yojanāpekṣiṇīyaṃ śarīramabhidhāya laṅghanādiviṣayatvādyojanāyā laṅghanādīnyeva viṣayataḥ svarūpataśca vaktuṃ laṅghanabṛṃhaṇīyo'bhidhīyate||1-2||
tapaḥsvādhyāyaniratānātreyaḥ śiṣyasattamān| ṣaḍagniveśapramukhānuktavān paricodayan||3|| laṅghanaṃ 2 bṛṃhaṇaṃ kāle rūkṣaṇaṃ snehanaṃ tathā| svedanaṃ stambhanaṃ caiva jānīte yaḥ sa vai bhiṣak||4|| tamuktavantamātreyamagniveśa uvāca ha||5|| bhagavam~llaṅghanaṃ kiṃsvillaṅghanīyāśca 3 kīdṛśāḥ| bṛṃhaṇaṃ bṛṃhaṇīyāśca rūkṣaṇīyāśca rūkṣaṇam||6|| ke snehāḥ 4 snehanīyāśca svedāḥ svedyāśca ke matāḥ| stambhanaṃ stambhanīyāśca vaktumarhasi tadguro!||7|| laṅghanaprabhṛtīnāṃ ca ṣaṇṇāmeṣāṃ samāsataḥ| kṛtākṛtātivṛttānāṃ 5 lakṣaṇaṃ vaktumarhasi||8||
paricodayanniti jñānārthaṃ prerayan| kṛtetyādau kṛtaṃ samyakkṛtam||3-8||
tadagniveśasya vaco niśamya gururabravīt| yat kiñcillāghavakaraṃ dehe tallaṅghanaṃ smṛtam||9|| bṛhattvaṃ yaccharīrasya janayettacca bṛṃhaṇam| raukṣyaṃ kharatvaṃ vaiśadyaṃ yat kuryāttaddhi rūkṣaṇam||10|| snehanaṃ snehaviṣyandamārdavakledakārakam 6| stambhagauravaśītaghnaṃ svedanaṃ svedakārakam||11|| stambhanaṃ stambhayati yadgatimantaṃ calaṃ dhruvam| laghūṣṇatīkṣṇaviśadaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ kharaṃ saram||12|| kaṭhinaṃ caiva yaddravyaṃ prāyastallaṅghanaṃ smṛtam| guru śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ sthūlapicchilam||13|| prāyo mandaṃ sthiraṃ ślakṣṇaṃ dravyaṃ bṛṃhaṇamucyate| rūkṣaṃ laghu kharaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ sthiramapicchilam||14|| prāyaśaḥ kaṭhinaṃ caiva yaddravyaṃ taddhi rūkṣaṇam| dravaṃ sūkṣmaṃ saraṃ snigdhaṃ picchilaṃ guru śītalam| prāyo mandaṃ mṛdu ca yaddravyaṃ tatsnehanaṃ matam||15|| uṣṇaṃ tīkṣṇaṃ saraṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram| dravyaṃ guru ca yat prāyastaddhi svedanamucyate||16|| śītaṃ mandaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ dravaṃ sthiram| yaddravyaṃ laghu coddiṣṭaṃ prāyastat stambhanaṃ smṛtam||17||
raukṣyamityādau raukṣyameva pradhānaṃ boddhavyaṃ, kharatvavaiśadye tu tadanugate| viṣyandaḥ vilayanam| svedakārakaṃ gharmakārakam| stambhayatīti niruṇaddhi| calamiti kiñcidgatimat| gatimantamiti pravyaktagatimantam| etaccātisāraśoṇitasrutiviṣadāhavedanādiṣu boddhavyaṃ na kevalavāte, gatimantaṃ prati stambhakasya vardhakatvāt| gurvityādau bahalaṃ ghanam| mandamiti cirakāri| sthūlaṃ saṃhatāvayavaṃ laḍḍukapiṣṭakādi| virūkṣaṇadravyakathane yadguṇameva laṅghanadravyamuktaṃ tadguṇameva virūkṣaṇaṃ yadyapyuktaṃ, tathā'pi rūkṣaguṇasyātra prādhānyaṃ, laṅghane tu