athāta ātreyabhadrakāpyīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
hitāhitaikadeśamabhidhāya kṛtsnadravyahitāhitatvajñānārthaṃ rasavīryavipākābhidhāyaka ātreyabhadrakāpyīyo'bhidhīyate| tatrāpi vipākādīnāmapi rasenaiva prāyo lakṣaṇīyatvādrasaprakaraṇamādau kṛtam||1-2||
ātreyo bhadrakāpyaśca śākunteyastathaiva ca| pūrṇākṣaścaiva maudgalyo hiraṇyākṣaśca kauśikaḥ||3|| yaḥ kumāraśirā nāma bharadvājaḥ sa cānaghaḥ| śrīmān vāryovidaścaiva rājā matimatāṃ varaḥ||4|| nimiśca rājā vaideho baḍiśaśca mahāmatiḥ| kāṅkāyanaśca bāhlīko bāhlīkabhiṣajāṃ varaḥ||5|| ete śrutavayovṛddhā jitātmāno maharṣayaḥ| vane caitrarathe ramye samīyurvijihīrṣavaḥ||6|| teṣāṃ tatropaviṣṭānāmiyamarthavatī kathā| babhūvārthavidāṃ samyagrasāhāraviniścaye||7||
munimataiḥ pūrvapakṣaṃ kṛtvā siddhāntavyavasthāpanaṃ śiṣyavyutpattyartham| rasenāhāraviniścayo rasāhāraviniścayaḥ; kiṃvā ayaṃ rasaviniścayaḥ, tathā ‘paraṃ cāto vipākānāṃ’ ityādirāhāraviniścayaḥ 1||3-7||
eka eva rasa ityuvāca bhadrakāpyaḥ, yaṃ pañcānāmindriyārthānāmanyatamaṃ jihvāvaiṣayikaṃ bhāvamācakṣate kuśalāḥ, sa punarudakādananya iti| dvau rasāviti śākunteyo brāhmaṇaḥ, chedanīya upaśamanīyaśceti| trayo rasā iti pūrṇākṣo maudgalyaḥ, chedanīyopaśamanīyasādhāraṇā iti| catvāro rasā iti hiraṇyākṣaḥ kauśikaḥ, svādurhitaśca svādurahitaścāsvādurhitaścāsvādurahitaśceti| pañca rasā iti kumāraśirā bharadvājaḥ, bhaumaudakāgneyavāyavyāntarikṣāḥ| ṣaḍrasā iti vāryovido rājarṣiḥ, gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣāḥ| sapta rasā iti nimirvaidehaḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāḥ| aṣṭau rasā iti baḍiśo dhāmārgavaḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāvyaktāḥ| aparisaṅkhyeyā rasā iti kāṅkāyano bāhlīkabhiṣak, āśrayaguṇakarmasaṃsvādaviśeṣāṇāmaparisaṅkhyeyatvāt||8||
eka evetyādi 2| indriyārthānāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī| anyatamamiti ekam; anyaśabdo hyayamekavacanaḥ, yathā- anyo dakṣiṇena gato'nya uttareṇa; eka ityarthaḥ; tamappratyayaśca svārthikaḥ| jihvāvaiṣayikamiti jihvāgrāhyam| rasābhāvo'pi jihvayā gṛhyate'ta āha- bhāvamiti| udakādananya iti rasodakayorekatvakhyāpanārthaṃ, pūrvapakṣatvādaduṣṭam| pūrvapakṣaśca kapilamatena, te hi rasatanmātraṃ gandhatanmātramityādivacanena guṇāvyatiriktaṃ dravyamiti bruvate| chedanīya iti apatarpaṇakārakaḥ| upaśamanīya iti bṛṃhaṇaḥ| sādhāraṇa ityāgneyasaumyasāmānyādubhayorapi laṅghanabṛṃhaṇayoḥ kartā 3, parasparavirodhādakartā vā| svāduriti abhīṣṭaḥ, hita iti āyatāvanapakārī| āśrīyata ityāśrayo dravyaṃ, guṇāḥ snigdhagurvādayaḥ; karma dhātuvardhanakṣapaṇādi, saṃsvādaḥ rasānāmavāntarabhedaḥ; eṣāṃ viśeṣāṇāṃ bhedānāmityarthaḥ| tatra dravyabhedādādhārabhedenāśritasyāpi rasasya bhedo bhavati, āśrayo hi kāraṇaṃ, kāraṇabhedācca kāryabhedo'vaśyaṃ bhavatītyarthaḥ| gurvādiguṇabhedāstathā karmabhedāśca rasakṛtā eva| tataśca kāryabhedādavaśyaṃ kāraṇabheda iti pūrvapakṣābhiprāyaḥ| saṃsvādabhedastu ekasyāmapi madhurajātāvikṣukṣīraguḍādigataḥ pratyakṣameva bhedo dṛśyate, sa tu saṃsvādabhedaḥ svasaṃvedya eva; yaduktaṃ- “ikṣukṣīraguḍādīnāṃ mādhuryasyāntaraṃ mahat| bhedastathā'pi nākhyātuṃ sarasvatyā'pi śakyate” iti||8||
ṣaḍeva rasā ityuvāca bhagavānātreyaḥ punarvasuḥ, madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ| teṣāṃ 4 ṣaṇṇāṃ rasānāṃ yonirudakaṃ, chedanopaśamane dve karmaṇī, tayormiśrībhāvāt sādhāraṇatvaṃ, svādvasvādutā bhaktiḥ 5, hitāhitau prabhāvau, pañcamahābhūtavikārāstvāśrayāḥ prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśāḥ, teṣvāśrayeṣu dravyasañjñakeṣu guṇā gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādyāḥ; kṣaraṇāt kṣāraḥ, nāsau rasaḥ dravyaṃ tadanekarasasamutpannamanekarasaṃ kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhamanekendriyārthasamanvitaṃ karaṇābhinirvṛttam; avyaktībhāvastu 6 khalu rasānāṃ prakṛtau bhavatyanurase'nurasasamanvite vā dravye; aparisaṅkhyeyatvaṃ punasteṣāmāśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣāparisaṅkhyeyatvānna yuktam, ekaiko'pi hyeṣāmāśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣānāśrayate viśeṣāparisaṅkhyeyatvāt, na ca tasmādanyatvamupapadyate; parasparasaṃsṛṣṭabhūyiṣṭhatvānna caiṣāmabhinirvṛtterguṇaprakṛtīnāmaparisaṅkhyeyatvaṃ bhavati; tasmānna saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ karmopadiśanti buddhimantaḥ| taccaiva kāraṇamapekṣamāṇāḥ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ lakṣaṇapṛthaktvamupadekṣyāmaḥ||9||
siddhāntaṃ punarvasuvacanenāha- ṣaḍevetyādi| pūrvapakṣoktarasaikatvādivyavasthāmāha- teṣāṃ ṣaṇṇāmityādi| yoniḥ ādhārakāraṇaṃ, kāryakāraṇayośca bhedāt siddha udakādrasabhedaḥ pratyakṣa eveti bhāvaḥ| kṣitivyatiriktamudakameva yathā rasayonistathā “rasanārtho rasastasya” (sū. 1) ityādau vivṛtameva dīrghañjīvitīye| tayormiśrībhāvāditi karmaṇoramūrtayormiśrībhāvānupapattau tadādhārayordravyayormiśrībhāvāditi boddhavyam| sādhāraṇamiti sādhāraṇakāryayogitvam 7| bhaktiḥ icchetyarthaḥ| tena, yoyamicchati sa tasya svādurasvāduritara iti puruṣāpekṣau dharmau, na rasabhedakāryāvityarthaḥ| pañcamahābhūtetyādau ‘tu’ śabdo'vadhāraṇe; tena āśrayā eva, na rasā ityarthaḥ| kimbhūtā bhaumādayo bhūtavikārā āśrayā ityāha- prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśā iti; vaśaśabdo'dhīnārthaḥ, sa ca prakṛtyādibhiḥ pratyekaṃ yojyaḥ| tatra prakṛtivaśā yathā- mudgāḥ kaṣāyā madhurāśca santaḥ prakṛtyā laghavaḥ; etaddhi lāghavaṃ na rasavaśaṃ, tathāhi sati kaṣāyamadhuratvādgurutvaṃ syāt 8; vikṛtivaśaṃ ca vrīherlājānāṃ laghutvaṃ, tathā saktusiddhapiṇḍakānāṃ ca gurutvam; vicāraṇā vicāro dravyāntarasaṃyoga ityarthaḥ, tena vicāraṇāvaśaṃ yathā- madhusarpiṣī saṃyukte viṣaṃ, tathā viṣaṃ cāgadasaṃyuktaṃ svakāryavyatiriktakāryakāri 9; deśo dvividho bhūmirāturaśca, tatra bhūmau ‘śvetakāpotī valmīkādhirūḍhā viṣaharī’, tathā “himavati bheṣajāni mahāguṇāni bhavanti”, śarīradeśe yathā- “sakthimāṃsādgurutaraṃ skandhakroḍaśiraspadām” (sū. 27) ityādi; kālavaśaṃ tu yathā mūlakamadhikṛtyoktaṃ- “tadbālaṃ doṣaharaṃ vṛddhaṃ tridoṣam” (sū. 27), tathā “yathartupuṣpaphalamādadīta” (ka. 1) ityādi| atra caikaprakaraṇoktā ye'nuktāste cakārāt svabhāvādiṣvevāntarbhāvanīyāḥ| yaduktaṃ- “caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyāḥ| liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate” (sū. 27) iti| tatra, caraśarīrāvayavadhātūnāṃ deśena grahaṇaṃ, mātrā vicāre praviśati, śeṣaṃ svabhāve; tathā rasavimāne vakṣyamāṇaṃ cātrāpraviṣṭamāhāraviśeṣāyatanamantarbhāvanīyaṃ yathāsambhavam| snigdharūkṣādyā ityatrādigrahaṇenānuktā api tīkṣṇamṛdvādayo na rasāḥ, kintu dravyaguṇāḥ pṛthageveti darśayati| kṣaraṇāt adhogamanakriyāyogāt kṣāro dravyaṃ nāsau rasaḥ, rasasya hi niṣkriyasya kriyā'nupapannetyarthaḥ| kṣaraṇaṃ ca kṣārasya pānīyayuktasyādhogamanena, vadanti hi laukikāḥ- ‘kṣāraṃ srāvayāmaḥ’ iti; śāstraṃ ca- “chittvā chittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvāt kṣārayatyadhaḥ” (ci. 5) iti| hetvantaramāha- dravyaṃ tadanekarasotpannamiti; anekarasebhyo muṣkakāpāmārgādibhya utpannamanekarasotpannaṃ; yataścānekarasotpannamata evānekarasaṃ, kāraṇaguṇānuvidhāyitvāt kāryaguṇasyeti bhāvaḥ| anekarasatvamevāha- kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhamiti|- bhūyiṣṭhaśabdenāpradhānarasāntarasambandho'stīti darśayati| hetvantaramāha- anekendriyārthasamanvitamiti| kṣāro hi sparśena gandhena cānvitaḥ, tena dravyaṃ, rase hi guṇe na sparśo nāpi gandha iti bhāvaḥ| hetvantaramāha- karaṇābhinirvṛttamiti; karaṇena bhasmaparisrāvaṇādinā'bhinirvṛttaṃ kṛtamityarthaḥ, na raso'nena prakāreṇa kriyata iti bhāvaḥ| avyaktarasapakṣaṃ niṣedhayati- avyaktībhāva ityādi| avyaktībhāva ityabhūtatadbhāve cvipratyayena rasānāṃ madhurādīnāṃ vyaktānāmeva kvacidādhāre'vyaktatvaṃ, nānyo madhurādibhyo'vyaktarasa ityarthaḥ| rasānāmiti madhurādīnāṃ ṣaṇṇām| prakṛtāvityādi| prakṛtau kāraṇe jala ityarthaḥ| avyaktatvaṃ ca rasasāmānyamātropalabdhirmadhurādiviśeṣaśūnyā, sā ca jale bhavati; yata uktaṃ jalaguṇakathane suśrute- “vyaktarasatā rasadoṣaḥ” (su. sū. 45) iti, ihāpi ca ‘avyaktarasaṃ ca’ iti vakṣyati, loke'pi cāvyaktarasaṃ dravyamāsvādya vaktāro vadanti- jalasyevāsya raso na kaścinmadhurādirvyakta 10 iti| viśeṣamadhurādyanupalabdhiścānudbhūtatvena| yathā- dūrādavijñāyamānaviśeṣavarṇe vastuni rūpasāmānyapratītirbhavati, na śuklatvādiviśeṣabuddhiḥ, tathā'nurase'vyaktībhāvo bhavati; pradhānaṃ vyaktaṃ rasamanugato'vyaktatvenetyanurasaḥ, yathā veṇuyave madhure kaṣāyo'nurasaḥ| yaduktaṃ- “rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā” (sū. 27) iti| anurasasamanvita iti sarvānurasayukte, yathā- viṣe; vacanaṃ hi- “uṣṇamanirdeśyarasaṃ” (ci. 23) ityādi| kiṃvā, ‘aṇurasasamanvite’ iti pāṭhaḥ; tena, aṇurasenaikena maricena śarkarāpānake 11 kaṭutvamavyaktaṃ syāt| aparisaṅkhyeyapakṣaṃ 12 dūṣayati- aparītyādi| teṣāmiti rasānām, aparisaṅkhyeyatvaṃ na yuktam; āśrayādīnāṃ bhāvānāmiti āśrayaguṇakarmasaṃsvādānām; viśeṣāparisaṅkhyeyatvāditi āśrayādi bhedasyāparisaṅkhyeyatvāt| atra hetumāha- ekaiko'pi hītyādi| eṣāmāśrayaguṇakarmasaṃsvādānāṃ viśeṣānekaiko'pi madhurādirāśrayate, na ca tasmādāśrayādibhedādanyatvamāśritasya madhurāderbhavati| evaṃ manyate- yadyapi śālimudgaghṛtakṣīrādayo madhurasyāśrayā bhinnāḥ, tathā'pi tatra madhuratvajātyākrānta eka eva raso bhavati balākākṣīrakārpāsādiṣu śuklavarṇa iva| tathā guṇānāṃ gurupicchilasnigdhādīnāmanyatve'pi karmaṇāṃ vā rasādivardhanāyurjananavarṇakaratvādīnāṃ bhinnatve satyapi na madhurarasasyānyatvaṃ, yata eka eva madhurastattadguṇayukto bhavati tatkarmakārī ceti ko virodhaḥ| tathā madhurasyāvāntarāsvādabhede'pi madhuratvajātyanatikramaḥ, kṛṣṇavarṇāvāntarabhede yathā kṛṣṇatvānatikramaḥ| nanu, maivaṃ bhavatvaparisaṅkhyeyatvaṃ rasānāṃ, parasparasaṃyogāttu ya āsvādaviśeṣaḥ sa kāryaviśeṣakaro'pi; nahi yanmadhurāmlena kriyate, tanmadhureṇa vā'mlena vā śakyam; atastena parasparasaṃyogenāparisaṅkhyeyatvaṃ bhaviṣyatītyāha- parasparetyādi| saṃsṛṣṭamiti bhāvektaḥ, tena parasparasaṃsargabhūyiṣṭhatvādeṣāṃ madhurādīnāmabhinirvṛtterna guṇaprakṛtīnāmasaṅkhyeyatvamiti yojanā; ayamarthaḥ- yadyapi rasāḥ parasparasaṃsargeṇātibhūyasā yuktāḥ santo'bhinirvṛttā dvirasādau dravye bhavanti, tathā'pi na teṣāṃ guṇā gurulaghvādayaḥ, prakṛtayo vā madhurādīnāṃ yā yā āyuṣyatvarasābhivardhakatvādyāstā asaṅkhyeyā bhavanti, kintu ya eva madhurādīnāṃ pratyekaṃ guṇāḥ prakṛtayaśca uddiṣṭāsta eva miśrā bhavanti| kiṃvā guṇaprakṛtīnāmiti 13 madhurādiṣaḍguṇasvarūpāṇāmityarthaḥ; tena, rasasya rasāntarasaṃsarge doṣāṇāmiva doṣāntarasaṃsarge rasānāṃ nāparisaṅkhyeyatvamityarthaḥ| prakṛtiśabdena karma vocyate, tena guṇakarmaṇāmityarthaḥ| madhurādīnāmavāntarāsvādaviśeṣo'pi parasparasaṃsargakṛte jñeyaḥ| yata eva heto rasānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ nānye guṇakarmaṇī bhavataḥ, ata eva saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ pṛthakkarma śāstrāntare'pi noktamityāha- tasmādityādi| karmaśabdeneha gauravalāghavādikārakā gurutvādayo rasaraktādijananādayaścāpi boddhavyāḥ| na kevalamanyaśāstrakārai rasānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ karma nopadiṣṭaṃ, kintu vayamapi nopadekṣyāma ityāha- taccaivetyādi| taccaiva kāraṇamiti parasparasaṃsarge'pi rasānāmanadhikaguṇakarmatvam| lakṣaṇena pṛthaktvaṃ lakṣaṇapṛthaktvam| tatra lakṣyate yena tallakṣaṇam; atastu ‘madhuro rasaḥ’ ityādinā granthena, tathā ‘snehanaprīṇanahlādana’ ityādinā ca yadvācyaṃ, tat sarvaṃ gṛhyate;| kiṃvā, lakṣaṇaśabdena ‘madhuro rasa’ ityādigranthavācyaṃ lakṣaṇamucyate, pṛthaktvaṃ ca rasabhedajñānārthaṃ yadvakṣyati ‘snehanaprīṇana’ ityādi tadgṛhyate||9||
agre tu tāvaddravyabhedamabhipretya kiñcidabhidhāsyāmaḥ| sarvaṃ dravyaṃ pāñcabhautikamasminnarthe 14; taccetanāvadacetanaṃ ca, tasya guṇāḥ śabdādayo gurvādayaśca dravāntāḥ, karma pañcavidhamuktaṃ vamanādi||10||
agre tvityādi| raseṣu vācyeṣu dravyabhedamabhipretya pratipādanīyatayā parigṛhya rasānāṃ dravyajñānādhīnajñānatvāddravyābhidhānamagre kṛtamityarthaḥ| kiñciditi āyurvedopayogidravyasvarūpaṃ na sarvam, aprasaṅgadoṣāditi bhāvaḥ| sarvadravyamiti kāryadravyam| asminnarthe asmin prakaraṇe| dravāntā iti vacanena pūrvoktān viṃśatiguṇānāha| atra ca paratvāparatvādīnāmihānabhidhānena cikitsāyāṃ paratvādīnāmaprādhānyaṃ darśayati; ye'pi tatrāpi yuktisaṃyogaparimāṇasaṃskārābhyāsā atyarthacikitsopayogino'pi na te parthivādidravyāṇāṃ śabdādivat sāṃsiddhikāḥ kintarhyādheyāḥ, ata iha naisargikaguṇakathane noktāḥ| uktamiti apāmārgataṇḍulīye| etacca prādhānyāducyate, tena bṛṃhaṇādyapi boddhavyam||10||
tatra dravyāṇi gurukharakaṭhinamandasthiraviśadasāndrasthūlagandhaguṇabahulāni pārthivāni 15, tānyupacayasaṅghātagauravasthairyakarāṇi; dravasnigdhaśītamandamṛdupicchilarasaguṇabahulānyāpyāni, tānyupakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakarāṇi; uṣṇatīkṣṇasūkṣmalaghurūkṣaviśadarūpaguṇabahulānyāgneyāni, tāni dāhapākaprabhāprakāśavarṇakarāṇi; laghuśītarūkṣakharaviśadasūkṣmasparśaguṇabahulāni vāyavyāni, tāni raukṣyaglānivicāravaiśadyalāghavakarāṇi; mṛdulaghusūkṣmaślakṣṇaśabdaguṇabahulānyākāśātmakāni, tāni mārdavasauṣiryalāghavakarāṇi||11||
bahulaśabdo gurvādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate; kiṃvā gandhenaiva, yato gandhaguṇabahulā pṛthivyeva bhavati; ata eva dravyāntaralakṣaṇe'pi vaiśeṣikaguṇo'nta eva paṭhyate ‘rasaguṇabahulāni’ ityādi; tena tatrāpi rasādibhireva bahulaśabdo yojyaḥ| sarvakāryadravyāṇāṃ pāñcabhautikatve'pi pṛthivyādyutkarṣeṇa pārthivatvādi jñeyam| saṅghātaḥ kāṭhinyaṃ, sthairyam avicālyam| bandhanaṃ parasparayojanaṃ, prahlādaḥ śarīrendriyatarpaṇam| sūkṣmaṃ sūkṣmasroto'nusāri| prabhā varṇaprakāśinī dīptiḥ; yaduktaṃ- “varṇamākrāmati cchāyā prabhā varṇaprakāśikā” (iṃ.a.7) ityādi| vicaraṇaṃ vicāro gatirityarthaḥ| sauṣiryaṃ randhrabahulatā| atrākāśabāhulyaṃ dravyasya pṛthivyādibhūtāntarālpatvena bhūrivyaktākāśatvena ca jñeyaṃ, yadeva bhūriśuṣiraṃ tannābhasaṃ; kiṃvā ākāśaguṇabahulatvena nābhasaṃ dravyamityucyate||11||
anenopadeśena nānauṣadhibhūtaṃ jagati kiñciddravyamupalabhyate tāṃ tāṃ yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya||12||
aneneti pratiniyatadravyaguṇopadeśena; yat pārthivādi dravyaṃ yadguṇaṃ tadguṇe dehe sampādye tad bheṣajaṃ bhavatītyarthaḥ| tacca pārthivādi dravyaṃ na sarvathā na ca sarvasmin vyādhau bheṣajamityāha- tāṃ tāṃ yuktimityādi|- yuktimiti upāyam, arthamiti prayojanam, abhipretyeti adhikṛtya; tena kenacidupāyena kvacit prayojane kiñciddravyamauṣadhaṃ bhavati na sarvatra| tena yaducyate- vairodhikānāṃ sarvadā'pathyatvena ‘nānauṣadhaṃ dravyam’ iti vaco virodhi; tanna bhavati, vairodhikāni hi saṃyogasaṃskāradeśakālādyapekṣāṇi bhavanti, vairodhikasaṃyogādyabhāve tu pathyānyapi kvacit syuḥ| yānyapi (sarvadā'pi 16 ) svabhāvādeva viṣamandakādīnyapathyāni, tānyapyupāyayuktāni kvacit pathyāni bhavanti; yathā udare- “viṣasya tilaṃ dadyāt” (ci. 13) ityādi| yattu tṛṇapāṃśuprabhṛtīni nopayujyante, ato na tāni bheṣajānītyucyate; tanna, teṣāmapi bheṣajasvedādyupāyatvena bheṣajatvāt||12||
na tu kevalaṃ guṇaprabhāvādeva dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti; dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāddravyaguṇaprabhāvācca tasmiṃstasmin kāle tattadadhikaraṇamāsādya tāṃ tāṃ ca yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya yat kurvanti, tat karma; yena kurvinti, tadvīryaṃ; yatra kurvanti, tadadhikaraṇaṃ; yadā kurvanti, sa kālaḥ; yathā kurvanti, sa upāyaḥ; yat sādhayanti, tat phalam||13||
pārthivādidravyāṇāṃ gurukharādiguṇayogādbheṣajatvamuktaṃ, tena guṇaprabhāvādeva bheṣajaṃ syāditi śaṅkāṃ nirasyannāha- na tu kevalamityādi| dravyaprabhāvādyathā- dantyā virecakatvaṃ, tathā maṇīnāṃ viṣādihantṛtvamityādi| guṇaprabhāvādyathā- jvare tiktako rasaḥ, śīte'gnirityādi| dravyaguṇaprabhāvādyathā- kṛṣṇājinasyoparīti, atrāpi kṛṣṇatvaṃ guṇo'jinaṃ ca dravyamabhipretaṃ; yathā vā- “maṇḍalairjātarūpasya tasyā eva payaḥ śṛtam” (ci. a. 2. pā. 3); tatra maṇḍalaguṇayuktasyaiva jātarūpasya kārmukatvam 17| kathaṃ kurvantītyāha- tasmiṃstasminnityādi| tāṃ tāṃ yuktimāsādyeti tāṃ tāṃ yojanāṃ prāpya| yat kurvantītyādāvudāharaṇaṃ yathā- śirovirecanadravyāṇi yacchirovirecanaṃ kurvanti, tacchirovirecanaṃ karma; yenoṣṇatvādikāraṇena śirovirecanaṃ kurvanti, tadvīryaṃ, vīryaṃ śaktiḥ, sā ca dravyasya guṇasya vā; yatra śirovirecanaṃ kurvanti tadadhikaraṇaṃ śiraḥ, nānyatrādhikaraṇe śirovirecanadravyaṃ prabhavatītyarthaḥ; yadeti vasantādau śirogauravādiyukte ca kāle, etenākāle śīte śirovirecanaṃ stabdhatvānna kārmukaṃ, kintu svakāla eva; yathā yena prakāreṇa pradhamanāvapīḍanādinā tathā “prasāritāṅgamuttānaṃ śayane saṃstarāstṛte| īṣatpralambaśirasaṃ saṃveśya cāvṛtekṣaṇam” ityādinā vidhinā kurvanti, sa upāyaḥ; yat sādhayanti śirogauravaśūlādyuparamaṃ 18, tat phalaṃ; phalam uddeśyam| karma kāryaṃ sādhanam, uddeśyaṃ phalaṃ sādhyaṃ; yathā- yāganiṣpādyo dharmaḥ kāryatayā karma, tajjanyastu svargādiruddeśyaḥ phalam; evaṃ vamanādiṣvapi karmādhikaraṇādyunneyam||13||
bhedaścaiṣāṃ triṣaṣṭividhavikalpo dravyadeśakālaprabhāvādbhavati, tamupadekṣyāmaḥ||14||
samprati dravyamabhidhāya vikṛtānāṃ rasānāmeva bhedamāha 19 - bhedaścaiṣāmityādi| prabhāvaśabdo dravyadeśakālaiḥ pratyekaṃ yujyate; tatra dravyaprabhāvādyathā- ’somaguṇātirekānmadhuraḥ’ ityādi; deśaprabhāvādyathā- himavati drākṣādāḍimādīni madhurāṇi bhavantyanyatrāmlānītyādi; kālaprabhāvādyathā- bālāmraṃ sakaṣāyaṃ taruṇamamlaṃ pakvaṃ madhuraṃ, tathā hemante oṣadhyo madhurā varṣāsvamlā ityādi| agnisaṃyogādayo ye'nye rasahetavaste'pi 20 kāle dravye vā'ntarbhāvanīyāḥ||14||
svāduramlādibhiryogaṃ śeṣairamlādayaḥ pṛthak| yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi dvirasāni tu||15||
bhedamāha- svādurityādi| tatra svādoramlādiyogāt pañca, śeṣairiti āditvenopayuktādanyaiḥ; tenāmlasya lavaṇādiyogāccatvāri, evaṃ lavaṇasya kaṭvādiyogāttrīṇi, kaṭukasya tiktakaṣāyayogāddve, tiktasya kaṣāyayogādekam, evaṃ pañcadaśa dvirasāni 21||15||
pṛthagamlādiyuktasya yogaḥ śeṣaiḥ pṛthagbhavet| madhurasya tathā'mlasya lavaṇasya kaṭostathā||16|| trirasāni yathāsaṅkhyaṃ dravyāṇyuktāni viṃśatiḥ|17|
trirasamāha- pṛthagityādi| madhurasyāmlādirasacatuṣṭayena pṛthagityekaikaśo yuktasya śeṣairlavaṇādibhiryogo bhavati; tatra madhurasyāmlayuktasya śeṣalavaṇādiyogāccatvāri, tathā madhurasya lavaṇayuktasya kaṭvādiyogāttrīṇi, tathā kaṭuyuktasya tiktādiyogāddve, tathā tiktayuktasya kaṣāyayogādekam, evaṃ madhureṇādisthitena daśa| evamamlasyādisthitasya lavaṇayuktasya kaṭvādiyogāttrīṇi, tathā kaṭukayuktasya śeṣābhyāṃ yogāddve, evaṃ tiktayuktasya kaṣāyayogādekam, evamamlasya ṣaṭ| anenaiva nyāyena lavaṇasya trīṇi, kaṭoścaikameva; evaṃ militvā trirasāni viṃśatiḥ 22||16||-
vakṣyante 23 tu catuṣkeṇa dravyāṇi daśa pañca ca||17|| svādvamlau sahitau yogaṃ lavaṇādyaiḥ pṛthaggatau| yogaṃ śeṣaiḥ pṛthagyātaścatuṣkarasasaṅkhyayā||18|| sahitau svādulavaṇau tadvat kaṭvādibhiḥ pṛthak| yuktau śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ yātaḥ svādūṣaṇau tathā||19|| kaṭvādyairamlalavaṇau saṃyuktau sahitau pṛthak| yātaḥ śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ śeṣairamlakaṭū tathā||20|| yujyate tu kaṣāyeṇa satiktau lavaṇoṣaṇau|21|
catūrase svādvamlāvādisthitau lavaṇādibhirekaikaśyena yuktau śeṣaiḥ kaṭvādibhiryogāt ṣaḍ bhavanti| svādulavaṇau sahitau ādisthitau, kaṭvādibhiriti kaṭutiktābhyāṃ pṛthagyuktau, śeṣairiti tiktakaṣāyābhyāṃ, teneha bahuvacanaṃ jātau boddhavyam; evaṃ trīṇi| svādūṣaṇau tathetyanena svādukaṭukatiktakaṣāyarūpamekam| kaṭvādyairityādāvapi bahuvacanaṃ jātau| amlalavaṇau saṃyuktau kaṭunā sahitau śeṣābhyāṃ yogāddve, tathā'mlalavaṇau tiktayuktau śeṣayogādekam| amlakaṭū tathetyanenāmlakaṭutiktakaṣāyarūpamekam| yujyete tvityādinā caikam| evaṃ pañcadaśa catūrasāni||17-20||-
ṣaṭ tu pañcarasānyāhurekaikasyāpavarjanāt||21|| ṣaṭ caivaikarasāni syurekaṃ ṣaḍrasameva tu|22| 24
apavarjanāditi 25 tyāgāt| atra ca rasānāṃ guṇatvenaikasmin dravye samavāyo yogaśabdenocyate||21||-
iti triṣaṣṭirdravyāṇāṃ nirdiṣṭā rasasaṅkhyayā||22|| triṣaṣṭiḥ syāttvasaṅkhyeyā rasānurasakalpanāt 26| rasāstaratamābhyāṃ 27 tāṃ saṅkhyāmatipatanti hi||23||
rasasaṃsargasya prakārāntareṇāsaṅkhyeyatāmāha- triṣaṣṭiḥ syādityādi| anuraso'gre vakṣyamāṇaḥ| atra ca triṣaṣṭyātmakarase rasānurasakalpanā nāsti, kevale madhurādau tadabhāvāt; tena yathāsambhavaṃ saptapañcāśatsaṃyogaviṣayaṃ rasānurasakalpanaṃ jñeyam| kiṃvā, ekarase'pyanuraso'styevāvyapadeśyaḥ| prakārāntareṇāpyasaṅkhyeyatāmāha- rasāstaratamābhyāmityādi| madhuramadhurataramadhuratamādibhedādasaṅkhyeyatā rasānāṃ bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā, rasānurasatvenaiva yā'saṅkhyeyatā tatraivāyaṃ hetuḥ- rasāstaratamābhyāmityādiḥ||22-23||
saṃyogāḥ saptapañcāśat kalpanā tu triṣaṣṭidhā| rasānāṃ tatra yogyatvāt 28 kalpitā rasacintakaiḥ||24||
evamasaṅkhyeyatve'pi triṣaṣṭividhaiva kalpanā cikitsāvyavahārārthamihācāryaiḥ kalpitetyāha- saṃyogā ityādi| tatra yogyatvāditi tatra svasthāturahitacikitsāprayoge'natisaṅkṣepavistararūpatayā hitatvādityarthaḥ||24||
kvacideko rasaḥ kalpyaḥ saṃyuktāśca rasāḥ kvacit| doṣauṣadhādīn sañcintya bhiṣajā siddhimicchatā||25|| dravyāṇi dvirasādīni saṃyuktāṃśca rasān budhāḥ| rasānekaikaśo vā'pi kalpayanti gadān prati||26||
tameva cikitsāprayogamāha- kvacidityādi| atrādigrahaṇāddeśakālabalādīnāmanuktānāṃ grahaṇam| etadeva saṃyuktāsaṃyuktarasakalpanaṃ bhinnarasadravyamelakādvā'nekarasaikadravyaprayogādekarasadravyaprayogādvā bhavatīti darśayannāha- dravyāṇītyādi| dvirasādīni utpattisiddhadvirasatrirasādīni; dvirasaṃ yathā- kaṣāyamadhuro mudgaḥ; trirasaṃ yathā- “madhurāmlakaṣāyaṃ ca viṣṭambhi guru śītalam| pittaśleṣmaharaṃ bhavyaṃ” (sū. 27) ityādi; catūrasastilaḥ, yaduktaṃ- “snigdhoṣṇamadhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ” (sū. 27); pañcarasaṃ tvāmalakaṃ harītakī ca, “śivā pañcarasā” ityādivacanāt; vyaktaṣaḍrasaṃ tu dravyamihānuktaṃ, viṣaṃ tvavyaktaṣaḍrasasaṃyuktaṃ; hārīte tveṇamāṃsaṃ vyaktaṣaḍrasasaṃyuktamuktam| evaṃ dvirasādidravyayogāddvirasādyupayogaḥ| tathā saṃyuktāṃśca rasāniti ekaikarasādidravyamelakāt saṃyuktān rasānekaikaśaḥ kalpayanti prayojayanti| gadān pratīti prādhānyena, tena svasthavṛtte'pi boddhavyaṃ; kiṃvā, dvirasādibhedo gada eva, svasthe tu sarvarasaprayoga eva; yaduktaṃ- “samasarvarasaṃ sātmyaṃ samadhātoḥ praśasyate” (sū. 7) iti| evaṃ ca vyākhyāne sati ‘kvacideko rasa’ ityādinā samamasya na paunaruktyam| kiṃvā, ‘kvacideko rasa’ ityādinā svamatamuktam, atraivārthe ‘dravyāṇi dvirasādīni’ ityādinā''cāryāntarasammatiṃ darśayati; ata evānyācāryāntarābhiprāyeṇa kalpayantītyuktaṃ, tena na paunaruktyam||25-26||
yaḥ syādrasavikalpajñaḥ syācca doṣavikalpavit| na sa muhyedvikārāṇāṃ hetuliṅgopaśāntiṣu 29||27||
rasajñānaphalamāha- yaḥ syādityādi| atra rasavikalpajñānādeva vyādhihetudravyajñānaṃ kṛtsnamavaruddhaṃ, rasajñānenaiva prāyaḥ sakaladravyaguṇasya vakṣyamāṇatvāt| doṣavikalpajñānācca liṅgajñānaṃ, yāvaddhi liṅgaṃ tat sarvaṃ doṣavikalpasambaddham| rasadoṣavikalpajñānāttu bheṣajajñānaṃ, yato rasataḥ svarūpajñānaṃ bheṣajadravyasya, doṣataśca bheṣajaprayogaviṣayavijñānam| kiṃvā, rasavikalpācca tathā doṣavikalpācca hetvādijñānaṃ pṛthageva vaktavyaṃ; rasabhedāddhi tatkāryaṃ liṅgamapi jñāyate, hetubheṣajavijñānaṃ tu rasabhedavijñānādeva 30 vaktavyaṃ, yato rasabhedavaddravyameva vikārāṇāṃ heturbheṣajaṃ ca bhavatīti; evaṃ doṣabhedaṃ jñātvā ca tasya samānaṃ hetuṃ pratyeti, doṣavirodhi ca dravyaṃ bheṣajamiti| tadyuktamuktaṃ- na sa muhyedvikārāṇāṃ hetuliṅgopaśāntiṣviti||27||
