athātastriśothīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye piḍakā uktāḥ, tāśca śotharūpāḥ, ataḥ śothādhikārāt triśothīyo'bhidhīyate||1-2||
trayaḥ śothā bhavanti vātapittaśleṣmanimittāḥ, te punardvividhā nijāgantubhedena||3||
vakṣyamāṇadvividhādibhede vidyamāne'pi vātādikṛtatritvābhidhānamagre vātādikṛtasyaiva prādhānyakhyāpanārtham||3||
tatrāgantavaśchedanabhedanakṣaṇanabhañjanapicchanotpeṣaṇaprahāravadhabandhanaveṣṭanavyadhanapīḍanādibhirvā bhallātakapuṣpaphalarasātmaguptāśūkakrimiśūkāhitapatralatāgulmasaṃsparśanairvā svedanaparisarpaṇāvamūtraṇairvā viṣiṇāṃ saviṣaprāṇidaṃṣṭrādantaviṣāṇanakhanipātairvā sāgaraviṣavātahimadahanasaṃsparśanairvā śothāḥ samupajāyante||4||
bhedanam āśayavidāraṇaṃ, kṣaṇanam asthicūrṇanaṃ, bhañjanaṃ jarjarīkaraṇaṃ, picchnam atyarthapīḍanam, utpeṣaṇaṃ śilotpeṣaṇamiva, veṣṭanam agranthibandhanaṃ sarpādibhiḥ| śūkavatāṃ krimīṇāṃ śūkaḥ śūkakrimiśūkaḥ| svedanādibhirviṣiṇāmiti yojyam||4||
te punaryathāsvaṃ hetuvyañjanairādāvupalabhyante nijavyañjanaikadeśaviparītaiḥ; bandhamantrāgadapralepapratāpanirvāpaṇādibhiścopakramairupakramyamāṇāḥ praśāntimāpadyante||5||
ādāvupalabhyanta iti vacanāduttarakālamāgantorapi nijatulyatāṃ brūte| yaduktam- “āganturanveti nijaṃ vikāraṃ” (sū.a.19) iti| nijavyañjanaikadeśaviparītairiti nijalakṣaṇebhya āgantūnāmekadeśo viparīto bhavati, sa ca vātādijanyaśyāvādivarṇavikāratvājjñeyaḥ; kiṃvā āganturvyathāpūrvo bhavati paścādvātādibhiranubadhyate, nijastu pūrvaṃ vātādilakṣaṇairyujyate paścādvedanāvān bhavatītyekadeśavaiparītyam| bandhaḥ ariṣṭābandho vraṇabandhaśca| bandhādayaśca yathāyogyatayā boddhavyāḥ||5||
nijāḥ punaḥ snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānāmayathāvatprayogānmithyāsaṃsarjanādvā chardyalasakavisūcikāśvāsakāsātisāraśoṣapāṇḍurogodarajvarapradarabhagandarārśovikārātikarśanairvā kuṣṭhakaṇḍūpiḍakādibhirvā chardikṣavathūdgāraśukravātamūtrapurīṣavegadhāraṇairvā karmarogopavāsādhvakarśitasya vā sahasā'tigurvamlalavaṇapiṣṭānnaphalaśākarāgadadhiharitakamadyamandakavirūḍhanavaśūkaśamīdhānyānūpaudaka- piśitopayogānmṛtpaṅkaloṣṭabhakṣaṇāllavaṇātibhakṣaṇādgarbhasampīḍanādāmagarbhaprapatanāt prajātānāṃ ca mithyopacārādudīrṇadoṣatvācca śophāḥ prādurbhavanti; ityuktaḥ sāmānyo hetuḥ||6||
chardyādayaḥ svarūpata eva śothahetavaḥ| karmādyatikarśitasya tu sahasā'tigurvādisevanaṃ śothahetuḥ; karmeti pañcakarma| virūḍhanavaśabdau śūkaśamīdhānyaviśeṣaṇau| prajātānāmiti aciraprasūtānām||6||
ayaṃ tvatra viśeṣaḥ- śītarūkṣalaghuviśadaśramopavāsātikarśanakṣapaṇādibhirvāyuḥ 1 prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śophaṃ janayati; sa kṣiprotthānapraśamo bhavati, tathā śyāmāruṇavarṇaḥ prakṛtivarṇo vā, calaḥ spandanaḥ kharaparuṣabhinnatvagromā chidyata iva bhidyata iva pīḍyata iva sūcībhiriva tudyate pipīlikābhiriva saṃsṛpyate sarṣapakalkāvalipta iva cimicimāyate saṅkucyata āyamyata iveti vātaśothaḥ (1); uṣṇatīkṣṇakaṭukakṣāralavaṇāmlājīrṇabhojanairagnyātapapratāpaiśca pittaṃ prakupitaṃ tvaṅmāṃsaśoṇitānyabhibhūya śothaṃ janayati; sa kṣiprotthānapraśamo bhavati, kṛṣṇapītanīlatāmrāvabhāsa uṣṇo mṛduḥ kapilatāmraromā 2 uṣyate dūyate dhūpyate ūṣmāyate svidyate klidyate na ca sparśamuṣṇaṃ ca suṣūyata 3 iti pittaśothaḥ (2); gurumadhuraśītasnigdhairatisvapnāvyāyāmādibhiśca śleṣmā prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śothaṃ janayati; sa kṛcchrotthānapraśamo bhavati, pāṇḍuśvetāvabhāso guruḥ snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styānaḥ śuklāgraromā sparśoṣṇasahaśceti śleṣmaśothaḥ (3); yathāsvakāraṇākṛtisaṃsargāddvidoṣajāstrayaḥ śothā bhavanti; yathāsvakāraṇākṛtisannipātāt sānnipātika ekaḥ; evaṃ 4 saptavidho bhedaḥ||7|| prakṛtibhistābhistābhirbhidyamāno 5 dvividhastrividhaścaturvidhaḥ saptavidho'ṣṭavidhaśca śotha upalabhyate, punaścaika 6 evotsedhasāmānyāt||8||
kṣapaṇaṃ vamanādibhiḥ| prakṛtivarṇaḥ dehasamānavarṇaḥ| calaḥ saṅkramaṇavān| spandanaḥ kampanaḥ| uṣyate pārśvastheneva vahninā dahyate| dhūpyate dhūmamivodvamati| ūṣmāyate 7 bahiḥ parairapyuṣṇatvenopalabhyate| svidyate svedavān bhavati| na suṣūyate na sahate; sparśanaṃ ca na sahate, uṣṇaṃ ca na sahate| sa kṛcchrotthānapraśama iti cirotthānapraśamaḥ| prakṛtibhiriti kāraṇaiḥ| utsedha unnatatvam||7-8||
bhavanti cātra- śūyante yasya gātrāṇi svapantīva 8 rujanti ca| pīḍitānyunnamantyāśu vātaśothaṃ tamādiśet||9|| yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śotho naktaṃ praṇaśyati| snehoṣṇamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātikaḥ||10|| yaḥ pipāsājvarārtasya dūyate'tha vidahyate| svidyati klidyate gandhī sa paittaḥ svayathuḥ smṛtaḥ||11|| yaḥ pītanetravaktratvak 9 pūrvaṃ madhyāt praśūyate| tanutvak cātisārī ca pittaśothaḥ sa ucyate||12|| śītaḥ 10 saktagatiryastu kaṇḍūmān pāṇḍureva ca| nipīḍito nonnamati 11 śvayathuḥ sa kaphātmakaḥ||13|| yasya śastrakuśacchinnācchoṇitaṃ 12 na pravartate| kṛcchreṇa picchā sravati sa cāpi kaphasambhavaḥ||14|| nidānākṛtisaṃsargācchvayathuḥ syāddvidoṣajaḥ| sarvākṛtiḥ sannipātācchotho vyāmiśrahetujaḥ||15||
