athāto yajjaḥpuruṣīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
ya ime yojanācatuṣke ṣaḍupakramā abhihitāste'nnapānāpekṣayaiva vyādhiharaṇe samarthāḥ, ato'nnapānacatuṣko'bhidhīyate| tatrāpi saṅkṣepeṇānnapānaguṇābhidhāyako yajjaḥpuruṣīyo'bhidhīyate| tatrādau puruṣavyādhikāraṇaniścāyakaprakaraṇaṃ tvāhāraguṇapraśnāvatārārthaṃ tathā pūrvoktaṣaḍupakramaṇīyarogakāraṇajñānārthaṃ ca ‘yajjaḥpuruṣa’ iti praśnaṃ prādhānyenādhikṛtya kṛto'dhyāyo yajjaḥpuruṣīyo jñeyaḥ| yadyapi ‘puruṣo yajjaḥ’ iti praśnakramaḥ, tathā'pi praśnārtho'tra gṛhītaḥ||1-2||
purā pratyakṣadharmāṇaṃ bhagavantaṃ punarvasum| sametānāṃ 1 maharṣīṇāṃ prādurāsīdiyaṃ kathā 2||3|| ātmendriyamanorthānāṃ yo'yaṃ puruṣasañjñakaḥ| rāśirasyāmayānāṃ ca prāgutpattiviniścaye||4||
pratyakṣadharmatvaṃ tapaḥprabhāvāt| iyamiti agre vakṣyamāṇā| kathā tattvajijñāsārthamanyonyapṛcchā| rāśiḥ melakaḥ, ātmendriyamano'rthasamudāya ityarthaḥ| asya rāśerāmayānāṃ cotpattiviniścaye utpattiviniścayaviṣayiṇī kathā prādurāsīditi sambandhaḥ||3-4||
tadantaraṃ kāśipatirvāmako vākyamarthavit 3| vyājahārarṣisamitimupasṛtyābhivādya ca||5|| kinnu bhoḥ puruṣo yajjastajjāstasyāmayāḥ smṛtāḥ| na vetyukte narendreṇa provācarṣīn punarvasuḥ||6||
tāmeva parasparapraśnarūpāṃ kathāṃ darśayati- tadantaramityādi| antaraśabdaḥ kālavacanaḥ; yathā- “apasmārāya kurvanti vegaṃ kiñcidathāntaram” (ci. 10) iti; kiñcitkālamityarthaḥ; tena tadantaramiti kathārambhakāla 4 ityarthaḥ| kāśī vārāṇasī tasyāḥ patiḥ, teṣāṃ bahutvādviśeṣaṇaṃ- vāmaka iti| yasmājjāto yajjaḥ; tata eva puruṣajanakāt kāraṇājjātāstajjāḥ| na veti anyataḥ puruṣo jāyate'nyataśca tasya rogā ityarthaḥ| narendreṇeti kāśipatināmnā rājarṣiṇā||5-6||
sarva evāmitajñānavijñānacchinnasaṃśayāḥ| bhavantaśchettumarhanti kāśirājasya saṃśayam||7||
amitābhyāṃ jñānavijñānābhyāṃ chinnaḥ saṃśayo yeṣāṃ te tathā| “bhavantaśchettumarhanti kāśirājasya saṃśayam” iti pāṭhaḥ sugamaḥ| “bhavanto'rhanti naśchettuṃ kāśirāje ca saṃśayam” iti tu pāṭhe, no'smākaṃ kāśirāje'smanmadhyagata ityarthaḥ| etena svapakṣe kāśirāje na vyāmohavacanaṃ vaktavyamiti śikṣayati| cakāreṇānyeṣāṃ ca ṛṣīṇāṃ saṃśayaṃ samuccinoti| anye tu, no'smākaṃ saṃśayaṃ kāśirāje ca saṃśayamiti vyākhyānayanti| saṃśayadvaye caiko'tra ṛṣīṇāmātmendriyetyādinā ślokena darśitaḥ saṃśayaḥ, sa ca puruṣasyāmayānāṃ ca prāgutpattiṃ prathamotpattiṃ pratīti vyākhyānayanti; dvitīyastu kāśipateryathokta eva||7||
pārīkṣistatparīkṣyāgre maudgalyo vākyamabravīt| ātmajaḥ puruṣo rogāścātmajāḥ kāraṇaṃ hi saḥ||8|| sa cinotyupabhuṅkte ca karma karmaphalāni ca| nahyṛte cetanādhātoḥ pravṛttiḥ sukhaduḥkhayoḥ||9||
ātmajaḥ puruṣa ityādipraśnadvayasyottaraṃ; tatra pūrvapraśnasya puruṣasyāmayānāṃ ca kuta utpattirityevaṃrūpasya praśnasyottaraṃ ātmajaḥ puruṣo rogāśceti, kāśipatipraśnamātre'pyuttarametat yata evātmataḥ puruṣo jāyate tata eva rogā ityartharūpameva 5| praśnottaratā tvasya granthasya sugamaiva| kāraṇatve hetumāha- sa cinotītyādi| cinoti karma, karmaphalāni ca śarīrārogyavikārādīni bhuṅkta iti yojanā| karmasahāyasyātmanaḥ śarīravikārādikartṛtvāt kāraṇatvamiti bhāvaḥ| etadeva vyatirekeṇāha- nahyṛta ityādi| cetanādhātuḥ ātmā| sukhaduḥkhayoriti sukhaduḥkhasādhanayoḥ nīrukśarīravikārayorityarthaḥ||8-9||
śaralomā tu netyāha na hyātmā''tmānamātmanā| yojayedvyādhibhirduḥkhairduḥkhadveṣī kadācana||10|| rajastamobhyāṃ tu manaḥ parītaṃ sattvasañjñakam| śarīrasya samutpattau vikārāṇāṃ ca kāraṇam||11|| vāryovidastu netyāha na hyekaṃ kāraṇaṃ manaḥ 6| narte śarīrācchārīrarogā 7 na manasaḥ sthitiḥ||12|| rasajāni tu bhūtāni vyādhayaśca pṛthagvidhāḥ| āpo hi rasavatyastāḥ smṛtā nirvṛttihetavaḥ||13||
mana ityukte manyate'neneti vyutpattyā''tmā'pi śaṅkyeta, taduktaṃ- sattvasañjñakamiti| narte śarīrācchārīrā vātādijanyāḥ śoṣādayastiṣṭhanti; tathā na manasaḥ sthitiḥ, ṛte śarīrāditi yojyam| rajastamaḥparītasya hi manaso nityaṃ śarīra eva sthitiḥ; yattu nirdoṣaṃ manastattu na puruṣasya nāpi ca vyādheḥ kāraṇamiti bhāvaḥ| rasajānītyādau smṛtā nirvṛttihetava iti vyādhipuruṣayoḥ| etena vyādhipuruṣajanakarasakāraṇatvenāpaḥ kāraṇakāraṇatayā puruṣavikārayoḥ kāraṇaṃ bhavanti| kiṃvā āpo nirvṛttihetava iti rasānāṃ; kiṃvā yasmādrasavatya āpastasmāttā nirvṛttihetava iti yojanā||10-13||
hiraṇyākṣastu netyāha na hyātmā rasajaḥ smṛtaḥ| nātīndriyaṃ 8 manaḥ santi rogāḥ śabdādijāstathā||14|| ṣaḍdhātujastu puruṣo rogāḥ ṣaḍdhātujāstathā| rāśiḥ ṣaḍdhātujo hyeṣa sāṅkhyairādyaiḥ prakīrtitaḥ 9||15||
nahyātmetyādau nātīndriyaṃ mano rasajaṃ smṛtamiti yojanā; yasmādatīndriyaṃ mana ātmā cātīndriyaḥ, tasmānna rasajau; rasāddhi jāyamānaṃ kāraṇaguṇānuvidhānādaindriyakaṃ syādityarthaḥ| hetvantaramāha- santītyādi| ahitaśabdarūpādijanye vikāre na rasaḥ kāraṇamityarthaḥ| ātmā pṛthivyādīni ca pañca ṣaḍ dhātavaḥ| yaduktaṃ- “khādayaścetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ” (śā. 1) iti||14-15||
tathā bruvāṇaṃ kuśikamāha tanneti kauśikaḥ| kasmānmātāpitṛbhyāṃ hi vinā ṣaḍdhātujo bhavet||16|| puruṣaḥ puruṣādgaurgoraśvādaśvaḥ prajāyate| pitryā mehādayaścoktā 10 rogāstāvatra kāraṇam||17||
