athāto mahārogādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
pūrvaṃ sāmānyena vātādijanyā gadā uktāḥ, sampratyavaśiṣṭān kevalavātādijanyānabhidhātuṃ mahārogādhyādhyo'bhidhīyate 1||1-2||
catvāro rogā bhavanti- āgantuvātapittaśleṣmanimittāḥ; teṣāṃ caturṇāmapi rogāṇāṃ rogatvamekavidhaṃ bhavati, ruksāmānyāt; dvividhā punaḥ prakṛtireṣām, āgantunijavibhāgāt; dvividhaṃ caiṣāmadhiṣṭhānaṃ, manaḥśarīraviśeṣāt 2; vikārāḥ punaraparisaṅkhyeyāḥ, prakṛtyadhiṣṭhānaliṅgāyatanavikalpaviśeṣāparisaṅkhyeyatvāt 3||3||
āgantoruktasyāpi triśothīye punariha viśeṣeṇa lakṣaṇādyabhidhānārthamabhidhānam| prakṛtiriha svabhāvaḥ| manaḥśarīraviśeṣāditi 4 āgantorapi manaḥ śarīraṃ cādhiṣṭhānam, evaṃ nijasyāpi; āgantugrahaṇena ca mānaso'pi kāmādirgṛhyate| evaṃ caturvidhatvādi pratipādya punaḥ prakārāntareṇāparisaṅkhyeyatāṃ rogāṇāmāha- vikārā ityādi| punariti 5 vakṣyamāṇaprakārāntareṇa| prakṛtiḥ pratyāsannaṃ kāraṇaṃ vātādi, adhiṣṭhānaṃ dūṣyaṃ, liṅgāni lakṣaṇāni, āyatanāni bāhyahetavo duṣṭāhārācārāḥ; eṣāṃ vikalparūpo viśeṣo vikalpaviśeṣaḥ, teṣāmaparisaṅkhyeyatvāditi| atra doṣāḥ saṃsargāṃśāṃśavikalpādibhirasaṅkhyeyāḥ, dūṣyāstu śarīrāvayavā aṇuśaḥ parasparamelakena vibhajyamānā asaṅkhyeyāḥ, liṅgāni kṛtsnavikāragatānyasaṅkhyeyānyeva, āviṣkṛtāni tu tantre kathitāni, hetavaścāvāntaraviśeṣādasaṅkhyeyāḥ pravyaktā eva| kecit punaḥ ‘eṣāṃ vikārāḥ’ iti paṭhanti, sa tu pāṭho nānumatastāvat; yadi ca syāttadā dehamanaḥpratyavamarśakam eṣām iti padaṃ, bahuvacanaṃ tu manaḥśarīrayorbahutvavivakṣayā||3||
mukhāni tu khalvāgantornakhadaśanapatanābhicārābhiśāpābhiṣaṅgābhighātavyadha- bandhanaveṣṭanapīḍanarajjudahanaśastrāśanibhūtopasargādīni, nijasya tu mukhaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyam||4||
mukhāni kāraṇāni; yathā “rajasvalāgamanamalakṣmīmukhānām” (sū. 25) iti||4||
dvayostu khalvāgantunijayoḥ preraṇamasātmyendriyārthasaṃyogaḥ, prajñāparādhaḥ, pariṇāmaśceti||5||
preraṇamiti kāraṇam, anekārthatvāddhātūnām||5||
sarve'pi tu khalvete'bhipravṛddhāścatvāro rogāḥ parasparamanubadhnanti, na cānyonyena saha sandehamāpadyante 6||6||
anubadhnanti anugacchanti| na sandehamāpadyanta iti na sandehaviṣayatāmāpadyante; miśrībhūtā api pratisvaṃ bhinnairlakṣaṇairbhedena jñāyanta ityarthaḥ||6||
āganturhi vyathāpūrvaṃ samutpanno jaghanyaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyamāpādayati; nije tu vātapittaśleṣmāṇaḥ pūrvaṃ vaiṣamyamāpadyante jaghanyaṃ vyathāmabhinirvartayanti||7||
