samprati vātādivadbahuvikārakartṛtvena śoṇitasya śoṇitavikārāṇāṃ pūrvoktānevopakramān laṅghanabṛṃhaṇādīn viśeṣeṇa darśayituṃ vidhiśoṇitīyo'bhidhīyate| iyamapyarthaparā sañjñā 2||1-2||
vidhinā śoṇitaṃ jātaṃ śuddhaṃ bhavati dehinām| deśakālaukasātmyānāṃ vidhiryaḥ samprakāśitaḥ||3||
vidhineti samyagāhārācāravidhinā| śuddhaṃ bhavatītyatra bhavati vidyata ityarthaḥ, utpādasya jātaśabdenaivoktatvāt| kena vidhinetyāha- deśetyādi| sātmyaśabdasya deśādibhiḥ pratyekamanvayaḥ| okasātmyam abhyāsasātmyam| samprakāśita iti tasyāśitīye (sū.a.6), samprakāśita ityatra ‘tena’ iti śeṣaḥ; ato yaḥ samprakāśito vidhistena vidhineti sambandhaḥ| anye vyākhyānayanti- śoṇitaṃ jātaṃ tāvadbhavati, tacca kāraṇāntaraduṣṭaṃ sadvidhinā yathoktena punaḥ śuddhaṃ bhavatīti yojanīyam||3||
tadviśuddhaṃ hi rudhiraṃ balavarṇasukhāyuṣā| yunakti prāṇinaṃ prāṇaḥ śoṇitaṃ hyanuvartate||4||
viśuddhaṃ śoṇitaṃ kiṃ karotītyāha- tadviśuddhamityādi| tena vidhinā viśuddhaṃ tadviśuddhaṃ; kiṃvā taditi śoṇitam| prāṇaḥ śoṇitaṃ hyanuvartata iti śoṇitānvayavyatirekamanuvidhīyate| yaduktaṃ- “daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu pratiṣṭhitāḥ| śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam”- (sū.a.29) iti||4||
praduṣṭabahutīkṣṇoṣṇairmadyairanyaiśca tadvidhaiḥ| tathā'tilavaṇakṣārairamlaiḥ kaṭubhireva ca||5|| kulatthamāṣaniṣpāvatilatailaniṣevaṇaiḥ| piṇḍālumūlakādīnāṃ haritānāṃ ca sarvaśaḥ||6|| jalajānūpabailānāṃ prasahānāṃ ca sevanāt| dadhyamlamastusuktānāṃ surāsauvīrakasya ca||7|| viruddhānāmupaklinnapūtīnāṃ bhakṣaṇena ca| bhuktvā divā prasvapatāṃ dravasnigdhagurūṇi ca||8|| atyādānaṃ tathā krodhaṃ bhajatāṃ cātapānalau| chardivegapratīghātāt kāle cānavasecanāt||9|| śramābhighātasantāpairajīrṇādhyaśanaistathā| śaratkālasvabhāvācca śoṇitaṃ sampraduṣyati||10||
śuddhihetumabhidhāya duṣṭihetumāha- praduṣṭetyādi| praduṣṭaṃ svaprakṛtiviparītam| anyaiśca tadvidhairiti praduṣṭapānakādibhiḥ; kiṃvā ‘annaiḥ’ iti pāṭhaḥ| tathā'tilavaṇakṣārairityādi kecidbheṣajaviṣayaṃ varṇayanti, tadvidhairiti vacanenānnapānasyātilavaṇādergṛhītatvāt| niṣpāvaḥ śvetaśimbiḥ| atyādānaṃ tṛptimatikramya bhojanam| kāle ceti śoṇitaduṣṭiyukte śaratkāle| ajīrṇe'dhyaśanamajīrṇādhyaśanaṃ; kiṃvā ajīrṇasyāpakvasyāśanamajīrṇāśanam, adhyaśanaṃ tu pūrvānnaśeṣe yadbhujyate, yadāha- “bhuktasyopari yadbhuktaṃ tadadhyaśanamucyate” (ci.a.15)||5-10||
