athātaḥ santarpaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
vyākhyātaṣaḍupakramāṇāmeva santarpaṇāpatarpaṇabhedena dvividhānāṃ dvividhaviṣaye pravṛttiṃ darśayituṃ santarpaṇīyo'bhidhīyate 1||1-2||
santarpayati yaḥ snigdhairmadhurairgurupicchilaiḥ| navānnairnavamadyaiśca māṃsaiścānūpavārijaiḥ||3|| gorasairgauḍikaiścānnaiḥ 2 paiṣṭikaiścātimātraśaḥ| ceṣṭādveṣī divāsvapnaśayyāsanasukhe rataḥ||4|| rogāstasyopajāyante santarpaṇanimittajāḥ| pramehapiḍakākoṭhakaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ||5|| kuṣṭhānyāmapradoṣāśca mūtrakṛcchramarocakaḥ| tandrā klaibyamatisthaulyamālasyaṃ gurugātratā||6|| indriyasrotasāṃ lepo buddhermohaḥ pramīlakaḥ| śophāścaivaṃvidhāścānye śīghramapratikurvataḥ||7||
santarpayati santarpaṇamācarati| snigdhairityādivacanamasnigdhādibhirapi śaktuprabhṛtibhistṛptimātrakārakatvena santarpaṇaniṣedhārthaṃ; bhavati hi tṛptikārake santarpaṇaśabdaprayogaḥ, yathā'traiva santarpaṇaprayoge- “śaktūnāṃ ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ santarpaṇaṃ pibet” iti| śayyāsanasukhe ratatvenaiva ceṣṭādveṣitve labdhe punastadvacanaṃ śayyāsanasthitasyāpi gītāṅgacālanādiceṣṭāniṣedhārtham| āmapradoṣā visūcikādayaḥ| pramīlakaḥ satataṃ pradhyānam||3-7||
śastamullekhanaṃ tatra vireko raktamokṣaṇam| vyāyāmaścopavāsaśca dhūmāśca svedanāni ca||8|| sakṣaudraścābhayāprāśaḥ prāyo rūkṣānnasevanam| cūrṇapradehā ye coktāḥ kaṇḍūkoṭhavināśanāḥ||9|| triphalāragvadhaṃ pāṭhāṃ saptaparṇaṃ savatsakam| mustaṃ samadanaṃ nimbaṃ jalenotkvathitaṃ pibet||10|| tena mehādayo yānti nāśamabhyasyato dhruvam| mātrākālaprayuktena santarpaṇasamutthitāḥ||11|| mustamāragvadhaḥ pāṭhā triphalā devadāru ca| śvadaṃṣṭrā khadiro nimbo haridre tvakca vatsakāt||12|| rasameṣāṃ yathādoṣaṃ prātaḥ prātaḥ pibannaraḥ| santarpaṇakṛtaiḥ sarvairvyādhibhiḥ sampramucyate||13|| ebhiścodvartanoddharṣasnānayogopayojitaiḥ| tvagdoṣāḥ praśamaṃ yānti tathā snehopasaṃhitaiḥ||14|| kuṣṭhaṃ gomedako hiṅgu krauñcāsthi tryūṣaṇaṃ vacā| vṛṣakaile śvadaṃṣṭrā ca kharāhvā cāśmabhedakaḥ||15|| takreṇa dadhimaṇḍena badarāmlarasena vā| mūtrakṛcchraṃ pramehaṃ ca pītametadvyapohati||16|| takrābhayāprayogaiśca triphalāyāstathaiva ca| ariṣṭānāṃ prayogaiśca yānti mehādayaḥ śamam||17|| tryūṣaṇaṃ triphalā kṣaudraṃ krimighnamajamodakaḥ| mantho'yaṃ saktavastailaṃ hito lohodakāplutaḥ||18|| vyoṣaṃ 3 viḍaṅgaṃ śigrūṇi triphalāṃ kaṭurohiṇīm| bṛhatyau dve haridre dve pāṭhāmativiṣāṃ sthirām||19|| hiṅgu kebukamūlāni