athāto'nnapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
samprati sāmānyenoktānāṃ guṇakarmabhyāṃ prativyaktyanuktānāṃ prativyaktiprāya upayogidravyasya viśiṣṭaguṇakarmakathanārthamannapānavidhiradhyāyo'bhidhīyate| atrotpannasya chapratyayasya luk| atrānne kāṭhinyasāmānyāt khādyaṃ, pāne ca dravatvasāmānyāllehyamavaruddhaṃ jñeyam| annapānaṃ vidhīyate viśiṣṭaguṇakarmayogitayā pratipādyate'nenetyannapānavidhiḥ; dravyāṇāṃ guṇakarmakathanameva cānnapānavidhiḥ, yatastaddhi jñātvā'nnapānaṃ vidhīyate||1-2||
iṣṭavarṇagandharasasparśaṃ 1 vidhivihitamannapānaṃ prāṇināṃ prāṇisañjñakānāṃ prāṇamācakṣate kuśalāḥ, pratyakṣaphaladarśanāt; tadindhanā hyantaragneḥ sthitiḥ; tat sattvamūrjayati, taccharīradhātuvyūhabalavarṇendriyaprasādakaraṃ yathoktamupasevyamānaṃ, viparītamahitāya sampadyate||3||
kiṃ tadannapānaṃ karotītyāha- iṣṭetyādi| iṣṭamiti abhimataṃ hitaṃ ca; kiṃvā iṣṭaṃ priyaṃ, hitaṃ tu vidhivihitaśabdenaiva prāpyate| vidhirvakṣyamāṇarasavimāne “tadetadāhāravidhānama” (vi. 1) ityādigranthavācyaḥ, tathendriyopakramaṇīye ca “nāratnapāṇiḥ” (sū. 8) ityādinoktaṃ vidhānaṃ; tena vidhinā vihitaṃ vidhivihitam| atra varṇādiṣu śabdāgrahaṇamannapāne prāyaḥ śabdasyāvidyamānatvāt| varṇādiṣu yadyat prathamamannapāne guhyate, tattat pūrvamuktam| rasastu sparśasya paścādgṛhyamāṇo'pi prādhānyakhyāpanārthaṃ sparśasyāgre kṛtaḥ| prāṇināmityanenaiva labdhe'pi “prāṇisañjñakānām” iti vacanaṃ sthāvaraprāṇipratiṣedhārthaṃ; vṛkṣādayo hi vanaspatisattvānukāropadeśācchāstre prāṇina uktāḥ; natu loke prāṇisañjñakāḥ, kintarhi jaṅgamā eva| iha ca manuṣyasyaivādhikṛtatve'pi sāmānyena sakalaprāṇiprāṇahetutayā''hārakathanaṃ manuṣyavyatirikte'pi prāṇinyāhārasya prāṇajanakatvopadarśanārtham| prāṇamiti prāṇahetutvāt; yathā- āyurghṛtam| atha kathaṃ tat prāṇamācakṣata ityāha- pratyakṣaphaladarśanāditi 2|- pratyakṣeṇaiva hyāhāraṃ vidhinā kurvatāṃ prāṇā anuvartanta iti, tathā nirāhārāṇāṃ prāṇā nahyavatiṣṭhanta iti dṛśyata ityarthaḥ| pratyakṣaśabdaśceha sphuṭapramāṇe vartate, yataḥ prāṇānāmannakāryatvamanumānagamyameva| annakāryatva eva prāṇānāṃ hetumāha- tadindhanā hītyādinā| yasmādantaragnisthitiścānnapānahetunā, agnisthitiśca prāṇahetuḥ, tato'nnaṃ prāṇā iti bhāvaḥ; uktaṃ hi- “balamārogyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ”| kiṃvā, pūrvamannapānasya prāṇahetutvamuktaṃ, tadindhanā hītyādinā'gnihetutvaṃ varṇyate| sattvamūrjayatīti manobalaṃ karoti| dhātuvyūho dhātusaṅghātaḥ| viparītam avidhisevitam||3||