vyaktaḥ śuṣkasya cādau ca raso dravyasya lakṣyate| viparyayeṇānuraso raso nāsti hi saptamaḥ||28||
pūrvoktarasānurasalakṣaṇamāha- vyakta ityādi| śuṣkasya ceti cakārādārdrasya ca, ādau ceti cakārādante ca; tena śuṣkasya vā''rdrasya vā prathamajihvāsambandhe vā''svādānte vā yo vyaktatvena madhuro'yamamlo'yamityādinā vikalpena gṛhyate, sa vyaktaḥ; yastūktāvasthācatuṣṭaye'pi vyakto nopalabhyate, kintarhyavyapadeśyatayā chāyāmātreṇa kāryadarśanena vā mīyate, so'nurasa iti vākyārthaḥ| yataśca madhurādaya eva vyaktatvāvyaktatvābhyāṃ rasānurasarūpāḥ, ato'vyakto nāma saptamo raso nāsti| ayaṃ cārthaḥ pūrvaṃ pratiṣiddho'pyanuguṇaspaṣṭahetuprāptyā punarniṣidhyate| anye tvāhuḥ- śuṣkasya cetyanena yasya dravyasya śuṣkasya cārdrasya copayogaḥ, tatra śuṣkāvasthāyāṃ yo'vyaktaḥ sa rasa ucyate; yastvārdrāvasthāyāṃ vyaktaḥ san śuṣkāvasthāyāṃ nānuyāti 31, nāsau rasaḥ, kintvanurasaḥ| yathā- pippalyā ārdrāyā madhuro raso vyaktaḥ, śuṣkāyāstu pippalyāḥ kaṭukaḥ; tena kaṭuka eva rasaḥ pippalyāḥ, madhurastvanurasaḥ; yastu drākṣādīnāmārdrāvasthāyāṃ śuṣkāvasthāyāṃ ca madhura eva, tatra vipratipattirapi 32 nāsti, tena tatra madhura eva rasaḥ; nityārdraprayojyānāṃ tu kāñjikatakrādīnāmādau vyakto ya upalabhyate rasaḥ, anu copalabhyate yaḥ so'nuraso yuktastiktatvādiḥ; tathā, ārdrāvasthāyāṃ śuṣkāvasthāviparīto yaḥ pippalyā iva madhuraḥ, so'nurasa iti| kintvārdrā'pi pippalī madhurarasaiveti paśyāmaḥ, yato vakṣyati- “śleṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī” (sū. 27) iti; madhurasya tatrānurasatve gurutvaśleṣmakartṛtvānyanupapannāni; tena, ārdrā pippalī vyaktamadhurarasaiva, śuṣkā tu madhurānuraseti yuktam||28||
parāparatve yuktiśca saṅkhyā saṃyoga eva ca| vibhāgaśca pṛthaktvaṃ ca parimāṇamathāpi ca||29|| saṃskāro'bhyāsa ityete guṇā jñeyāḥ parādayaḥ| siddhyupāyāścikitsāyā lakṣaṇaistān pracakṣmahe||30|| deśakālavayomānapākavīryarasādiṣu| parāparatve, yuktiśca yojanā yā tu yujyate||31|| saṅkhyā syādgaṇitaṃ, yogaḥ saha saṃyoga ucyate| dravyāṇāṃ dvandvasarvaikakarmajo'nitya eva ca||32|| vibhāgastu vibhaktiḥ syādviyogo bhāgaśo grahaḥ| pṛthaktvaṃ syādasaṃyogo vailakṣaṇyamanekatā||33|| parimāṇaṃ punarmānaṃ, saṃskāraḥ karaṇaṃ matam| bhāvābhyasanamabhyāsaḥ śīlanaṃ satatakriyā||34|| iti svalakṣaṇairuktā guṇāḥ sarve parādayaḥ| cikitsā yairaviditairna yathāvat pravartate||35||
samprati pūrvoktagurvādiguṇātiriktān paratvāparatvādīn daśaguṇān rasadharmatvenopadeṣṭavyānāha- paretyādi| tacca paratvaṃ pradhānatvam, aparatvam apradhānatvam| tadvivaraṇaṃ- deśakāletyādi| tatra deśo maruḥ paraḥ, anūpo'paraḥ; kālo visargaḥ paraḥ, ādānamaparaḥ; vayastaruṇaṃ param, aparamitarat; mānaṃ ca śarīrasya yathā vakṣyamāṇaṃ śārīre paraṃ, tato'nyadaparaṃ; pākavīryarasāstu ye yasya yoginaste taṃ prati parāḥ, ayaugikāstvaparāḥ| ādigrahaṇāt prakṛtibalādīnāṃ grahaṇam| kiṃvā, paratvāparatve vaiśeṣikokte jñeye; tatra deśāpekṣayā sannikṛṣṭadeśasambandhinamapekṣya vidūradeśasambandhini paratvaṃ, sannikṛṣṭadeśasambandhini cāparatvaṃ bhavati; evaṃ sannikṛṣṭaviprakṛṣṭakālāpekṣayā ca sthavire paratvaṃ, yūni cāparatvaṃ bhavati| vayaḥprabhṛtiṣu paratvāparatvaṃ yathāsambhavaṃ kāladeśakṛtamevehopayogādupacaritamapyabhihitaṃ, yato na guṇe mānādau guṇāntarasambhavaḥ| yuktiścetyādau yojanā doṣādyapekṣayā bheṣajasya samīcīnakalpanā, ata evoktaṃ- yā tu yujyate; yā kalpanā yaugikī bhavati sā tu yuktirucyate, ayaugikī tu kalpanā'pi satī yuktirnocyate putro'pyaputravat| yuktiśceyaṃ saṃyogaparimāṇasaṃskārādyantargatā'pyatyupayuktatvāt pṛthagucyate| saṅkhyāṃ lakṣayati- saṅkhyetyādi| gaṇitamihaikadvitryādi| saṃyogamāha- yoga ityādi 33| saheti militānāṃ dravyāṇāṃ yogaḥ prāptirityarthaḥ, sahetyanenehākiñcitkaraṃ parasparasaṃyogaṃ nirākaroti| tadbhedamāha- dvandvetyādi| tatra dvandvakarmajo yathā- yudhyamānayormeṣayoḥ, sarvakarmajo yathā- bhāṇḍe prakṣipyamāṇānāṃ māṣāṇāṃ bahulamāṣakriyāyogajaḥ, ekakarmajo yathā- vṛkṣavāyasayoḥ| anitya iti saṃyogasya karmajatvenānityatvaṃ darśayati| vibhāgamāha- vibhāgastvityādi| vibhaktiḥ vibhajanam| vibhaktimeva vivṛṇoti- viyoga iti; saṃyogasya vigamo viyogaḥ| tat 34 kiṃ saṃyogābhāva eva viyoga ityāha- bhāgaśo graha iti|- vibhāgaśo vibhaktatvena grahaṇaṃ yato bhavatīti bhāvaḥ; tena vibhaktirityeṣā bhāvarūpā pratītiḥ, na saṃyogābhāvamātraṃ bhavati, kintarhi bhāvarūpavibhāgaguṇayuktā ityarthaḥ 35| pṛthaktvaṃ tu ‘idaṃ dravyaṃ paṭalakṣaṇaṃ, ghaṭāt pṛthag’ ityādikā buddhiryato bhavati, tat pṛthaktvaṃ bhavati| taccācāryastraividhyenāha- pṛthaktvamityādi| tatra yat sarvathā'saṃyujyamānayoriva 36 meruhimācalayoḥ pṛthaktvam, etadasaṃyoga ityanenoktam| tathā saṃyujyamānānāmapi pṛthaktvaṃ vijātīyānāṃ mahiṣavarāhādīnāṃ, tadāha- vailakṣaṇyamityādi|- viśiṣṭalakṣaṇayuktatvalakṣitaṃ vijātīyānāṃ pṛthaktvamityarthaḥ| tathaikajātīyānāmapyavilakṣaṇānāṃ māṣāṇāṃ pṛthaktvaṃ bhavatītyāha- anekateti| ekajātīyeṣu hi saṃyukteṣu na vailakṣaṇyaṃ nāpyasaṃyogaḥ, atha cānekatā pṛthaktvarūpā bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā, pṛthaktvaṃ guṇāntaramicchan 37 lokavyavahārārthamasaṃyogavailakṣaṇyānekatārūpameva yathodāhṛtaṃ pṛthaktvaṃ darśayati 38| mānaṃ prasthāḍhakāditulādimeyam| karaṇaṃ guṇāntarādhāyakatvaṃ saṃskaraṇamityarthaḥ; yadvakṣyati- “saṃskāro hi guṇāntarādhānamucyate” (vi. 1) iti| bhāvasya ṣaṣṭikādervyāyāmādeścābhyasanamabhyāsaḥ| abhyasanameva lokaprasiddhābhyāṃ paryāyābhyāṃ vivṛṇoti- śīlanaṃ satatakriyeti; yaṃ lokāḥ śīlanasatatakriyābhyāmabhidadhati so'bhyāsa iti bhāvaḥ| ayaṃ ca saṃyogasaṃskāraviśeṣarūpo'pi viśeṣeṇa cikitsopayuktatvāt pṛthagucyate| na yathāvat pravartata iti vacanena śabdādiṣu ca gurvādiṣu ca parādīnāmaprādhānyaṃ sūcayati||29-35||
guṇā guṇāśrayā noktāstasmādrasaguṇān bhiṣak| vidyāddravyaguṇān 39 karturabhiprāyāḥ pṛthagvidhāḥ||36||
samprati rasānāṃ parasparasaṃyogo guṇa uktaḥ, tathā'gre ca snigdhatvādirguṇo vācyaḥ, sa ca guṇarūparase na sambhavatīti yathā rasānāṃ guṇanirdeśo boddhavyastadāha- guṇā ityādi| guṇā guṇāśrayā noktā iti dīrghañjīvitīye “samavāyī tu niśceṣṭaḥ kāraṇaṃ guṇaḥ” (sū. 1) ityanena| rasaguṇāniti rase snigdhādīn guṇānnirdiṣṭān tadrasādhāradravyaguṇāneva vidyāt| nanu, yadi dravyaguṇā eva te, tat kimiti rasaguṇatvenocyanta ityāha- karturityādi; karturiti tantrakartuḥ| abhiprāyā iti tatra tatropacāreṇa tathā sāmānyaśabdādiprayogeṇa tantrakaraṇabuddhayaḥ; sāmānyaśabdopacārādiprayogaśca prakaraṇādivaśādeva sphuṭatvāt tathā prayojanavaśācca kriyate| tacca prakaraṇādi ‘ataśca prakṛtaṃ buddhvā’ ityādau darśayiṣyāmaḥ| iha ca dravyaguṇānāṃ raseṣu yadupacaraṇaṃ tasyāyamabhiprāyo- yat- madhurādinirdeśenaiva snigdhaśītādiguṇā api prāyo madhurādyavyabhicāriṇo dravye nirdiṣṭā bhavantīti na madhuratvaṃ nirdiśya snigdhatvādipratipādanaṃ punaḥ pṛthak kriyata iti||36||
ataśca prakṛtaṃ buddhvā deśakālāntarāṇi ca| tantrakarturabhiprāyānupāyāṃścārthamādiśet||37||
abhiprāyapṛthaktve sati yathā grantho boddhavyastadāha- ataścetyādi| tatra prakṛtaṃ 40 buddhvā, yathā- “kṣārāḥ kṣīraṃ phalaṃ puṣpam” ityatrodbhidagaṇasya prakṛtatvāt kṣīramiti snuhyādikṣīrameva kṣīraśabdena vadet| deśāntaraṃ buddhveti yathā- śirasi śodhane'bhidhīyamāne “krimivyādhau” (sū. 2) iti, tacchirogatakrimivyādhāveva bhavati| kālāntare yathā- vamanakāle'bhihitaṃ “pratigrahāṃścopahārayet” (sū. 15) iti, tatra pratigrahaśabdena pātramucyate, na tu grahaṇaṃ pratigrahaḥ| tantrakarturabhiprāyāniti yathoktaṃ raseṣu guṇāropaṇe tadboddhavyam| upāyāniti śāstropāyān tantrayuktirūpān| artham abhidheyam| yadyapi prakṛtādayo'pi tantrakarturabhiprāyā eva, tathā'pi yatra prakṛtatvādi na sphuṭaṃ pratīyate tatra tantrakarturabhiprāyatvena boddhavyam||37||
ṣaḍvibhaktīḥ pravakṣyāmi rasānāmata uttaram| ṣaṭ pañcabhūtaprabhavāḥ saṅkhyātāśca yathā rasāḥ||38||
ṣaḍvibhaktīriti madhurādiṣaḍvibhāgānityarthaḥ| ṣaṭ pañcabhūtaprabhavā iti pañcabhūtaprabhavāḥ santo yathoktena prakāreṇa ‘somaguṇātirekāt’ ityādinā yathā ṣaṭ saṅkhyātāḥ ṣaṭsaṅkhyāparicchinnā bhavanti, tathā vakṣyāmīti yojanā||38||
saumyāḥ khalvāpo'ntarikṣaprabhavāḥ prakṛtiśītā laghvyaścāvyaktarasāśca, tāstvantarikṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahābhūtaguṇasamanvitā 41 jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti, tāsu 42 mūrtiṣu ṣaḍabhimūrcchanti rasāḥ||39||
samprati rasānāmādikāraṇameva tāvadāha- saumyā ityādi| saumyāḥ somadevatākāḥ| bhraśyamānā iti vadatā bhūmisambandhavyatirekeṇāntarīkṣeritaiḥ pṛthivyādiparamāṇvādibhiḥ sambandho rasārambhako 43 bhavatīti darśyate| mūrtīriti vyaktīḥ| abhiprīṇayantīti tarpayanti, kiṃvā janayanti| abhimūrcchanti rasā iti vyaktiṃ yānti| atra cāntarīkṣamudakaṃ rasakāraṇatve pradhānatvāduktaṃ, tena kṣitisthamapi sthāvarajaṅgamotpattau rasakāraṇaṃ bhavatyeva||39||
teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ somaguṇātirekānmadhuro 44 rasaḥ, pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ, salilāgnibhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ, vāyvagnibhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, vāyvākāśātiriktatvāttiktaḥ, pavanapṛthivīvyatirekāt kaṣāya iti| evameṣāṃ rasānāṃ ṣaṭtvamupapannaṃ nyūnātirekaviśeṣānmahābhūtānāṃ bhūtānāmiva sthāvarajaṅgamānāṃ nānāvarṇākṛtiviśeṣāḥ; ṣaḍṛtukatvācca kālasyopapanno mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣaḥ||40||
somaguṇātirekāditi 45 atirekaśabdena sarveṣveva raseṣu sarvabhūtasānnidhyamasti, kvacittu kasyacidbhūtaguṇasyātirekādrasaviśeṣo bhavatīti darśayati; etacca 46 madhuraṃ prati abguṇātiriktatvaṃ viśeṣotpattau kāraṇatvena jñeyaṃ; yaccādhārakāraṇatvamapāṃ, tat sarvasādhāraṇam| evaṃ lavaṇe'pyapāṃ kāraṇatvaṃ jñeyam| lavaṇastu suśrute pṛthivyagnyatirekāt paṭhitaḥ, asmiṃśca virodhe kāryavirodho nāstyeva| nanu, uṣṇaśītābhyāmagnisalilābhyāṃ kṛtasya lavaṇasyāpyuṣṇaśītatvena bhavitavyaṃ, tallavaṇaṃ kathamuṣṇaṃ bhavati? naivaṃ, yato bhūtānāmayaṃ svabhāvaḥ- yat- kenacit prakāreṇa sanniviṣṭāḥ kañcidguṇamārabhante, na sarvam| yathā- makuṣṭhake'dbhirmadhuro rasaḥ kriyate, na snehaḥ; tathā saindhave vahninā'pi noṣṇatvamārabhyate| ayaṃ ca bhūtānāṃ sanniveśo'dṛṣṭaprabhāvakṛta eva, sa ca sanniveśaḥ kāryadarśanenonneyaḥ| tena yatra kāryaṃ dṛśyate tatra kalpyate, yathā- lavaṇe uṣṇatvādagnirviṣyanditvācca jalamanumīyate| āgamavedanīyaścāyamartho nātrāsmadvidhānāṃ kalpanāḥ prasaranti| etena yaducyate- toyavat pṛthivyādayo'pi kimiti pṛthagrasāntaraṃ na kurvanti, tathā toyavātādisaṃyogādibhyaḥ kimiti rasāntarāṇi notpadyanta iti, tadapi bhūtasvabhāvāparyanuyogādeva pratyuktam| iha ca kāraṇatvaṃ bhūtānāṃ rasasya madhuratvādiviśeṣa eva nimittakāraṇarūpamucyate, tena nīrasānāmapi hi dahanādīnāṃ kāraṇatvamupapannameva vyutpāditam| rasabhedaṃ dṛṣṭāntena sādhayannāha- evamityādi| rasānāṃ ṣaṭtvaṃ mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣāt somaguṇātirekapṛthivyagnyatirekādeḥ ṣaḍutpādakāraṇādupapannaṃ, ṣaḍbhyaḥ kāraṇebhyaḥ ṣaṭ kāryāṇi bhavantīti yuktameveti bhāvaḥ| bhūtānāṃ yathā nānāvarṇākṛtiviśeṣā mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣāt, tathā rasānāmapīti| bhūtānāṃ yathoktānāmatirekaviśeṣahetumāha- ṣaḍṛtukatvādityādi| ṣaḍṛtukatvena kālo nānāhemantādirūpatayā kañcidbhūtaviśeṣaṃ kvacidvardhayati, sa cātmakāryaṃ rasaṃ puṣṭaṃ karoti, yathā- hemantakāle somaguṇātireko bhavati, śiśire vāyvākāśātirekaḥ, evaṃ tasyāśitīyoktarasotpādakrameṇa vasantādāvapi bhūtotkarṣo jñeyaḥ; ṣaḍṛtukācceti cakāreṇāhorātrakṛto'pi bhūtotkarṣo jñeyaḥ, tathā'dṛṣṭakṛtaśca; tena hemantādāvapi rasāntarotpādaḥ kvacidvastunyupapanno bhavati| yadyapi ca, ṛtubhede'pi bhūtotkarṣaviśeṣa eva kāraṇaṃ, yaduktaṃ- “tāvetāvarkavāyū” (sū. 6) ityādi, tathā'pi bījāṅkurakāryakāraṇabhāvavat saṃsārānāditayaiva bhūtaviśeṣartvoḥ kāryakāraṇabhāvo vācyaḥ||40||