āgantunijayorbhedakaṃ lakṣaṇamāha- āganturhītyādi| āganturutpannaḥ san, vyathāpūrvamiti pīḍāṃ prathamaṃ kṛtvā, paścāddoṣāṇāṃ vaiṣamyamiti doṣavaiṣamyalakṣaṇamuktaṃ; svalakṣaṇakārakaṃ tu vaiṣamyamāgantorāditaḥprabhṛti vidyamānamapyakiñcitkaramiti bhāvaḥ||7||
teṣāṃ trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śarīre sthānavibhāga 7 upadekṣyate; tadyathā- bastiḥ purīṣādhānaṃ kaṭiḥ sakthinī pādāvasthīni pakvāśayaśca vātasthānāni, tatrāpi pakvāśayo viśeṣeṇa vātasthānaṃ; svedo raso lasīkā rudhiramāmāśayaśca pittasthānāni, tatrāpyāmāśayo viśeṣeṇa pittasthānam; uraḥ śiro grīvā parvāṇyāmāśayo medaśca śleṣmasthānāni, tatrāpyuro viśeṣeṇa śleṣmasthānam||8||
āgantunijayorbhedakaṃ lakṣaṇamabhidhāya nijavikārakarāṇāṃ vātādīnāṃ bhedajñānārthamāha- teṣāmityādi| purīṣādhānaṃ pakvāśayaḥ| yadyapi prāṇādibhedabhinnasya vāyoḥ pṛthageva sthānāni vakṣyati; yathā- “sthānaṃ prāṇasya śīrṣoraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ 8 ” (ci. 28) ityādi; tathā'pīdaṃ vaiśeṣikaṃ sthānaṃ jñeyaṃ, yato'tra prāyo vātavikārā bhavanti, bhūtāśca durjayāḥ; atra ca vijite vāte sarvavātavikārāvajaya iti| lasīkā udakasya picchābhāgaḥ| pittasthāneṣu āmāśaya iti āmāśayādhobhāgāḥ, śleṣmasthāneṣvāmāśaya āmāśayordhvabhāgaḥ||8||
sarvaśarīracarāstu vātapittaśleṣmāṇaḥ sarvasmiñcharīre kupitākupitāḥ śubhāśubhāni kurvanti- prakṛtibhūtāḥ śubhānyupacayabalavarṇaprasādādīni, aśubhāni punarvikṛtimāpannā vikārasañjñakāni||9|| tatra vikārāḥ sāmānyajā, nānātmajāśca| tatra sāmānyajāḥ pūrvamaṣṭodarīye vyākhyātāḥ, nānātmajāṃstvihādhyāye'nuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- aśītirvātavikārāḥ, catvāriṃśat pittavikārāḥ, viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ||10|| tatrādau 9 vātavikārānanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- nakhabhedaśca, vipādikā ca, pādaśūlaṃ ca, pādabhraṃśaśca, pādasuptatā ca, vātakhuḍḍatā ca, gulphagrahaśca, piṇḍikodveṣṭanaṃ ca, gṛdhrasī ca, jānubhedaśca, jānuviśleṣaśca, ūrustambhaśca, ūrusādaśca, pāṅgulyaṃ ca, gudabhraṃśaśca, gudārtiśca, vṛṣaṇākṣepaśca 10, śephastambhaśca, vaṅkṣaṇānāhaśca, śroṇibhedaśca, viḍbhedaśca, udāvartaśca, khañjatvaṃ ca, kubjatvaṃ 11 ca, vāmanatvaṃ ca, trikagrahaśca, pṛṣṭhagrahaśca, pārśvāvamardaśca, udarāveṣṭaśca, hṛnmohaśca 12, hṛddravaśca, vakṣaudgharṣaśca 13, vakṣauparodhaśca, vakṣastodaśca, bāhuśoṣaśca, grīvāstambhaśca, manyāstambhaśca, kaṇṭhoddhvaṃsaśca, hanubhedaśca 14, oṣṭhabhedaśca, akṣibhedaśca 15, dantabhedaśca, dantaśaithilyaṃ ca, mūkatvaṃ ca 16, vāksaṅgaśca, kaṣāyāsyatā ca, mukhaśoṣaśca, arasajñatā ca, ghrāṇanāśaśca, karṇaśūlaṃ ca, aśabdaśravaṇaṃ ca, uccaiḥśrutiśca 17, bādhiryaṃ ca, vartmastambhaśca, vartmasaṅkocaśca, timiraṃ ca, akṣiśūlaṃ ca, akṣivyudāsaśca, bhrūvyudāsaśca, śaṅkhabhedaśca, lalāṭabhedaśca, śiroruk ca, keśabhūmisphuṭanaṃ ca, arditaṃ ca, ekāṅgarogaśca, sarvāṅgarogaśca, pakṣavadhaśca 18, ākṣepakaśca, daṇḍakaśca, tamaśca 19, bhramaśca, vepathuśca, jṛmbhā ca, hikkā 20 ca, viṣādaśca, atipralāpaśca, raukṣyaṃ ca, pāruṣyaṃ ca, śyāvāruṇāvabhāsatā ca, asvapnaśca, anavasthitacittatvaṃ ca; ityaśītirvātavikārā vātavikārāṇāmaparisaṅkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātāḥ||11||
sāmānyajā iti vātādibhiḥ pratyekaṃ militaiśca ye janyante| nānātmajā iti ye vātādibhirdoṣāntarāsampṛktairjanyante| vipādikā pāṇipādasphuṭanam| pādabhraṃśaḥ pādasyāropaviṣayadeśādanyatra patanam| suptiḥ pādayorniṣkriyatvaṃ sparśājñatā vā| vātakhuḍḍatā ‘cāluka’ iti prasiddhaḥ| gṛdhrasīśabdena gṛdhrasīśūlaṃ gṛhyate| ūrustambhena ca ūrustambhanamātraṃ vātajanyatvena gṛhyate| evaṃ karṇākṣiśūlayoḥ śūlamātram| vātajātīsāre'pi viḍbhedo vātajaḥ| evaṃ ca na gṛdhrasyādīnāṃ sāmānyajatvaṃ, yathoktāṃśasya kevalavātajanyatvāt| udarasyāveṣṭanamivodarāveṣṭaḥ| aśabdaśravaṇaṃ śabdābhāve'pi śabdaśravaṇam| uccaiḥśrutiḥ tārasvaramātraśravaṇam, alpaśabdasya tu sarvathaivāśravaṇam| bādhiryaṃ śabdamātrasyaivāśravaṇam| timiraṃ tu vātajameva, doṣāntarasambandhastatrānubandharūpaḥ| ekāṅgarogaḥ sarvāṅgarogaśceti jvarādiṣu uṣṇatvaśītatvādīnāṃ kadācidekāṅgavyāpakatvenaikāṅgarogaḥ, teṣāmeva kadācit sarvāṅgavyāpakatvena sarvāṅgarogaḥ; doṣāntarasambandhe'pi vyāptyavyāptī vātakṛte eva, “vāyunā yatra nīyante tatra varṣanti meghavat” iti vacanāt| tathā bhramaśca vātikaḥ smṛtimoharūpaḥ| atra kasyacidaṅgasya pādādeḥ śūlādayo'bhihitā na hastādīnāṃ; tatra ye'bhihitāste pradhānabhūtāḥ prāyobhāvitvena, anuktāstu vātavikārāṇāmaparisaṅkhyeyatvena grāhyāḥ||9-11||
sarveṣvapi khalveteṣu vātavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu vāyoridamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṃ, yadupalabhya tadavayavaṃ vā vimuktasandehā vātavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ; tadyathā- raukṣyaṃ śaityaṃ lāghavaṃ vaiśadyaṃ gatiramūrtatvamanavasthitatvaṃ ceti vāyorātmarūpāṇi; evaṃvidhatvācca 21 vāyoḥ karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ 22; tadyathā- sraṃsabhraṃsavyāsasaṅgabhedasādaharṣatarṣakampavartacālatodavyathāceṣṭādīni 23, tathā kharaparuṣaviśadasuṣirāruṇavarṇakaṣāyavirasamukhatvaśoṣaśūlasuptisaṅkocanastambhanakhañjatādīni ca vāyoḥ karmāṇi; tairanvitaṃ vātavikāramevādhyavasyet||12||