yavānīdhānyacitrakān| sauvarcalamajājīṃ ca hapuṣāṃ ceti cūrṇayet||20|| cūrṇatailaghṛtakṣaudrabhāgāḥ syurmānataḥ samāḥ| saktūnāṃ ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ santarpaṇaṃ pibet||21|| prayogādasya śāmyanti rogāḥ santarpaṇotthitāḥ| pramehā mūḍhavātāśca kuṣṭhānyarśāṃsi kāmalāḥ||22|| plīhā pāṇḍvāmayaḥ śopho mūtrakṛcchramarocakaḥ| hṛdrogo rājayakṣmā ca kāsaḥ śvāso galagrahaḥ||23|| krimayo grahaṇīdoṣāḥ śvaitryaṃ sthaulyamatīva ca| narāṇāṃ dīpyate cāgniḥ smṛtirbuddhiśca vardhate||24|| vyāyāmanityo jīrṇāśī yavagodhūmabhojanaḥ| santarpaṇakṛtairdoṣaiḥ sthaulyaṃ 4 muktvā vimucyate||25|| uktaṃ santarpaṇotthānāmapatarpaṇamauṣadham|26|
sakṣaudraścābhayāprāśa iti kṣaudreṇa saha harītakīprāśaḥ; kiṃvā agastyaharītakyādiprāśaḥ| ye coktā iti āragvadhīye (sū. 3)| teneti kvāthena karaṇabhūtena, abhyasyato'bhyāsaṃ kurvāṇasya; kiṃvā tena kvāthena triphalādīnyabhyasyata iti yojanā| yathādoṣamiti doṣapramāṇāpekṣayā gṛhītamātram| udvartanamabhyaṅgapūrvakam, uddharṣastvanabhyaṅgapūrvakaḥ| snehopasaṃhitairiti snehasādhanopayuktaiḥ| gomedakaḥ maṇiviśeṣaḥ| krauñcaḥ pakṣī, ‘koñca’ iti khyātaḥ| kharāhvā ajamodā| lohodakāpluta iti agurūdakāplutaḥ| udakakaraṇaṃ ca ṣaḍaṅgajalavidhānena| iha prayoge vakṣyamāṇavyoṣādyuktapramāṇena sāhacaryāccūrṇādimānaṃ jñeyam| santarpaṇamiti jalāloḍitaśakturūpatayā, tena santarpaṇasañjñasyāpyapatarpaṇatā jñeyā| śvaitryaṃ śvitritvaṃ; ‘śvaityaṃ’ iti pāṭhe śvetāvabhāsatā||8-25||-
vakṣyante sauṣadhāścordhvamapatarpaṇajā gadāḥ||26|| dehāgnibalavarṇaujaḥśukramāṃsaparikṣayaḥ| jvaraḥ kāsānubandhaśca pārśvaśūlamarocakaḥ||27|| śrotradaurbalyamunmādaḥ pralāpo hṛdayavyathā| viṇmūtrasaṅgrahaḥ śūlaṃ jaṅghorutrikasaṃśrayam||28|| parvāsthisandhibhedaśca ye cānye vātajā gadāḥ| ūrdhvavātādayaḥ sarve jāyante te'patarpaṇāt||29|| teṣāṃ santarpaṇaṃ tajjñaiḥ punarākhyātamauṣadham| yattadātve samarthaṃ syādabhyāse vā tadiṣyate 5||30||
ūrdhvavātādaya iti pūrvādhyāyoktāḥ “ūrdhvavātastamo hṛdi” (sū. 22) ityādayaḥ| ūrdhvavātaḥ śvāsādiryatrordhvaṃ vāyuryāti; kiṃvā tantrāntarokto rogaviśeṣa eva, yathā- “adhaḥ pratihato vāyuḥ śleṣmaṇā kupitena ca| karotyaniśamudgāramūrdhvavātaḥ sa ucyate” iti||26-30||