tatrāgnimārutātmakā rasāḥ prāyeṇordhvabhājaḥ, lāghavādutplavanatvācca 47 vāyorūrdhvajvalanatvācca vahneḥ; salilapṛthivyātmakāstu prāyeṇādhobhājaḥ, pṛthivyā gurutvānnimnagatvāccodakasya; vyāmiśrātmakāḥ punarubhayatobhājaḥ||41||
bhūtaviśeṣakṛtaṃ rasānāṃ dharmāntaramāha- tatretyādi| prāyeṇeti na sarve| rasā iti rasayuktāni dravyāṇi| plavanatvāditi gatimattvāt; yadyapi gatiradho'pi syāt, tathā'pi laghutvaparigatagatiriha vāyorūrdhvameva gamanaṃ karoti, yathā- śālmalītulānām| hetvantaramāha- ūrdhvajvalanatvāccāgneriti; agnerapyūrdhvagatitvādityarthaḥ| nimnagatvamadhogatvameva||41||
teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāmekaikasya yathādravyaṃ guṇakarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ||42||
yathādravyamiti yadyasya rasasya dravyamādhārastadanatikrameṇa| etena rasānāṃ guṇakarmaṇī rasādhāre dravye boddhavye iti darśayati||42||
tatra, madhuro rasaḥ śarīrasātmyādrasarudhiramāṃsamedosthimajjaujaḥśukrābhivardhana āyuṣyaḥ ṣaḍindriyaprasādano balavarṇakaraḥ pittaviṣamārutaghnastṛṣṇādāhapraśamanastvacyaḥ keśyaḥ kaṇṭhyo balyaḥ prīṇano jīvanastarpaṇo bṛṃhaṇaḥ sthairyakaraḥ kṣīṇakṣatasandhānakaro ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhajihvāprahlādano 48 dāhamūrcchāpraśamanaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ snigdhaḥ śīto guruśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamānaḥ sthaulyaṃ mārdavamālasyamatisvapnaṃ gauravamanannābhilāṣamagnerdaurbalyamāsyakaṇṭhayormāṃsābhivṛddhiṃ śvāsakāsapratiśyāyālasakaśītajvarānāhāsyamādhuryavamathusañjñāsvarapraṇāśagalagaṇḍagaṇḍamālāślīpada- galaśophabastidhamanīgalopalepākṣyāmayābhiṣyandānityevamprabhṛtīn kaphajān vikārānupajanayati (1)|43|
tatretyādi| madhura ādāvucyate praśastāyuṣyādiguṇatayā prāyaḥ prāṇipriyatayā ca| ṣaḍindriyāṇi manasā samam| jīvanaḥ abhighātādimūrcchitasya jīvanaḥ| āyuṣyastu āyuḥprakarṣakāritvena| kṣīṇasya sandhānakaro dhātupoṣakatvena; kiṃvā kṣīṇaścāsau kṣataśceti, tena kṣīṇakṣatasya uraḥkṣataṃ sandadhāti| ṣaṭpadādyabhīṣṭatvaguṇakathanaṃ pramehapūrvarūpādijñānopayuktam 49| yaduktaṃ- “mūtre'bhidhāvanti pipīlikāśca” (ci. 6) iti, tathā riṣṭe vakṣyati- “yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ” (i. 5) iti, anena ca madhuratvaṃ jñāyate| akṣyāmayenaivābhiṣyande labdhe viśeṣopādānārthaṃ punarvacanaṃ; kiṃvā abhiṣyando nāsādiṣvapi jñeyaḥ (1)||43||
amlo raso bhaktaṃ rocayati, agniṃ dīpayati, dehaṃ bṛṃhayati ūrjayati, mano bodhayati, indriyāṇi dṛḍhīkaroti, balaṃ vardhayati, vātamanulomayati, hṛdayaṃ tarpayati, āsyamāsrāvayati, bhuktamapakarṣayati kledayati jarayati, prīṇayati, laghuruṣṇaḥ snigdhaśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno dantān harṣayati, tarṣayati, sammīlayatyakṣiṇī, saṃvejayati lomāni, kaphaṃ vilāpayati, pittamabhivardhayati, raktaṃ dūṣayati,māṃsaṃ vidahati, kāyaṃ śithilīkaroti, kṣīṇakṣatakṛśadurbalānāṃ śvayathumāpādayati, api ca kṣatābhihatadaṣṭadagdhabhagnaśūnapracyutāvamūtritaparisarpitamarditacchinnabhinnaviśliṣṭodviddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvāt, paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ca (2)|43|
hṛdayaṃ tarpayatīti hṛdyo bhavati| bhuktamapakarṣayatīti sārayati; kledayati tathā jarayati bhuktameva| avamūtritaṃ mūtraviṣairjantubhiḥ, parisarpitaṃ ca sparśaviśeṣaiḥ kāraṇḍādibhiḥ (2)||43||
lavaṇo rasaḥ pācanaḥ kledano dīpanaścyāvanaśchedano bhedanastīkṣṇaḥ saro vikāsyadhaḥsraṃsyavakāśakaro 50 vātaharaḥ stambhabandhasaṅghātavidhamanaḥ sarvarasapratyanīkabhūtaḥ, āsyamāsrāvayati, kaphaṃ viṣyandayati, mārgān viśodhayati, sarvaśarīrāvayavān mṛdūkaroti, rocayatyāhāram, āhārayogī, nātyarthaṃ guruḥ snigdha uṣṇaśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamānaḥ pittaṃ kopayati, raktaṃ vardhayati, tarṣayati, mūrcchayati 51, tāpayati, dārayati, kuṣṇāti māṃsāni, pragālayati kuṣṭhāni, viṣaṃ vardhayati, śophān sphoṭayati, dantāṃścyāvayati, puṃstvamupahanti, indriyāṇyuparuṇadbhi, valipalitakhālityamāpādayati, api ca lohitapittāmlapittavisarpavātaraktavicarcikendraluptaprabhṛtīnvikārānupajanayati (3)|43|
vikāsī kledacchedanaḥ 52| adhaḥsraṃsī viṣyandanaśīlaḥ| sarvarasapratyanīkabhūta iti yatra mātrātirikto lavaṇo bhavati tatra nānyo rasa upalakṣyate| āhārayogīti āhāre sadā yujyate| mohayati vaicityaṃ kurute| mūrcchayatīti sañjñānāśaṃ karoti (3)||43||
kaṭuko raso vaktraṃ śodhayati, agniṃ dīpayati, bhuktaṃ śoṣayati, ghrāṇamāsrāvayati, cakṣurvirecayati, sphuṭīkarotīndriyāṇi, alasakaśvayathūpacayodardābhiṣyandasnehasvedakledamalānupahanti, rocayatyaśanaṃ, kaṇḍūrvināśayati 53, vraṇānavasādayati, krimīn hinasti, māṃsaṃ vilikhati, śoṇitasaṅghātaṃ bhinatti, bandhāṃśchinatti, mārgān vivṛṇoti, śleṣmāṇaṃ śamayati, laghuruṣṇo rūkṣaśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno vipākaprabhāvāt puṃstvamupahanti, rasavīryaprabhāvānmohayanti, glāpayati, sādayati, karśayati, mūrcchayati, namayati, tamayati, bhramayati, kaṇṭhaṃ paridahati, śarīratāpamupajanayati, balaṃ kṣiṇoti, tṛṣṇāṃ janayati; api ca vāyvagniguṇabāhulyādbhramadavathukampatodabhedaiścaraṇabhujapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu mārutajān vikārānupajanayati (4); tikto rasaḥ svayamarociṣṇurapyarocakaghno viṣaghnaḥ krimighno mūrcchādāhakaṇḍūkuṣṭhatṛṣṇāpraśamanastvaṅmāṃsayoḥ sthirīkaraṇo jvaraghno dīpanaḥ pācanaḥ stanyaśodhano lekhanaḥ kledamedovasāmajjalasīkāpūyasvedamūtrapurīṣapittaśleṣmopaśoṣaṇo rūkṣaḥ śīto laghuśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno raukṣyātkharaviṣadasvabhāvācca rasarudhiramāṃsamedosthimajjaśukrāṇyucchoṣayati, srotasāṃ kharatvamupapādayati, balamādatte, karśayati, glapayati, mohayati, bhramayati, vadanamupaśoṣayati, aparāṃśca vātavikārānupajanayati (5); kaṣāyo rasaḥ saṃśamanaḥ saṅgrāhī sandhānakaraḥ pīḍano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhanaḥ śleṣmaraktapittapraśamanaḥ śarīrakledasyopayoktā rūkṣaḥ śīto'laghuśca| sa evaṅguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāna āsyaṃ śoṣayati, hṛdayaṃ pīḍayati, udaramādhmāpayati, vācaṃ nigṛhṇāti, srotāṃsyavabadhnāti, śyāvatvamāpādayati, puṃstvamupahanti, viṣṭabhya jarāṃ gacchati, vātamūtrapurīṣaretāṃsyavagṛhṇāti, karśayati, glapayati, tarṣayati, stambhayati, kharaviśadarūkṣatvāt pakṣavadhagrahāpatānakārditaprabhṛtīṃśca vātavikārānupajanayati||43||
vipākasya prabhāvo vipākaprabhāvaḥ, vipākaśca kaṭūnāṃ kaṭureva; rasasya vīryasya ca prabhāvo rasavīryaprabhāvaḥ; ayaṃ ca vakṣyamāṇe sarvatra hetuḥ| caraṇādīnāṃ sākṣādgrahaṇaṃ tatraiva prāyo vātavikārabhāvāt| atra ca vipākaprabhāvādikathanamudāharaṇārthaṃ, tena madhurādiṣu vipākādikāryamunneyam| glapayati harṣakṣayaṃ karoti| pīḍano vraṇapīḍanaḥ| śarīrakledasyopayokteti ācūṣakaḥ| ‘śīto'laghuśca’ ityakārapraśleṣādalaghuḥ 54| avagṛhṇātīti baddhāni karoti ||43||
ityevamete ṣaḍrasāḥ pṛthaktvenaikatvena vā mātraśaḥ 55 samyagupayujyamānā upakārāya bhavantyadhyātmalokasya, apakārakarāḥ punarato'nyathā bhavantyupayujyamānāḥ; tān vidvānupakārārthameva mātraśaḥ samyagupayojayediti||44||
pṛthaktveneti ekaikaśo mātraśaḥ| ekatveneti ekīkṛtya samudāyamātraśa ityarthaḥ| mātraśa iti mātrayā| taccaikīkaraṇaṃ dvitryādibhiḥ sarvairjñeyam| adhyātmalokasyeti sarvaprāṇijanasya| anyatheti amātrayā||44||
bhavanti cātra- śītaṃ vīryeṇa yaddravyaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca yaddravyaṃ kaṭukaṃ tayoḥ||45||
samprati rasadvāreṇaiva dravyāṇāṃ vīryamāha- śītamityādi 56| yaddravyaṃ rase pāke ca madhuraṃ tacchītaṃ vīryeṇa jñeyaṃ; tathā tayoriti rasapākayoryadamlaṃ dravyaṃ taduṣṇaṃ vīryeṇa; tathā yacca dravyaṃ tayoriti rasapākayoḥ kaṭukamuktaṃ taccoṣṇaṃ vīryeṇa, ‘bhavati’ iti śeṣaḥ| kiṃvā ‘yaccoṣṇaṃ kaṭukaṃ tayoḥ’ iti pāṭhaḥ| tatra yadrasato madhuraṃ tadvīryataḥ śītamiti vaktavye yadrasapākayoriti karoti, tanmadhurarasocitapākasyaiva madhuradravyasya śītavīryatāprāptyartham; evamamlakaṭukayorapi vācyam||45||
teṣāṃ 57 rasopadeśena nirdeśyo guṇasaṅgrahaḥ| vīryato'viparītānāṃ pākataścopadekṣyate||46|| yathā payo yathā sarpiryathā vā cavyacitrakau| evamādīni cānyāni nirdiśedrasato bhiṣak||47||
teṣāmiti madhurapākādīnāṃ, rasopadeśeneti rasamātrakathanenaiva, yato vipāko'pi rasata eva prāyo jñāyate; yadvakṣyati- ‘kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ’ ityādi| etacca na sarvatretyāha- vīryata ityādi| vīryato'viparītānāṃ rasadvārā vīryajñānaṃ, na tu rasaviruddhavīryāṇāṃ mahāpañcamūlādīnāṃ; na kevalaṃ rasena kintarhi pākataśca ya upadekṣyate guṇasaṅgrahaḥ ‘śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ’ ityādinā, sa ca vīryato'viruddhānāṃ vijñeyaḥ; yadi tatra vīryaṃ virodhi bhavati tadā vipāko'pi yathoktaguṇakārī na syāt| kiṃvā, pākataścāviparītānāṃ rasopadeśena guṇasaṅgrahaḥ śītoṣṇalakṣaṇo nirdeśyaḥ, yasyāstu pippalyāḥ kaṭukāyā api viparītamadhurapākitvaṃ, na tatra kaṭurasatvenoṣṇatvamityarthaḥ| asmiṃśca pakṣe ‘upadekṣyate’ iti ‘yathā payaḥ’ ityādinā sambadhyate| tānyevāviparītavīryavipākānyāha- yathā paya ityādi| payaḥprabhṛtīni hi dravyaguṇakathane'viruddhavīryavipākānyupadeṣṭavyāni||46-47||
madhuraṃ 58 kiñciduṣṇaṃ syāt kaṣāyaṃ tiktameva ca| yathā mahatpañcamūlaṃ yathā'bjānūpamāmiṣam||48|| lavaṇaṃ 59 saindhavaṃ noṣṇamamlamāmalakaṃ tathā| arkāguruguḍūcīnāṃ tiktānāmuṣṇamucyate||49||
samprati yatra viruddhavīryatvena rasenoṣṇatvādi na nirdeśyaṃ tadāha- madhuramityādi| kiñcit kaṣāyaṃ coṣṇaṃ tiktaṃ coṣṇamiti yojanā, kaṣāyatiktalavaṇānāmudāharaṇamasūtritānāmapi prakaraṇāt kṛtam| mahatpañcamūlaṃ bilvādipañcamūlamiha| etacca tiktasya kaṣāyasya coṣṇatāyāmudāharaṇam, abjānūpāmiṣaṃ tu madhurasyoṣṇavīryatve||48-49||
kiñcidamlaṃ hi saṅgrāhi kiñcidamlaṃ bhinatti ca| yathā kapitthaṃ saṅgrāhi bhedi cāmalakaṃ tathā||50|| pippalī 60 nāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate| kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ so'bhayāyāmato'nyathā||51|| tasmādrasopadeśena 61 na sarvaṃ dravyāmādiśet| dṛṣṭaṃ tulyarase'pyevaṃ dravye dravye guṇāntaram||52||
vīryaprasaṅgādanyamapyamlādīnāṃ viruddhaguṇamāha- kiñcidityādi| abhayāyāmato'nyatheti abhayāyāṃ kaṣāyo raso bhedanaścoṣṇaścetyarthaḥ||50-52||
raukṣyāt kaṣāyo rūkṣāṇāmuttamo madhyamaḥ kaṭuḥ| tikto'varastathoṣṇānāmuṣṇatvāllavaṇaḥ paraḥ||53|| madhyo'mlaḥ kaṭukaścāntyaḥ snigdhānāṃ madhuraḥ paraḥ| madhyo'mlo lavaṇaścāntyo rasaḥ snehānnirucyate||54|| madhyotkṛṣṭāvarāḥ śaityāt kaṣāyasvādutiktakāḥ 62| svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇo'varaḥ||55|| amlāt kaṭustatastikto laghutvāduttamottamaḥ| kecillaghūnāmavaramicchanti 63 lavaṇaṃ rasam||56|| gaurave lāghave caiva 64 so'varastūbhayorapi|57|
raukṣyādityādi| raukṣyeṇa kaṣāya uttama iti rūkṣatamaḥ, tikto rūkṣaḥ, kaṭustu madhyo rūkṣataraḥ; evamanyatrāpi| kaṭukaścāntya iti avara ityarthaḥ| evaṃ lavaṇaścāntya iti avara ityarthaḥ| lavaṇo'vara iti gurutvenetyarthaḥ| amlāt kaṭurityādau amlāt kaṭurlaghuḥ, tataḥ kaṭukāduttamāttikto laghutvenottamottamaḥ; uttamāt kaṭukāduttama uttamottamaḥ| ekīyamatamāha- kecidityādi| ekīyamataṃ vacanabhaṅgyā svīkurvannāha- gaurava ityādi| etena, gaurave lāghave cāvaratvaṃ lavaṇasya svīkurvan gaurave'vara ityanenāmlakaṭutiktebhyo gurutvaṃ svīkaroti lavaṇasya, lāghave cāvara ityanenāmlādapi laghuno'lpaṃ 65 lāghavaṃ lavaṇasya svīkaroti| na ca vācyam- amle pṛthivī kāraṇaṃ lavaṇe tu toyaṃ, tataḥ pṛthivyapekṣayā toyajanyasya lavaṇasyaiva lāghavamucitamiti; yato na bhūtaniveśena gauravalāghave śakyete'vadhārayituṃ, tathāhi toyātirekakṛto madhuraḥ pṛthivyatirekakṛtāt kaṣāyādgururbhavati||53-56||-