vāyoridamityādau vāyoridamātmarūpaṃ svarūpam| apariṇāmīti sahajasiddhaṃ nānyopādhikṛtamityarthaḥ| karmaṇaśceti vikṛtasya vāyoḥ karmaṇaḥ| svalakṣaṇamiti ātmīyaṃ lakṣaṇam| atrāpyapariṇāmīti sambadhyate; apariṇāmīti pittaśleṣmasambandhanirapekṣaṃ, na tu śarīrāvayavānapekṣamiti; yataḥ brūte- taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ iti; ata eva ca sraṃsādīnāṃ śarīrāvayavāpekṣatvena na sarvadā bhāvaḥ| evaṃ ca pittaśleṣmaṇorapi cātmarūpādi vyākhyeyam| amūrtatvamiti adṛśyatvam| evaṃvidhatvāditi raukṣyādiyuktatvādvāyoriti sambandhaḥ| sraṃsaḥ kiñcitsvasthānacalanam, bhraṃśastu dūragatiḥ| vyāsaḥ vistaraṇam| harṣaḥ vāyoranavasthitatvena prabhāvādvā kriyate| vartulīkaraṇaṃ vartaḥ| cālaḥ spandaḥ| rasavarṇau vāyunā rasavarṇarahitenāpi prabhāvāt kriyete||12||
taṃ madhurāmlalavaṇasnigdhoṣṇairupakramairupakrameta, snehasvedāsthāpanānuvāsananastaḥkarmabhojanābhyaṅgotsādanapariṣekādibhirvātaharairmātrāṃ kālaṃ ca pramāṇīkṛtya; tatrāsthāpanānuvāsanaṃ tu khalu sarvatropakramebhyo vāte pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ, taddhyādita eva pakvāśayamanupraviśya kevalaṃ vaikārikaṃ vātamūlaṃ chinatti; tatrāvajite'pi vāte śarīrāntargatā vātavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā vanaspatermūle chinne skandhaśākhāprarohakusumaphalapalāśādīnāṃ niyato vināśastadvat||13||
prastāvāgatatvena cikitsāsūtramāha- taṃ madhuretyādi| ādita eveti śīghrameva| kevalaṃ vaikārikamiti sakalavikārakārakam 24||13||
pittavikārāṃścatvāriṃśatamata ūrdhvamanuvyākhyāsyāmaḥ- oṣaśca, ploṣaśca, dāhaśca, davathuśca, dhūmakaśca, amlakaśca, vidāhaśca, antardāhaśca, aṃsadāhaśca 25, ūṣmādhikyaṃ ca, atisvedaśca (aṅgasvedaśca), aṅgagandhaśca, aṅgāvadaraṇaṃ 26 ca, śoṇitakledaśca, māṃsakledaśca, tvagdāhaśca, (māṃsadāhaśca 27 ), tvagavadaraṇaṃ ca, carmadalanaṃ 28 ca, raktakoṭhaśca, raktavisphoṭaśca, raktapittaṃ ca, raktamaṇḍalāni ca, haritatvaṃ ca, hāridratvaṃ ca, nīlikā ca, kakṣā(kṣyā)ca, kāmalā ca, tiktāsyatā ca, lohitagandhāsyatā ca, pūtimukhatā ca, tṛṣṇādhikyaṃ ca, atṛptiśca, āsyavipākaśca, galapākaśca, akṣipākaśca, gudapākaśca, meḍhrapākaśca, jīvādānaṃ ca 29, tamaḥpraveśaśca, haritahāridranetramūtravarcastvaṃ ca; iti catvāriṃśatpittavikārāḥ pittavikārāṇāmaparisaṅkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātāḥ||14|| sarveṣvapi khalveteṣu pittavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu pittasyedamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṃ, yadupalabhya tadavayavaṃ vā vimuktasandehāḥ pittavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ; tadyathā- auṣṇyaṃ taikṣṇyaṃ dravatvamanatisneho varṇaśca śuklāruṇavarjo gandhaśca visro rasau ca kaṭukāmlau saratvaṃ ca