tasmāddhitāhitāvabodhanārthamannapānavidhimakhilenopadekṣyāmo'gniveśa! 3 tat svabhāvādudaktaṃ kledayati, lavaṇaṃ viṣyandayati, kṣāraḥ pācayati, madhu sandadhāti, sarpiḥ snehayati, kṣīraṃ jīvayati, māṃsaṃ bṛṃhayati, rasaḥ prīṇayati, surā jarjarīkaroti, śīdhuravadhamati, drākṣāsavo dīpayati, phāṇitamācinoti, dadhi śophaṃ janayati, piṇyākaśākaṃ glapayati, prabhūtāntarmalo māṣasūpaḥ, dṛṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ, prāyaḥ pittalamamlamanyatra dāḍimāmalakāt, prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuramanyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagodhūmāt, prāyastikaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra vegāgrāmṛtāpaṭolapatrāt, prāyaḥ kaṭukaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra pippalīviśvabheṣajāt||4||
annapānaṃ vidhīyate yena taṃ vidhiṃ dravyaguṇakarmarūpaṃ, tathā caraśarīrāvayavādirūpaṃ cākhilena kārtsnyenopadekṣyāmaḥ| yadyapi ceha dravyaṃ prati prati guṇakarmabhyāṃ na nirdekṣyati, vakṣyati hi- “annapānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ” iti, tathā'pyanuktānāmapi dravyāṇāṃ caraśarīrāvayavādyupadeśena, tathā pūrvādhyāyoktapārthivādidravyaguṇakarmakathanena ca tadvidhānamapyuktaṃ bhavatītyata uktam- akhilenaneti; vakṣyati hi- “yathā nānauṣadhaṃ kiṃ ciddeśajānāṃ vaco yathā| dravyaṃ tu tattathā vācyamanuktamiha yadbhavet”, tathā “caraḥ śarīravayavāḥ” ityādi; kiṃvā, vidhiśabdo'śitapītalīḍhakhāditaprakāravācī, tena cāśitādayaḥ sarva evākhilena vācyaḥ, tatkāraṇabhūtāni tu dravyāṇi raktaśālyādīnyekadeśenoktāni, ato vakṣyati- ‘annapānaikadeśo'yamuktaḥ’ iti| annapāne ca vaktavye yaddravyaṃ prāya upayujyate, tasya sāmānyaguṇamabhidhāya vargasaṅgraheṇa guṇamupadekṣyati| udakābhidhānaṃ cāgre kṛtam, udakasyānne pāne ca vyāpriyamāṇatvāt| tadityudāharaṇaṃ; kiṃvā sa svabhāvo yasya sa tatsvabhāvaḥ, tasmāt kledanasvabhāvādityarthaḥ| yadyapi ‘udakamāśvāsakarāṇāṃ, jalaṃ stambhanānām’ (sū. 26) ityuktaṃ, tathā'pīhānuktakledanakarmābhidhānārthaṃ punarucyate| iha jalalavaṇādīnāṃ yat karmocyate tatteṣāmitarakarmabhyaḥ pradhānaṃ jñeyam, agryādhikāre tu tatkarmakartṛdravyāntarapraśastatā jñeyā| kṣāraḥ pacantamagniṃ pācayati, tena pācayatīti hetau ṇic| snehayatītyādau tu “tatkaroti tadācaṣṭe” iti ṇic| sandadhātīti viśliṣṭāni tvaṅmāṃsādīni saṃśleṣayati| rasaḥ māṃsarasaḥ| prīṇayatīti kṣīṇān puṣṇāti, natvatibṛhattvaṃ karoti; tena māṃsakarmaṇā bṛṃhaṇena samaṃ naikyam| jarjarīkarotīti 4 ślathamāṃsādyupacayaṃ karoti; yaduktaṃ hārīte- “surā jarjarīkarotyasṛṅmedobāhulyāt” iti, tathā hyatraivoktaṃ- “surā kṛśānāṃ puṣṭyartham” iti| avadhamayatīti vilikhatītyarthaḥ, anekārthatvāddhātūnāṃ; vacanaṃ hi- ‘lekhanaḥ śītarasikaḥ’ iti, tathā hārīte'pyuktaṃ- “śīdhuravadhamayati vāyvagniprabodhanāt” iti| ācinoti ‘doṣān’ iti śeṣaḥ, tantrāntaravacanaṃ hi- “vātapittakaphāṃstasmādācinoti ca phāṇitam” iti| piṇyākaḥ tilakalkaḥ; nighaṇṭukārastvāha- piṇyāko haritaśigruḥ| glapayati harṣakṣayaṃ karoti| prabhūtāntarmalasya purīṣasya kartā prabhūtāntarmalaḥ; yadyapi ‘māṣo bahumalaḥ’ iti vakṣyati, tathā'pi māṣavikṛteḥ sūpasyeha guṇakathanaṃ, tena na punaruktaṃ; na cāvaśyaṃ prakṛtidharmo vikṛtimanugacchati, yataḥ saktūnāṃ siddhapiṇḍikā gurvī eva bhavati, tasmānmāṣavikṛtāvapi malavṛddhidarśanārthametadabhidhānam| kṣārasya pācanatvaṃ guṇo'bhihitaḥ, iha tu dṛṣṭiśukraghnatvaṃ doṣa iti pṛthagucyate| prāyaḥ pittalamiti viśeṣeṇānyebhyo lavaṇakaṭukebhyo'mlaṃ pittalam| evamanyatrāpi prāyaḥśabdo viśeṣārtho vācyaḥ; kiṃvā prāyaḥśabdo'mlena sambadhyate| atra pittamādāvamlajanyatayoktaṃ, doṣaprādhānyasyāniyatatvāt; uktaṃ hi- “na te pṛthak pittakaphānilebhya” (sū. 19) iti, tathā “samapittānilakaphā” (sū. 7) iti; kiṃvā pittoṣmā vahniḥ, sa cehānnapānapacane pradhānaṃ; yaduktaṃ- “yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣakam| tatrāgnirheturāhārānnahyapakvādrasādayaḥ” (ci. 15) iti; teneha vahnikāraṇapittajanakamevādāvucyate; yataśca pittajanakamagre vaktavyam, ato rasapradhānamapi madhuro nādāvuktaḥ| madhuna iti vicchedapāṭhena navānavasya madhunaḥ kaphākartṛtvaṃ darśayati| iha ca ṣaḍrasasyaiva kathanametattrayeṇaiva, anuktānāṃ lavaṇatiktaṣāyāṇāmapi pākadvārā grahaṇāt; yato lavaṇaḥ pākāt prāyo madhuraḥ, tiktakaṣāyau kaṭukau pākato bhavataḥ| ‘prāyaḥ sarvaṃ tiktaṃ’ ityādistu grantho hārītīyaḥ, iha kenāpi pramādāllikhitaḥ||4||
paramato vargasaṅgraheṇāhāradravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ 5||5|| śūkadhānyaśamīdhānyamāṃsaśākaphalāśrayān| vargān haritamadyāmbugorasekṣuvikārikān||6|| daśa dvau cāparau vargau kṛtānnāhārayoginām| rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahe||7||
vargeṇa śūkadhānyādīnāṃ āhāradravyāṇāṃ saṅgraho vargasaṅgrahaḥ| rasavīryetyādau prabhāvo'lpaviṣayatayā pṛthakpaṭhitaḥ| rasādinirdeśaśca yathāyogyatayā jñeyaḥ, tena na sarvadravye sarvarasādyabhidhānaṃ bhaviṣyati| atra śūkadhānyamādāvāhārapradhānatvāt; śūkavanti dhānyāni śūkadhānyāni||5-7||
atha śūkadhānyavargaḥ- raktaśālirmahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ 6| tūrṇako 7 dīrghaśūkaśca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau||8|| sugandhako lohavālaḥ sārivākhyaḥ pramodakaḥ| pataṅgastapanīyaśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ||9|| śītā rase vipāke ca madhurāścālpamārutāḥ| baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ śukramūtralāḥ||10|| raktaśālirvarasteṣāṃ tṛṣṇāghnastrimalāpahaḥ 8| mahāṃstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ pare||11|| yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ 9| śālīnāṃ śālayaḥ kurvantyanukāraṃ guṇāguṇaiḥ||12||