kuśika iti hiraṇyākṣasya nāma| kasmāditi ākṣepe| mātāpitranapekṣitve sarvaprāṇiṣu ṣaḍdhātusamudāyasya vidyamānatvena narago'śvādibhedo na syāditi bhāvaḥ| hetvantaramāha- pitryā mehādayaścoktā iti| pitṛto'patyaṃ gacchantīti pitryāḥ; ādiśabdena kuṣṭhārśaḥprabhṛtayo grāhyāḥ| svapakṣaṃ darśayati- tāvatra kāraṇamiti; tau mātāpitarau||16-17||
bhadrakāpyastu netyāha nahyandho'ndhāt prajāyate| mātāpitrorapi ca te prāgutpattirna yujyate||18|| karmajastu mato jantuḥ karmajāstasya cāmayāḥ| nahyṛte karmaṇo janma rogāṇāṃ puruṣasya vā||19||
na hyandha ityādi| mātāpitṛkāraṇatve'ndhena jāto'ndhaḥ syādityarthaḥ| hetvantaramāha- mātāpitrorapītyādi| te tava mātāpitṛkāraṇavādinaḥ, prāgiti sargādau mātāpitrorutpattirna syāt; sargādau niḥśarīriṇi ādibhūtayormātāpitrorabhāvādutpādo nopapanna iti bhāvaḥ||18-19||
bharadvājastu netyāha kartā pūrvaṃ hi karmaṇaḥ| dṛṣṭaṃ na cākṛtaṃ karma yasya syāt puruṣaḥ phalam||20|| bhāvahetuḥ svabhāvastu vyādhīnāṃ puruṣasya ca| kharadravacaloṣṇatvaṃ tejontānāṃ yathaiva hi||21||
kartā pūrvaṃ hītyādi| karmaṇaḥ pūrvaṃ kartā ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| yena karmaṇā sa puruṣaḥ kartavyaḥ, tasya karmaṇaḥ puruṣapūrvabhāvitvāt kāraṇatvaṃ 11 svīkartavyaṃ; tataśca sa cedvinā karma puruṣo'bhūt 12, tat kathaṃ puruṣasya karma kāraṇamiti bhāvaḥ| atha śaṅkyate akṛtamevādau puruṣajanakaṃ karma bhaviṣyatītyāha- dṛṣṭaṃ na cetyādi| akṛtaṃ karma na dṛṣṭaṃ, pramāṇena nopalabdhamityarthaḥ| yasmācchubhāśubhakarma kriyājanyameva dharmādharmarūpaṃ sarvaṃ bhavatīti bhāvaḥ| bhāvahetuḥ utpattihetuḥ| svābhāvikatve dṛṣṭāntamāha- kharetyādi| tejo'ntānāmiti 13 “kharadravacaloṣṇatvaṃ bhūjalānilatejasām” (śā. 1) ityādivakṣyamāṇakrameṇa bhavet||20-21||
kāṅkāyanastu netyāha na hyārambhaphalaṃ bhavet| bhavet svabhāvādbhāvānāmasiddhiḥ siddhireva vā||22|| sraṣṭā tvamitasaṅkalpo brahmāpatyaṃ prajāpatiḥ| cetanācetanasyāsya 14 jagataḥ sukhaduḥkhayoḥ||23|| tanneti bhikṣurātreyo na hyapatyaṃ prajāpatiḥ| prajāhitaiṣī satataṃ duḥkhairyuñjyādasādhuvat||24|| kālajastveva puruṣaḥ kālajāstasya cāmayāḥ| jagat kālavaśaṃ sarvaṃ kālaḥ sarvatra kāraṇam||25||
svabhāvādityatra ādau ‘yadi’ ityadhyāhartavyaṃ; tena yadi svabhāvādeva bhāvānāṃ vikāraśarīrādīnāṃ siddhyasiddhī bhavataḥ, tadā ārambhaphalaṃ na bhavet, svābhāvikatvādbhāvānāṃ; ya ime lokaśāstrasiddhā yāgakṛṣyadhyayanādyārambhāste niṣprayojanā bhaveyuḥ, akāraṇatvādityarthaḥ 15| sraṣṭetyādau jagataḥ sukhaduḥkhayośca sraṣṭā prajāpatiriti yojanā| sa ca brahmaṇo'patyam| amitasaṅkalpa iti yugapadaparimitasthāvarajaṅgamarūpakāryakartṛtvenāparimitatajjananasaṅkalpa ityarthaḥ| asādhuvaditi asādhuḥ apatyadrohakārī||22-25||
tatharṣīṇāṃ vivadatāmuvācedaṃ 16 punarvasuḥ| maivaṃ vocata tattvaṃ hi duṣprāpaṃ pakṣasaṃśrayāt||26|| vādān saprativādān hi vadanto niścitāniva| pakṣāntaṃ naiva gacchanti tilapīḍakavadgatau||27|| muktvaivaṃ vādasaṅghaṭṭamadhyātmamanucintyatām| nāvidhūte tamaḥskandhe jñeye jñānaṃ pravartate||28|| yeṣāmeva hi bhāvānāṃ sampat sañjanayennaram| teṣāmeva vipadvyādhīnvividhānsamudīrayet||29||
pakṣasaṃśrayāditi rāgataḥ pakṣasaṅgrahāt| niścitāniveti paramārthato'niścitā eva, paraṃ pakṣarāgādbuddhiprakarṣānniścitā ivābhidhīyante pakṣā ityarthaḥ| pakṣāntamiti samyagarthāvadhāraṇarūpaṃ pakṣāntam| tilapīḍakastailārthaṃ yantropari sthito manuṣyaḥ; tilapīḍako yathā gatau gamane sati, gamyadeśāprāptyā cāntaṃ nāsādayati, punastatraiva bhramaṇāt; tathā pakṣasaṃśrayādvādino'pītyarthaḥ| saṅghaṭṭaḥ anyonyapīḍako melakaḥ| adhyātmaṃ tattvam| skandhaḥ samūhaḥ| pakṣarāgaśceha tattvajñānapratibandhakatvena tamaskandha ucyate| siddhāntamāha- yeṣāmityādi| yeṣāmiti yajjātīyānāṃ, te ca mahābhūtādayaḥ| tena mahābhūtatvenaiva vātādīnāṃ grahaṇam| sampaditi praśastaguṇatā| naramiti saṃyogipuruṣam| vipaditi vaiguṇyam| samudīrayediti janayet| eteṣāṃ ca ṛṣivādānāṃ kathanaṃ pūrvapakṣasiddhāntaśravaṇena śiṣyasandehanivṛttyartham 17||26-29||
athātreyasya bhagavato vacanamanuniśamya punareva vāmakaḥ kāśipatiruvāca bhagavantamātreyaṃ- bhagavan! sampannimittajasya puruṣasya vipannimittajānāṃ ca rogāṇāṃ kimabhivṛddhikāraṇamiti||30|| tamuvāca bhagavānātreyaḥ- hitāhāropayoga eka eva puruṣavṛddhikaro bhavati, ahitāhāropayogaḥ punarvyādhinimittamiti 18||31|| evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- kathamiha bhagavan! hitāhitānāmāhārajātānāṃ lakṣaṇamanapavādamabhijānīmahe; hitasamākhyātānāmāhārajātānāmahitasamākhyātānāṃ ca mātrākālakriyābhūmidehadoṣapuruṣāvasthāntareṣu viparītakāritvamupalabhāmaha iti||32||