pittasyātmarūpāṇi; evaṃvidhatvācca 30 pittasya karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ; tadyathā- dāhauṣṇyapākasvedakledakothakaṇḍūsrāvarāgā yathāsvaṃ ca gandhavarṇarasābhinirvartanaṃ pittasya karmāṇi; tairanvitaṃ pittavikāramevādhyavasyet||15|| taṃ madhuratiktakaṣāyaśītairupakramairupakrameta snehavirekapradehapariṣekābhyaṅgādibhiḥ pittaharairmātrāṃ kālaṃ ca pramāṇīkṛtya; virecanaṃ tu sarvopakramebhyaḥ pitte pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ; taddhyādita evāmāśayamanupraviśya kevalaṃ vaikārikaṃ pittamūlamapakarṣati, tatrāvajite pitte'pi śarīrāntargatāḥ pittavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā'gnau vyapoḍhe kevalamagnigṛhaṃ śītībhavati tadvat||16||
oṣaḥ pārśvasthiteneva vahninā pīḍā| ploṣaḥ kiñciddahanamiva| dāhaḥ sarvāṅgadahanamiva| davathuḥ ‘dhakadhakikā’ iti loke khyātā| dhūmakaḥ dhūmodvamanamiva| tvagavadaraṇaṃ bāhyatvaṅmātrāvadaraṇaṃ; carmāvadaraṇaṃ tu ṣaṇṇāmapi tvacāṃ daraṇam| raktapittaṃ doṣāntarāsampṛktaṃ raktapittaṃ paittikaṃ jñeyam| evaṃ tṛṣṇāyāṃ ca tṛṣṇāmātram| kakṣā kakṣadeśagatamāṃsadāraṇāḥ sphoṭāḥ suśrutakṣudrarogoktāḥ| gandho visra āmagandhaḥ| yathāsvamiti ātmagandhavarṇarasasadṛśam| agnimadgṛhamagnigṛham||14-16||
śleṣmavikārāṃśca viṃśatimata ūrdhvaṃ vyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- tṛptiśca, tandrā ca, nidrādhikyaṃ ca, staimityaṃ ca, gurugātratā ca, ālasyaṃ ca, mukhamādhuryaṃ ca, mukhasrāvaśca, śleṣmodgiraṇaṃ ca, malasyādhikyaṃ ca, balāsakaśca 31, apaktiśca, hṛdayopalepaśca, kaṇṭhopalepaśca, dhamanīprati(vi)cayaśca, galagaṇḍaśca, atisthaulyaṃ ca, śītāgnitā ca, udardaśca, śvetāvabhāsatā ca, śvetamūtranetravarcastvaṃ ca; iti viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ śleṣmavikārāṇāmaparisaṅkhyeyānāmāviṣkṛtatamā vyākhyātā bhavanti||17|| sarveṣvapi khalveteṣu śleṣmavikāreṣūkteṣvanyeṣu cānukteṣu śleṣmaṇa idamātmarūpamapariṇāmi karmaṇaśca svalakṣaṇaṃ yadupalabhya tadavayavaṃ vā vimuktasandehāḥ śleṣmavikāramevādhyavasyanti kuśalāḥ; tadyathā- snehaśaityaśauklyagauravamādhuryasthairyapaicchilyamārtsnyāni śleṣmaṇa ātmarūpāṇi; evaṃvidhatvācca 32 śleṣmaṇaḥ karmaṇaḥ svalakṣaṇamidamasya bhavati taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśataḥ; tadyathā- śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravasnehasuptikledopadehabandhamādhuryacirakāritvāni śleṣmaṇaḥ karmāṇi; tairanvitaṃ śleṣmavikāramevādhyavasyet||18|| taṃ kaṭukatiktakaṣāyatīkṣṇoṣṇarūkṣairupakramairupakrameta svedavamanaśirovirecanavyāyāmādibhiḥ śleṣmaharairmātrāṃ kālaṃ ca pramāṇīkṛtya; vamanaṃ tu sarvopakramebhyaḥ śleṣmaṇi pradhānatamaṃ manyante bhiṣajaḥ, taddhyādita evāmāśayamanupraviśyorogataṃ kevalaṃ vaikārikaṃ śleṣmamūlamūrdhvamutkṣipati, tatrāvajite śleṣmaṇyapi śarīrāntargatāḥ śleṣmavikārāḥ praśāntimāpadyante, yathā bhinne kedārasetau śāliyavaṣaṣṭikādīnyanabhiṣyandyamānānyambhasā praśoṣamāpadyante tadvaditi||19||