śūyanta ityādi| punaḥ ślokena lakṣaṇābhidhānaṃ prāyobhāvilakṣaṇadarśanārtham| svapantīveti nirvedanaḥ| etena 13 vāyoścalatvena kṣaṇācca ruk, kṣaṇācca tadabhāva iti jñeyam| madhyāditi śarīramadhyāt| saktagatiḥ avisārī| śastrakuśacchinnāditi śastrakuśakṛtācchedāt||9-15||
yastu pādābhinirvṛttaḥ śothaḥ sarvāṅgago bhavet| jantoḥ sa ca sukaṣṭaḥ syāt prasṛtaḥ strīmukhācca yaḥ||16|| yaścāpi guhyaprabhavaḥ striyā vā puruṣasya vā| sa ca kaṣṭatamo jñeyo yasya ca syurupadravāḥ||17||
pādābhinirvṛttaḥ śothaḥ puruṣāṇāṃ laghāvadhodeśe jātaḥ san yadā na jīyate tadā gurumūrdhvadeśaṃ gataḥ sa na pāryate jetuṃ, yo hi laghau pradeśe jetuṃ na pāryate sa gurupradeśagato nitarāmeva na pāryate; evaṃ prasṛtaḥ strīmukhācca ya ityapi jñeyam| vacanaṃ hi- “adhobhāgo guruḥ strīṇāmūrdhvaḥ puṃsāṃ gurustathā” (su.sū.a.46) iti||16-17||
chardiḥ śvāso'rucistṛṣṇā jvaro'tīsāra eva ca| saptako'yaṃ sadaurbalyaḥ śophopadravasaṅgrahaḥ||18||
uktānupadravānāha- chardirityādi||18||
yasya śleṣmā prakupito jihvāmūle'vatiṣṭhate| āśu sañjanayecchothaṃ 14 jāyate'syopajihvikā||19|| yasya śleṣmā prakupitaḥ kākale vyavatiṣṭhate| āśu sañjanayecchophaṃ 15 karoti galaśuṇḍikām||20|| yasya śleṣmā prakupito galabāhye'vatiṣṭhate| śanaiḥ sañjanayecchophaṃ 16 galagaṇḍo'sya jāyate||21|| yasya śleṣmā prakupitastiṣṭhatyantargale sthiraḥ| āśu sañjanayecchophaṃ 17 jāyate'sya galagrahaḥ||22|| yasya pittaṃ prakupitaṃ saraktaṃ tvaci sarpati| śophaṃ sarāgaṃ janayedvisarpastasya 18 jāyate||23|| yasya pittaṃ prakupitaṃ tvaci rakte'vatiṣṭhate| śothaṃ sarāgaṃ janayet 19 piḍakā tasya jāyate||24|| yasya prakupitaṃ pittaṃ śoṇitaṃ prāpya śuṣyati| tilakā piplavo vyaṅgā nīlikā tasya jāyate||25|| yasya pittaṃ prakupitaṃ śaṅkhayoravatiṣṭhate| śvayathuḥ śaṅkhako nāma dāruṇastasya jāyate||26|| yasya pittaṃ prakupitaṃ karṇamūle'vatiṣṭhate| jvarānte durjayo'ntāya śothastasyopajāyate||27|| vātaḥ plīhānamuddhūya kupito yasya tiṣṭhati| śanaiḥ paritudan 20 pārśvaṃ plīhā tasyābhivardhate||28|| yasya vāyuḥ prakupito gulmasthāne'vatiṣṭhate| śophaṃ saśūlaṃ janayan gulmastasyopajāyate||29|| yasya vāyuḥ prakupitaḥ śophaśūlakaraścaran| vaṅkṣaṇādvṛṣaṇau yāti vṛddhistasyopajāyate||30|| yasya vātaḥ prakupitastvaṅmāṃsāntaramāśritaḥ| śothaṃ sañjanayet kukṣāvudaraṃ tasya jāyate||31|| yasya vātaḥ prakupitaḥ kukṣimāśritya tiṣṭhati| nādho vrajati nāpyūrdhvamānāhastasya jāyate||32|| rogāścotsedhasāmānyadadhimāṃsārbudādayaḥ| viśiṣṭā nāmarūpābhyāṃ nirdeśyāḥ śothasaṅgrahe||33|| vātapittakaphā yasya yugapat kupitāstrayaḥ| jihvāmūle'vatiṣṭhante vidahantaḥ samucchritāḥ||34|| janayanti bhṛśaṃ śothaṃ vedanāśca pṛthagvidhāḥ| taṃ śīghrakāriṇaṃ rogaṃ rohiṇīti vinirdiśet||35|| trirātraṃ paramaṃ tasya jantorbhavati jīvitam| kuśalena tvanukrāntaḥ 21 kṣipraṃ sampadyate sukhī||36||
sampratyutsedhasāmānyāt prādeśikāñchothānāha- yasyetyādi| kākalaṃ tālumūlam| śanairitivacanena galagaṇḍakāriṇo doṣāścirakriyā bhavantīti darśayati; galagrahādau cāśukāriṇo doṣā bhavanti| visarpasya piḍakāyāśca tulyakāraṇatve'pi visarpe sarpaṇaśīlo doṣaḥ, piḍakāyāṃ ca sthiro jñeyaḥ; ata eva piḍakāsamprāptau ‘avatiṣṭhate’ ityuktam| yasya pittamityādau pittaṃ prāpya śoṇitaṃ kartṛ śuṣyatīti yojanīyam| piplavaḥ ‘jaṭulā’ iti prasiddhaḥ| dāruṇaḥ anupakramādāśumārakaḥ| durjayo'ntāyeti durjayo vā yathākramamupakramyamāṇaḥ 22, antāya vā mithyopakramādveti mantavyam| ayameva śotho'nyatrāpyuktaḥ- “sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇāḥ| śothaḥ sañjāyate tena kaścideva pramucyate” iti| gulmādayo vistaravaktavyā api ihotsedhasāmānyālleśata ucyante| śothasaṅgraha iti śothatvenotsedharūpeṇa saṅgrahaḥ śothasaṅgrahaḥ|| samucchritā atiriktapramāṇāḥ| bhṛśam atyarthaduḥkhakāriṇam| kṣipramityanukrānta ityanena sambadhyate, tena trirātraghātitvaṃ yasya tasya kathaṃ śīghrapraśama iti codyaṃ nottiṣṭhate; kiṃvā kṣipraṃ sampadyate sukhīti vyādhimahimnā bhavati| vyādherevaitat svarūpaṃ yacchīghraṃ hanti, śīghraṃ praśāmyatīti| yaduktaṃ- “sa śīghraṃ śīghrakāritvāt praśamaṃ yāti hanti vā” (ci. 3) iti||19-36||
santi hyevaṃvidhā rogāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| ye hanyuranupakrāntā mithyācāreṇa 23 vā punaḥ||37|| sādhyāścāpyapare 24 santi vyādhayo mṛdusammatāḥ| yatnāyatnakṛtaṃ yeṣu karma sidhyatyasaṃśayam||38|| asādhyāścāpare santi vyādhayo yāpyasañjñitāḥ| susādhvapi kṛtaṃ yeṣu karma yātrākaraṃ bhavet||39|| santi cāpyapare rogā yeṣu karma na sidhyati| api yatnakṛtaṃ bālairna tān vidvānupācaret||40|| sādhyāścaivāpyasādhyāśca vyādhayo dvividhāḥ smṛtāḥ| mṛdudāruṇabhedena te bhavanti caturvidhāḥ||41||