laghuguṇaprādhānyaṃ jñeyaṃ; tathā laṅghanamadravyeṇopavāsenāpi kriyate, virūkṣaṇaṃ tu dravyakāryatayaiva prādhānyāduktaṃ; tena laṅghanavirūkṣaṇayornaikatā| yattu vakṣyati- “kṛtātikṛtaliṅgaṃ yallaṅghite tadvirūkṣite” iti, tat prāyovādāt| virūkṣaṇasya hi mukhyaḥ snehābhāvaḥ sādhyaḥ, laṅghanasya tu gauravābhāva iti sphuṭa eva bhedaḥ pratibhāti| svedanaguṇakathane snigdhaṃ rūkṣamiti snigdhaṃ vā rūkṣaṃ vetyarthaḥ| evaṃ sarasthirāvapi vikalpena jñeyau| pipāseti pipāsānigrahaḥ| māruto yadyapi somasambandhāttathālaṅghanaṃ na bhavati, tathā'pi svarūpeṇa laṅghanameva| pacantamagniṃ pratipakṣakṣapaṇena baladānena ca yat pācayati tat pācanaṃ; tacca vāyvagniguṇabhūyiṣṭham||9-17||
catuṣprakārā saṃśuddhiḥ pipāsā mārutātapau| pācanānyupavāsaśca vyāyāmaśceti laṅghanam||18||
catuṣprakārā saṃśuddhiriti anuvāsanaṃ varjayitvā, tasya bṛṃhaṇatvāt||18||
prabhūtaśleṣmapittāsramalāḥ saṃsṛṣṭamārutāḥ| bṛhaccharīrā balino laṅghanīyā viśuddhibhiḥ||19|| yeṣāṃ madhyabalā rogāḥ kaphapittasamutthitāḥ| vamyatīsārahṛdrogavisūcyalasakajvarāḥ||20|| vibandhagauravodgārahṛllāsārocakādayaḥ| pācanaistān bhiṣak prājñaḥ prāyeṇādāvupācaret||21|| eta eva yathoddiṣṭā yeṣāmalpabalā gadāḥ| pipāsānigrahaisteṣāmupavāsaiśca tāñjayet||22|| rogāñjayenmadhyabalān 7 vyāyāmātapamārutaiḥ| balināṃ kiṃ punaryeṣāṃ rogāṇāmavaraṃ 8 balam||23|| tvagdoṣiṇāṃ pramīḍhānāṃ 9 snigdhābhiṣyandibṛṃhiṇām| śiśire laṅghanaṃ śastamapi vātavikāriṇām||24||
uktasya daśaprakāralaṅghanasya bhinnaṃ viṣayamāha- prabhūtetyādi| ādāviti vacanamante cchardyādīnāṃ nirāmāṇāṃ saṃśamanīyatvāt| rogāniti laṅghanīyarogān| balināmiti padaṃ balavatāmeva vyāyāmādisevābhidhānārtham| madhyabalāniti madhyabalānapi; etenāñjasā alpabalā eva gadā vyāyāmādiviṣayā iti bhāvaḥ| bṛṃhiṇāṃ bṛṃhaṇayuktānām| laṅghanaṃ śastamiti daśavidhamapi| śiśira iti śiśiraguṇayukte hemante śiśire ca; atra ca laṅghanaṃ balavattvāt prāṇināṃ kāryam||19-24||
adigdhaviddhamakliṣṭaṃ vayasthaṃ sātmyacāriṇām| mṛgamatsyavihaṅgānāṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇamucyate||25|| kṣīṇāḥ kṣatāḥ kṛśā vṛddhā durbalā nityamadhvagāḥ| strīmadyanityā grīṣme ca bṛṃhaṇīyā narāḥ smṛtāḥ||26|| śoṣārśograhaṇīdoṣairvyādhibhiḥ karśitāśca ye| teṣāṃ kravyādamāṃsānāṃ bṛṃhaṇā laghavo rasāḥ||27|| snānamutsādanaṃ svapno madhurāḥ snehabastayaḥ| śarkarākṣīrasarpīṃṣi sarveṣāṃ viddhi bṛṃhaṇam||28||
adigdhaviddhamiti viṣāktaśastrāviddham| sātmye deśe carantīti sātmyacāriṇaḥ| laghava iti saṃskāreṇa laghavaḥ; kiṃvā kravyādānāṃ ye laghavaḥ śyenādayaḥ, tanmāṃsarasā ityarthaḥ||25-28||
kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ sevanaṃ strīṣvasaṃyamaḥ| khalipiṇyākatakrāṇāṃ madhvādīnāṃ ca rūkṣaṇam||29|| abhiṣyaṇṇā mahādoṣā marmasthā vyādhayaśca ye| ūrustambhaprabhṛtayo rūkṣaṇīyā nidarśitāḥ||30|| snehāḥ snehayitavyāśca svedāḥ svedyāśca ye narāḥ| snehādhyāye mayoktāste svedākhye ca savistaram||31||
madhvādīnāṃ ca sevanamiti sambandhaḥ| khaliḥ sarṣapakhaliḥ; piṇyākaṃ tilakhaliḥ, kiṃvā piṇyākaśākam| prabhṛtigrahaṇādāḍhyavātapramehādayo grāhyaḥ||29-31||
dravaṃ tanvasaraṃ yāvacchītīkaraṇamauṣadham| svādu tiktaṃ kaṣāyaṃ ca stambhanaṃ sarvameva tat||32|| pittakṣārāgnidagdhā ye vamyatīsārapīḍitāḥ| viṣasvedātiyogārtāḥ stambhanīyā 10 nidarśitāḥ||33||
tanu abahalam| sarati gacchatīti saraṃ, na saramasaraṃ, sthiramityarthaḥ||32-33||
vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave| hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau tandrāklame gate||34|| svede jāte rucau caiva kṣutpipāsāsahodaye| kṛtaṃ laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani||35|| parvabhedo'ṅgamardaśca kāsaḥ śoṣo mukhasya ca| kṣutpraṇāśo'rucistṛṣṇā daurbalyaṃ śrotranetrayoḥ||36|| manasaḥ sambhramo'bhīkṣṇamūrdhvavātastamo hṛdi| dehāgnibalanāśaśca laṅghane'tikṛte bhavet||37||
kṣutpipāsayorasahaḥ pīḍākaratvenodayaḥ kṣutpipāsāsahodayaḥ, na tu kṣutpipāsayoryugapadudayaḥ 11| ata evoktaṃ suśrute- “sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghum” (su. u. taṃ. 39) ityādi| antarātmanīti manasi| manasaḥ sambhramo bhrāntireva| ūrdhve kāye vāta ūrdhvavātaḥ 12||34-37||
balaṃ puṣṭyupalambhaśca kārśyadoṣavivarjanam| lakṣaṇaṃ bṛṃhite sthaulyamati cātyarthabṛṃhite||38|| kṛtātikṛtaliṅgaṃ yallaṅghite taddhi rūkṣite 13|39|
kārśyadoṣavivarjanamiti kārśye ye doṣāḥ śītoṣṇāsahatvādayaḥ, teṣāṃ varjanam||38||-
stambhitaḥ syādbale labdhe yathoktaiścāmayairjitaiḥ||39|| śyāvatā stabdhagātratvamudvego hanusaṅgrahaḥ| hṛdvarconigrahaśca syādatistambhitalakṣaṇam||40||
bale labdhe iti balavān yadā puruṣo bhavati| yathoktairiti “pittakṣārāgnidagdhā ye” ityādyabhidheyaiḥ| udvega ūrdhvavātavegaḥ; kiṃvā bhaiṣajyānabhilāṣaḥ||39-40||
lakṣaṇaṃ cākṛtānāṃ syāt ṣaṇṇāmeṣāṃ samāsataḥ| tadauṣadhānāṃ dhātūnāmaśamo 14 vṛddhireva ca||41|| iti ṣaṭ sarvarogāṇāṃ proktāḥ samyagupakramāḥ| sādhyānāṃ sādhane siddhā mātrākālānurodhinaḥ||42||
tadauṣadhānāmiti laṅghanādisādhyānām| vṛddhireva ceti stokamātrakṛtalaṅghanādikriyayā doṣakṣobhamātrasya kṛtatvāt| dhātūnāmiti doṣāṇāṃ, “doṣā api dhātuśabdaṃ labhante” iti vacanāt||41-42||