tṛptiryena tṛptamivātmānaṃ sarvadā manyate| balāsakaḥ balakṣayaḥ; kiṃvā śleṣmodrekānmandajvaritvaṃ, sthūlāṅgatā vā balāsakaḥ| dhamanīpraticayo dhamanyupalepaḥ 33| śītāgnitā mandāgnitā| mārtsnyaṃ masṛṇatā| śleṣmakarmasu suptirniṣkriyatvena, vāte tu sparśājñānena| atrāmāśayamanupraviśyeti vacanena śleṣmasthāneṣvāmāśayasya prādhānyaṃ, pūrvaṃ tu ‘tatrāpi uro viśeṣeṇa’ iti vacanenoraḥ pradhānam; evamubhayamapi tulyaṃ jñeyam||17-19||
bhavanti cātra- rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret||20|| yastu rogamavijñāya karmāṇyārabhate bhiṣak| apyauṣadhavidhānajñastasya siddhiryadṛcchayā||21|| yastu rogaviśeṣajñaḥ sarvabhaiṣajyakovidaḥ| deśakālapramāṇajñastasya 34 siddhirasaṃśayam||22||
samprati rogajñānasya cikitsāyāmupayogamāha- rogamityādi| auṣadhaṃ parīkṣeteti sambandhaḥ| auṣadhaparīkṣā rogāpekṣiṇī, tena tadanantarameva sā bhavatīti bhāvaḥ| tataḥ karmeti cikitsām| jñānapūrvamiti karmadarśanajanitajñānapūrvam||20-22||
tatra ślokāḥ- saṅgrahaḥ prakṛtirdeśo vikāramukhamīraṇam 35| asandeho'nubandhaśca rogāṇāṃ samprakāśitaḥ||23|| doṣasthānāni rogāṇāṃ gaṇā nānātmajāśca ye| rūpaṃ pṛthak ca doṣāṇāṃ karma cāpariṇāmi yat||24|| pṛthaktvena ca doṣāṇāṃ nirdiṣṭāḥ samupakramāḥ| samyaṅmahati 36 rogāṇāmadhyāye tattvadarśinā||25||
saṅgrahe saṅgraha iti ‘catvāro rogā’ ityādisaṅkṣepoktiḥ| prakṛtiriti ‘dvividhā punaḥ’ ityādinā| deśa iti ‘dvividhaṃ caiṣāmadhiṣṭhānam’ ityādinā| vikārāśca mukhaṃ ca vikāramukhaṃ, tatra ‘vikārāḥ punaḥ’ ityādinā vikārāḥ, ‘mukhāni’ ityādinā mukham| ‘dvayostu’ ityādinā īraṇam| asandehaḥ ‘na cānyonya’ ityādinā| ‘sarveṣu’ ityādinā anubandhaḥ| nānātmajāḥ sarve iti doṣāntarāsampṛktadoṣajanyā uktāḥ||23-25||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mahārogādhyāyo nāma viṃśo'dhyāyaḥ||20|| samāpto rogacatuṣkaḥ||5||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne rogacatuṣke mahārogādhyāyo viṃśatitamaḥ||20||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'mahattvaṃ cāsya pūrvādhyāyāpekṣayā, na tu mahāyāsasādhyānāṃ rogāṇāmabhidhāyako'dhyāyo mahārogādhyāyaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 'manaḥ śarīrabhedāt' iti pā. ↩
- 3 'prakṛtyadhiṣṭhānaliṅgāyatanavedanāvikalpānāmaparisaṅkhyeyatvāt' iti pā. ↩
- 4 'manaḥśarīrabhedāditi' iti pā. ↩