hitāhāropayoga eka evetyavadhāraṇenāsya 19 prādhānyaṃ darśayati nānyapratiṣedham, ācārasya svapnādestathā śabdādīnāmapi kāraṇatvenoktatvāt| vyādhinimittamiti vyādhyabhivṛddhinimittaṃ madhyapadalopājjñeyam, abhivṛddhikāraṇasyaiva pṛṣṭatvāt; tathā'hitāhārasya yadvyādhinimittatvaṃ, tasya ‘teṣāmeva vipadvyādhīn vividhān samudīrayet’ ityanenaivoktatvāt| kiṃvā vyādhinimittaśabdena sāmānyena janako vardhakaśca heturucyate| anapavādamiti avyabhicāri| hitāhitāhāradurjñānatāhetumāha- hitasamākhyātānāmityādi| viparītakāritvamiti pathyasyāpathyatvaṃ tathā apathyasya pathyatvaṃ mātrādivaśādbhavati| tatra pathyā raktaśālyādayo'timātrā hīnamātrā vā mātrādoṣādapathyā bhavanti| tathā kālavaśātta eva raktaśālyādayo laghutvādbalavadagnīnāṃ hemante na hitāḥ; kālaśabdena ceha nityaga eva kālo gṛhyate, āvasthikasya puraṣāvasthāśabdena gṛhītatvāt| kriyā tu saṃskaraṇaṃ, tena ca raktaśālirasamyaksvinnāprasrutatvādinā odanadoṣeṇāhito bhavati, tathā sa eva bhūmisambandhādānūpadeśajaḥ sannapathyo bhavati| tathā dehāpekṣayā medasvino raktaśālirlaghutayā na hito bhavati, taduktaṃ- “guru cātarpaṇaṃ ceṣṭaṃ sthūlānāṃ karśanaṃ prati” (sū. 21) iti| tathā sa eva doṣe vāyāvahitaḥ, doṣaśabdena vyādhirapi grahītavyaḥ| tathā- puruṣasya bālyāvasthāyāṃ śleṣmapradhānāyāṃ tiktādi pathyaṃ, tattu vārdhakye vṛddhavāte na pathyam| avasthāntaraśabdaśca mātrādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| evamahitasyāpi mātrādiparigraheṇa hitatvamunnetavyam||30-32||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- yadāhārajātamagniveśa! samāṃścaiva śarīradhātūn prakṛtau sthāpayati viṣamāṃśca samīkarotītyetaddhitaṃ viddhi, viparītaṃ tvahitamiti; ityetaddhitāhitalakṣaṇamanapavādaṃ bhavati||33|| evaṃvādinaṃ ca bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- bhagavan! na tvetadevamupadiṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajo vijñāsyanti||34||
siddhāntayati- yadāhārajātamityādi| anena ca granthena hitāhitatvaṃ na svarūpeṇa bhāvānāṃ, kintu mātrādisavyapekṣamiti darśitaṃ bhavati| na tvetadityādi| etaditi hitāhitam| evamupadiṣṭamiti yadāhārajātamityādilakṣaṇoddiṣṭam| vijñāsyanti na tviti sambandhaḥ| etasmin hitāhitalakṣaṇe mātrādyavasthāntarajñānaṃ 20 vinā na hitatvamahitatvaṃ vā hitānāṃ raktaśālyādīnāmahitānāṃ yavakādīnāṃ ca jñātuṃ pāryate, mātrādyavasthāyāśca durjñānatvena sarvavaidyā jñātumakṣamā iti bhāvaḥ||33-34||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- yeṣāṃ hi viditamāhāratattvamagniveśa! guṇato dravyataḥ karmataḥ sarvāvayavaśaśca mātrādayo bhāvāḥ, ta etadevamupadiṣṭaṃ vijñātumutsahante| yathā tu khalvetadupadiṣṭaṃ bhūyiṣṭhakalpāḥ sarvabhiṣajo vijñāsyanti, tathaitadupadekṣyāmo mātrādīn 21 bhāvānanudāharantaḥ; teṣāṃ hi bahuvidhavikalpā bhavanti| āhāravidhiviśeṣāṃstu khalu lakṣaṇataścāvayavataścānuvyākhyāsyāmaḥ||35||
etadevāsarvabhiṣagjñeyatvaṃ lakṣaṇasyāha- yeṣāṃ hītyādi| guṇata iti iha prakaraṇe gurulaghutvādiguṇataḥ| dravyata iti kāraṇataḥ, yathā- idamāpyamidamāgneyamityādi; kiṃvā dravyata ityāhāradravyādraktaśālyādeḥ| karmataḥ kāryataḥ; yathā- idaṃ jīvanamidaṃ bṛṃhaṇamityādi| sarvāvayavaśaśceti rasavīryavipākaprabhāvebhyaḥ| mātrādayaścānantaroktāḥ puruṣāntā jñeyāḥ| āhāratattvaṃ ca guṇādibhyo viditaṃ mātrādayaśca viditā iti yojanā| kiṃvā guṇaśabdena rasavīryādīnāmapi grahaṇaṃ, sarvāvayavaśaśceti mātrādijñānena sambadhyate| yathetyādau etaditi hitāhitam| bhūyiṣṭhakalpā nānāprakārā uttamādhamamadhyamā ityarthaḥ, bhūyiṣṭhakalpā iti kṛtvā sarvagrahaṇamuttamādīnāmeva śreṣṭhaśreṣṭhataraśreṣṭhatamādibhedagrahaṇārthaṃ; kiṃvā śalyādyaṣṭāṅgādhyāyivaidyagrahaṇārthaṃ 22; kiṃvā bhūyiṣṭhakalpā iti vijñātabhūrihitāhitodāharaṇāḥ; agryādhikāre hi bahu hitāhitaṃ vaktavyaṃ, taccālpabuddhīnāṃ vyavahārāya bhavati, prakṛṣṭabuddhīnāṃ cānuktajñānāyeti bhāvaḥ| lakṣaṇata iti lakṣaṇamāhāratvaṃ 23 sthāvarajaṅgamātmakatvādi, etacca ‘tadyathā- āhāratvaṃ’ ityādinā ‘karaṇabāhulyāt’ ityantena vakṣyati| avayavata iti ekadeśataḥ, ekadeśāśca lohitaśālyādayaḥ; te tu ‘tadyathā lohitaśālayaḥ’ ityādinā vakṣyante||35||
tadyathā- āhāratvamāhārasyaikavidhamarthābhedāt; sa punardviyoniḥ, sthāvarajaṅgamātmakatvāt; dvividhaprabhāvaḥ, hitāhitodarkaviśeṣāt; caturvidhopayogaḥ, pānāśanabhakṣyalehyopayogāt; ṣaḍāsvādaḥ, rasabhedataḥ ṣaḍvidhatvāt; viṃśatiguṇaḥ, gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhina- viśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravānugamāt; aparisaṅkhyeyavikalpaḥ, dravyasaṃyogakaraṇabāhulyāt||36||
arthābhedāditi abhyavahriyamāṇatvārthābhedāt| dviyoniriti dviprabhavaḥ| hitarūpo'hitarūpo vodarko hitāhitodarkaḥ, sa eva viśeṣaḥ; udarka uttarakālīnaṃ phalam| gurulāghavādayo yugmāḥ parasparavirodhino jñeyāḥ; anugamāditi anugatatvāt| ātreyabhadrakāpyīye (sū. 26) vakṣyamāṇāḥ paratvādayo guṇā na tathā'tropakārakā iti nehocyante| ye tu tatra saṃyogakaraṇe āhāravidhau bhūryupayoginī, te bahuvidhatvena tvaparisaṅkhyeyavikalpahetutvenaiva niveśite| parimāṇaṃ tu mātrā, sā cehānudāharaṇīyatvena pratijñātā ‘mātrādīn bhāvānanudāharantaḥ’ iti vacanena| dravyasaṃyogakaraṇabāhulyāditi dravyaṃ śūkadhānyādikaṃ, saṃyoga āhāradravyāṇāṃ melakaḥ, karaṇaṃ saṃskāraḥ||36||
tasya khalu ye ye vikārāvayavā bhūyiṣṭhamupayujyante, bhūyiṣṭhakalpānāṃ ca manuṣyāṇāṃ prakṛtyaiva hitatamāścāhitatamāśca, tāṃstān yathāvadupadekṣyāmaḥ||37||
vikārāvayavā iti vikāraikadeśāḥ| bhūyiṣṭhakalpānāmiti kiñcinnyūnabahūnāṃ 24, kalpaśabdo hyayamīṣadasamāptyarthaḥ 25, yathārājakalpa iti| etena prāyaśo bahūnāṃ ye hitā ahitāśca ta ucyanta ityarthaḥ| anye tu bhūyiṣṭhakalpānāmiti samānadhātuprakṛtīnāmiti bruvate| prakṛtyeti na saṃyogakaraṇādinā, kintu svabhāvena||37||