etadeva śīghrakāritvamanyeṣvapi jvarāntakarṇaśothavalayādiṣvastītyāha- santītyādi| dāruṇā iti sammatā dāruṇasammatāḥ| dāruṇatvaprasaṅgena mṛdvādibhedānapyāha- sādhyāścetyādi| yātrākaraṃ yāpanākaram| bālaiḥ ajñaiḥ, asādhye ajñā evotsāhāt pravartanta ityarthaḥ| asādhyasya mṛdudāruṇatvaṃ yāpyapratyākhyeyabhedena, tathā sadyaḥprāṇaharakālāntaraprāṇaharatvādinā ca||37-41||
ta evāparisaṅkhyeyā bhidyamānā bhavanti hi| rujāvarṇasamutthānasthānasaṃsthānanāmabhiḥ 25||42|| vyavasthākaraṇaṃ 26 teṣāṃ yathāsthūleṣu saṅgrahaḥ| tathā prakṛtisāmānyaṃ vikāreṣūpadiśyate||43||
ta evetyādi| samutthānabhedā hetubhedāḥ; rūkṣabhojanarātrijāgaraṇādibhinnahetujanyo hi vāto bhinnopakramasādhyaśca bhavatīti bhāvaḥ| sthānabhedā āmāśayādayo rasādayaśca| saṃsthānam ākṛtiḥ, yathā- gulmārbudādiḥ| nāmabhedo yathā- ekasminneva rājayakṣmaṇi rājayakṣmaśoṣādisañjñā| nanvevamaparisaṅkhyeyatve kathaṃ vyavahāra ityāha- vyavasthetyādi| vyavasthākaraṇaṃ cikitsāvyavahārārthaṃ saṅkhyākathanam| yathāsthūleṣviti ye ye sthūlā udaramūtrakṛcchrādayasteṣu; saṅgrahaḥ aṣṭodarīyarogasaṅgrahe (udiśyate) ityarthaḥ| asthūleṣu vikāreṣu aṣṭodarīye sañjñayā'nukteṣu kathaṃ vyavasthākaraṇamityāha- tathetyādi| prakṛtisāmānyaṃ samānakāraṇatā; tenānukteṣu sākṣāddhyādhiṣu vātajo'yaṃ śleṣmajo'yamiti, tathā rasajo'yaṃ raktajo'yamityādikā cikitsāvyavahārārthaṃ vyavasthā kartavyeti bhāvaḥ| ata evāṣṭodarīye vakṣyati- “sarve vikārā vātapittakaphānnātivartante” (sū. 19) iti||42-43||
vikāranāmākuśalo na jihrīyāt kadācana| na hi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti dhruvā sthitiḥ||44|| sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntaragataścaiva janayatyāmayān bahūn 27||45|| tasmādvikāraprakṛtīradhiṣṭhānāntarāṇi ca| samutthānaviśeṣāṃśca buddhvā karma samācaret||46|| yo hyetattritayaṃ jñātvā karmāṇyārabhate bhiṣak| jñānapūrvaṃ yathānyāyaṃ 28 sa karmasu na muhyati||47||
jvararaktapittādivannāmājñāne'pi vātādijanyatvajñānenaiva pracaritavyamityāha- vikāretyādi| sthānāntaragataścetyatra cakāra ekasthānagato'pi bahuvikāraṃ karotīti samuccinoti| yato vakṣyati- “karoti galamāśritaḥ| kaṇṭhoddhvaṃsaṃ ca kāsaṃ ca svarabhedamarocakam” (ci. 8) iti| adhiṣṭhānāntarāṇi āśayāntarāṇi| jñānapūrvamiti cikitsājñānapūrvakam| yathānyāyaṃ yathāgamam| evaṃ manyate- yadvātārabdhatvādijñānameva kāraṇaṃ rogāṇāṃ cikitsāyāmupakāri, nāmajñānaṃ tu vyavahāramātraprayojanārthaṃ na svarūpeṇa cikitsāyāmupakārīti||44-47||
nityāḥ prāṇabhṛtāṃ dehe vātapittakaphāstrayaḥ| vikṛtāḥ prakṛtisthā vā tān bubhutseta paṇḍitaḥ||48||