- 5 'punaḥśabdaḥ pūrvoktabhedāpekṣayā' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 6 'ete cāgantavo doṣajāśca parasparaṃ saṃsṛjyanta ityāha- sarve'pītyādi| anubadhnanti anugacchanti| nanu, yadā yeṣāṃ parasparasaṃsargastadā saṃsṛṣṭayoḥ kṣīranīrayoriva bhedena jñānaṃ na syāt, tathā ca tadviśeṣajñānanibandhanacikitsāviśeṣo'pi na sambhavatītyāha- na cetyādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 7 'sthānavibhāgamanuvyākhyāsyāmaḥ' iti pā. ↩
- 8 'karṇajihvāsyanāsikāḥ' iti pā. ↩
- 9 'tatrādita eva' iti pā. ↩
- 10 'vṛṣaṇotkṣepaśca' iti pā. ↩
- 11 'kubjatvaṃ' iti pāṭhaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhyate ↩
- 12 'unmādaśca' iti pā. ↩
- 13 'vakṣogharṣaśca' iti pā. ↩
- 14 'hanustambha' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ ↩
- 15 'tālubheda' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pāṭhaḥ ↩
- 16 'mūkatvaṃ ca, gadgadatvaṃ ca' iti pā. ↩
- 17 'uccaiḥśravaṇaṃ' iti pā. ↩
- 18 'pakṣavadhaśca' iti keṣucitpustakeṣu nopalabhyate ↩
- 19 'śrama' iti pā. ↩
- 20 'glāniḥ' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pā. ↩
- 21 'evaṃvidhatvācca karmaṇaḥ svālakṣaṇyamidamasya bhavati' iti pā. ↩
- 22 'nanu vāyoradṛśyatvena tatra raukṣyādayo guṇāstathā vakṣyamāṇasraṃsādīni ca karmāṇi pratyakṣeṇa nopalabhyante, tat kathametāni vāyorātmarūpāṇi? ityata āha- taṃ taṃ śarīrāvayavamāviśata iti| etena yadyapi vāyorete guṇāstathā etāni karmāṇi pratyakṣeṇa nopalabhyante tathā'pi yaṃ yaṃ śarīrāvayavamāviśati vikṛto vāyustatra tatra raukṣyādikaṃ sraṃsādikaṃ ca dṛṣṭvā vāyorapi tadguṇakarmayogitvamavadhāryate, tattadavayavagataraukṣyādīnāṃ vikṛtavāyusambandhānvayavyatirekādhiṣṭhānāditi bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 23 '...kampāvamarda...' iti pā. ↩
- 24 'sakalaśarīravikārakāraṇaṃ' iti pā. ↩
- 25 'aṅgadāhaśca' iti pā., “aṅgadāhaśca” iti keṣucitpustakeṣu paṭhyate ↩
- 26 'avayavasadanaṃ' iti aṣṭāṅgasaṅgrahe pā. ↩
- 27 'māṃsadāhaśca' iti keṣucitpustakeṣu na paṭhyate ↩
- 28 'carmāvadaraṇaṃ ca' iti pā. ↩
- 29 'jīvādānaṃ jīvanahetudhāturūpaśoṇitanirgamaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 30 'evaṃvidhatvācca karmaṇaḥ svālakṣaṇyamidamasya bhavati' iti pā. ↩
- 31 'balanāśaśca' iti pā. ↩
- 32 'evaṃvidhatvācca karmaṇaḥ svālakṣaṇyamidamasya bhavati' iti pā. ↩
- 33 'dhamanyupalepena dhamanīnāṃ puṣṭatā' iti gaṅgādharaḥ| 'dhamanīnāṃ praticayaḥ atipūraṇaṃ' iti yogīndranāthasenaḥ ↩
- 34 'deśakālavibhāgajñaḥ' iti pā. ↩
- 35 'vikāro mukhamīraṇam' iti pā. ↩
- 36 'jñānārthaṃ bhiṣajāṃ caiva prajānāṃ ca hitaiṣiṇā' iti pā. ↩