paraṃ 66 cāto vipākānāṃ lakṣaṇaṃ sampravakṣyate||57|| kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ| amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā||58||
samprati vipākasyāpi rasarūpatvāllakṣaṇamāha- paramityādi| prāyograhaṇāt pippalīkulatthādīnāṃ rasānanuguṇapākitāṃ darśayati| kaṭukādiśabdena ca tadādhāraṃ dravyamucyate, yato na rasāḥ pacyante kintu dravyameva| lavaṇastatheti lavaṇo'pi madhuravipākaḥ prāya ityarthaḥ| vipākalakṣaṇaṃ tu- jaṭharāgniyogādāhārasya niṣṭhākāle yo guṇa utpadyate sa vipākaḥ; vacanaṃ hi- “jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasāntaram| āhārapariṇāmānte 67 sa vipākaḥ prakīrtitaḥ” (vā. sū. 9)||57-58||
madhuro lavaṇāmlau ca snigdhabhāvāttrayo rasāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṃ prāyo mokṣe sukhā matāḥ||59|| kaṭutiktakaṣāyāstu rūkṣabhāvāttrayo rasāḥ| duḥkhāya mokṣe dṛśyante vātaviṇmūtraretasām||60||
samprati vakṣyamāṇavipākalakṣaṇe madhurāmlapākayorvātamūtrapurīṣānavarodhakatve 68 tathā kaṭorvipākasya vātamūtrapurīṣavibandhakatve hetumāha- madhura ityādi| atra madhurāmlalavaṇā niṣṭhāpākaṃ gatā api santaḥ snehaguṇayogādvātamūtrapurīṣāṇāṃ visargaṃ sukhena kurvantīti vākyārthaḥ| tena madhurāmlapākayoretat samānaṃ lakṣaṇam| evaṃ kaṭutiktakaṣāyeṣvapi viparyaye'pi vākyārthaḥ||59-60||
śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ| madhuraḥ sṛṣṭaviṇmūtro vipākaḥ kaphaśukralaḥ||61|| pittakṛt sṛṣṭaviṇmūtraḥ pāko'mlaḥ śukranāśanaḥ| teṣāṃ guruḥ syānmadhuraḥ kaṭukāmlāvato'nyathā||62||
samprati vipākalakṣaṇaṃ hetuvyutpāditaṃ śukrahatvādiviśeṣayuktaṃ vaktumāha- śukrahetyādi| ato'nyatheti laghuḥ||61-62||
vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāṃ 69 prati| dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāttatra tatropalakṣayet||63||
samprati yathoktavipākalakṣaṇānāṃ dravyabhede kvacidalpatvaṃ kvacinmadhyatvaṃ kvaciccotkṛṣṭatvaṃ yathā bhavati tadāha- vipāketyādi| vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāmupalakṣayet, prati prati dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāddhetorityarthaḥ| etena, dravyeṣu yadguṇavaiśeṣyaṃ madhuratvamadhurataratvamadhuratamatvādi, tato hetorvipākānāmalpatvādayo viśeṣā bhavantītyuktaṃ bhavati| atra kecidbruvate- pratirasaṃ pāko bhavati, yathā madhurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ṣaṇmadhurādayaḥ pākā iti; kecidbruvate- balavatāṃ rasānāmabalavanto rasā vaśatāṃ yānti, tataścānavasthitaḥ pākaḥ| tatraitaddvitayamapi pāke vyavasthā'karaṇamanādṛtya suśrutena dvividhaḥ pāko madhuraḥ kaṭuścāṅgīkṛtaḥ| dvaividhyaṃ ca pañcabhūtātmake dravye gurubhūtapṛthivītoyātirekānmadhuraḥ pāko bhavati, śeṣalaghubhūtātirekāttu kaṭukaḥ pāko bhavati; yaduktaṃ- “dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ| nirvartante'dhikāstatra pāko madhura ucyate|| tejo'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu| nirvartante'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyate 70 ” (su. sū. 40) iti| pratirasapāke tathā'navasthitapāke ca dravyaṃ rasaguṇenaiva tulyaṃ pākāvasthāyāmapi bhavati, tena na kaścidviśeṣo vipākena tatra bodhyata iti suśrutena tatpakṣadvayamupekṣitamiti sādhukṛtam| tṛtīyāmlapākanirāsastu doṣamāvahati, yato vrīhikulatthādīnāmamlapākatayā pittakartṛtvamupalabhyate; atha manyase- vrīhyāderuṣṇavīryatvena tatra pittakartṛtvaṃ; tanna, madhurasya vrīhestanmate madhuravipākasyoṣṇavīryatāyāmapi satyāṃ na pittakartṛtvamupapadyate, rasavipākābhyāmekasya vīryasya bādhanīyatvāt| kiñca, amlapākatvādvrīhyādeḥ pittamamlaguṇamutpadyate, yadi tu taduṣṇavīryatākṛtaṃ syāttadā kaṭuguṇabhūyiṣṭhaṃ pittaṃ syāt; dṛśyate ca vrīhibhakṣaṇādamlodgārādinā'mlaguṇabhūyiṣṭhataiveti| kiñca, pṛthivīsomaguṇātirekānmadhuraḥ pāko bhavati, vāyvagnyākāśātirekācca kaṭurbhavatīti pakṣe 71 yadā vyāmiśraguṇātirekatā bhavati tadā somāgnyātmakasyāmlasyotpādaḥ kathaṃ pratikṣepaṇīyaḥ| athavā, tantrakārayoḥ kimanayoranena vacanamātravirodhena kartavyaṃ; yato yadamlapākaṃ carako brūte, tat suśrutena vīryoṣṇamiti kṛtvā samādhīyate; tena na kaściddravyaguṇe virodhaḥ| yattu suśrute'mlapākanirāsārthaṃ dūṣaṇamucyate “pittaṃ hi vidagdhamamlatāmupaiti” (su. sū. 40) ityādinā, tadanabhyupagamādeva nirastam| nanu, lavaṇasya madhurapākitve pittaraktādikartṛtvamanupapannaṃ, tathā tiktakaṣāyayoḥ kaṭupākitve pittahantṛtvamanupapannaṃ? naivaṃ, satyapi lavaṇasya madhurapākitve tatra lavaṇarasa uṣṇaṃ ca vīryaṃ yadasti tena tat pittaraktādikārakaṃ, vipākastu tatra pittaraktaharaṇalakṣaṇe kārye bādhitaḥ san ‘sṛṣṭaviṇmūtraṃ’ ityādinā lakṣaṇena lakṣyata eva| etena yaducyate- lavaṇe madhuro vipākaścedrasavīryābhyāṃ bādhitaḥ san svakāryakaro na bhavati tat kiṃ tenopadiṣṭeneti, tannirastaṃ bhavati| yato'styeva sṛṣṭaviṇmūtratādinā tatra lavaṇe madhuravipākitvaṃ lakṣaṇīyam| anayā diśā tiktakaṣāyayorapi pūrvapakṣaparihāraḥ| anye tvetaddoṣabhayāllavaṇo'pyamlaṃ pacyata iti vyākhyānayanti, lavaṇastathetyatra tathāśabdena viprakṛṣṭasyāmlamityasya karṣaṇāditi| tanna, “kaṭvādīnāṃ kaṭurvipāko'mlo'mlasya śeṣayormadhuraḥ” iti jatūkarṇavacanāt| naca vācyaṃ, kasmāttraya eva vipākā bhavanti na punastiktādayo'pīti; yato bhūtasvabhāva evaiṣaḥ, yena madhurādayastraya eva bhavanti, bhūtasvabhāvāścāparyanuyojyāḥ| nanu, yaśca rasaviparītaḥ pāko yathā- lavaṇasya madhuraḥ, tiktakaṣāyayośca kaṭuḥ, sa ucyatāṃ; yastu samānaguṇo madhurasya madhuro'mlasyāmlaḥ kaṭukasya vā kaṭukaḥ, tatkathane kiṃ prayojanaṃ? yato rasaguṇaireva tatra vipākaguṇo'pi jñāsyate| naivaṃ, yena lavaṇādivadvisadṛśarasāntarotpādaśaṅkānirāsārthamapi tatrānuguṇo'pi vipāko vaktavya eva; vipākajaśca rasa āhārapariṇāmānte bhavati, prākṛtastu raso vipākaviruddhaḥ pariṇāmakālaṃ varjayitvā jñeyaḥ; tena pippalyāḥ kaṭukarasatvamādau kaṇṭhasthaśleṣmakṣapaṇamukhaśodhanādikartṛtvena saprayojanaṃ, madhuravipākatvaṃ tu pariṇāmena vṛṣyatvādijñāpanena saprayojanam| tathā, yatra vipākasya rasāḥ samānaguṇatayā'nuguṇā bhavanti tatra balavat kāryaṃ bhavati, viparyaye tu durbalamiti jñeyam| etacca pākatrayaṃ dravyaniyataṃ, tena grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇāhārāvasthāpākādbhinnameva; tatra hyaviśeṣeṇa sarveṣāmeva rasānāmavasthāvaśāt trayaḥ pākā vācyāḥ “annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ” (ci. 15) ityādinā granthena||63||
mṛdutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣoṣṇaśītalam| vīryamaṣṭavidhaṃ kecit, keciddvividhamāsthitāḥ||64|| śītoṣṇamiti, vīryaṃ tu kriyate yena yā kriyā| nāvīryaṃ kurute kiñcit sarvā vīryakṛtā kriyā||65||
ekīyamatena vīryalakṣaṇamāha- mṛdvityādi| etaccaikīyamatadvayaṃ pāribhāṣikīṃ vīryasañjñāṃ puraskṛtya pravṛttam| vaidyake hi rasavipākaprabhāvavyatirikte prabhūtakāryakāriṇī guṇe vīryamati sañjñā, tenāṣṭavidhavīryavādimate picchilaviśadādayo guṇā na rasādiviparītaṃ kāryaṃ prāyaḥ kurvanti, tena teṣāṃ rasādyupadeśenaiva grahaṇaṃ; mṛdvādīnāṃ tu rasādyabhibhāvakatvamasti, yathā- pippalyāṃ kaṭurasakāryaṃ pittakopanamabhibhūya tadgate mṛduśītavīrye pittameva śamayata iti, tathā kaṣāye tiktānurase mahati pañcamūle tatkāryaṃ vātakopanamabhibhūyoṣṇena vīryeṇa tadviruddhaṃ vātaśamanameva kriyate, tathā madhure'pīkṣau śītavīryatvena vātavṛddhirityādi| yaduktaṃ suśrute- “etāni khalu vīryāṇi svabalaguṇotkarṣādrasamabhibhūyātmakarma darśayanti 72 ” (su. sū. 40) ityādi| śītoṣṇavīryavādimataṃ tvagnīṣomīyatvājjagataḥ śītoṣṇayoreva prādhānyājjñeyam| uktaṃ ca “nānā''tmakamapi dravyamagnīṣomau mahābalau| vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit” (vā. sū. 9) iti| etacca matadvayamapyācāryasya paribhāṣāsiddhamanumatameva, yenottaratra 73 “rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate” ityādau pāribhāṣikameva vīryaṃ nirdekṣyati| pāribhāṣikavīryasañjñāparityāgena tu śaktiparyāyasya vīryasya lakṣaṇamāha- vīryaṃ tvityādi 74| vīryamiti śaktiḥ| yeneti rasena vā vipākena vā prabhāveṇa vā gurvādiparādibhirvā guṇairyā kriyā tarpaṇahlādanaśamanādirūpā kriyate 75, tasyāṃ kriyāyāṃ tad rasādi vīryam| ata evoktaṃ suśrute- “yena kurvanti tadvīryam” (su. sū. 40) iti| atraiva lokaprasiddhāmupapattimāha- nāvīryamityādi 76| avīryam aśaktamityarthaḥ| vīryakṛteti vīryavatā kṛtā vīryakṛtā||64-65||
raso nipāte dravyāṇāṃ, vipākaḥ karmaniṣṭhayā| vīryaṃ yāvadadhīvāsānnipātāccopalabhyate||66||
rasādīnāmekadravyaniviṣṭānāṃ bhedena jñānārthaṃ lakṣaṇamāha- raso nipāta ityādi| nipāta iti rasanāyoge| karmaniṣṭhayeti karmaṇo niṣṭhā niṣpattiḥ karmaniṣṭhā kriyāparisamāptiḥ, rasopayoge sati yo'ntyāhārapariṇāmakṛtaḥ karmaviśeṣaḥ kaphaśukrābhivṛddhyādilakṣaṇaḥ, tena vipāko niścīyate| adhīvāsaḥ sahāvasthānaṃ, yāvadadhīvāsāditi yāvaccharīranivāsāt; etacca vipākāt pūrvaṃ nipātāccordhvaṃ jñeyam| nipātācceti śarīrasaṃyogamātrāt; tena kiñcidvīryamadhīvāsādupalabhyate, yathā- ānūpamāṃsāderuṣṇatvaṃ; kiñcicca nipātādeva labhyate, yathā- marīcādīnāṃ tīkṣṇatvādi; kiñcicca nipātādhīvāsābhyāṃ, yathā- marīcādīnāmeva| etena rasaḥ pratyakṣeṇaiva; vipākastu nityaparokṣaḥ, tatkāryeṇānumīyate; vīryaṃ tu kiñcidanumānena, yathā- saindhavagataṃ śaityamānūpamāṃsagataṃ vā auṣṇyaṃ, kiñcicca vīryaṃ pratyakṣeṇaiva, yathā- rājikāgataṃ taikṣṇyaṃ ghrāṇena, picchilaviśadasnigdharūkṣādayaḥ cakṣuḥsparśanābhyāṃ niścīyanta iti vākyārthaḥ| etacca vīryaṃ sahajaṃ kṛtrimaṃ ca jñeyam 77| etacca yathāsambhavaṃ gurulaghvādiṣu vīryeṣu lakṣaṇaṃ jñeyam| dravyāṇāmiti upayujyamānadravyāṇām| etacca vīryalakṣaṇaṃ pāribhāṣikavīryaviṣayameva||66||
rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate| viśeṣaḥ karmaṇāṃ caiva prabhāvastasya sa smṛtaḥ||67||
prabhāvalakṣaṇamāha- rasavīryetyādi| sāmānyamiti 78 tulyatā| viśeṣaḥ karmaṇāmiti dantyādyāśrayāṇāṃ virecanatvādīnām| sāmānyaṃ lakṣyata ityanena rasādikāryatvena yannāvadhārayituṃ śakyate kāryaṃ tat prabhāvakṛtamiti sūcayati, ata evoktam- prabhāvo'cintya ucyate; rasavīryavipākakāryatayā'cintya ityarthaḥ||67||
kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ| tadvaddantī prabhāvāttu virecayati mānavam 79||68|| viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat prabhāvastatra 80 kāraṇam| ūrdhvānulomikaṃ yacca tat prabhāvaprabhāvitam||69|| maṇīnāṃ dhāraṇīyānāṃ karma yadvividhātmakam| tat prabhāvakṛtaṃ teṣāṃ prabhāvo'cintya ucyate 81||70|| samyagvipākavīryāṇi prabhāvaścāpyudāhṛtaḥ| kiñcidrasena 82 kurute karma vīryeṇa cāparam||71|| dravyaṃ guṇena pākena prabhāveṇa ca kiñcana| rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānapohati||72|| balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam|73|
asyaiva durabhigamatvādudāharaṇāni bahūnyāha- kaṭuka ityādinā| tadvaditi citrakasamānaguṇā 83| viṣaghnamuktamiti 84 “tasmāddaṃṣṭrāviṣaṃ maulaṃ” (ci. 23) ityādinā| ūrdhvānulomikamiti yugapadubhayabhāgaharaṃ, kiṃvā ūrdhvaharaṃ tathā'nulomaharaṃ ca| karma yadvividhātmakamiti viṣaharaṇaśūlaharaṇādi| etaccodāharaṇamātraṃ, tena jīvanamedhyādidravyasya rasādyacintyaṃ sarvaṃ ‘prabhāva’ iti jñeyam| prabhāvaśceha dravyaśaktirabhipretā, sā ca dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣaḥ dantītvādiyuktā vyaktireva, yataḥ śaktirhi svarūpameva bhāvānāṃ, nātiriktaṃ kiñciddharmāntaram; evaṃ pradeśāntaroktaguṇaprabhāvādiṣvapi vācyam; yathoktaṃ- ‘dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvāt’ ityādi| na ca vācyaṃ dantyādiḥ svarūpata eva virecayati, tena kimiti jalādyupahatā dantī na virecayatīti; pratibandhakābhāvaviśiṣṭasyaiva prabhāvasya kāraṇatvāt, jalopahatāyāṃ dantyāṃ jalopaghātaḥ pratibandhaka ityādyanusaraṇīyam| naiyāyikaśaktivāde yā ca viṣasya viṣaghnatve upapattiruktā ūrdhvādhogāmitvavirodhalakṣaṇā sā'ntarbhāgatvāt 85 prabhāvādeva bhavati| evamūrdhvānulomikatvādau pārthivatvādikathane'pi vācyam||68-72||-