bhavati cātra- doṣāṇāṃ bahusaṃsargāt saṅkīryante hyupakramāḥ| ṣaṭtvaṃ tu nātivartante tritvaṃ vātādayo yathā||43||
sampratyuktalaṅghanādyupakramāṇāṃ vikārāpekṣayā saṃsargamāha- doṣāṇāmityādi| doṣāṇāṃ yasmāt saṃsargā bahavaḥ, tasmāttatsādhanārthamupakramā api saṅkīryante miśratāṃ yānti| yathā- kvacillaṅghanasvedane, kvacidbṛṃhaṇasnehane 15, evamādi| ṣaṭtvaṃ tu nātivartanta iti saṃsṛṣṭā api laṅghanādisvarūpaṃ na jahati; na laṅghanādayaḥ parasparayuktā madhusarpiḥsaṃyogavat prakṛtiguṇānapekṣikāryāntaramārabhanta iti bhāvaḥ| atraiva dṛṣṭāntamāha- tritvamityādi| ayaṃ ca dṛṣṭāntaḥ saṃsargisaṅkhyā'parityāgamātrakaḥ||43||
tatra ślokāḥ- ityasmim~laṅghanādhyāye vyākhyātāḥ ṣaḍupakramāḥ| yathāpraśnaṃ bhagavatā cikitsā yaiḥ pravartate||44|| ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne laṅghanabṛṃhaṇīyo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne yojanācatuṣke laṅghanabṛṃhaṇīyo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ||22||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'pūrvādhyāye tarpaṇairbṛṃhaṇairityuktam, atastadabhidhāyakaṃ laṅghanabṛṃhaṇīyamāha- athāta ityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 'laṅghanamityādi| rūkṣādīnyapi laṅghanabṛṃhaṇayorantarbhavanti, yaduktaṃ “snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanaṃ ca yat| bhūtānāṃ tacca dvaividhyāddvitayaṃ nātivartate iti” (vā. sū. 14)| tathā'pyaśeṣaviśeṣajñānārthaṃ teṣāmapīha bhedenopādānaṃ mantavyam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 3 'kiṃ tat' iti pā. ↩
- 4 'snehanaṃ' iti pā. ↩
- 5 'kṛtākṛtāriktānāṃ' iti pā. ↩
- 6 'mārdavakledakṛnmatam' iti pā. ↩
- 7 'doṣān' iti pā. ↩
- 8 'doṣāṇāṃ' iti pā. ↩
- 9 'pramūḍhānām' iti pā. ↩
- 10 'stambhanīyāstathāvidhāḥ' iti pā. ↩
- 11 'kṣutpipāsayorasahaḥ pīḍākaratvenodayaḥ kṣutpipāsāsahodayaḥ, na kṣuptipāsayoryugapadudaya iti, suśrute- “sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghum” ityuktatvāditi cakraḥ| kintu, “kṣuttṛṭsahodayaḥ śuddhahṛdayodvārakaṇṭhatā | vyādhimārdavamutsāhastandrānāśāśca laṅghite” (sū.a.14) iti vāgbhaṭavacanādyugapadudaya ityartho'pi pramāṇasiddha eva' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 12 'ūrdhvakāye vāta ūrdhvavāto hikkāśvāsakarṇasvanajṛmbhādiḥ| na punarudgāra viśeṣaḥ, tasyāvarodhakakaphajanyatvāt| prakṛte tu laṅghanena kaphasaṅkṣayāt, sa ca kaphakopāt| yaduktaṃ “adhaḥpratihato vāyuḥ śleṣmaṇā kupitena ca| karoti nityamudgāramūrdhvavātaḥ sa ucyate” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 13 'tadvirūkṣite' iti pā. ↩
- 14 'rogāṇāṃ' iti pā. ↩
- 15 'bṛṃhaṇasvedane' iti pā. ↩