athāto'ṣṭodarīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvādhyāye proktaṃ “vyavasthākaraṇaṃ teṣāṃ yathāsthūleṣu saṅgrahaḥ” (sū. 18) iti, tadanu jijñāsāyāmaṣṭāvudarāṇītyādiṃ yathāsthūlaṃ saṅgraho'bhidhīyate| aṣṭodarīya iti cārthaparā sañjñā||1-2||
iha khalvaṣṭāvudarāṇi, aṣṭau mūtrāghātāḥ, aṣṭau kṣīradoṣāḥ, aṣṭau retodoṣāḥ; sapta kuṣṭhāni, sapta piḍakāḥ, sapta vīsarpāḥ; ṣaḍatīsārāḥ, ṣaḍudāvartāḥ; pañca gulmāḥ, pañca plīhadoṣāḥ, pañca kāsāḥ, pañca śvāsāḥ, pañca hikkāḥ, pañca tṛṣṇāḥ, pañca chardayaḥ, pañca bhaktasyānaśanasthānāni, pañca śirorogāḥ, pañca hṛdrogāḥ, pañca pāṇḍurogāḥ, pañconmādāḥ, catvāro'pasmārāḥ, catvāro'kṣirogāḥ, catvāraḥ karṇarogāḥ, catvāraḥ pratiśyāyāḥ, catvāro mukharogāḥ, catvāro grahaṇīdoṣāḥ, catvāro madāḥ, catvāro mūrcchāyāḥ, catvāraḥ śoṣāḥ, catvāri klaibyāni; trayaḥ śophāḥ, trīṇi kilāsāni, trividhaṃ lohitapittaṃ; dvau jvarau, dvau vraṇau, dvāvāyāmau, dve gṛdhrasyau, dve kāmale, dvividhamāmaṃ, dvividhaṃ vātaraktaṃ, dvividhānyarśāṃsi; eka ūrustambhaḥ, ekaḥ sannyāsaḥ, eko mahāgadaḥ; viṃśatiḥ krimijātayaḥ, viṃśatiḥ pramehāḥ, viṃśatiryonivyāpadaḥ; ityaṣṭacatvāriṃśadrogādhikaraṇānyasmin saṅgrahe samuddiṣṭāni||3||
udarābhidhānamādau pūrvādhyāyoktaśothasāmānyāt; udārāṇyutsedhasāmānyācchothaprabhedā eva||3||
etāni yathoddeśamabhinirdekṣyāmaḥ- aṣṭāvudarāṇīti vātapittakaphasannipātaplīhabaddhacchidradakodarāṇi, aṣṭau mūtrāghātā iti vātapittakaphasannipātāśmarīśarkarāśukraśoṇitajāḥ, aṣṭau kṣīradoṣā iti vaivarṇyaṃ vaigandhyaṃ vairasyaṃ paicchilyaṃ phenasaṅghāto raukṣyaṃ gauravamatisnehaśca, aṣṭau retodoṣā iti tanu śuṣkaṃ phenilamaśvetaṃ pūtyatipicchalamanyadhātūpahitamavasādi ca (1); sapta kuṣṭhānīti kapālodumbaramaṇḍalarṣyajihvapuṇḍarīkasidhmakākaṇāni, sapta piḍakā iti śarāvikā kacchapikā jālinī sarṣapyalajī vinatā vidradhī ca, sapta visarpā iti vātapittakaphāgnikardamakagranthisannipātākhyāḥ (2); ṣaḍatīsārā iti vātapittakaphasannipātabhayaśokajāḥ, ṣaḍudāvartā iti vātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathujāḥ (3); pañca gulmā iti vātapittakaphasannipātaśoṇitajāḥ, pañca plīhadoṣā iti gulmairvyākhyātāḥ, pañca kāsā iti vātapittakaphakṣatakṣayajāḥ, pañca śvāsā iti mahordhvacchinnatamakakṣudrāḥ, pañca hikkā iti mahatī gambhīrā vyapetā kṣudrā'nnajā ca, pañca tṛṣṇā iti vātapittāmakṣayopasargātmikāḥ, pañca chardaya iti dviṣṭārthasaṃyogajā vātapittakaphasannipātodrekotthāśca 1, pañca bhaktasyānaśanasthānānīti vātapittakaphasannipātadveṣāḥ, pañca śirorogā iti pūrvoddeśamabhisamasya vātapittakaphasannipātakrimijāḥ, pañca hṛdrogā iti śirorogairvyākhyātāḥ, pañca pāṇḍurogā iti vātapittakaphasannipātamṛdbhakṣaṇajāḥ, pañconmādā iti vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ (4); catvāro'pasmārā iti vātapittakaphasannipātanimittāḥ, catvāro'kṣirogāścatvāraḥ karṇarogāścatvāraḥ pratiśyāyāścatvāro mukharogāścatvāro grahaṇīdoṣāścatvāro madāścatvāro mūrcchāyā ityapasmārairvyākhyātāḥ, catvāraḥ śoṣā iti sāhasasandhāraṇakṣayaviṣamāśanajāḥ, catvāri klaibyānīti bījopaghātāddhvajabhaṅgājjarāyāḥ śukrakṣayācca (5); trayaḥ śothā iti vātapittaśleṣmanimittāḥ, trīṇi kilāsānīti raktatāmraśuklāni, trividhaṃ lohitapittamiti ūrdhvabhāgamadhobhāgamubhayabhāgaṃ ca (6); dvau jvarāviti uṣṇābhiprāyaḥ śītasamutthaśca śītābhiprāyaścoṣṇasamutthaḥ, dvau vraṇāviti nijaścāgantujaśca, dvāvāyāmāviti bāhyaścābhyantaraśca, dve gṛdhrasyāviti vātādvātakaphācca, dve kāmale iti koṣṭhāśrayā śākhāśrayā ca, dvividhamāmamiti alasako visūcikā ca, dvividhaṃ vātaraktamiti gambhīramuttānaṃ ca, dvividhānyarśāṃsīti śuṣkāṇyārdrāṇi ca (7); eka ūrustambha ityāmatridoṣasamutthaḥ, ekaḥ sannyāsa iti tridoṣātmako manaḥśarīrādhiṣṭhānaḥ, eko mahāgada iti atattvābhiniveśaḥ (8); viṃśatiḥ krimijātaya iti yūkā pipīlikāśceti dvividhā bahirmalajāḥ, keśādā lomādā lomadvīpāḥ saurasā audumbarā jantumātaraśceti ṣaṭ śoṇitajāḥ, antrādā udarāveṣṭā hṛdayādāścuravo darbhapuṣpāḥ saugandhikā mahāgudāśceti sapta kaphajāḥ, kakerukā makerukā lelihāḥ saśūlakāḥ sausurādāśceti pañca purīṣajāḥ; viṃśatiḥ pramehā ityudakamehaścekṣubālikārasamehaśca sāndramehaśca sāndraprasādamehaśca śuklamehaśca śukramehaśca śītamehaśca śanairmehaśca sikatāmehaśca lālāmehaśceti daśa śleṣmanimittāḥ, kṣāramehaśca kālamehaśca nīlamehaśca lohitamehaśca mañjiṣṭhāmehaśca haridrāmehaśceti ṣaṭ pittanimittāḥ, vasāmehaśca majjāmehaśca hastimehaśca madhumehaśceti catvāro vātanimittāḥ, iti viṃśatiḥ pramehāḥ; viṃśatiryonivyāpada iti vātikī paittikī śleṣmikī sānnipātikī ceti catasro doṣajāḥ, doṣadūṣyasaṃsargaprakṛtinirdeśairavaśiṣṭāḥ ṣoḍaśa nirdiśyante, tadyathā- raktayoniścārajaskā cācaraṇā cāticaraṇā ca prākcaraṇā copaplutā ca pariplutā codāvartinī ca karṇinī ca putraghnī cāntarmukhī ca sūcīmukhī ca śuṣkā ca vāminī ca ṣaṇḍhayoniśca mahāyoniśceti viṃśatiryonivyāpado bhavanti (9); kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo bhavati||4||
ihaikādi saṅkhyāparityāgādaṣṭasaṅkhyāgrahaṇamādau kṛtam, aṣṭasaṅkhyāyā bahutvena prādhānyāt; viṃśatisaṅkhyamehādīnāmūnaviṃśatyādyadhaḥsaṅkhyānupūrvīprāptyabhāvānna kṛtaḥ prathamaṃ niveśaḥ| yadyapi cikitsite'ṣṭādaśa kuṣṭhāni, tathā'pīha mahākuṣṭhābhiprāyeṇa saptocyante| ṣaḍudāvartā ityatra navegāndhāraṇīyoktanyāyenoccārādinirodhajādaya udāvartā ihocyante| gulmairvyākhyātā iti yathā gulmabhedāstathā plīhadoṣāḥ| pañca tṛṣṇeti sambhojanasnehādijanitānāmapi vātādijāsvevāvarodhāt| sthānamiva sthānaṃ kāraṇaṃ; tena, anaśanasthānānyarocakāni; anena kāraṇena kāryāṇyarocakāni lakṣyante 2; tena rogasaṅgrahe kāraṇābhidhānamanyāyyamiti na bhavati| pūrvoddeśamabhisamasyeti kiyantaḥśirasīye vistaroktān saṅkṣipya; kiṃvā kiyantaḥśirasīya eva “ardhāvabhedako vā syāt” (sū. 