samprati vātādijñānena rogajñānamuddiṣṭaṃ tenopoddhātena vātādīnāṃ prakṛtisthānāmaprakṛtisthānāṃ ca lakṣaṇaṃ vaktumāha- nityā ityādi| bubhutseta jñātumicchet||48||
utsāhocchvāsaniḥ śvāsaceṣṭā dhātugatiḥ samā| samo mokṣo gatimatāṃ vāyoḥ karmāvikārajam||49|| darśanaṃ paktirūṣmā ca kṣuttṛṣṇā dehamārdavam| prabhā prasādo medhā ca pittakarmāvikārajam||50|| sneho bandhaḥ sthiratvaṃ ca gauravaṃ vṛṣatā balam| kṣamā dhṛtiralobhaśca kaphakarmāvikārajam||51||
ceṣṭeti avikṛtā ceṣṭā| dhātugatiriti rasādīnāṃ poṣyaṃ dhātuṃ prati gamanam| gatimatāmiti purīṣādīnāṃ bahirniḥsaratām| prasādaḥ manaḥprasādaḥ| bandhaḥ sandhibandhaḥ| sthiratvam aśaithilyam| gauravaṃ prākṛtaṃ śarīragauravam| kṣamā sahiṣṇutā| dhṛtiḥ manaso'cāñcalyam| kṣamādayaśca śleṣmaṇaḥ prabhāvāt kriyante; evamanyatrāpi jñeyam||49-51||
vāte pitte kaphe caiva kṣīṇe lakṣaṇamucyate| karmaṇaḥ prākṛtāddhānirvṛddhirvā'pi virodhinām||52||
kṣayalakṣaṇamāha- vāte ityādi| karmaṇaḥ prākṛtāditi vātādiprakṛtikarmatvenoktādutsāhādeḥ| hāniḥ apacayaḥ| vṛddhirvā'pi virodhināmiti uktaprākṛtalakṣaṇavirodhināṃ karmaṇāṃ vṛddhiḥ; yathā vātakṣaye utsāhavirodhino viṣādasya vṛddhiḥ, pittakṣaye'darśanāpaktyādīnāṃ, śleṣmakṣaye raukṣyādīnāṃ vṛddhiḥ| iha prākṛtakarmahānau satyāṃ nāvaśyaṃ virodhikarmavṛddhirata uktaṃ- vṛddhirvetyādi; na hyavaśyamutsāhahānāvalpamātrāyāṃ satyāṃ viṣādo vardhate, alobhanyūnatve vā manāglobho vardhate; kiṃvā, utsāhādyabhāvenābhāvamukhena jñānārthaṃ ‘karmaṇaḥ prākṛtāddhāniḥ’ ityuktaṃ, viṣādādivṛddhyā tu vidhimukhena jñānārthaṃ ‘vṛddhirvā'pi virodhinām’ ityuktam| yaducyate- vṛddhirvā'pi virodhināmiti virodhidoṣāṇāṃ, yathā- pittavṛddhau śleṣmakṣayo jāyate, ityevamādi; tanna, yato'nyadoṣavṛddhāvanyasyāvaśyaṃ na hyapāyo bhavati, tathāhi sati pittavṛddhau satyāṃ sarvadā śleṣmakṣyaḥ syāt; na ca doṣāḥ parasparaghātakā iti prāgeva pratipāditaṃ; pradeśāntare'pi doṣāṇāṃ svalakṣaṇahānireva paraṃ kṣayalakṣaṇaṃ- “kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ” (sū.a.17) ityanenoktam||52||
doṣaprakṛtivaiśeṣyaṃ niyataṃ vṛddhilakṣaṇam| doṣāṇāṃ prakṛtirhānirvṛddhiścaivaṃ parīkṣyate||53||
vṛddhilakṣaṇamāha- doṣetyādi| prakṛtiḥ svabhāvaḥ, tasya vaiśeṣyamādhikyaṃ; śleṣmaṇaḥ snehaśaityamādhuryādiryā prakṛtistasyā atisnigdhātiśaityātimādhuryādivaiśeṣyaṃ vṛddhilakṣaṇam| niyatamiti pratiniyataṃ, yadyasya prakṛtilakṣaṇaṃ tadvṛddhaṃ saptasyaiva vṛddhilakṣaṇamityarthaḥ; anye tu niścitamityāhuḥ||53||