tadyathā- lohitaśālayaḥ śūkadhānyānāṃ pathyatamatve śreṣṭhatamā bhavanti, mudgāḥ śamīdhānyānām, āntarikṣamudakānāṃ, saindhavaṃ lavaṇānāṃ, jīvantīśākaṃ śākānām, aiṇeyaṃ mṛgamāṃsānāṃ, lāvaḥ pakṣiṇāṃ, godhā bileśayānāṃ, rohito matsyānāṃ, gavyaṃ sarpiḥ sarpiṣāṃ, gokṣīraṃ kṣīrāṇāṃ, tilatailaṃ sthāvarajātānāṃ snehānāṃ, varāhavasā ānūpamṛgavasānāṃ, culukīvasā matsyavasānāṃ, pākahaṃsavasā jalacaravihaṅgavasānāṃ, kukkuṭavasā viṣkiraśakunivasānāṃ, ajamedaḥ śākhādamedasāṃ, śṛṅgaveraṃ kandānāṃ, mṛdvīkā phalānāṃ, śarkarekṣuvikārāṇām, iti prakṛtyaiva hitatamānāmāhāravikārāṇāṃ prādhānyato dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti||38||
lohitaśālī raktaśāliḥ| śūkadhānyānāmityādau nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| pathyatamatva iti tamapprayogaḥ sajātīyebhyaḥ 26 prakṛṣṭatvena śreṣṭhatamā iti, yathā- śreṣṭhatama iti praśasyaḥ; kiṃvā tamapgrahaṇaṃ svārthikaṃ, yathā- “yudhiṣṭhiraḥ śreṣṭhatamaḥ kurūṇām” iti, tathā ‘anyatamaṃ jihvāvaiṣayikam’ (sū. 26) iti| yadyapi kākamācī tridoṣaghnī rasāyanī ca, tathā'pīha jīvantī svasthahitatvaprakarṣāducyate, svasthahitatvaprakarṣaśceha vacanādeva labhyate| evamanyatrāpi vyākhyeyam| kākamācyāṃ tvayaṃ viśeṣaḥ- yat- kākamācī paryuṣitā maraṇāya| yadyapi godhārohitau kaphapittavardhanau, vacanaṃ hi- “bhūśayā vārijātāśca kaphapittavivardhanāḥ” iti, tathā'pīha sajātīyeṣu pathyatvaprakarṣeṇehocyete; tathā kiñciddoṣakarasyāpi ṛtubhedena 27 pathyatvaṃ bhavatyeva; kiñcit svasthahitatvaṃ dravyasya pṛthageva guṇaḥ na doṣakartṛtvaṃ doṣaharatvaṃ vā'pekṣate; yaduktaṃ- “kiñciddoṣapraśamanaṃ kiñciddhātupradūṣaṇam| svasthavṛttau mataṃ kiñciddravyaṃ trividhamucyate” (sū. 1) iti| cullukī ‘sugṛha’ iti khyātaḥ| pākahaṃsaḥ śvetahaṃsaḥ||38||
ahitatamānapyupadekṣyāmaḥ- yavakāḥ śūkadhānyānāmapathyatamatvena prakṛṣṭatamā 28 bhavanti, māṣāḥ śamīdhānyānāṃ, varṣānādeyamudakānām, ūṣaraṃ lavaṇānāṃ, sarṣapaśākaṃ śākānāṃ, gomāṃsaṃ mṛgamāṃsānāṃ, kāṇakapotaḥ pakṣiṇāṃ, bheko bileśayānāṃ, cilicimo matsyānām, āvikaṃ sarpiḥ sarpiṣām, avikṣīraṃ kṣīrāṇāṃ, kusumbhasnehaḥ sthāvarasnehānāṃ, mahiṣavasā ānūpamṛgavasānāṃ, kumbhīravasā matsyavasānāṃ, kākamadguvasā jalacaravihaṅgavasānāṃ, caṭakavasā viṣkiraśukanivasānāṃ, hastimedaḥ śākhādamedasāṃ, nikucaṃ phalānām, ālukaṃ kandānāṃ, phāṇitamikṣuvikārāṇām, iti prakṛtyaivāhitatamānāmāhāravikārāṇāṃ prakṛṣṭatamāni dravyāṇi vyākhyātāni bhavanti; (iti) hitāhitāvayavo vyākhyāta āhāravikārāṇām||39||
prakṛṣṭatamā iti tamapprayogaḥ pūrvavat svārthikaḥ| yadyapyapathyatama iti tamapprayogeṇaiva prakṛṣṭatvaṃ pratipāditaṃ, tathā'pyapathyatamānāṃ bahūnāṃ madhye prakarṣakhyāpanārthaṃ prakṛṣṭatama iti padam| varṣāsu nādeyaṃ varṣānādeyam| ūṣaradeśabhavamūṣaram| kāṇakapota ityatra kāṇaśabdo'lpavacanaḥ; yathā- kāṇo megha iti| cilicimo mahāśakalī matsyo rohitabhedaḥ, atraiva hyagre rohitabhedameva cilicimaṃ vakṣyati| kākamadguḥ pānīyakākikā| caṭakaḥ prasiddhaḥ| hitāhitāvayava ityādi| atrādau ‘iti’ śabdo'dhyāhāryaḥ, tena iti hitāhitāvayava āhāravikārāṇāṃ vyākhyāto bhavatīti pūrveṇaiva yojanīyam||39||
ato bhūyaḥ karmauṣadhānāṃ ca prādhānyataḥ sānubandhāni dravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ| tadyathā- annaṃ vṛttikarāṇāṃ śreṣṭham, udakamāśvāsakarāṇāṃ 29 (surā śramaharāṇāṃ 30 ), kṣīraṃ jīvanīyānāṃ, māṃsaṃ bṛṃhaṇīyānāṃ, rasastarpaṇīyānāṃ, lavaṇamannadravyarucikarāṇām, amlaṃ hṛdyānāṃ, kukkuṭo balyānāṃ, nakrareto vṛṣyāṇāṃ, madhu śleṣmapittapraśamanānāṃ, sarpirvātapittapraśamanānāṃ, tailaṃ vātaśleṣmapraśamanānāṃ, vamanaṃ śleṣmaharāṇāṃ, virecanaṃ pittaharāṇāṃ, bastirvātaharāṇāṃ, svedo mārdavakarāṇāṃ, vyāyāmaḥ sthairyakarāṇāṃ, kṣāraḥ puṃstvopaghātināṃ, (tindukamanannadravyarucikarāṇām 31,) āmaṃ kapitthamakaṇṭhyānām, āvikaṃ sarpirahṛdyānām, ajākṣīraṃ śoṣaghnastanyasātmyaraktasāṅgrāhikaraktapittapraśamanānām, avikṣīraṃ śleṣmapittajananānāṃ, mahiṣīkṣīraṃ svapnajananānāṃ, mandakaṃ dadhyabhiṣyandakarāṇāṃ, gavedhukānnaṃ karśanīyānām, uddālakānnaṃ virūkṣaṇīyānām, ikṣurmūtrajananānāṃ, yavāḥ purīṣajananānāṃ, jāmbavaṃ vātajananānāṃ, śaṣkulyaḥ śleṣmapittajananānāṃ, kulatthā amlapittajananānāṃ, māṣāḥ śleṣmapittajananānāṃ, madanaphalaṃ vamanāsthāpanānuvāsanopayogināṃ, trivṛt sukhavirecanānāṃ, caturaṅgulo mṛduvirecanānāṃ, snukpayastīkṣṇavirecananāṃ, pratyakpuṣpā śirovirecanānāṃ, viḍaṅgaṃ krimighnānāṃ, śirīṣo viṣaghnānāṃ, khadiraḥ kuṣṭhaghnānāṃ, rāsnā vātaharāṇām, āmalakaṃ vayaḥsthāpanānāṃ, harītakī pathyānām, eraṇḍamūlaṃ vṛṣyavātaharāṇāṃ, pippalīmūlaṃ dīpanīyapācanīyānāhapraśamanānāṃ, citrakamūlaṃ dīpanīyapācanīyagudaśothārśaḥśūlaharāṇāṃ, puṣkaramūlaṃ hikkāśvāsakāsapārśvaśūlaharāṇāṃ, mustaṃ sāṅgrāhikadīpanīyapācanīyānām, udīcyaṃ nirvāpaṇadīpanīyapācanīyacchardyatīsāraharāṇāṃ, kaṭvaṅgaṃ sāṅgrāhikapācanīyadīpanīyānām, anantā sāṅgrāhikaraktapittapraśamanānām, amṛtā sāṅgrāhikavātaharadīpanīyaśleṣmaśoṇitavibandhapraśamanānāṃ, bilvaṃ sāṅgrāhikadīpanīyavātakaphapraśamanānām, ativiṣā dīpanīyapācanīyasāṅgrāhikasarvadoṣaharāṇām, utpalakumudapadmakiñjalkaḥ sāṅgrāhikaraktapittapraśamanānāṃ, durālabhā pittaśleṣmapraśamanānāṃ, gandhapriyaṅguḥ śoṇitapittātiyogapraśamanānāṃ, kuṭajatvak śleṣmapittaraktasāṅgrāhikopaśoṣaṇānāṃ, kāśmaryaphalaṃ raktasāṅgrāhikaraktapittapraśamanānāṃ, pṛśniparṇī sāṅgrāhikavātaharadīpanīyavṛṣyāṇāṃ, vidārigandhā vṛṣyasarvadoṣaharāṇāṃ, balā sāṅgrāhikabalyavātaharāṇāṃ, gokṣurako mūtrakṛcchrānilaharāṇāṃ, hiṅguniryāsaśchedanīyadīpanīyānulomikavātakaphapraśamanānām, amlavetaso bhedanīyadīpanīyānulomikavātaśleṣmaharāṇāṃ, yāvaśūkaḥ sraṃsanīyapācanīyārśoghnānāṃ, takrābhyāso grahaṇīdoṣaśophārśoghṛtavyāpatpraśamanānāṃ, kravyānmāṃsarasābhyāso grahaṇīdoṣaśoṣārśoghnānāṃ, kṣīraghṛtābhyāso rasāyanānāṃ, samaghṛtasaktuprāśābhyāso vṛṣyodāvartaharāṇāṃ, tailagaṇḍūṣābhyāso dantabalarucikarāṇāṃ, candanaṃ durgandhaharadāhanirvāpaṇalepanānāṃ, rāsnāguruṇī śītāpanayanapralepanānāṃ, lāmajjakośīraṃ dāhatvagdoṣasvedāpanayanapralepanānāṃ, kuṣṭhaṃ vātaharābhyaṅgopanāhopayogināṃ, madhukaṃ cakṣuṣyavṛṣyakeśyakaṇṭhyavarṇyavirajanīyaropaṇīyānāṃ, vāyuḥ prāṇasañjñāpradānahetūnām, agnirāmastambhaśītaśūlodvepanapraśamanānāṃ, jalaṃ stambhanīyānāṃ, mṛdbhṛṣṭaloṣṭranirvāpitamudakaṃ tṛṣṇācchardyatiyogapraśamanānām, atimātrāśanamāmapradoṣahetūnāṃ, yathāgnyabhyavahāro'gnisandhukṣaṇānāṃ, yathāsātmyaṃ ceṣṭābhyavahārau sevyānāṃ, kālabhojanamārogyakarāṇāṃ, tṛptirāhāraguṇānāṃ, vegasandhāraṇamanārogyakarāṇāṃ, madyaṃ saumanasyajananānāṃ, madyākṣepo dhīdhṛtismṛtiharāṇāṃ, gurubhojanaṃ durvipākakarāṇām, ekāśanabhojanaṃ sukhapariṇāmakarāṇāṃ, strīṣvatiprasaṅgaḥ śoṣakarāṇāṃ, śukraveganigrahaḥ ṣāṇḍyakarāṇāṃ, parāghātanamannāśraddhājananānām, anaśanamāyuṣo hrāsakarāṇāṃ, pramitāśanaṃ karśanīyānām, ajīrṇādhyaśanaṃ grahaṇīdūṣaṇānāṃ, viṣamāśanamagnivaiṣamyakarāṇāṃ, viruddhavīryāśanaṃ ninditavyādhikarāṇāṃ, praśamaḥ pathyānāṃ, āyāsaḥ sarvāpathyānāṃ, mithyāyogo vyādhikarāṇāṃ, rajasvalābhigamanamalakṣmīmukhānāṃ, brahmacaryamāyuṣyāṇāṃ, paradārābhigamanamanāyuṣyāṇāṃ, saṅkalpo vṛṣyāṇāṃ, daurmanasyamavṛṣyāṇām, ayathābalamārambhaḥ prāṇoparodhināṃ, viṣādo rogavardhanānāṃ, snānaṃ śramaharāṇāṃ, harṣaḥ prīṇanānāṃ, śokaḥ śoṣaṇānāṃ, nivṛttiḥ puṣṭikarāṇāṃ, puṣṭiḥsvapnakarāṇām, atisvapnastandrākarāṇāṃ, sarvarasābhyāso balakarāṇām, ekarasābhyāso daurbalyakarāṇāṃ, garbhaśalyamāhāryāṇām, ajīrṇamuddhāryāṇāṃ, bālo mṛdubheṣajīyānāṃ, vṛddho yāpyānāṃ, garbhiṇī tīkṣṇauṣadhavyavāyavyāyāmavarjanīyānāṃ, saumanasyaṃ garbhadhāraṇānāṃ, sannipāto duścikitsyānām, āmo viṣamacikitsyānāṃ 32, jvaro rogāṇāṃ, kuṣṭhaṃ dīrgharogāṇāṃ, rājayakṣmā rogasamūhānāṃ, prameho'nuṣaṅgiṇāṃ, jalaukaso'nuśastrāṇāṃ, bastistantrāṇāṃ, himavānauṣadhibhūmīnāṃ, soma oṣadhīnāṃ, marubhūmirārogyadeśānām, anūpo'hitadeśānām, nirdeśakāritvamāturaguṇānāṃ, bhiṣak cikitsāṅgānāṃ, nāstikovarjyānāṃ, laulyaṃ kleśakarāṇām, anirdeśakāritvamariṣṭānāṃ, anirvedo vārtalakṣaṇānāṃ, vaidyasamūho niḥsaṃśayakarāṇaṃ, yogo vaidyaguṇānāṃ, vijñānamauṣadhīnāṃ, śāstrasahitastarkaḥ sādhanānāṃ, sampratipattiḥ kālajñānaprayojanānām, avyavasāyaḥ kālātipattihetūnāṃ, dṛṣṭakarmatā niḥsaṃśayakarāṇām, asamarthatā bhayakarāṇāṃ, tadvidyasambhāṣā buddhivardhanānām, ācāryaḥ śāstrādhigamahetūnām, āyurvedo'mṛtānāṃ, sadvacanamanuṣṭheyānām, asadgrahaṇaṃ 33 sarvāhitānāṃ, sarvasannyāsaḥ sukhānāmiti||40||
ato bhūya iti ata iti hetau, yasmāddhitāhitādyuktaṃ na tu teṣāṃ karmetyarthaḥ| bhūyaḥ śabdaḥ punararthe, karmeti kāryam; tena, ato bhūya āhāravikārāṇāṃ karma| yathā- ‘annaṃ vṛttikarāṇām’, ‘udakamāśvāsakarāṇām’ ityādi; tathauṣadhānāṃ ca karma, yathā- ‘trivṛt sukhavirecanānām’ ityādi vakṣyāmaḥ| prādhānyata ityanena na sarveṣāmāhāravikārāṇāmauṣadhānāṃ ca karmābhidhānaṃ 34, kintu yathāpradhānamiti darśayati| sānubandhānīti saprayojanāni, yathā- ajīrṇamuddhāryāṇāmityādi; ajīrṇajvarādikarmakathanaṃ 35 hi cikitsopayogi vyaktameva| dravyāṇīti mahābhūtāni, yathā- jalaṃ stambhanānāṃ, vāyuḥ prāṇasañjñāpradānahetūnām, ityādi| dravyāṇītyupalakṣaṇaṃ; tacca sānubandhānītyasya viśeṣaṇaṃ, tenādravyamapi sānubandhamucyate; yathā- ‘śāstrasahitastarkaḥ sādhanānām’ ityādi| kiṃvā, hitāhitāvayavamiti karmaviśeṣaṇaṃ; tena, hitāhitaikadeśarūpaṃ karmāhāravikāraṇāmiti bhavati; tatra hitaṃ karma ‘annaṃ vṛttikarāṇām’ ityādi, ahitaṃ karma ‘āvikaṃ sarpirahṛdyānām’ ityādi| auṣadhānāṃ 36 karma ‘trivṛt sukhavirecanānām’ ityādi vyākhyānaṃ pūrvavadeva| vṛttikarāṇāmiti śarīrasthitikarāṇām 37| annadravyarucikarāṇāmiti lavaṇamannena saṃyuktaṃ sadanne ruciṃ karotītyarthaḥ| amlaṃ hṛdyānāmiti rucyānām, amlaṃ tu svayameva rocate| madhu śleṣmapittapraśamanānāmiti dravadravyeṣu, durālabhā tvauṣadhadravyeṣu; tena durālabhāyā madhunaśca śleṣmapittapraśamanaśreṣṭhatvāvadhāraṇaṃ na virodhi| bastiriti aviśeṣādāsthāpanānuvāsane| avikṣīraṃ pittaśleṣmajananānāmiti peyeṣu madhye, māṣāḥ pittaśleṣmajananānāmiti bhojyeṣu, śaṣkulyaḥ pittaśleṣmajananānāmiti bhakṣyeṣu madhye; kiṃvā, trayamapyetat pittaśleṣmajananaṃ prati samānamiti tritayamapyucyate; evamanyatrāpi tulyaśreṣṭhatābhidhānaṃ tajjātīyaśreṣṭhatābhiprāyeṇa tathā tulyatvena ca jñeyam| mandakamiti mandajātam| uddālako vanakodravaḥ| gudaśothaḥ arśaḥ| gandhapriyaṅguḥ priyaṅgureva| kravyaṃ māṃsamattīti kravyād vyāghrādiḥ| samaghṛta