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ vijñānamupadekṣyāmyataḥ param||73|| snehanaprīṇanāhlādamārdavairupalabhyate| mukhastho madhuraścāsyaṃ vyāpnuvam~llimpatīva ca||74|| dantaharṣānmukhāsrāvāt svedanānmukhabodhanāt| vidāhāccāsyakaṇṭhasya prāśyaivāmlaṃ rasaṃ vadet||75|| pralīyan kledaviṣyandamārdavaṃ kurute mukhe| yaḥ śīghraṃ lavaṇo jñeyaḥ sa vidāhānmukhasya ca||76|| saṃvejayedyo rasānāṃ nipāte tudatīva ca| vidahanmukhanāsākṣi saṃsrāvī sa kaṭuḥ smṛtaḥ||77|| pratihanti nipāte yo rasanaṃ svadate na ca| sa tikto mukhavaiśadyaśoṣaprahlādakārakaḥ 86||78|| vaiśadyastambhajāḍyairyo rasanaṃ yojayedrasaḥ| badhnātīva ca yaḥ kaṇṭhaṃ kaṣāyaḥ sa vikāsyapi||79||
vijñāyate'neneti vijñānaṃ lakṣaṇamityarthaḥ| pralīyanniti vilīno bhavan 87| saṃsrāvayatīti saṃsrāvī| vikāsīti 88 hṛdayavikasanaśīlaḥ; uktaṃ hi suśrute- “hṛdayaṃ pīḍayati” (su. sū. 42) iti||74-79||
evamuktavantaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- bhagavan! śrutametadavitathamarthasampadyuktaṃ bhagavato yathāvaddravyaguṇakarmādhikāre vacaḥ, paraṃ tvāhāravikārāṇāṃ 89 vairodhikānāṃ lakṣaṇamanatisaṅkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti||80||
samprati viruddhāhāraṃ vaktumāha- evamityādi| śarīradhātuvirodhaṃ kurvantīti vairodhikāḥ, lakṣyate vairodhikamaneneti lakṣaṇaṃ vairodhikābhidhāyako grantha eva| ‘yat kiñciddoṣamāsrāvya’ ityādi vairodhikalakṣaṇaṃ jñeyam||80||
tamuvāca bhagavānātreyaḥ- dehadhātupratyanīkabhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodhamāpadyante; parasparaguṇaviruddhāni kānicit, kānicit saṃyogāt, saṃskārādaparāṇi, deśakālamātrādibhiścāparāṇi, tathā svabhāvādaparāṇi||81||
dehadhātupratyanīkabhūtānīti dehadhātūnāṃ rasādīnāṃ vātādīnāṃ ca prakṛtisthānāṃ pratyanīkasvarūpāṇi| virodhamāpadyanta iti dehadhātūnāṃ virodhamācaranti, dūṣayantīti yāvat| yathābhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodhamāpadyante tadāha- parasparaviruddhāni kānicidityādi| tatra parasparaguṇaviruddhāni yathā- “na matsyān payasā'bhyavaharet, ubhayaṃ hyetat” ityādinoktāni| saṃyogaviruddhaṃ yathā- “tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣa” ityādi noktaṃ; yat saṃskārādiviruddhaguṇakathanaṃ vinā sāhityamātreṇa viruddhamucyate, tat saṃyogaviruddham| matsyapayasostu yadyapi sahopayogo viruddhatvenoktaḥ, tathā'pyasau guṇaviruddhatvena 90 kathita iti guṇavirodhakasyaivodāharaṇam| virodhaśca viruddhaguṇatve satyapi kvacideva dravyaprabhāvādbhavati; tena ṣaḍrasāhāropayoge madhurāmlayorviruddhaśītoṣṇavīryayorvirodho nodbhāvanīyaḥ| saṃskārato viruddhaṃ yathā- “na kapotān sarṣapatailabhṛṣṭān” ityādi| deśo dvividhaḥ- bhūmiḥ, śarīraṃ ca| tatra bhūmiviruddhaṃ yathā- “tadeva bhasmapāṃśuparidhvastam”, kiṃvā yat kiñcidagocarabhṛtaṃ taddeśaviruddhaṃ; śarīraviruddhaṃ yathā- uṣṇārtasya madhu maraṇāya| kālaviruddhaṃ yathā- paryuṣitā kākamācī maraṇāya| mātrāviruddhaṃ yathā- samaghṛte madhusarpiṣī maraṇāya| ādigrahaṇāddoṣaprakṛtyādiviruddhānāṃ grahaṇam| svabhāvaviruddhaṃ yathā- viṣam||81||
tatra yānyāhāramadhikṛtya bhūyiṣṭhamupayujyante teṣāmekadeśaṃ vairodhikamadhikṛtyopadekṣyāmaḥ- na matsyān payasā sahābhyavaharet, ubhayaṃ hyetanmadhuraṃ madhuravipākaṃ mahābhiṣyandi śītoṣṇatvādviruddhavīryaṃ viruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇāya mahābhiṣyanditvānmārgoparodhāya ca||82|| tanniśamyātreyavacanamanu bhadrakāpyo'gniveśamuvāca- sarvāneva matsyān payasā sahābhyavaharedanyatraikasmāccilicimāt, sa punaḥ śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājī rohitākāraḥ prāyo bhūmau carati, taṃ cet payasā sahābhyavaharenniḥsaṃśayaṃ śoṇitajānāṃ vibandhajānāṃ ca vyādhīnāmanyatamamathavā maraṇaṃ prāpnuyāditi||83||
vairodhikamadhikṛtyeti vairodhikamuddiśya| śītoṣṇatvāditi payaḥ śītamuṣṇavīryāśca matsyāḥ, śeṣaṃ madhuratvādi samānam| etacca dravyaprabhāvādeva virodhi| ‘sa punaḥ śakalī’ ityādinā ‘nāndiniḥ’ iti khyāto matsya ucyate||82-83||
neti bhagavānātreyaḥ- sarvāneva matsyānna payasā sahābhyavaharedviśeṣatastu cilicimaṃ, sa hi mahābhiṣyanditvāt sthūlalakṣaṇatarānetān vyādhīnupajanayatyāmaviṣamudīrayati ca| grāmyānūpaudakapiśitāni ca madhutilaguḍapayomāṣamūlakabisairvirūḍhadhānyairvā 91 naikadhyamadyāt, tanmūlaṃ hi bādhiryāndhyavepathujāḍyakalamūkatāmaiṇmiṇyamathavā 92 maraṇamāpnoti| na pauṣkaraṃ rohiṇīkaṃ śākaṃ kapotān vā sarṣapatailabhraṣṭānmadhupayobhyāṃ sahābhyavaharet, tanmūlaṃ hi śoṇitābhiṣyandadhamanīpravi(ti)cayāpasmāraśaṅkhakagalagaṇḍarohiṇīnāmanyatamaṃ prāpnotyathavā maraṇamiti| na mūlakalaśunakṛṣṇagandhārjakasumukhasurasādīni bhakṣayitvā payaḥ sevyaṃ, kuṣṭhābādhabhayāt| na jātukaśākaṃ na nikucaṃ pakvaṃ madhupayobhyāṃ sahopayojyam, etaddhi maraṇāyāthavā balavarṇatejovīryoparodhāyālaghuvyādhaye ṣāṇḍhyāya ceti| tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣasūpaguḍasarpirbhiḥ sahopayojyaṃ vairodhikatvāt| tathā''mrāmrātakamātuluṅganikucakaramardamocadantaśaṭhabadarakośāmrabhavyajāmbavakapitthatintiḍīka- pārāvatākṣoḍapanasanālikeradāḍimāmalakānyevamprakārāṇi cānyāni dravyāṇi sarvaṃ cāmlaṃ dravamadravaṃ ca payasā saha viruddham| tathā kaṅguvanakamakuṣṭhakakulatthamāṣaniṣpāvāḥ 93 payasā saha viruddhāḥ| padmottarikāśākaṃ śārkaro maireyo madhu ca sahopayuktaṃ viruddhaṃ vātaṃ cātikopayati| hāridrakaḥ sarṣapatailabhṛṣṭo viruddhaḥ pittaṃ cātikopayati| pāyaso manthānupāno viruddhaḥ śleṣmāṇaṃ cātikopayati| upodikā tilakalkasiddhā heturatīsārasya| balākā vāruṇyā saha kulmāṣairapi viruddhā, saiva śūkaravasāparibhṛṣṭā sadyo vyāpādayati| mayūramāṃsameraṇḍasīsakāvasaktameraṇḍāgnipluṣṭameraṇḍatailayuktaṃ sadyo vyāpādayati| hāridrakamāṃsaṃ hāridrasīsakāvasaktaṃ hāridrāgnipluṣṭaṃ sadyo vyāpādayati; tadeva bhasmapāṃśuparidhvastaṃ sakṣaudraṃ sadyo maraṇāya| matsyanistālanasiddhāḥ pippalyastathā kākamācī madhu ca maraṇāya| madhu coṣṇamuṣṇārtasya ca madhu maraṇāya| madhusarpiṣī samaghṛte, madhu vāri cāntarikṣaṃ samaghṛtaṃ, madhu puṣkarabījaṃ, madhu pītvoṣṇodakaṃ, bhallātakoṣṇodakaṃ, takrasiddhaḥ kampillakaḥ, paryuṣitā kākamācī, aṅgāraśūlyo bhāsaśceti viruddhāni| ityetadyathāpraśnamabhinirdiṣṭaṃ bhavatīti||84||
grāmyapiśitādīni madhvādīnāmanyatareṇāpi viruddhāni| kalamūkateti kalamūkatā avyaktavacanatā| pauṣkarādīnāṃ madhupayobhyāṃ sahābhyavahāro viruddhaḥ, pauṣkaraṃ puṣkaratratrarūpaṃ śākaṃ, rohiṇī kaṭurohiṇī| (dhamanīpraticayaḥ sirājagranthiḥ 94|) jātuśākaṃ vaṃśapatrikā| vairodhikatvādityanena prakaraṇalabdhasyāpi vairodhikatvasya punarabhidhānaṃ sāmānyoktaṣāṇḍhyādivyādhikartṛtopadarśanārtham, evamanyatrāpi sāmānye'pi vairodhikatvamātrābhidhāne vaktavyam| tathā'mletyādau amlagrahaṇena labdhānāpyamlāmrātakādīnāmabhidhānaṃ viśeṣavirodhasūcanārtham| sarvagrahaṇenaiva dravādravāmle prāpte punardravādravavacanaṃ ‘sarva’ śabdasya dravādravāmlakārtsnyārthatāpratiṣedhārthaṃ, bhavati hi prakaraṇādekadeśe'pi sarvavyapadeśaḥ, yathā sarvān bhojayeditiḥ, kiṃvā sarvagrahaṇamamlavipākānāṃ vrīhyādīnāṃ grahaṇārtham| payaseti tṛtīyayaiva sahārthe labdhe punaḥ sahetyabhidhānaṃ kevalāmlādiyuktasyaiva virodhitopadarśanārthaṃ; tena, amlapayaḥsaṃyoge guḍādisaṃyoge sati viruddhatvaṃ na dugdhāmrādīnām| vanako vanakodravaḥ| padmottarikā kusumbhaḥ| śārkara iti maireyaviśeṣaṇam| vātaṃ cātikopayatīti vacanena pittakaphāvalpaṃ kopayatīti bodhayati; evaṃ pittaṃ cātikopayati kaphaṃ cātikopayatītyetayorapi vācyam| hāridrako ‘haritāla’ iti khyātaḥ pakṣī| balākā vāruṇyā saha viruddhā, tathā kulmāṣaiśca balākā viruddhā| eraṇḍasīsakāvasaktamiti eraṇḍakāṣṭhāvasaktaṃ, sīsako hi bhaṭitrakaraṇakāṣṭhamucyate| tadeveti hāridrakamāṃsam| matsyā nistālyante pacyante yasmin tanmatsyanistālanaṃ; kiṃvā nistālanaṃ vasā, jatūkarṇe'pyuktaṃ- “matsyavasāsiddhāḥ pippalyaḥ” iti| kākamācī madhu ceti saṃyogaviruddham| bhāso goṣṭhakukkuṭaḥ||84||
bhavanti cātra ślokāḥ- yat kiñciddoṣamāsrāvya 95 na nirharati kāyataḥ| āhārajātaṃ tat sarvamahitāyopapadyate||85||
anuktavairodhikasaṅgrahārthamāha- yat kiñcidityādi| āhriyata ityāhāro bheṣajamapi| doṣamāsrāvyeti doṣānutkliṣṭarūpān janayitvā na nirharatīti| anena vamanavirecanadravyāṇi nirākaroti, tāni hi doṣānāsrāvya nirharanti||85||
yaccāpi deśakālāgnimātrāsātmyānilādibhiḥ| saṃskārato vīryataśca koṣṭhāvasthākramairapi||86|| parihāropacārābhyāṃ pākāt saṃyogato'pi ca| viruddhaṃ tacca na hitaṃ hṛtsampadvidhibhiśca yat||87|| viruddhaṃ deśatastāvadrūkṣatīkṣṇādi dhanvani| ānūpe snigdhaśītādi bheṣajaṃ yanniṣevyate||88|| kālato'pi viruddhaṃ yacchītarūkṣādisevanam| śīte kāle, tathoṣṇe ca kaṭukoṣṇādisevanam||89|| viruddhamanale tadvadannapānaṃ caturvidhe| madhusarpiḥ samadhṛtaṃ mātrayā tadvirudhyate||90|| kaṭukoṣṇādisātmyasya svāduśītādisevanam| yattat sātmyaviruddhaṃ tu viruddhaṃ tvanilādibhiḥ||91|| yā samānaguṇābhyāsaviruddhānnauṣadhakriyā| saṃskārato viruddhaṃ tadyadbhojyaṃ viṣavadbhavet||92|| eraṇḍasīsakāsaktaṃ śikhimāṃsaṃ yathaiva hi| viruddhaṃ vīryato jñeyaṃ vīryataḥ śītalātmakam||93|| tat saṃyojyoṣṇavīryeṇa dravyeṇa saha sevyate| krūrakoṣṭhasya cātyalpaṃ mandavīryamabhedanam||94|| mṛdakoṣṭhasya guru ca bhedanīyaṃ tathā bahu| etat koṣṭhaviruddhaṃ tu, viruddhaṃ syādavasthayā||95|| śramavyavāyavyāyāmasaktasyānilakopanam| nidrālasasyālasasya bhojanaṃ śleṣmakopanam||96|| yaccānutsṛjya viṇmūtraṃ bhuṅkte yaścābubhukṣitaḥ| tacca kramaviruddhaṃ syādyaccātikṣudvaśānugaḥ||97|| parihāraviruddhaṃ tu varāhādīnniṣevya yat| sevetoṣṇaṃ ghṛtādīṃśca pītvā śītaṃ niṣevate||98|| viruddhaṃ pākataścāpi duṣṭadurdārusādhitam| apakvataṇḍulātyarthapakvadagdhaṃ ca yadbhavet| saṃyogato viruddhaṃ tadyathā'mlaṃ payasā saha||99|| amanorucitaṃ yacca hṛdviruddhaṃ taducyate| sampadviruddhaṃ tadvidyādasañjātarasaṃ tu yat||100|| atikrāntarasaṃ vā'pi vipannarasameva vā| jñeyaṃ vidhiviruddhaṃ tu bhujyate nibhṛte na yat| tadevaṃvidhamannaṃ syādviruddhamupayojitam||101||
yaccāpi deśakālāgnītyādigranthaṃ kecit paṭhanti, sa ca vyakta eva||86-101||
ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakodarāṇāṃ visphoṭakonmādabhagandarāṇām| mūrcchāmadādhmānagalagrahāṇāṃ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva||102|| kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṃ śothāmlapittajvarapīnasānām 96| santānadoṣasya tathaiva mṛtyorviruddhamannaṃ pravadanti hetum||103||
ṣāṇḍhyaṃ napuṃsakatā| santānadoṣo mṛtavatsatvādiḥ| etacca vairodhikakathanaṃ viśeṣavacanena bādhyate; tena laśunasya kṣīreṇa pānaṃ kvacinna virodhi; yaduktaṃ- “sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam| kṣīrodake'ṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca pāyayet” (ci.a.5), tathā “mūlakasvarasaṃ kṣīraṃ” ityādiprayogeṣūnneyam| kiṃvā, anekadravyasaṃyogādatra virodhināmavirodhaḥ; virodhimātrasaṃyoga eva virodhī bhavati| yatu madhuna uṣṇena vamanena saṃyuktasya satyapi madanaphalādidravyasaṃyoge'virodhārthamuktamapakvagamanādi, tanmadhuno dravyāntarasaṃyoge'pyuṣṇasambandhatve virodhitvopadarśanārthaṃ; yato viṣānvayaṃ madhu, viṣasya coṣṇavirodhi| laśunādīnāṃ tu dravyāntarāsaṃyoge satyeva melako viruddha iti śāstravacanādunnīyate||102-103||