tatra ślokāḥ- saṅkhyāṃ nimittaṃ rūpāṇi śothānāṃ sādhyatāṃ na ca| teṣāṃ teṣāṃ vikārāṇāṃ śothāṃstāṃstāṃśca pūrvajān||54|| vidhibhedaṃ vikārāṇāṃ trividhaṃ bodhyasaṅgraham| prākṛtaṃ karma doṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ hānivṛddhiṣu||55|| vītamoharajodoṣalobhamānamadaspṛhaḥ| vyākhyātavāṃstriśothīye rogādhyāye punarvasuḥ||56||
saṅgrahe śothānāṃ sādhyatāmiti bheṣajaviśeṣasādhyatvam, upaśaya ityarthaḥ; tacca ‘snehauṣṇyamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātika’ ityuktaṃ jñeyam| na ceti na ca sādhyatāṃ, yathā- ‘yaśca pādābhinirvṛttaḥ’ ityādi| teṣāṃ teṣāmiti upajihvādīnām| śothān pūrvajānityabhidadhāna upajihvādiṣu pūrvaṃ śotho bhavati, paścādupajihvādirogavyaktiriti darśayati| ata eva ‘āśu sañjanayecchothaṃ’ ityuktvā ‘jāyate'syopajihvikā’ ityuktam| bodhyaḥ boddhavyo vikāraprakṛtyādiḥ| tasya trividhaṃ saṅgrahamiti ‘tasmādvikāraprakṛtīḥ’ ityādyuktaṃ trayam||54-56||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne triśothīyo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ sūtrasthāne rogacatuṣke triśothīyo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ||18||
pāṭhāntarāḥ
- 1 '... dhūmopavāsa...' iti pā. ↩
- 2 'kapilapiṅgalatāmraromā' iti pā. ↩
- 3 'sahate' iti pā. ↩
- 4 'evaṃ saptavidho bhedaḥ' iti kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 5 'evaṃ bhedaprakṛtibhistābhistābhirbhidyamānaḥ' iti pā. ↩
- 6 'sa punaścaikaḥ' iti pā. ↩
- 7 'uṣṇāyate' iti pā. ↩
- 8 'spandantīva' iti pā. ↩
- 9 'pītamukhanetratvak' iti pā. ↩
- 10 'yaḥ śītalaḥ saktagatiḥ pāṇḍuḥ kaṇḍūyate'pi ca' iti pā. ↩
- 11 'pīḍito nonnamenmandaḥ' iti pā. ↩
- 12 'chinnādityanantaraṃ 'aṅgāt' iti śeṣaḥ' iti śivadāsasenaḥ| 'śastrakuśacchedāt' iti pā. ↩
- 13 'etacca' iti pā. ↩
- 14 'sañjanayañchothaṃ' iti pā. ↩
- 15 'sañjanayañchothaṃ' iti pā. ↩
- 16 'sañjanayañchothaṃ' iti pā. ↩
- 17 'sañjanayañchothaṃ' iti pā. ↩
- 18 'janayat' iti pā. ↩
- 19 'janayat' iti pā. ↩
- 20 'śūlaiḥ paritudan' iti pā. ↩
- 21 'kṣipramanukrānta iti śīghraṃ cikitsita ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 22 'yathākramamanupakramyamāṇaḥ' iti pā. ↩
- 23 'mithyārambheṇa' iti pā. ↩
- 24 'sādhyāścaivāpare' iti pā. ↩
- 25 'nidānavedanāvarṇasthānasaṃsthānanāmabhiḥ' iti pā. ↩
- 26 'vyavasthākāraṇaṃ iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 27 'sthānāntaragataścāpi vikārān kurute bahūn' iti pā. ↩
- 28 'yathāmnāyaṃ' iti pā. ↩