ityatra samaśabdaḥ sahārthaḥ| udvepanamiti vepanam| udakamāśvāsanastambhanānāmiti vaktavye, yat pṛthak ‘udakamāśvāsakarāṇāṃ’, tathā ‘jalaṃ stambhanānāṃ’ iti karoti, tena karmadvaye'pi jalasyānanyasādhāraṇatāṃ darśayati; militvā guṇapāṭhe hyubhayakarmakartṛṣveva prādhānyaṃ syāt; evamanyatrāpyanekakarmakartṛtve yasya prādhānyamuktaṃ pippalīmūlādau, tatra tathābhūtānekakarmakartṛtveṣveva prādhānyaṃ jñeyaṃ, na pṛthakkarmaṇi| lāmajjakośīramuśīradvayaṃ sagandhamagandhaṃ ca gṛhyate| ekāśanabhojanamiti ekakālabhojanam; anenaikāśanasya sukhapariṇāmatāmātramucyate, na dvitīyānnapratiṣedhaḥ kriyate; etena dvirbhojane'pyavyāhatāgnitānidrādayaḥ 38 sukhapariṇāmakāraṇatvena jñeyāḥ| śoṣadvārāṇāmiti śoṣakāraṇānām| parāghātanaṃ vadhasthānaṃ, vadhyamānaprāṇidarśanāddhi ghṛṇayā nānne śraddhā syāt| ‘yathā'śitaṃ’ iti kecit paṭhanti, tannātisādhu| pramitāśanam atītakālabhojanaṃ, stokabhojanaṃ vā| viṣamāśanaṃ prakṛtikaraṇādiviṣamāśanam| ninditavyādhiḥ śvitrakuṣṭhādiḥ| alakṣmīmukhānām alakṣmīkāraṇānām| mithyāyogaḥ samyagyogādanyastrividho yogaḥ| saṅkalpaḥ strīsaṅgasaṅkalpaḥ| jvaro rogāṇāmiti rujākartṝṇām| anuṣaṅgī punarbhāvī| tantrāṇāmiti karmaṇām| soma oṣadhirājaḥ pañcadaśaparvā| vārtalakṣaṇānāmiti ārogyalakṣaṇānām| jñānamiti auṣadhādivijñānam| sādhanānāmiti jñānasādhanānām| sampratipattiḥ yathākartavyatānuṣṭhānam 39| tṛptirāhāraguṇānāmityatra guṇaśabdaḥ praśastadharmavacanaḥ| ekarasābhyāsaḥ karśanānāmiti apavādaṃ varjayitvā, tena ghṛtābhyāso rasāyanānāmiti na virudhyate| amṛtānāmiti jīvitapradhā(dā)nahetūnām| sarvasannyāsaḥ sarvakriyātyāgaḥ 40, sa hi paramasukhamokṣahetuḥ śārīre vaktavyaḥ||40||
bhavanti cātra- agryāṇāṃ śatamuddiṣṭaṃ yaddvipañcāśaduttaram| alametadvikārāṇāṃ vighātāyopadiśyate||41||
agryāṇāmityādau 41 agryaśabdaḥ śreṣṭhavacanaḥ| alamiti samartham| atra jvarapramehādayo'pi svarūpeṇātipīḍākaratvānuṣaṅgikatvādinā jñātāḥ santaścikitsāyāmupayuktā bhavanti, ato jvarādijñānamapi vikārāṇāṃ vighātāya samarthaṃ bhavati 42| agryāṇāṃ ca vikāraśamakatvābhidhānaṃ prādhānyāducyate, stutyarthaṃ vā; tena yaducyate- eta eva cedagryādhikāre vihitā vikārāñchamayanti, tat kimaparacikitsābhidhāneneti; tannirastaṃ bhavati| vikāravighātaścehotpannānāmauṣadhopayogena, tathā'nutpannānāṃ svāsthyaparipālanena jñeyaḥ||41||
samānakāriṇo ye'rthāsteṣāṃ śreṣṭhasya lakṣaṇam| jyāyastvaṃ kāryakartṛtve 43 varatvaṃ cāpyudāhṛtam||42|| vātapittakaphānāṃ ca yadyat praśamane hitam| prādhānyataśca nirdiṣṭaṃ yadvyādhiharamuttamam||43|| etanniśamya nipuṇaṃ cikitsāṃ samprayojayet| evaṃ kurvan sadā vaidyo dharmakāmau samaśnute||44||
agryādhikāroktaṃ saṅgraheṇa kathayati- samānetyādi| samānakāriṇaḥ tulyakarmāṇaḥ| śreṣṭhasya lakṣaṇamiti praśastasya lakṣaṇaṃ; lakṣaṇaṃ tviha pāṭha eva, pāṭhena hi śraiṣṭhyaṃ lakṣyate jñāyata ityarthaḥ| jyāyastvaṃ bṛhattvaṃ 44, tadapraśastaguṇabṛhattvaṃ 45 jñeyam; ata evāhitādhikārakathane śreṣṭhatamaśabdaṃ tyaktvā ‘apathyatamatve prakṛṣṭatamā bhavanti’ ityuktaṃ, tena śreṣṭhasya lakṣaṇamiti raktaśālyādīnāṃ hitāhārāṇāṃ jñeyaṃ, jyāyastvaṃ cāhitāhārāṇāṃ yavakādīnāmapathyatamatve prakarṣaśālitvam| kāryakartṛtve varatvaṃ ceti karmaṇi cotkṛṣṭatvaṃ, tacca ‘annaṃ vṛttikarāṇām’ ityādinoktaṃ jñeyam| vātapittakaphānāṃ cetyādau ‘bastirvātaharāṇāṃ’, ‘virecanaṃ pittaharāṇāṃ’, ‘vamanaṃ śleṣmaharāṇām’, ‘āsthāpanaṃ vātaharaṇām’ ityādi jñeyam| yadvyādhiharamiti ‘khadiraḥ kuṣṭhaharāṇāṃ’, ‘puṣkaramūlaṃ hikkāśvāsakāsapārśvaśūlānāhaharāṇām’ ityādi jñeyam| kiṃvā ‘avaratvam’ iti pāṭhaḥ; tadā avaratvam anyathā anabhipretakartṛtvaṃ, tacca ‘rajasvalāgamanamalakṣmīmukhānām’ ityādi jñeyam| śreṣṭhatvajyāyastvābhyāṃ praśastāpraśastakarmaṇāmapi grahaṇaṃ vyākhyeyam||42-44||
pathyaṃ patho'napetaṃ yadyaccoktaṃ manasaḥ priyam| yaccāpriyamapathyaṃ ca niyataṃ tanna lakṣayet||45|| mātrākālakriyābhūmidehadoṣaguṇāntaram 46| prāpya tattaddhi dṛśyante te te bhāvāstathā tathā||46|| tasmāt svabhāvo nirdiṣṭastathā mātrādirāśrayaḥ| tadapekṣyobhayaṃ karma prayojyaṃ siddhimicchatā||47||
sampratyuktasya pathyasya hitāparanāmno lakṣaṇamāha- pathyamityādi| pathaḥ śarīramārgāt srotorūpādanapetam; apetam apakārakam, anapetam anapakārakamityarthaḥ| pathograhaṇena pathovāhyā doṣā dhātavaśca, tathā pathonirvartakā dhātavo gṛhyante; tena kṛtsnameva śarīraṃ gṛhītaṃ bhavati, tataśca śarīrānupaghāti pathyamiti bhavati| kiṃvā, svasthasvāsthyarakṣaṇamāturavyādhiparimokṣaśceti panthāḥ, tasmādanapetaṃ pathyam| evamapi mano'nupaghātitvaṃ na labhyata ityāha- yaccoktaṃ manasaḥ priyamiti| manaso'tiprītyā'bhilaṣitaṃ, tena manaso hitamiti priyārthaḥ; tena praśamajñānātīkṣṇatvādayo 47 gṛhyante| etena, ‘manaḥśarīrānupaghāti pathyaṃ’ iti pathyalakṣaṇamanapavādamuktaṃ 48 bhavati| anye tu pathyalakṣaṇadvayametat paṭhanti, vadanti ca- “yadyekaṃ lakṣaṇaṃ syāttadā jvarādiṣu tiktaṃ bheṣajaṃ manaso'priyatvena na pathyaṃ syāt; etaccānumatameva 49, yad jvare tiktaprayogasya tadātve na manaso'nukūlatvaṃ, na caitāvatā śarīraṃ pratyapathyatvaṃ bhavati”, ato yanmātraṃ mano'nukūlatvaṃ mānasavikārākartṛtvāt tadvyapadeśyameva; kiṃvā tāvanmātramano'nanukūlatvaṃ mānasavikārākartṛtvādavyapadeśyameva| tadetadapathyatvaṃ kimāhārācārāṇāṃ niyatamasti netyāha- yaccetyādi| niyataṃ niścitamidamapriyameva sarvadedamapathyameva sarvadetyevaṃrūpaṃ kiñcinnāstītyarthaḥ| kuto nāstītyāha- mātretyādi| guṇāntaraśabdo mātrādibhiḥ sambadhyate| tattaditi mātrādiguṇāntaram| te te iti hitāhitāhārācārāḥ| tathā tatheti hitoktā api hitāścāhitāśca, tathā ahitoktāścāhitā hitāśca| evaṃ priyamapi madhurādyapriyaṃ, tiktādyapriyamapi priyam| atrodāharaṇaṃ yathā- pathyaṃ tāvadghṛtaṃ; tadatimātramapathyaṃ bhavati, kāle ca vasante'pathyaṃ, saṃskāreṇa ca viruddhadravyasaṃskṛtamapathyaṃ, bhūmau cānūpāyāmapathyam, evaṃ dehe'tisthūle doṣe ca kaphe'pathyam| apathyamapi viṣaṃ mātrādinā hitaṃ bhavati, yathā rasāyane- “viṣasya tilaṃ dadyāt” (ci.a.1) ityādi| evamanyadapyūhyam| yasmādevamekāntamapathyatvamaniścitaṃ, prāyovādapathyatā tu niścitā; tasmāt svabhāvo nirdiṣṭa iti pathyānāṃ raktaśālyādīnāmapathyānāṃ ca yavakādīnāmityarthaḥ; svabhāvaḥ prakṛtyā pathyatā apathyatā ca| tathā mātrādirāśraya iti nirdiṣṭa iti sambandhaḥ| mātrādiḥ mātrākālakriyādiḥ| āśraya iti pathyatvāpathyatvayoḥ| mātrādīnyāśritya bhāvānāṃ pathyatvāpathyatvaṃ ca pāramārthikaṃ bhavatītyarthaḥ| ubhayamiti svabhāvaṃ mātrādiṃ ca||45-47||
tadātreyasya bhagavato vacanamanuniśamya punarapi bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- yathoddeśamabhinirdiṣṭaḥ kevalo'yamartho 50 bhagavatā śrutaścāsmābhiḥ| āsavadravyāṇāmidānīmanapavādaṃ lakṣaṇamanatisaṅkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti||48|| tamuvāca bhagavānātreyaḥ- dhānyaphalamūlasārapuṣpakāṇḍapatratvaco bhavantyāsavayonayo'gniveśa! saṅgraheṇāṣṭau śarkarānavamīkāḥ| tāsveva dravyasaṃyogakaraṇato'parisaṅkhyeyāsu 51 yathāpathyatamānāmāsavānāṃ caturaśītiṃ nibodha| tadyathā- surāsauvīratuṣodakamaireyamedakadhānyāmlāḥ ṣaḍ dhānyāsavā 52 bhavanti, mṛdvīkākharjūrakāśmaryadhanvanarājādanatṛṇaśūnyaparūṣakābhayāmalakamṛgaliṇḍikājāmbavakapittha- kuvalabadarakarkandhupīlupriyālapanasanyagrodhāśvatthaplakṣakapītanodumbarājamodaśṛṅgāṭakaśāṅkhinīphalāsavāḥ ṣaḍviṃśatirbhavanti, vidārigandhāśvagandhākṛṣṇagandhāśatāvarīśyāmātrivṛddantīdravantībilvorubūkacitrakamūlairekādaśa mūlāsavā bhavanti, śālapriyakāśvakarṇacandanasyandanakhadirakadarasaptaparṇārjunāsanārimedatindukakiṇihīśamī- śuktiśiṃśapāśirīṣavañjaladhanvanamadhūkaiḥ sārāsavā 53 viṃśatirbhavanti, padmotpalanalikumudasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatramadhūkapriyaṅgudhātakīpuṣpairdaśa puṣpāsavā bhavanti, ikṣukāṇḍekṣvikṣuvālikāpuṇḍrakacaturthāḥ kāṇḍāsavā bhavanti, paṭolatāḍakapatrāsavau 54 dvau bhavataḥ, tilvakalodhrailavālukakramukacaturthāstvagāsavā bhavanti, śarkarāsava eka eveti| evameṣāmāsavānāṃ caturaśītiḥ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāmāsavadravyāṇāmupanirdiṣṭā bhavati| eṣāmāsavānāmāsutatvādāsavasañjñā| dravyasaṃyogavibhāgavistārastveṣāṃ 55 bahuvidhakalpaḥ saṃskāraśca| yathāsvaṃ saṃyogasaṃskārasaṃskṛtā hyāsavāḥ svaṃ karma kurvanti| saṃyogasaṃskāradeśakālamātrādayaśca bhāvāsteṣāṃ teṣāmāsavānāṃ te te samupadiśyante tattatkāryamabhisamīkṣyeti||49||
idānīmagryādhikārādāsaveṣvananteṣu ya āsavā agryāsta ucyante| dhānyādīnyekatvena paṭhitvā pṛthak śarkarāṃ paṭhati, dhānyādīnāmavāntarajātimatvāt; śarkarāyāstvavāntarajātirnāsti, yā tu yāsaśarkarā sā nāsavakāraṇatayā śrūyate, madhuśarkarā tu madhvantarniviṣṭaiva| madhu tu nāsavayonitayā pṛthakpaṭhitaṃ, yena tatkṛtasyāsavasya dhānyasambandhāddhānyāsavenaiva grahaṇam 56| evaṃ gauḍāsavādiṣvapi boddhavyam| dravyaṃ ca saṃyogaśca karaṇaṃ ca dravyasaṃyogakaraṇaṃ, tato'parisaṅkhyeyāḥ syuḥ| sauvīraṃ nistuṣayavakṛtaṃ, maireyaṃ surākṛtā surā, medakaḥ śvetasurā jagalākhyā, dhānyāmbu kāñjikam| tṛṇaśūnyaṃ ketakī, mṛgaliṇḍikā vibhītakaṃ, kuvalamiti sthūlabadarī, karkandhuḥ śṛgālabadarī| kadaraḥ śvetakhadiraḥ, aśvakarṇaḥ śālabhedaḥ, arimedo viṭkhadiraḥ, kiṇihī apāmārgaḥ, śuktiḥ badarī| padmaṃ saraktamaṣṭadalapadmaṃ, nalinaṃ śvetamaṣṭadalapadmaṃ, puṇḍarīkaṃ śvetaśatapatrapadmaṃ, śatapatraṃ tvaruṇam| ikṣuśabdaprāptasyāpi puṇḍrakasya punarabhidhānamāsavaṃ prati tasya prādhānyakhyāpanārtham| kramukaṃ guvākam| tilvakaḥ śābaralodhraḥ| āsutatvāditi sandhānarūpatvāt| dravyasaṃyogavibhāga ityādau ‘eṣām’ iti padena pratyekaṃ dhānyādidravyakṛtā āsavā uktāḥ| teṣāṃ ca vibhāgo'nupapanna ekarūpatvāditi cet? tanna, teṣāmapi sajātīyadravyavibhāgasya vidyamānatvāt| kiñca saṃskārakadravyavibhāgasyāpi tatra śakyatvāt; nahyekenaiva dravyeṇa surādayaḥ kriyante, prādhānyāttu dhānyādayo'bhidhīyante| saṃskāraśca bahuvidhavikalpa iti yojanā| saṃyogasaṃskārakaraṇaprayojanamāha- yathāsvamityādi| yathāsvamiti yadyujyate; deśo bhasmarāśidhānyarāśyādiḥ sandhāneṣu vakṣyamāṇaḥ, kālastu pakṣamāsādisthāpanaṃ, mātrā sandhānadravyamātrā| ādigrahaṇāddravyasvabhāvetikartavyatāsaṅgrahaṇam| tattatkāryamiti 57 deśakālaśarīradoṣādibhinnaṃ hitatvam||49||
bhavati cātra- manaḥśarīrāgnibalapradānāmasvapnaśokārucināśanānām| saṃharṣaṇānāṃ pravarāsavānāmaśītiruktā caturuttaraiṣā||50||
manaḥśarīretyādinā guṇakathanaṃ yuktyā pītasyāsavasya jñeyam||50||