tataḥ śoṇitajā rogāḥ prajāyante pṛthagvidhāḥ| mukhapāko'kṣirāgaśca 3 pūtighrāṇāsyagandhitā||11|| gulmopakuśavīsarparaktapittapramīlakāḥ| vidradhī raktamehaśca pradaro vātaśoṇitam||12|| vaivarṇyamagnisādaśca pipāsā gurugātratā| santāpaścātidaurbalyamaruciḥ śirasaśca ruk||13|| vidāhaścānnapānasya tiktāmlodgiraṇaṃ klamaḥ| krodhapracuratā buddheḥ sammoho lavaṇāsyatā||14|| svedaḥ śarīradaurgandhyaṃ madaḥ kampaḥ svarakṣayaḥ| tandrānidrātiyogaśca tamasaścātidarśanam||15|| kaṇḍvaruḥkoṭhapiḍakākuṣṭhacarmadalādayaḥ| vikārāḥ sarva evaite vijñeyāḥ śoṇitāśrayāḥ||16|| śītoṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca ye gadāḥ| samyak sādhyā na sidhyanti raktajāṃstān vibhāvayet||17||
upakuśaḥ mukharogaviśeṣaḥ; yaduktaṃ suśrute- “veṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tebhyo dantāścalanti ca| yasminnupakuśo nāma pittaraktakṛto gadaḥ” (su. ni. 16) iti| kuṣṭha ityukte'pi carmadalābhidhānaṃ viśeṣārtham| śoṇitāśrayā iti bhāṣayā śoṇitasya vātādivat svātantryeṇa rogakartṛtvaṃ nirākaroti| anuktabhūriśoṇitarogagrahaṇārthamāha- śītoṣṇetyādi| ādyagrahaṇāttīkṣṇamṛdvādīnāṃ grahaṇam| samyagiti pūrveṇa yojanīyam 4| tatra śītoṣṇasnigdharūkṣādyairiti śoṇitavṛddhimanapekṣya vātādijayārthamātraprayuktairiti mantavyam| yena śoṇitavyādherapi śāntirvakṣyamāṇaraktapittaharakriyādibhiḥ śītoṣṇasnigdhādikriyāpraviṣṭaiva, tataśca śoṇitarogasyāpi śītādikriyābhireva śoṇitapratikūlābhiḥ praśamo bhavati; pravṛddhaśoṇitāśrayāstu vātādaya āśrayaprabhāvānna svacikitsāmātreṇa praśāmyanti||11-17||
kuryācchoṇitarogeṣu raktapittaharīṃ kriyām| virekamupavāsaṃ ca srāvaṇaṃ śoṇitasya ca||18||
śoṇitarogacikitsāmāha- kuryādityādi| raktapittaharakriyādayo yathāyogyatayā boddhavyāḥ||18||
baladoṣapramāṇādvā viśuddhyā rudhirasya vā| rudhiraṃ srāvayejjantorāśayaṃ 5 prasamīkṣya vā||19||
uktaśoṇitasrāvaṇapramāṇamāha- baletyādi| baladoṣapramāṇāditi balasya tathā doṣasya śoṇitavyādhirūpasya pramāṇaṃ vīkṣya; doṣaśabdo hyayaṃ roge vartate| viśuddhyā rudhirasya ceti yāvatā srāvaṇena śoṇitaṃ viśuddhaṃ bhavati| āśayaṃ sthānaṃ duṣṭaśoṇitāśa(śra)yamiti yāvat| yathā- svalpe kuṣṭhe stokameva viśuddhyarthamupādeyaṃ, mahati kuṣṭhe bahu srāvaṇīyam| yaduktaṃ- “pracchanamalpe kuṣṭhe mahati ca śastaṃ sirāvyadhanam” (ci. 7) iti| eṣu ca pakṣeṣu yadyatrānatyayaṃ bhavati tattatra grāhyam||19||
aruṇābhaṃ bhavedvātādviśadaṃ phenilaṃ tanu| pittāt pītāsitaṃ raktaṃ styāyatyauṣṇyāccireṇa ca||20|| īṣatpāṇḍu kaphādduṣṭaṃ picchilaṃ tantumadghanam| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ 6 saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam||21||
duṣṭaraktalakṣaṇamāha- aruṇābhamityādi| styāyati ghanaṃ bhavati||20-21||
tapanīyendragopābhaṃ padmālaktakasannibham| guñjāphalasavarṇaṃ ca viśuddhaṃ viddhi śoṇitam||22||
tapanīyaṃ lohitasuvarṇam, indragopaḥ svanāmaprasiddhaḥ kīṭaviśeṣaḥ| viśuddharaktaliṅge nānāvarṇatā vātādiprakṛtitvānmanuṣyāṇām||22|
nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte'panīte hitamannapānam| tadā śarīraṃ hyanavasthitāsṛgagnirviśeṣeṇa ca rakṣitavyaḥ||23||