iha ca dravyanāmāni nānādeśaprasiddhāni, tena nāmajñāne sāmarthyaṃ tathābhūtaṃ nāstyevānyeṣāmapi ṭīkākṛtāṃ, tena deśāntaribhyo nāma prāyaśo jñeyaṃ, yattu pracarati gauḍe tallekhiṣyāmo'nyadeśaprasiddhaṃ ca kiñcit| kalamo vedāgrahāreṣu svanāmaprasiddhaḥ| śakunāhṛtaḥ śrāvastyāṃ 10 vakranāmnā prasiddhaḥ| raktaśāliḥ prasiddha eva| mahāśālirmagadhe prasiddhaḥ| atra ca śālirhaimantikaṃ dhānyaṃ, ṣaṣṭikādayaśca graiṣmikāḥ, vrīhayaḥ śāradā iti vyavasthā| raktaśālyādīnāṃ madhurapākitve'pi baddhavarcastvaṃ prabhāvādeva| mahāṃstasyānviti raktaśāleranu, tena raktaśāliguṇā mahāśālermanāgalpāḥ; evaṃ tasyānu kalama ityatrāpi vācyam| tasyeti mahāśāleḥ| tataḥ pare iti śakunāhṛtādayaḥ, uttarottaramalpaguṇā ityarthaḥ| guṇāguṇairiti śālīnāṃ raktaśālyādīnāṃ ye guṇāstṛṣṇāghnatvatrimalāpahatvādayaḥ, teṣāmaguṇaistadguṇaviparītairdoṣairyavakādayo'nukāraṃ kurvanti, tataśca yavakāstṛṣṇātrimalādikarā iti| guṇaśabdaśceha praśaṃsāyām 11||8-12||
śītaḥ snigdho'guruḥ svādustridoṣaghnaḥ sthirātmakaḥ| ṣaṣṭikaḥ pravaro gauraḥ kṛṣṇagaurastato'nu ca||13|| varakoddālakau cīnaśāradojjvaladardurāḥ| gandhanāḥ 12 kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ||14|| madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ| bahumūtrapurīṣoṣmā tridoṣastveva pāṭalaḥ||15||
ṣaṣṭikaguṇe'kārapraśleṣādagururiti boddhavyaṃ, mātrāśitīye (sū. 5) ṣaṣṭiko laghuḥ paṭhitaḥ| tato'nu ceti gauraṣaṣṭikādalpāntaraguṇaḥ| varakoddālakādayaḥ ṣaṣṭikaviśeṣāḥ; kecit kudhānyāni varakādīni vadanti| vrīhiriti śāradāśudhānyasya sañjñā| pāṭalo vrīhiviśeṣaḥ| tantrāntare'pi paṭhyate- “tridoṣastveva pāṭalaḥ” iti, suśrute pāṭalaśabdenaitadvyatirikto dhānyaviśeṣo jñeyaḥ, tena tadguṇakathanena neha virodhaḥ||13-15||
sakoradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhuro laghuḥ| vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṅgrāhiśoṣaṇaḥ||16|| hastiśyāmākanīvāratoyaparṇīgavedhukāḥ| praśāntikāmbhaḥśyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ 13||17|| mukundo jhiṇṭigarmūṭī 14 varukā varakāstathā| śibirotkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadṛśā guṇaiḥ||18||
koradūṣādayaḥ kudhānyaviśeṣāḥ| koradūṣaḥ kodravaḥ, koradūṣasya kevalasya śleṣmapittaghnatvaṃ, tena yaduktaṃ raktapittanidāne- “yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇyannāni bhuṅkte” (ni. 2) ityādinā pittakartṛtvaṃ koradūṣasya, tattatraivoktaniṣpāvakāñjikādiyuktasya saṃyogamahimnā boddhavyam| śyāmākādayo'pi tṛṇadhānyaviśeṣāḥ| hastiśyāmākaḥ śyāmākabheda eva; nīvāra uḍikā; gavedhuko ghuluñcaḥ, sa grāmyāraṇyabhedena dvividhaḥ| praśātikā uḍikaiva sthalajā raktaśūkā; ambhaḥśyāmākā jalajā oḍikā loke ‘ḍe’ ityucyate; priyaṅguḥ ‘kāṅganī’ iti prasiddhā| mukundo ‘vākasatṛṇa’ iti; varukaḥ śaṇabījaṃ; varakaḥ śyāmabījaṃ; śivirastīrabhuktau 15 ‘siddha(ktā)ka’ ityucyate; jūrṇāhvo ‘jonāra’ iti khyātaḥ||16-18||
rūkṣaḥ śīto'guruḥ svādurbahuvātaśakṛdyavaḥ| sthairyakṛt sakaṣāyaśca 16 balyaḥ śleṣmavikāranut||19|| rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā| medaḥkrimiviṣaghnaśca balyo veṇuyavo mataḥ||20||
yavasya gurorapi bahuvātatvaṃ rūkṣatvāt; kiṃvā 17 suśrute yavo laghuḥ paṭhitaḥ, tenātrāpyagururiti mantavyaṃ; balyaśca srotaḥ- śuddhikaratvāt prabhāvādvā| asya ca śītamadhurakaṣāyatvenānuktamapi pittahantṛtvaṃ labhyata eva, tena suśrute “kaphapittahantā” (su. sū. 46) ityuktamupapannam||19-20||
sandhānakṛdvātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ| jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakaro guruḥ||21|| nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītale| ityayaṃ śūkadhānyānāṃ pūrvo vargaḥ samāpyate||22|| iti śūkadhānyavargaḥ prathamaḥ|
godhūmasya svāduśītasnigdhādiguṇopayogācchleṣmakartṛtvaṃ bhavatyeva, ata eva suśrute “śleṣmakara” (su. sū. 46) ityuktam| yattu vasante kaphapradhāne “yavagodhūmabhojanaḥ” (sū. 6) ityuktaṃ tat purāṇagodhūmābhiprāyeṇa; purāṇaśca godhūmaḥ kaphaṃ na karotītyuktameva ‘prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuram’ ityādinā granthenātraivādhyāye| nandīmukhī yavikā, madhūlī godhūmabhedaḥ| ityayamatra ‘iti’ prakārārthaḥ| samāpta iti vaktavye samāpyata iti yat karoti, tena jñāpayati- yat- bahudravyatvānnāyaṃ samāpto gaṇaḥ, kintu yathākathañcit prasiddhaguṇakathanena samāpyate| evamanyatrāpi ṣaṣṭho vargaḥ samāpyata ityādau vyākhyeyam||21-22||
atha śamīdhānyavargaḥ- kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ| viśadaḥ 18 śleṣmapittaghno mudgaḥ sūpyottamo mataḥ||23|| vṛṣyaḥ paraṃ vātaharaḥ snigdhoṣṇo madhuro guruḥ| balyo bahumalaḥ puṃstvaṃ māṣaḥ śīghraṃ dadāti ca||24|| rājamāṣaḥ 19 saro rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut| tatsvādurvātalo rūkṣaḥ kaṣāyo viśado guruḥ||25|| uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ| kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṃ hitāḥ||26|| madhurā madhurāḥ pāke grāhiṇo rūkṣaśītalāḥ| makuṣṭhakāḥ praśasyante raktapittajvarādiṣu||27|| caṇakāśca masūrāśca khaṇḍikāḥ sahareṇavaḥ| laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ||28|| pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca| teṣāṃ masūraḥ saṅgrāhī kalāyo vātalaḥ param||29|| snigdhoṣṇo madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ| tvacyaḥ keśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakṛt||30|| madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ| sasnehā balibhirbhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ||31|| śimbī rūkṣā kaṣāyā ca koṣṭhe vātaprakopinī| na ca vṛṣyā na cakṣuṣyā viṣṭabhya ca vipacyate||32|| āḍhakī kaphapittaghnī vātalā, kaphavātanut| avalgujaḥ saiḍagajo, niṣpāvā vātapittalāḥ||33|| kākāṇḍomā(lā)tmaguptānāṃ māṣavat phalamādiśet| dvitīyo'yaṃ śamīdhānyavargaḥ prokto maharṣiṇā||34|| iti śamīdhānyavargo dvitīyaḥ|