17) ityādyuddiṣṭānabhisamasya parityajya śirasyeva rujārūpā ye pañca ta ucyante| ‘sāhasaṃ sandhāraṇaṃ kṣayo viṣamāśanam’ iti pāṭhe kāraṇena kāryaṃ caturvidhaḥ śoṣa ucyate| dvau jvarāvityādau śītasamutthatvenaivoṣṇābhiprāyatā labdhā, yato nidānaviparītamicchati jvarī; tadihoṣṇābhiprāyatāviśeṣaṇaṃ śītartusamutthatvena paittikasyāpi jvarasya śītasamutthatvanirāsārtham; evaṃ śītābhiprāye'pi vācyam| dvividhamāmamiti āmaviṣasya trividhakukṣīye vakṣyamāṇasyālasaka evāntarbhāvāt; anye tvāmaviṣasya viṣatvenānyaviṣatantraviṣayatvādihāgrahaṇamiti bruvate| atattvābhiniveśo mānaso vikāraḥ, sa ca sarvasaṃsāriduḥkhahetutayā gada ityucyate| krimīṇāṃ sañjñā prāyo rūḍhā jñātavyā| pipīlikā likhyāḥ| doṣasya dūṣyeṇa raktādinā saṃsargo doṣadūṣyasaṃsargaḥ, prakṛtiḥ kāraṇam; tatra doṣadūṣyasaṃsarganirdeśena raktayonyādayaḥ, prakṛtinirdeśena prākcaraṇādayo yonivyāpatticikitsitaṃ vīkṣya vyākartavyāḥ| atra madā eva madātyayarūpatāṃ yāntīti kṛtvā madātyayāḥ pṛthaṅnoktāḥ| iha coktānāṃ rogāṇāṃ yadyapi prakārāntareṇānyathā'pi saṅkhyā bhavati; tathā hi- aṣṭau jvarāḥ, dvāvunmādau nijāgantukabhedenetyādi, tathā'pi pradhānavivakṣayā eta eva bhedā gṛhītāḥ; prādhānyaṃ ca svādhikāre rogāṇāmanusaraṇīyam||4||
sarva eva nijā vikārā nānyatra vātapittakaphebhyo nirvartante, yathāhi- śakuniḥ sarvaṃ 3 divasamapi paripatan svāṃ chāyāṃ nātivartate, tathā svadhātuvaiṣamyanimittāḥ sarve vikārā vātapittakaphānnātivartante| vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ sthānasaṃsthānaprakṛtiviśeṣānabhisamīkṣya 4 tadātmakānapi ca sarvavikārāṃ stānevopadiśanti buddhimantaḥ||5||
sampratyaṣṭodarādīnāṃ tathā vakṣyamāṇānāṃ mahāroge tathā'nuktānāmiha tantre rogāṇāṃ nijānāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva vyastāḥ samastā vā kāraṇaṃ bhavantītyetadrūpaṃ rogāṇāṃ cikitsopayogi sūtraṃ darśayitumāha- sarva ityādi| sarva ityuktā anuktāśca| yadyapyāgantuṣvapi doṣasambandho na vyabhicarati, tathā'pyāgantau roge doṣāpekṣayā na cikitsetyāgantuvyudāsārthaṃ nijā ityuktam| svaśabdenāgantukṛtaṃ dhātuvaiṣamyaṃ nirākaroti| nanu, yadi vātādijanyā eva sarvavikārāstat kimarthamanyathā'pyudarādayaḥ plīhajatvādibhirnirdiśyanta ityāha- vātapittetyādi| sthānaṃ rasādayo bastyādayaśca, saṃsthānam ākṛtirlakṣaṇamiti yāvat, prakṛtiḥ kāraṇam, eṣāṃ viśeṣānabhisamīkṣya tāṃstānupadiśantīti ‘aṣṭāvudarāṇi’ ityevammādyupadiśanti| tadātmakānapīti vātādijanitānapi| tatra, sthānaviśeṣādupadeśo yathā- ūrustambharaktayonikāmalāprabhṛtayaḥ; saṃsthānaviśeṣāt piḍakāgulmaprabhṛtayaḥ; prakṛtiviśeṣācchleṣmaplīhodaraprabhṛtayaḥ| anye tu vyākhyānayanti- yatastāneveti vātādijāneveti vyapadiśanti; tadātmakānapīti yathoktāṣṭādisaṅkhyāyuktānapi| yadyapi plīhādikāraṇāntareṇa bhinnā api rogāstathā'pi vātādisthānajanyatvena tathā vātādilakṣaṇayuktatvena tathā vātādikāraṇajātatvena vātādijā eva sarvavikārā iti vākyārthaḥ||5||