eṣāṃ khalvapareṣāṃ ca vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmime bhāvāḥ pratikārā 97 bhavanti| tadyathā- vamanaṃ virecanaṃ ca, tadvirodhināṃ ca dravyāṇāṃ saṃśamanārthamupayogaḥ, tathāvidhaiśca dravyaiḥ pūrvamabhisaṃskāraḥ śarīrasyeti||104|| bhavataścātra- viruddhāśanajān 98 rogān pratihanti vivecanam| vamanaṃ śamanaṃ caiva pūrvaṃ vā hitasevanam||105|| sātmyato'lpatayā vā'pi dīptāgnestaruṇasya ca| snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet||106||
tadvirodhināmiti ṣāḍhyādiharāṇām| tathāvidhairiti viruddhāhārajavyādhiviruddhaiḥ| abhisaṃskāra iti satatopayogena śarīrabhāvanam| kiṃvā tathāvidhairiti rasāyanaprayogaiḥ| etaccānāgatābādhacikitsitaṃ jñeyam||104-106||
tatra ślokāḥ- matirāsīnmaharṣīṇāṃ yā yā rasaviniścaye| dravyāṇi guṇakarmabhyāṃ dravyasaṅkhyā rasāśrayā||107|| kāraṇaṃ rasasaṅkhyāyā rasānurasalakṣaṇam| parādīnāṃ guṇānāṃ ca lakṣaṇāni pṛthakpṛthak||108|| pañcātmakānāṃ ṣaṭtvaṃ ca rasānāṃ yena hetunā| ūrdhvānulomabhājaśca yadguṇātiśayādrasāḥ||109|| ṣaṇṇāṃ rasānāṃ ṣaṭtve ca savibhaktā 99 vibhaktayaḥ| uddeśaścāpavādaśca dravyāṇāṃ guṇakarmaṇi||110|| pravarāvaramadhyatvaṃ rasānāṃ gauravādiṣu| pākaprabhāvayorliṅgaṃ vīryasaṅkhyāviniścayaḥ||111|| ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṃ rasānāṃ yat svalakṣaṇam| yadyadvirudhyate yasmādyena yatkāri caiva yat||112|| vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmauṣadhaṃ ca yat| ātreyabhadrakāpyīye tat sarvamavadanmuniḥ||113||
saṅgrahe dravyasaṅkhyā rasāśrayā iti ‘bhedaścaiṣāṃ’ ityādinā; rasasaṅkhyā hi paramārthato dravyasaṅkhyaiva, nirguṇatvādrasānāmiti bhāvaḥ| kāraṇaṃ rasasaṅkhyāyā iti ‘rasānāṃ tatra yogyatvāt’ ityādinā| vibhaktayo bhedaḥ ‘tatra madhura’ ityādinā| uddeśo dravyāṇāṃ ‘śītaṃ vīryeṇa’ ityādinā, apavādo dravyāṇāṃ ‘madhuraṃ kiñcit’ ityādinā||107-113||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ātreyabhadrakāpyīyo nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ||26||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne annapānacatuṣke ātreyabhadrakāpyīyo nāma ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ||26||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'rasāhāraviniścaya iti rasaviniścayapūrvaka āhāraviniścayo rasāhāraviniścayaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 tatra, 'pāko nāsti vinā vīryaṃ vīryaṃ nāsti vinā rasāt' iti vīryavipākayo rasādhīnatvāt prathamaṃ rasaviniścayaprakaraṇamāha- eka evetyādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 3 'yathā tailaṃ'| yaduktaṃ vāgbhaṭe- "kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca" iti śivadāsasenaḥ ↩
- 4 'eka eva rasa ityādi yaduktaṃ tannirākaroti- teṣāmityādi| ṣaṇṇāṃ rasānāmityanena rasasyaikatvāvadhāraṇaṃ pratyuktaṃ, rasabhedasya pratyakṣasiddhatvāditi bhāvaḥ| yonirādhārakāraṇam, etena 'sa punarudakānanyaḥ' iti pratyākhyātaṃ, kāryakāraṇayorbhedasya durupapannatvāditi bhāvaḥ| chedanopaśamane karmaṇī, tayormiśrībhāvācca sādhāraṇatvamityanena dvitīyatṛtīyapakṣau nirākṛtau| bhaktiricchārthaḥ, tena yo yamicchati sa tasya svāduritaraḥ punarasvāduriti puruṣāpekṣau dharmau, na rasabhedakāriṇāvityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 5 'bhaktidveṣau' iti pā. ↩
- 6 'avyaktabhāvastu' iti pā. ↩
- 7 'sādhāraṇakarmayogitvaṃ' iti pā. ↩
- 8 ‘etaddhi lāghavaṃ svābhāvikameva, na tu rasavaśaṃ’, tathā sati kaṣāyamadhuratvādgurutvaṃ syāt, vakṣyate ca- ‘svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇo'varaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 9 'vicāraṇā vicāro dravyāntarasaṃyoga ityarthaḥ, tadvaśaṃ yathā- uṣṇavīryasyāpi tailasya candanośīrādiśītavīryadravyasaṃskārācchaityaṃ tathā śītavīryasyāpi ghṛtasya tattaddravyasaṃyogāduṣṇatā, tathā māṃsarasasiddhasya raktaśālergurutvamityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 10 'madhurādiyuktaḥ' iti pā. ↩
- 11 'śarkarāpale' iti pā. ↩
- 12 'aparisaṅkhyeyapakṣaṃ dūṣayati- aparisaṅkhyeyatvamityādi| ādiśabdena guṇakarmasaṃsvādānāṃ grahaṇam, āśrayaguṇakarmasaṃsvādānāṃ ye viśeṣā bhedāsteṣāmaparisaṅkhyeyatvātteṣāṃ rasānāmaparisaṅkhyeyatvaṃ yaducyate tanna yuktaṃ| tatra hetumāha- ekaiko'pītyādi| eṣāmāśrayaguṇakarmasaṃsvādānāṃ viśeṣanekaiko'pi madhurādirāśrayate, na tvasmādāśrayādibhedādanyatvamāśritasya madhurāderbhavati| etena, āśrayādaya eva paraṃ bhinnāḥ, madhurādistveka evetyarthaḥ| tathāhi- yadyapi śālimudgaghṛtakṣīrādayo madhurasyāśrayā bhinnāḥ. tathā'pi tatra madhuratvajātyākrānta eka eva raso bhavati, balākākṣīrādiṣu śuklavarṇavat| evaṅguṇānāṃ gurupicchilādīnāmanyatve'pi tathā karmaṇāṃ rasādivardhanabalavarṇakaraṇādīnāṃ bhinnatve'pi tathā madhurasyāvāntarāsvādabhede'pi na madhurarasasyānyatvaṃ, madhuratvajātyanatikramāditi bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 13 'guṇaprakṛtīnāmiti parasparasaṃsargahetutvānmadhurādiguṇā eva prakṛtayaḥ, tāsāṃ madhurādiṣaḍguṇasvarūpāṇāmityarthaḥ| tathā ca, parasparasaṃsargabhūyiṣṭhatvādeṣāṃ rasānāmabhinirvṛtteḥ prakṛtibhūtānāṃ madhurādiguṇānāmasaṅkhyeyatvaṃ na ceti yojanā| tena, rasānāṃ rasāntarasaṃsarge rasāntarabhedasaṃsarge vā tatsaṃsargāṇāmevāparisaṅkhyeyatvaṃ, na punaḥ prakṛtibhūtamadhurādiṣaḍrarasānāṃ ṣaṭtvātikramaḥ, yathā- doṣāṇāṃ parasparasaṃsargabhūyastve'pi tritvānatikrama ityarthaḥ| yataḥ saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ madhurādiṣaḍrasaprakṛtikatvānna rasāntaratvam, ata eva saṃsṛṣṭarasānāṃ pṛthakkarma śāstrāntare'pi noktamityāha- tasmānna saṃsṛṣṭānāmityādi'| iti śivadāsasenaḥ ↩
- 14 'asminnartha ityasmin prakaraṇe, tena pāñcabhautikatvaṃ yaddravyāṇāṃ tadāyurvedasiddhāntaḥ, na tu śāstrāntarasyetyarthaḥ| naiyāyikādibhiḥ pāñcabhautikatvādyanabhyupagamāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 15 'pārthivānīti pṛthivībhūtabahulānītyarthaḥ| evamāpyānītyādyapi bodhyam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 16 'sarvadā'pi' iti kvacit pustake nopalabhyate ↩
- 17 'guṇakāritvam' iti pā. ↩
- 18 'śirogauravaśūlādyupaśamam' iti pā. ↩
- 19 'dravyabhedamabhidhāya rasabhedamāha- bhedaścaiṣāmityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 20 'etaccopalakṣaṇaṃ, tenāgnisaṃyogādayo'pi rasabhedahetavo jñeyāḥ,' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 21 "svādoramlādiyogāt pañca, tadyathā- madhurāmlaṃ 1, madhuralavaṇaṃ 2, madhurakaṭukaṃ 3, madhuratiktaṃ 4, madhurakaṣāyam 5 iti| śeṣairityāditvenopayuktādanyairamlādayaḥ pṛthagyogaṃ yānti, tenāpare daśa| tathāhi- amlasya pratyekaṃ lavaṇādicatuṣkayogāccatvāraḥ- amlalavaṇam 1, amlakaṭukam 2, amlatiktam 3, amlakaṣāyam 4, iti| tathā lavaṇasya kaṭukādiyogāttrayaḥ- lavaṇakaṭukaṃ 1, lavaṇatiktaṃ 2, lavaṇakaṣāyam 3, iti| kaṭukasya tiktakaṣāyayogāddvau bhedau- kaṭutiktaṃ 1, kaṭukaṣāyam 2 iti| tiktasya kaṣāyayogādekaḥ- tiktakaṣāyam 1| evaṃ hi dvirasāni dravyāṇi pañcadaśa bhavanti" iti śivadāsasenaḥ ↩
- 22 "idānīṃ trirasadravyāṇāṃ viṃśatibhedānāha- pṛthagamletyādi| madhurasya amlādirasacatuṣṭayena pṛthagityekaikaśo yuktasya śeṣairlavaṇādibhiryogo bhavet, tatra madhurasyāmlayuktasya śeṣairlavaṇādibhiryogāccatvāro bhedāḥ- madhurāmlalavaṇaṃ 1, madhurāmlakaṭukaṃ 2, madhurāmlatiktaṃ 3, madhurāmlakaṣāyam 4 iti| tathā madhurasya lavaṇayuktasya śeṣaiḥ kaṭutiktakaṣāyairyogāttrayaḥ- madhuralavaṇakaṭukaṃ 1, madhuralavaṇatiktaṃ 2, madhuralavaṇakaṣāyam 3 iti| tathā madhurasya kaṭuyuktasya tiktakaṣāyayogāddvau- madhurakaṭutiktaṃ 1, madhurakaṭukaṣāyam 2, iti| evaṃ madhurasya tiktayuktasya kaṣāyayogādekaḥ- madhuratiktakaṣāyam 1 iti| evamamlasya lavaṇayuktasya pratyekaṃ kaṭutiktakaṣāyayogāttrayaḥ- amlalavaṇakaṭukam 1, amlalavaṇatiktam 2, amlalavaṇakaṣāyam 3 iti| tathā tasyaiva kaṭukayuktasya tiktakaṣāyayogāddvau- amlakaṭutiktam 1, amlākaṭukaṣāyam 2 iti| tathā'mlasya tiktayuktasya kaṣāyayogādekaḥ- amlatiktakaṣāyam 1 iti| evaṃ lavaṇasya kaṭuyuktasya tiktakaṣāyayogāddvau- lavaṇakaṭutiktaṃ 1, lavaṇakaṭukaṣāyam 2 iti| tathā lavaṇasya tiktayuktasya kaṣāyayogādekaḥ- lavaṇatiktakaṣāyam 1 kaṭośca tiktayuktasya kaṣāyayogādekaḥ- kaṭutiktakaṣāyaḥ 1 iti| militvā trirasāni dravyāṇi viṃśatirbhavanti' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 23 "catuṣkasaṃyogena pañcadaśabhedānāha- vakṣyanta ityādi| sahitāviti militau svādvamlau lavaṇādyaiścaturbhiḥ pṛthagekaikaśo yogaṃ gatau śeṣaiḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ pṛthgyogaṃ catuṣkarasasaṅkhyayā yāto gacchataḥ| tena ṣaḍ bhedāḥ- madhurāmlalavaṇakaṭukaṃ 1, madhurāmlalavaṇatiktaṃ 2, madhurāmlalavaṇakaṣāyaṃ 3, madhurāmlakaṭutiktaṃ 4, madhurāmlakaṭukaṣāyaṃ 5, madhurāmlatiktakaṣāyam 6| iti| amlaparityāgenāparāṃścaturo bhedānāha- sahitāvityādi| militau svādulavaṇau kaṭvādibhiḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ pṛthagyuktau, śeṣairiti yathākramaṃ tiktakaṣāyakaṭubhiḥ pṛthagyogaṃ yāto gacchataḥ| tena trayo bhedāḥ- svādulavaṇakaṭutiktaṃ 1, svādulavaṇatiktakaṣāyaṃ 2, svādulavaṇakaṣāyakaṭukam 3 iti| atrādyāpekṣayā śeṣāṇāṃ bahutvādbahuvacanamupapannam| lavaṇaparityāgāt punaścaturtho bheda ityāha- svādūṣaṇau tatheti| svādūṣaṇāvapi śeṣābhyāṃ tiktakaṣāyābhyāṃ yogaṃ yātaḥ- svādukaṭutiktakakaṣāyam 1| evaṃ catuṣke madhurayogena daśa bhedāḥ| idānīṃ madhuraparityāgāt pañca bhedānāha- kaṭvādyairityādi| amlalavaṇau kaṭvādyaiḥ kaṭutiktakaṣāyaiḥ pṛthagyuktau yathākramaṃ śeṣaistiktakaṣāyakaṭubhiḥ pṛthagyogaṃ yāto gacchataḥ| tena trayo bhedāḥ- amlalavaṇakaṭutiktam 1, amlalavaṇatiktakaṣāyam 2, amlalavaṇakaṣāyakaṭukam 3 iti| lavaṇaparityāgāccaturthaṃ bhedamāha- śeṣairamlakaṭū tatheti| amlakaṭū śeṣairiti śeṣābhyāṃ tiktakaṣāyābhyāṃ yogaṃ yāto gacchataḥ| atra śeṣairiti jātau bahuvacanam| amlakaṭutiktakaṣāyam 1| madhurāmlaparityāgāttu pañcamo bheda ityāha- yujyete tvityādi| lavaṇakaṭutiktakaṣāyam 1| tadevaṃ catuṣke pūrvaṃ daśabhirmilitvā pañcadaśa bhedā uktāḥ" iti śivadāsasenaḥ ↩
- 24 'pañcake ṣaḍbhedānāha- ṣaḍityādi| apavarjanāditi tyāgāt| yathā- madhuratyāgādamlalavaṇakaṭutikta-kaṣāyam 1, evamamlatyāgānmadhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaṃ 2, lavaṇaparityāgānmadhurāmlakaṭutikta-kaṣāyaṃ 3, kaṭukatyāgānmadhurāmlalavaṇatikta-kaṣāyaṃ 4, tiktatyāgānmadhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaṃ 5, kaṣāyatyāgānmadhurāmlalavaṇakaṭu-tiktam 6' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 25 'apavarjanāditi sphoṭanāt' iti pā. ↩
- 26 'rasānāṃ rasakalpanāt' iti pā. ↩
- 27 'rasāstaratamābhyastā' iti pā. ↩
- 28 'tatra yogitvāt' iti pā. ↩
- 29 'upaśāntiḥ cikitsā' ↩
- 30 'rasabhedavijñāne' iti pā. ↩
- 31 'śuṣkāvasthāṃ na yāti' iti pā. ↩
- 32 'vipratipattireva' iti pā. ↩
- 33 'saṃyogamāha- yoga ityādi| dravyāṇāṃ yogaḥ sambandha ityukte avayavāvayavisambandhasyāpi saṃyogatvaṃ syāt, ata āha- saheti| sāhityarūpo yogaḥ, sa ca pṛthaksiddhayoreva bhavatīti bhāvaḥ| nanu vibhunorapi saṃyogaḥ kuto na syādityāha- dvandvasarvaikakarmaja iti| dvandvakarmajo yathā- yudhyamānayormeṣayoḥ, sarvakarmajo yathā- bhāṇḍe prakṣipyamāṇānāṃ māṣāṇāṃ bahumāṣakriyāsaṃyogajaḥ, ekatarakarmajo yathā- vṛkṣavāyasayoḥ| etaccopalakṣaṇaṃ, tena saṃyogajo'pi bodhyaḥ, yathā- aṅgulītarusaṃyogāddhastatarusaṃyogaḥ, etena vibhudravyayoruktakāraṇābhāvādeva saṃyogo nāstīti bhāvaḥ| nanu, saṃyogo'nitya eva kāraṇāpekṣaḥ, vibhunostu saṃyogo nitya eva bhaviṣyatītyāha- anitya eveti| evetyavadhāraṇe| nityaḥ saṃyogo na sambhavatyeva, aprāptipūrvikāyāḥ prāpteḥ saṃyogatvāt| nityatve ca tadvirodhāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 34 'sa' iti pā. ↩