nātyuṣṇādibhojane hetumāha- tadetyādi| atiśītamagnimāndyaṃ karoti, atyuṣṇaṃ ca pracalasyāsṛjo nitarāṃ pracalatāṃ karoti, tasmānnātyuṣṇaśītam| laghu dīpanīyaṃ cāgnidīptyarthameva||23||
prasannavarṇendriyamindriyārthānicchantamavyāhatapaktṛvegam| sukhānvitaṃ tu(pu)ṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti||24||
samprati śoṇitādarśanenāpi viśuddharaktajñānārthaṃ lakṣaṇamāha- prasannetyādi| avyāhatā paktiśca vegaśca purīṣādīnāṃ yasya sa tathā||24||
yadā tu raktavāhīni rasasañjñāvahāni ca| pṛthak pṛthak samastā vā srotāṃsi kupitā malāḥ||25|| malināhāraśīlasya rajomohāvṛtātmanaḥ| pratihatyāvatiṣṭhante jāyante vyādhayastadā||26|| madamūrcchāyasannyāsāsteṣāṃ vidyādvicakṣaṇaḥ| yathottaraṃ balādhikyaṃ hetuliṅgopaśāntiṣu||27|| durbalaṃ cetasaḥ sthānaṃ yadā vāyuḥ prapadyate| mano vikṣobhayañjantoḥ sañjñāṃ sammohayettadā||28|| pittamevaṃ kaphaścaivaṃ mano vikṣobhayannṛṇām| sañjñāṃ nayatyākulatāṃ viśeṣaścātra vakṣyate||29||
samprati raktavāhidhamanīduṣṭyā ye vyādhayo bhavanti tānāha- yadā tvityādi| sañjñāvahānīti sañjñāhetumanovahāni, manasastu kevalameva śarīramayanībhūtaṃ; yaduktaṃ- “sattvādīnāṃ punaḥ kevalaṃ śarīramayanībhūtam” (vi. 5) ityādi; kiṃvā rasasañjñaṃ dhātumāvahantīti rasasañjñavahāni 7| rasavahadhamanīnāṃ tu hṛdayaṃ sthānaṃ, tadupaghātācca moha upapanna eva| malā iti duṣṭadoṣasañjñāḥ; yaduktaṃ- “malinīkaraṇānmalāḥ” iti| yathottaraṃ liṅgādhikyaṃ madamūrcchāyasannyāseṣu moharūpaṃ jñeyaṃ; made'pi hi stoko moho'sti, uttarayostu vyakta eva mohaḥ||25-29||
saktānalpadrutābhāṣaṃ calaskhalitaceṣṭitam 8| vidyādvātamadāviṣṭaṃ rūkṣaśyāvāruṇākṛtim||30|| sakrodhaparuṣābhāṣaṃ samprahārakalipriyam| vidyāt pittamadāviṣṭaṃ raktapītāsitākṛtim||31|| svalpāsambaddhavacanaṃ tandrālasyasamanvitam| vidyāt kaphamadāviṣṭaṃ pāṇḍuṃ pradhyānatatparam||32|| sarvāṇyetāni rūpāṇi sannipātakṛte made|33|
paruṣaṃ brūta iti paruṣābhāṣaḥ||30-32||-
jāyate śāmyati kṣipraṃ mado madyamadākṛtiḥ||33||
madasvarūpamāha- jāyata ityādi||33||
yaśca madyakṛtaḥ prokto viṣajo raudhiraśca yaḥ| sarva ete madā narte vātapittakaphatrayāt||34||
madaprasaṅgena madyaviṣajayorapi madayoścāturvidhyamāha- yaścetyādi| vātapittakaphatrayāditi vātāt pittāt kaphādvātapittakaphācca; etena teṣāmapyetadeva lakṣaṇaṃ vātādikṛtaṃ bhavatīti bhāvaḥ||34||
nīlaṃ vā yadi vā kṛṣṇamākāśamathavā'ruṇam| paśyaṃstamaḥ praviśati śīghraṃ ca pratibudhyate 9||35|| vepathuścāṅgamardaśca prapīḍā hṛdayasya ca| kārśyaṃ śyāvāruṇā cchāyāmūrcchāye vātasambhave||36|| raktaṃ haritavarṇaṃ vā viyat pītamathāpi vā| paśyaṃstamaḥ praviśati sasvedaḥ pratibudhyate||37|| sapipāsaḥ sasantāpo raktapītākulekṣaṇaḥ| sambhinnavarcāḥ pītābho mūrcchāye pittasambhave||38|| meghasaṅkāśamākāśamāvṛtaṃ vā tamoghanaiḥ| paśyaṃstamaḥ praviśati cirācca pratibudhyate||39|| gurubhiḥ prāvṛtairaṅgairyathaivārdreṇa carmaṇā| saprasekaḥ sahṛllāso mūrcchāye kaphasambhave||40|| sarvākṛtiḥ sannipātādapasmāra ivāgataḥ| sa jantuṃ pātayatyāśu vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ||41||
mūrcchāyalakṣaṇamāha- nīlaṃ vetyādi| tatra vātamūrcchāye śyāvāruṇā chāyā riṣṭarūpatvānmaraṇāya syād vāyavyatvāditi codyaṃ kurvanti; uktaṃ hi- “vāyavyā sā vināśāya kleśāya mahate'pi vā” (iṃ. 7) iti| tanna, animittā hi chāyā riṣṭaṃ na tu dṛśyamānanimittā, iha ca vātasambandho dṛśyata eva nimittaṃ; kiṃvā “kleśāya mahate'pi vā” iti vacanādeva vāyavyacchāyāyā mārakatvaṃ vyabhicaritam| tamobhirghanaiśceti tamoghanaiḥ; kiṃvā tamobhireva ghanaiḥ| vinā bībhatsaceṣṭitairiti dantakhādanāṅgavikṣepaṇādikaṃ vinā||35-41||
doṣeṣu madamūrcchāyāḥ kṛtavegeṣu 10 dehinām| svayamevopaśāmyanti sannyāso nauṣadhairvinā||42|| vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ| sannyasyantyabalaṃ jantuṃ prāṇāyatanasaṃśritāḥ||43|| sa nā sannyāsasannyastaḥ kāṣṭhībhūto mṛtopamaḥ| prāṇairviyujyate śīghraṃ muktvā sadyaḥphalāḥ kriyāḥ||44|| durge'mbhasi yathā majjadbhājanaṃ tvarayā budhaḥ| gṛhṇīyāttalamaprāptaṃ tathā sannyāsapīḍitam||45|| añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca| sūcībhistodanaṃ śastaṃ dāhaḥ pīḍā nakhāntare||46|| luñcanaṃ keśalomnāṃ ca dantairdaśanameva ca| ātmaguptāvagharṣaśca hitaṃ tasyāvabodhane||47|| sammūrcchitāni tīkṣṇāni madyāni vividhāni ca| prabhūtakaṭuyuktāni 11 tasyāsye gālayenmuhuḥ||48|| mātuluṅgarasaṃ tadvanmahauṣadhasamāyutam| tadvatsauvarcalaṃ dadyādyuktaṃ madyāmlakāñjikaiḥ||49|| hiṅgūṣaṇasamāyuktaṃ yāvat sañjñāprabodhanam| prabuddhasañjñamannaiśca laghubhistamupācaret||50|| vismāpanaiḥ smāraṇaiśca priyaśrutibhireva ca| paṭubhirgītavāditraśabdaiścitraiśca darśanaiḥ||51|| sraṃsanollekhanairdhūmairañjanaiḥ kavalagrahaiḥ| śoṇitasyāvasekaiśca vyāyāmodgharṣaṇaistathā||52|| prabuddhasañjñaṃ matimānanubandhamupakramet| tasya 12 saṃrakṣitavyaṃ hi manaḥ pralayahetutaḥ||53||
sannyāsasya mūrcchādibhyo bhedakaṃ lakṣaṇamāha- doṣeṣvityādi| kṛtavegeṣviti vegaṃ kṛtvā kṣīṇabaleṣu, vego hi doṣāṇāṃ balakṣayakāraṇaṃ bhavati; yaduktaṃ viṣamajvare- “kṛtvā vegaṃ gatabalā” (ci. 3) ityādi| sannyasyanti aceṣṭaṃ kurvanti 13| prāṇāyatanamiti hṛdayam| muktveti aprāpya| sadyaḥphalā iti sadyaḥ prabodhanakārikāstīkṣṇāñjanādikāḥ| sūcībhiriti ca todanena sambadhyate| sammūrcchitānīti militāni| gālayediti yatnena mukhe prakṣipet| sauvarcalasthāne kecit sauvīrakamāhuḥ| anubandhaṃ 14 satatam| pralayahetuta iti mohahetutaḥ||42-53||
