃ vātaḥ kṣīṇaḥ 6| dvandvavṛddhiḥ dvayorvṛddhiḥ, ekasya ca kṣayaḥ, ekasya vṛddhirdvayośca kṣayaḥ, atrāpi ṣaṭ| tadyathā- śleṣmapitte vṛddhe vātaḥ kṣīṇaḥ 1, śleṣmavātau vṛddhau pittaṃ kṣīṇaṃ 2, vātapitte vṛddhe śleṣmā kṣīṇaḥ 3, iti dvandvavṛddhyā ekasya kṣayeṇa trayaḥ| śleṣmā vṛddhaḥ vātapitte kṣīṇe 1, pittaṃ vṛddhaṃ śleṣmavātau kṣīṇau 2, vāyurvṛddhaḥ pittaśleṣmāṇau kṣīṇau 3, iti ekavṛddhyā dvayoḥ kṣayeṇa trayaḥ| vṛddhaiḥ pañcaviṃśatiḥ kṣīṇaiḥ pañcaviṃśatiriti pañcāśat, vṛddhikṣayasamatākṛtāḥ ṣaṭ, vṛddhikṣayakṛtāśca ṣaṭ, evaṃ dviṣaṣṭiḥ’| iti carakopaskāre yogīndranāthasenaḥ
  18. 18 'ekavṛddhirityādinā'pi trayaḥ’ iti pā.
  19. 19 'sāmye sthitaṃ' iti pā.
  20. 20 'prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ' iti pā.
  21. 21 'prakṛtisthaṃ kaphaṃ' iti pā.
  22. 22 'prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ śleṣmā pittaparikṣaye| sannirundhyāttadā kuryācchītakaṃ gauravaṃ jvaram' iti pā.
  23. 23 'prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ śleṣmā mārutasaṅkṣaye| sannirundhyāttadā kuryānmṛdvagnitvaṃ śirograham' iti pā.
  24. 24 'vepayatyatha mānavam' iti pā.
  25. 25 'tatra tatreti' iti pā.
  26. 26 'nodbhāvanīyamiti pāṭhastu na samīcīnaḥ 'tenaiteṣāṃ taratamādibhedena rasarudhirādisaṃsargabhedena agaṇyatvameva jñeyaṃ, uktaṃhi- "saṃsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṃ doṣāṃstu kṣayasamatāvivṛddhibhedāt| ānantyaṃ taratamayogataśca yātāñjānīyādavahitamānaso yathāsvam" (vā. sū. 12)' iti śivadāsasenena vyākhyātatvāt
  27. 27 'virodhaḥ' iti pā.
  28. 28 'bhavati' iti pā.
  29. 29 'prabhāvotpāditaviṣayavyatireke' iti pā.
  30. 30 'ca kṣīṇalakṣaṇam' iti pā.
  31. 31 'dravati iti hṛdayaṃ dhugadhugiti karoti' iti śivadāsasenaḥ
  32. 32 'tanutvaṃ todanaṃ tvacaḥ' iti pā.
  33. 33 'viśuṣkāṇi ca lakṣyante' iti pā.
  34. 34 'nāṣṭadhātutvādiprasaktiḥ' iti pā.
  35. 35 'tairāvṛtaḥ prasādaṃ ca gṛhītvā yāti mārutaḥ' iti pā.
  36. 36 'bhavantyupekṣayā tasya' iti pā.
  37. 37 'śarāvikādisañjñā svayonivivaraṇe sphuṭā' iti pā.
  38. 38 'māṃsāsṛk praviśanti' iti pā.
  39. 39 'sarvāsvāsu' iti pā.
  40. 40 'taptaiḥ śastrairyathā mathyetolmukairiva dahyate' iti pā.| ulmukamaṅgāram
  41. 41 'vyāpannam asamyaksandhānādinā vikṛtimāpannam'
  42. 42 'vyathāviśeṣāḥ' iti pā.
  43. 43 'kṛcchramūtratā, pūtivarcastvaṃ ca' iti pā.
  44. 44 'kukṣipārśvamadhyeṃ'se śūlaṃ' iti pā.
  45. 45 'pittaṃ caigha' iti pā.
  46. 46 'pittamagre' iti pā.