tatra ślokaḥ- śarīrarogaprakṛtau matāni 58 tattvena cāhāraviniścayaṃ ca| uvāca yajjaḥpuruṣādike'smin munistathā'gryāṇi varāsavāṃśca||51|| ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne yajjaḥpuruṣīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikākhyāyāṃ sūtrasthāne'nnapānacatuṣke yajjaḥpurīṣīyo nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ||25||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘upāsatāṃ’ iti pā. ↩
- 2 'maharṣaya upāsīnāḥ prāduścakrurimāṃ kathām' iti pā. ↩
- 3 'atha kāśipatirvākyaṃ vāmako'rthavadantarā' iti pā. ↩
- 4 'kathārambha eva' iti pā. ↩
- 5 'ityanurūpameva' iti pā. ↩
- 6 'na hyekaṃ kāraṇaṃ mana' iti 'vyādhimātraṃ prati' iti śeṣaḥ| vyādhimātraṃ prati manasaḥ kāraṇatvaṃ kathaṃ nāstītyāha- narte ityādi| mānasarogeṣveva manasaḥ kāraṇatvaṃ, śārīrā vātādijanyā vyādhayaḥ punaḥ śarīrādṛte na tiṣṭhantīti śarīrasyaiva kāraṇatvaṃ, na tu manasa iti bhāvaḥ śarīrotpattāvapi manasaḥ kāraṇatvaṃ nāstītyāha- na manasaḥ sthitiriti| atrāpi śarīrādṛta iti yojyaṃ, śarīramantareṇa raja stamaḥsambaddhasya manasaḥ sthitireva nāsti, manasi rajastamaḥsambandhasya śarīrādhīnatvāt| tathā rajastamaḥsambandhe sati śarīrotpattiḥ, śarīrasambandhe ca manasi rajastamaḥsambandha iti parasparāśrayaprasaṅgāccharīrotpattiṃ prati rajastamaḥparītasya manasaḥ kāraṇatvaṃ nāstīti bhāvaḥ| rasajānītyādi| bhūtāni pṛthivyādīni| etena teṣāṃ rasajatvena tanmelakasya puruṣasyāpi rasajatvamiti bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 7 'śārīrarogāṇāṃ manasaḥ sthitiḥ' iti pā. ↩
- 8 'atīndriyamiti hetugarbhaviśeṣaṇam, atīndriyaṃ sūkṣmaṃ niravayavamiti yāvat, yasmādatīndriya ātmā mano'pyatīndriyaṃ tasmānna rasajam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 9 'parīkṣitaḥ' iti pā. ↩
- 10 'mātāpitṛbhavāścoktā' iti pā. ↩
- 11 'puruṣapūrvabhāvikāraṇaṃ' iti pā. ↩
- 12 'bhūtaḥ' iti pā. ↩
- 13 'tejo'ntānāmiti bhūjalānilatejasāṃ kramāt kharadravacaloṣṇatvaṃ yathā svabhāvasiddhaṃ, tathā vyādhipuruṣayorapi svabhāvasiddhatetyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 14 'cetanācetanasyāyaṃ' iti pā. ↩
- 15 'svargādiphalasyāpi svabhāvādeva jāyamānatvena yāgādīnāṃ niṣprayojanatvāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 16 'provācarṣīn' iti pā. ↩
- 17 'śiṣyakathantānivṛttyartham' iti pā. ↩
- 18 'vyādhīnāmiti' iti pā. ↩
- 19 'evetyavadhāraṇenānyaprādhānyaṃ' iti pā. ↩
- 20 'mātrādyavāntarajñānaṃ' iti pā. ↩
- 21 'mātrādīn sarvānudāharantu' iti gaṅgādharasammataḥ pāṭhaḥ| 'mātrādīn sarvānanudāharantaḥ' iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ| 'mātrādīn bhāvānanudāharanta iti gurulaghutvādiguṇavadaparigaṇayantaḥ, atra hetumāha- teṣāmityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 22 'śalyādyaṅgāntarādhyāyivaidyagrahaṇārtham' iti pā. ↩
- 23 'lakṣayata iti lakṣaṇamāhāratvaṃ sthāvarajaṅgamātmakatvāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 24 'kiñcinnyūnavastūnāṃ' iti pā. ↩
- 25 'īṣadasamāptau' iti pā. ↩
- 26 'tajjātīyebhyaḥ' iti pā. ↩
- 27 'dhātubhedena' iti pā. ↩
- 28 'śreṣṭhatamā' iti pā. ↩
- 29 'āpyāyanakarāṇām' iti pā. ↩
- 30 ayaṃ pāṭha kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 31 ayaṃ pāṭha kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 32 'āmaviṣamacikitsyānāṃ' iti pā. ↩
- 33 'asambandhavacanaṃ', 'asadvacanam' iti ca pā. ↩
- 34 'karmābhidhātavyaṃ' iti pā. ↩
- 35 'jvarādikathanaṃ' iti pā. ↩
- 36 'auṣadhānāṃ karmetyādi, vyākhyānaṃ pūrvavadeva' iti pā. ↩
- 37 'śarīrasthitikāraṇatvāt' iti pā. ↩
- 38 'avyāhatārthatānidrādayaḥ' iti pā. ↩
- 39 'kālānatikrameṇa kāryakaraṇaṃ sampratipattiḥ, avyavasāyaḥ anudyogaḥ, 'adhyavasāya' iti pāṭhe adhyavasāyaḥ kartavyatāmātreṇa jñānam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 40 'sarvendriyārthatyāgaḥ' iti pā. ↩
- 41 'agryāṇāṃ balavatkarmakāriṇāṃ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 42 'atra jvarādīnāmapi pīḍākaratvādi jñātvā bhiṣagāturaśca tatpraśame'vahito bhaghatīti jvarādijñānamapi vighātāya samarthaṃ bhavati' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 43 'kāryakāritve'varatvaṃ' iti pā. ↩
- 44 'vṛddhatvaṃ' iti pā. ↩
- 45 'tadapraśastaguṇavṛddhatvaṃ' iti pā. ↩
- 46 'kriyā saṃskāraḥ' ↩
- 47 'praśamajñānābhīṣṭatvādayaḥ' iti pā. ↩
- 48 'asmatpitṛcaraṇāstu vyācakṣate- āyurvedoditamārgaḥ panthāḥ, tasmādanapetamāyurvedāviruddhaṃ yadāhārādi tadeva pathyamiti, tena na kaściddoṣaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 49 'etaccānumanyata eva' iti pā. ↩
- 50 'kevala iti sampūrṇaḥ' ↩
- 51 'karaṇataḥ saṃskārataḥ' ↩
- 52 'dhānyāmbuṣaṣṭhā' iti pā. ↩
- 53 '... madhūkasārāsavā' iti pā. ↩
- 54 'paṭolatāḍakau patrāsavau' iti pā. ↩
- 55 'dravyasaṃyogavibhāgastu dravyāṇāmāvāpodvāpaprapañcaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 56 'grahaṇāt' iti pā. ↩
- 57 'tattatkāryamiti tattaddoṣapraśamanarūpaṃ kāryam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 58 'śarīrarogaprakṛtau matānīti śarīrarogayoḥ kāraṇe ye munīnāṃ matabhedāstānītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