snehasvedopapannānāṃ yathādoṣaṃ yathābalam| pañca karmāṇi kurvīta mūrcchāyeṣu madeṣu ca||54|| aṣṭāviṃśatyauṣadhasya tathā tiktasya sarpiṣaḥ| prayogaḥ śasyate tadvanmahataḥ ṣaṭpalasya vā||55|| triphalāyāḥ prayogo vā saghṛtakṣaudraśarkaraḥ| śilājatuprayogo vā prayogaḥ payaso'pi vā||56|| pippalīnāṃ prayogo vā payasā citrakasya vā| rasāyanānāṃ kaumbhasya sarpiṣo vā praśasyate||57|| raktāvasekācchāstrāṇāṃ satāṃ sattvavatāmapi| sevanānmadamūrcchāyāḥ praśāmyanti śarīriṇām||58||
aṣṭāviṃśatyauṣadhasyeti pānīyakalyāṇasya| tiktasya mahatastathā tiktasya ṣaṭpalasya tathā mahatastiktasyeti sambandhaḥ; ete ca tiktaṣaṭpalamahātiktakaghṛte kuṣṭhacikitsite vaktavye| kaumbhaṃ sarpirdaśābdikam||54-58||
tatra ślokau- viśuddhaṃ cāviśuddhaṃ ca śoṇitaṃ tasya hetavaḥ| raktapradoṣajā rogāsteṣu rogeṣu cauṣadham||59|| madamūrcchāyasannyāsahetulakṣaṇabheṣajam| vidhiśoṇitake'dhyāye sarvametat prakāśitam||60|| ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne vidhiśoṇitīyo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24|| samāpto yojanācatuṣkaḥ||6||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne yojanācatuṣke vidhiśoṇitīyo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ||24||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'yadyapi śoṇitavikārā api vātādijanyā eva, tathā'pi dhātuṣu bahuvikārakartṛtvena prādhānyasūcanārthaṃ pṛthagadhyāye'bhidhānaṃ jñeyam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 'iyamapyarthaparā sañjñā| kiṃvā vidhinā śoṇitamitiśabdamadhikṛtya kṛto'dhyāyo vidhiśoṇitīyādhyāyaḥ| “varṇāgamaḥ” ityādinā 'nā' śabdalopaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 3 'akṣipākaśca' iti pā. ↩
- 4 'samyagupakrāntā ityanvayaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 5 '...rāmayaṃ' iti pā. ↩
- 6 'dvidoṣaliṅgaṃ' iti pā. ↩
- 7 'anye tu rasasañjñaṃ dhātumāvahantīti rasasañjñavahānītyāhuḥ| kintu “rasāsṛkcetanāvāhisrotorodhasamudbhavāḥ| madamūrcchāyasannyāsā yathottarabalottarāḥ” iti tantrāntare manovahadhamanīduṣṭirvyaktā, sā cāsmin vyākhyāne nopapadyate, iti pūrvavyākhyaiva yuktā' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 8 'saktānalpadrutābhāṣamiti saktaṃ vicchinnavarṇam, analpaṃ bahu, drutaṃ śīghraṃ bhāṣate yaḥ sa tathā, evaṃ paruṣābhāsamityapi vyākhyeyam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 9 'tamaḥ praviśati mūrcchatītyarthaḥ, śīghraṃ ca pratibudhyata iti vāyoḥ śīghrakāritvāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 10 'hṛtavegeṣu' iti pā. ↩
- 11 'prabhūtakaṭutiktāni' iti pā. ↩
- 12 'tataḥ sa rakṣitavyo hi manaḥpralayahetutaḥ' iti pā. ↩
- 13 'sannyasyanti mohayanti' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 14 'anubaddhaṃ' iti pā. ↩