sadyaḥkṣīṇo hi sadyo vai tarpaṇenopacīyate| narte santarpaṇābhyāsāccirakṣīṇastu puṣyati||31|| dehāgnidoṣabhaiṣajyamātrākālānuvartinā| kāryamatvaramāṇena bheṣajaṃ ciradurbale||32|| hitā māṃsarasāstasmai payāṃsi ca ghṛtāni ca| snānāni bastayo'bhyaṅgāstarpaṇāstarpaṇāśca ye||33|| jvarakāsaprasaktānāṃ kṛśānāṃ mūtrakṛcchriṇām| tṛṣyatāmūrdhvavātānāṃ vakṣyante tarpaṇā hitāḥ||34|| śarkarāpippalītailaghṛtakṣaudraiḥ samāṃśakaiḥ| saktudviguṇito vṛṣyasteṣāṃ manthaḥ praśasyate||35|| saktavo madirā kṣaudraṃ śarkarā ceti tarpaṇam| pibenmārutaviṇmūtrakaphapittānulomanam||36|| phāṇitaṃ saktavaḥ sarpirdadhimaṇḍo'mlakāñjikam| tarpaṇaṃ mūtrakṛcchraghnamudāvartaharaṃ pibet||37|| manthaḥ kharjūramṛdvīkāvṛkṣāmlāmlīkadāḍimaiḥ| parūṣakaiḥ sāmalakairyukto madyavikāranut||38||
sadyastarpaṇatarpaṇābhyāsayoruktayorviṣayabhedamāha- sadya ityādi| atvaramāṇeneti vacanena ciradurbale tvarayā kriyamāṇaṃ tarpaṇamagnivadhādidoṣaṃ karotīti sūcayati| tarpaṇāstarpaṇāśceti santarpaṇakārakā manthādayaḥ; tena, iha 6 sañjñāmātreṇa ye tarpaṇā apatarpaṇakārakā vyoṣādayaste na grāhyāḥ; kintu 7 ‘śarkarāpippalī’ ityādigranthavācyāḥ| śarkarādimanthoktamānenāpare'pīha manthā grāhyāḥ||31-38||
svāduramlo jalakṛtaḥ sasneho rūkṣa eva vā| sadyaḥ santarpaṇo manthaḥ sthairyavarṇabalapradaḥ||39||
svāduramla ityādinā sadyastarpaṇamāha| amla iti amladāḍimādiyogāt| atra rūkṣasaktukṛtasyāpi manthasya dravatvaśaityadehānusāritvaiḥ sadyaḥsantarpakatvaṃ bhavatyeva, ata eva ‘sadya’ ityuktaṃ, snehādibṛṃhaṇadravyayogāttu kālāntaratarpakatvamapi bhavati||39||
tatra ślokaḥ- santarpaṇotthā ye rogā rogā ye cāpatarpaṇāt| santarpaṇīye te'dhyāye sauṣadhāḥ parikīrtitāḥ||40|| ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne santarpaṇīyo nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ sūtrasthāne yojanācatuṣke santarpaṇīyo nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ||23||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'pūrvādhyāye ṣaḍupakramā uktāste santarpaṇāpatarpaṇabhedena dvividhāḥ, taduktam, “upakramyasya hi dvitvāddvidhaivopakramo mataḥ| ekaḥ santarpaṇaḥ prokto dvitīyaścāpatarpaṇaḥ” (vā. sū. 14) iti| atasteṣāṃ dvividhaviṣaye pravṛttiṃ darśayituṃ santarpaṇīyo'bhidhīyate- athāta ityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 '...ścānyaiḥ' iti pā. ↩
- 3 'vyoṣamityādi| atra tailaghṛtakṣaudrāṇāṃ pratyekaṃ militacūrṇasamatvaṃ, samuditacūrṇamapekṣyaiva saktūnāṃ ṣoḍaśaguṇo bhāgaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 4 'laulyaṃ' iti pā. ↩
- 5 'santarpaṇasya dvaividhyamāha- yattadātva ityādi| tadātve iti sadyaḥ, samarthamiti apatarpaṇajavyādhinirākaraṇasamarthaṃ| tena sadyaḥ santarpaṇamekam, abhyāsavaśāt santarpaṇamaparamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 6 'hi' iti pā. ↩
- 7 'tena' iti pā. ↩