- 35 'vibhāgalakṣaṇamāha- vibhāgastvityādi| vibhaktiriti vibhaktipratītiheturvibhāga ityarthaḥ| nanu vibhāga eva na pramāṇaṃ, saṃyogābhāvasyaiva vibhaktipratītihetutvādityāha- vibhāgaśo graha iti| 'tu' śabdo viyoga ityanantaraṃ draṣṭavyaḥ, tena viyoga eva vibhāgaśo vibhaktatvena pratītihetuḥ, na ca tatra vibhāgavyavahāraḥ| na ca dravyayorvartamānaḥ saṃyogātyantābhāvo vibhaktipratītiheturiti vācyam, avayavāvayavinorapi prasaṅgāt| nāpi saṃyogadhvaṃso viyogaḥ, ekasaṃyogānantaraṃ punaḥ saṃyuktayorbadarāmalakayoḥ saṃyogadaśāyāmapi vibhaktipratyayaprasaṅgāditi dik' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 36 'sarvadā' iti pā. ↩
- 37 'guṇāntaramanvicchan' iti pā. ↩
- 38 'pṛthaktvaṃ lakṣayati- pṛthaktvaṃ syādityādi| idamasmāt pṛthaganyadarthāntaramityādivyavahāro yato bhavati, tat pṛthakatvaṃ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 39 'guṇā guṇāśrayā noktā' iti saguṇatve dravyatvaprasaṅgāditi bhāvaḥ, tasmādrasanirdiṣṭān guṇān dravyaguṇāneva vidyāt, ekārthasamavāyenopacārāditi bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ| gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye| raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ' (vā. sū. 9) iti vāgbhaṭaḥ ↩
- 40 'prakṛtaṃ prakaraṇam' ↩
- 41 gaṅgādharastu 'pañcamahābhūtavikāraguṇasamanvitāḥ' iti paṭhitvā 'tatkāle pañcamahābhūtānāṃ vikārabhūtā etadākāśapavanārkacandrāḥ tathā satatamākāśe samuḍḍīyamānā bhaumāstrasareṇavasteṣāṃ gurutvādiguṇasamanvitāḥ satyastadadhogānāṃ sendriyāṇāṃ prāṇināṃ manuṣyādīnāṃ sthāvarāṇāṃ ca vṛkṣādīnāṃ mūrtīrabhiprīṇayanti' iti vyākhyānayati ↩
- 42 'yāsu' iti pā. ↩
- 43 'ṣaḍrasārambhakaḥ' iti pā. ↩
- 44 'pṛthvīsomaguṇātirekānmadhuro rasaḥ' iti pā.| yadāha vāgbhaṭaḥ- 'kṣmāmbhognikṣmāmbutejaḥkhavāyvagnyanilagonilaiḥ| dvayolbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasodbhavaḥ' (vā. sū. 10) iti| 'pṛthvīsomaguṇātirekānmadhuro rasaḥ, bhūmyagniguṇabhūyiṣṭhatvādamlaḥ, toyāgniguṇabhūyiṣṭhatvāllavaṇaḥ, vāyvagniguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭukaḥ, vāyvākāśaguṇātirekāttiktaḥ, pavanapṛthvīguṇātirekāt kaṣāyaḥ' iti yogīndranāthasenasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 45 'nanu kāraṇānāṃ bhūtānāṃ pañcavidhatvena kāryasyāpi rasasya pañcavidhatvameva yuktamityabhipretya ṣaṭtvamupapādayati- somaguṇātirekādityādi| somo jaladevatā, tena jalaguṇātirekādityarthaḥ| kiṃvā somaśabdena pṛthivījalayoreva grahaṇam, ubhayorapi saumyatvāt| ata eva suśrute'pi 'pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhura' ityādi| tathā tatraiva 'pṛthivyagniguṇabāhulyāllavaṇaḥ, toyāgniguṇabāhulyādamla' iti yaduktaṃ tadapi na virudhyate, bhūmijalayoḥ saumyatvenaikarūpatayā kāryavirodhābhāvāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 46 'tacca' iti pā. ↩
- 47 'plavanatvāt tiryagūrdhvagatimattvāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 48 '...jihvāprasādanaḥ' iti pā. ↩
- 49 'prameharūpādijñānopayuktam' iti pā. ↩
- 50 'avasraṃsī' iti pā. ↩
- 51 'mohayati' iti pā. ↩
- 52 'chedanaḥ' iti pā. ↩
- 53 'vilālayati' iti pā. ↩
- 54 'śīto'laghuścetyakārapraśleṣādalaghuḥ, uktaṃ ca vāgbhaṭa-"kaṣāyaḥ pittakaphahā gururasraviśodhanaḥ (vā.sū.a.10)" iti| yattu suśrute "kaṣāyo raso lāghavādvātaṃ vardhayati" (sū.sū.a.42) ityuktaṃ tattasya laghupākatayeti na virodhaḥ' iti śivadāsasenaḥ| gaṅgādharastu 'śīto guruśca' ityeva paṭhati ↩
- 55 'mātraśa iti mātrayā, tena pṛthaktvenaikaikaśo mātrayā samyagupayujyamānāstathaikatvena samuditatvenaikīkṛtya mātrayā samyagupayujyamānā rasā adhyātmalokasya sarvaprāṇijanasyopakārakā bhavantītyarthaḥ| ato'nyatheti amātrayā| tatra mātrayopayogaṃ nigamayati- tānityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 56 'idānīṃ rasaviśeṣādvipākaviśeṣācca vīryaviśeṣo jñātavya ityāha- śītamityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 57 'samprati madhuratiktakaṣāyāṇāṃ śītatvaṃ, tathā kaṭvamlalavaṇānāṃ coṣṇatvaṃ, tathā kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ cāvṛṣyatvamityādayo rasadvāreṇa dravyāṇāṃ ye guṇā uktāstadapavādamāha- teṣāmityādi| rasopadeśena rasaguṇakathanadvāreṇa dravyāṇāṃ yaḥ śītoṣṇādiguṇasaṅgrahaḥ kṛtaḥ, sa vīryataḥ pākataścāviparītānāṃ teṣāṃ vakṣyamāṇakṣīrādidravyāṇāmeva nirdeṣṭuṃ śakyaḥ, na tu rasaviparītavīryavipākānāmityarthaḥ| teṣvaviparītavīryavipākānupadiśati- upadekṣyata ityādi| upadekṣyata iti yathā paya ityādibhiḥ sambadhyate| etāni hi dravyaguṇakathanaprasaṅge rasāviparītavīryavipākatayaivopadeṣṭavyānīti rasānurūpaguṇatvameṣāṃ jñātavyamityarthaḥ| idaṃ tūdāharaṇaikadeśamātraṃ, tenāparāṇyapyevañjātīyānyudāhartavyānītyāha- evamādīnītyādi| evamādīni evamprakārāṇi godhūmādīnītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 58 'samprati viruddhavīryatvena viruddhavipākatvena vā rasadvāreṇa yeṣā guṇā na nirdeśyāstānāha- madhuramityādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 59 'lavaṇamityādi| lavaṇamapi na kiñciduṣṇaṃ yathā saindhavam, amlamapi na kiñciduṣṇaṃ yathā''malakam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 60 'pippalītyādi| atra pippalīnāgarayoḥ kaṭukayorapi tadviparītamadhuravipākitvena noṣṇatvaṃ jñeyam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 61 'tasmādityādi| uktarītyā tulyarase'pi dravye yato guṇāntaraṃ dṛṣṭaṃ, tasmādityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 62 'tiktāt kaṣāyo madhuraḥ śītācchītataraḥ paraḥ' iti pā. ↩
- 63 'matāntaramāha- kecidityādi| pratisaṃskartā ubhayorapi matayoravabodhārthaṃ matadvayaṃ saṅkalayya darśayati- gaurava ityādi| ubhayorapīti matadvaye'pi sa lavaṇo'varaḥ| agniveśamate gaurave'varaḥ, matāntare lāghave'varaḥ| etena gaurave'vara iti yenocyate tenāpi kiñcillaghutvaṃ svīkriyata eva, tathā lāghave'vara iti mate'pi kiñcidgurutvamarthāyātameveti na kaścidarthabheda ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 64 'caivaṃ' iti pā. ↩
- 65 alpamiti avaram ↩
- 66 'vipākasyāpi rasarūpattatvādanantaraṃ vipākalakṣaṇābhidhānaṃ pratijānīte- paraṃ cāta ityādi| āhārapariṇāmāstrayo'vasthāpākāḥ, te ca grahaṇīcikitsite "annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ" (ci. 15) ityādinā vakṣyamāṇāḥ, teṣāmavasāne punarjaṭharāgnisaṃyoge sati yadrasāntaraṃ rasaviśeṣa udeti sa viśiṣṭaḥ pāko vipāka ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 67 'rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ' iti vāgbhaṭe pāṭha upalabhyate ↩
- 68 'purīṣārodhakatve' iti pā. ↩
- 69 '...lpamadhyabhūyastvameva ca' iti pā. ↩
- 70 'iṣyate' iti pā. ↩
- 71 'kaṭurbhavatītyapekṣayā' iti pā. ↩
- 72 'kurvanti' iti pā. ↩
- 73 'tenottaratra' iti pā. ↩
- 74 'pāribhāṣikavīryasañjñāparityāgena śaktiparyāyasya vīryasya lakṣaṇamāha- vīryaṃ tvityādi| yenetyādi yena rasena vipākena vā prabhāveṇa vā gurvādibhirguṇairvā yā kriyā hlādanatarpaṇaśamanādirūpā kriyate, tasyāṃ kriyāyāṃ tadrasādi vīryamucyate ityarthaḥ| nacaivaṃ dravyasyāpi vīryatvaprasaṅgaḥ| yeneti karaṇe tṛtīyā, karaṇasyaiva śaktitvāt, dravyasya tu kartṛtvāt| etena dravyakartṛke rasādikaraṇe kārye rasādīnāṃ vīryatvamityarthaḥ| suśrute'pyuktaṃ- yena kurvanti tadvīryam (su. sū. 40)' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 75 'kṛtsnā kriyata ityupadiśyate' iti pā. ↩
- 76 'atraiva lokasiddhāmupapattimāha- nāvīryamityādi| avīryam aśaktamityarthaḥ| etena rasādayaḥ sarva eva svakāryakaraṇasamarthāḥ santo dravyaśaktiparyāyarūpavīryaśabdavācyā bhavantītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 77 'etacca vīryaṃ sahajaṃ kṛtrimaṃ ca jñeyaṃ| tatrādyaṃ māṣāṇāṃ gauravaṃ mudgānāṃ lāghavamityādi, kṛtrimaṃ tu lājādīnāṃ laghutvamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 78 'sāmānyaṃ tulyatā| karmaṇāṃ punarviśeṣaḥ, na tulyatetyarthaḥ| etena dravyayo rasādisāmānye satyapi, ekasmin dravye jāyate kāryaviśeṣaḥ, anyasminna jāyate, ityatra yat kāraṇatayā vācyaṃ tat prabhāva ityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 79 'sā naram' iti pā. ↩
- 80 'tasya' iti pā. ↩
- 81 'nanu viṣamaṇyādau rasavīryādiniścayo durghaṭastat kathamatra prabhāva ucyate, uktaprabhāvalakṣaṇasyāsambhavādityāha- prabhāvo'cintya ucyata iti| rasavīryavipākājanyatayā'cintya ityarthaḥ| etena rasādijanyatvena yat kāryaṃ nāvadhārayituṃ śakyate, tadapi prabhāvakṛtamiti mantavyamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 82 "kiñcidityādi| dravyaṃ rasena kiñcicchubhāśubhaṃ karma kurute| yathā- madhu kaṣāyarasatvāt pittaṃ śamayati| vīryeṇa vīryaṃ śaktimanto gurvādayo guṇāḥ, tenāparamanyat karma kurute| yathā- kaṣāyatiktaṃ mahatpañcamūlaṃ vātaṃ jayati na tu pittam, uṣṇavīryatvāt| guṇena kiñcit karma kurute| yathā- madhu raukṣyācchleṣmāṇaṃ jayati| pākena vipākena kiñcit karma kurute| yathā- śuṇṭhī kaṭukā'pi madhuravipākatayā vātaṃ śamayati| prabhāveṇāpi kiñcana kiñcit karma kurute| yathā- dantī kaṭurasavipākā uṣṇavīryā cāpi virecayati prabhāvāt| taduktaṃ suśrutena- "taddravyamātmanā kiñcit kiñcidvīryeṇa sevitam| kicidasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā" iti (su. sū. 40)| saha vasatāṃ rasādīnāṃ madhye yadyadapi balavattaraṃ bhavati tattaditaradabhibhūya karma kurute, taduktaṃ vṛddhavāgbhaṭena- "yadyaddravye rasādīnāṃ balavattvena vartate| abhibhūyetarāṃstattat kāraṇatvaṃ prapadyate" iti (a. saṃ. sū. 17)| nanu yatra rasādīnāṃ balasāmyaṃ tatra kasya kāryaniṣpattau kāraṇatvaṃ syādityata prāha- rasamiti| rasaṃ madhurādikaṃ ṣaḍviddhaṃ tulyabalamapi vipākaḥ apohati kāryakaraṇe kuṇṭhayati| yathā- madhuni madhuraḥ rasaḥ kaṭunā vipākena abhibhūyate| tasmānmadhu madhurarasahetukaṃ śleṣmajananaṃ karma na karoti| tau rasavipākau samabalau vīryaṃ kartṛ apohati| yathā- audakānūpapiśite madhurarasavipāke uṣṇena vīryeṇābhibhūyete, tasmāt anūpaudakapiśitaṃ madhurarasavipākatayā śītamapi pittaṃ na jayati, kintu uṣṇavīryatvāt pittaṃ janayati| prabhāvaḥ punaḥ tān trīn samabalān apohati| yathā- amlarasavipākā uṣṇavīryā'pi surā kṣīraṃ janayati prabhāvāt, kaṭurasavipākā uṣṇavīryā cāpi dantī virecayati prabhāvāt| atra prabhāveṇa rasavīryavipākāḥ abhibhūyante| iti īdṛśaṃ rasādīnāṃ balasāmye naisargikaṃ balaṃ svābhāvikī śaktiḥ' iti yogīndranāthasenaḥ| anayoḥ ślokayoścakrapāṇikṛtā vyākhyā lupteti pratīyate ↩
- 83 'tadvaccitrakatulyarasavīryavipākā| etena citrakasya rasādyaistulyāyāmapi dantyāṃ yadvirekatvarūpaṃ viśiṣṭakarma, tat svakāraṇaṃ prabhāvamanumāyatīti bhāvaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 84 'viṣaghnamiti sthāvarajaṅgamaviṣayoḥ parasparahantṛtvam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 85 'antarbhāgatvāditi karmaviśeṣāntarbhūtatvādityarthaḥ' ↩
- 86 'tikto mukhasya prahlādakārako'rucihantṛtvāt' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 87 'pralīyanniti rasanendriyasambandhādeva vilīno bhavatītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 88 'vikāsī dhātūnāṃ hiṃsakaḥ, taduktaṃ- "vikāsī vikasan dhātūn" iti, anye tu hṛtpīḍājanaka ityāhuḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 89 'vikārāḥ pañcabhūtaprakṛtikāni dravyāṇi, tenāhāradravyāṇāmityārthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 90 'guṇavirodhena' iti pā. ↩
- 91 'mūlakamāriṣaiḥ' iti pā. ↩
- 92 'bādhiryāndhyajāḍyavaikalyamūkatāmaimiṇyaṃ' iti pā. ↩
- 93 '...varaka...' iti pā. ↩
- 94 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 95 'doṣamutkleśya' iti pā. ↩
- 96 'śoṣāmlapitta...' iti pā. ↩
- 97 'pratīghātakarā' iti pā. ↩
- 98 'viruddhāśanajānityādau pratihantīti pratipakṣa hantīti, tena kuṣṭhādipratipakṣaṃ virecanādi kuṣṭhādi hanti, evaṃ vamanaśamanayorapi pratyartho vyākhyeyaḥ| pūrvaṃ vā hitasevanaṃ pūrvaṃ mahāprabhāvarasāyanādisevayā na bhavantyevambhūtā vyādhayaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 99 'sātibhuktāḥ' iti pā. ↩