bhavataścātra- svadhātuvaiṣamyanimittajā ye vikārasaṅghā bahavaḥ śarīre| na te pṛthak pittakaphānilebhya āgantavastveva tato viśiṣṭāḥ||6||
amumevārthaṃ ślokenāha- svadhātvityādi| svaśabdo'gre vakṣyamāṇaśarīrāpekṣaḥ; tena śarīradhātuvaiṣamyaṃ gṛhyate, mānasaṃ tu pratikṣipyate| dhātavaśca na svarūpeṇa rogakāraṇamiti vaiṣamyapadaṃ kṛtam| āgantavo hi rogā abhighātajvarādayo dhātuvaiṣamyajā bhavanti, atastahyudāsārthaṃ nimittapadam; āgantuṣu vaiṣamyaṃ vidyamānamapi kāraṇatvena na vyapadiśyate, apradhānatvāt; kintvāgantureva laguḍādiprahārastatra cikitsāviśeṣaprayojakaḥ kāraṇaṃ, nije tu vaiṣamyameva cikitsāprayojakam| nimittajā iti ca svadhātuvaiṣamyapadasya karmadhārayatvena, bahuvrīhipakṣe tvanarthakameva syāt| vikārasaṅghā iti ‘aṣṭāvudarāṇi’ ityādayaḥ| bahuvacanenaiva bahutve labdhe punaḥ ‘bahavaḥ’ iti vacanaṃ bahuvacanasya tritvamātreṇaiva caritārthatvaniṣedhārtham| na te pittakaphānilebhyaḥ pṛthagiti pittakaphānilā eva te dūṣyādiviśeṣabhāja ityarthaḥ| iha pittamādau kṛtaṃ chando'nurodhāt; kiṃvā prādhānyāniyamajñāpanārthaṃ kṛtam| atra ca dhātuvaiṣamyamātraṃ vikāro noktaḥ, tasya vātādivaiṣamyarūpatvena siddhatvādeva; yastu dhātuvaiṣamyaviśeṣo dhātuvaiṣamyajāto jvarādirūpaḥ, sa iha śiṣyaṃ prati vikṛtavātādyabhedena pratipādyate| tata iti pūrvoktavikārasaṅghāt| viśiṣṭā iti pittakaphānilavyatiriktāḥ||6||
āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastathā''gantumapi pravṛddhaḥ| tatrānubandhaṃ prakṛtiṃ ca samyag jñātvā tataḥ karma samārabheta||7||
samprati bhinnayornijāgantvoḥ sambandhamāha- āganturityādi| nijaṃ prathamasamutpannaṃ vikāramāganturbhūtādijanyo vikāraḥ anveti anugato bhavati, yathā- doṣaja eva jvare unmāde vā paścādbhūtaniveśo'pi bhavati; tathā''gantumutpannamabhighātajaṃ jvaraṃ bhūtajaṃ conmādaṃ paścāddhetumāsādya nijo'pi tatra doṣalakṣaṇalakṣito gado bhavati| ‘api pravṛddhaḥ’ iti vacanena āgantvavasthāyāmapi nijadoṣo vṛddho'styeva, paraṃ pravṛddho'sau na bhavati svalakṣaṇākartṛtveneti darśayati| apiśabdena nijasya nijena tathā'gantorapyāgantunā'nubandhaḥ sūcyate| atra nijāgantvoranubandhe 5 kāryamāhatatretyādi| anubandhaḥ paścātkālajātaḥ| prakṛtiḥ mūlabhūtaḥ| samyagjñātveti balavattvābalavattvādinā; kiṃvā, anubandhaḥ apradhānaḥ; prakṛtiḥ anubandhyaḥ pradhānamityarthaḥ| yaduktaṃ- “svatantro vyaktaliṅgo yathoktasamutthānapraśamo bhavatyanubandhyaḥ, ato viparītastvanubandhaḥ” (vi. 6) iti||7||
tatra ślokau- viṃśakāścaikakāścaiva trikāścoktāstrayastrayaḥ| dvikāścāṣṭau, catuṣkāśca daśa, dvādaśa pañcakāḥ||8|| catvāraścāṣṭakā vargāḥ, ṣaṭkau dvau, saptakāstrayaḥ| aṣṭodarīye rogāṇāṃ rogādhyāye prakāśitāḥ||9|| ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'ṣṭodarīyo nāmonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne rogacatuṣke'ṣṭodarīyo nāmonaviṃśo'dhyāyaḥ||19||