dhānyatvena śamīdhānyavarge'bhidhātavye pradhānatvānmudgo nirucyate| sūpyaṃ sūpayogyaṃ śamīdhānyaṃ, tatrottamaḥ sūpyottamaḥ 20| vṛṣya ityādimāṣaguṇe srigdhoṣṇamadhuratvādiguṇayogādeva vātaharatve labdhe punastadabhidhānaṃ viśeṣavātahantṛtvapratipādanārtham, evamanyatrāpyevañjātīye vyākhyeyam| puṃstvaṃ śukram| śīghramitivacanena śukrasrutikaratvalakṣaṇamapi vṛṣyatvaṃ māṣasya darśayati, śukrasrutikaraṃ ca vṛṣyaśabdenocyata eva, vacanaṃ hi- “śukrasrutikaraṃ kiñcit kiñcit śukravivardhanam| srutivṛddhikaraṃ kiñcittrividhaṃ vṛṣyamucyate” iti; tadevaṃ sampūrṇavṛṣyatvaṃ māṣe boddhavyam| rājamāṣaguṇakathane tatsvāduriti māṣavatsvāduḥ; kiṃvā rūkṣaścetyādi pāṭhāntaram| uṣṇa ityādinā kulatthaguṇaḥ, kulatthaśca śuklakṛṣṇacitralohitabhedena caturvidho bhavati, tathā grāmyavanyabhedena ca dvividho'pi; ata eva tantrāntare “vanyaḥ kulatthastadvacca viśeṣānnetraroganut” ityuktam| makuṣṭako ‘moṭha’ iti khyātaḥ| caṇakaḥ prasiddhaḥ| khaṇḍikā tripuṭakalāyaḥ, hareṇuḥ vartulakalāyaḥ| kalāyo vātala iti tripuṭakalāyaḥ| tilaguṇo yadyapi viśeṣeṇa noktaḥ, tathā'pi pradhāne kṛṣṇatile jñeyaḥ; uktaṃ hi suśrute- “tileṣu sarveṣvasitaḥ pradhāno, madhyaḥ sito, hīnatarāstato'nye” (su. 46) iti 21| vividhāḥ śimbījātaya iti kṛṣṇapītaraktaśvetakuśimbībhedā ityarthaḥ| ‘śimbī rūkṣā’ ityādi kecit paṭhanti| āḍhakī tuvarī vātaleti cchedaḥ| kaphavātanudityavalgujaiḍagajayorbījasya guṇaḥ| niṣpāvo vallaḥ| kākāṇḍaḥ śūkaraśimbiḥ 22, umā atasī, ūrṇāpāṭhapakṣe tasyaivorṇā| śamīdhānyavarga ityatra śamī śimbiḥ, tadantargataṃ dhānyam||23-34||
atha māṃsavargaḥ- gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ| vṛko vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ||35|| lopāko jambukaḥ śyeno vāntādaścāṣavāyasau| śaśaghnī madhuhā bhāso gṛdhrolūkakuliṅgakāḥ||36|| dhūmikā kuraraśceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ|37|
sūpyānantaraṃ māṃsasya vyañjanatvena prādhānyānmāṃsavargābhidhānam| kharaḥ gardabhaḥ; aśvataraḥ vegasaraḥ, sa cāśvāyāṃ kharājjātaḥ; dvīpiḥ citravyāghraḥ; ṛkṣaḥ bhallūkaḥ| vṛkaḥ kukkurānukārī paśuśatruḥ; tarakṣuḥ vyāghrabhedaḥ ‘taraccha’ iti khyātaḥ; babhruḥ atilomaśaḥ kukkuraḥ parvatopakaṇṭhe bhavati, kecidbṛhannakulamāhuḥ| lopākaḥ svalpaśṛgālo mahālāṅgūlaḥ| śyenaḥ pakṣī prasiddhaḥ| vāntādaḥ kukkuraḥ| cāsaḥ(ṣaḥ) ‘kanakavāyasa 23 ’ iti khyātaḥ| śaśaghnī ‘pāñjiḥ’ iti khyātā| bhāsaḥ bhasmavarṇaḥ pakṣī śikhāvān prasahavarge| kuliṅgaḥ kālacaṭakaḥ||35-36||-
śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmṛgaḥ||37|| kūrcikā cillaṭo bheko godhā śallakagaṇḍakau| kadalī nakulaḥ śvāviditi bhūmiśayāḥ smṛtāḥ||38||
kākulīmṛgaḥ ‘māluyāsarpa’ iti khyātaḥ, tasya śveta ityādayaścatvāro bhedāḥ| kūrcikā saṅkucaḥ| cillaṭaḥ ciyāraḥ| śallakaḥ mahāśakalī, ‘śalaka’ iti khyātaḥ; gaṇḍakaḥ godhābhedaḥ| kadalī ‘kadalīhaṭṭa’ iti khyātaḥ| śvāvit ‘sejjaka’ iti khyātaḥ| bhūmiśayā bileśayāḥ||37-38||
sṛmaraścamaraḥ khaṅgo mahiṣo gavayo gajaḥ| nyaṅkurvarāhaścānūpā mṛgāḥ sarve rurustathā||39||
sṛmaraḥ mahāśūkaraḥ| camaraḥ keśamṛtyuḥ| khaṅgaḥ gaṇḍakaḥ| gavayaḥ gavākāraḥ| nyaṅkuḥ nyaṅkuśo hariṇaḥ| ruruḥ bahuśṛṅgo hariṇaḥ||39||
kūrmaḥ karkaṭako matsyaḥ śiśumārastimiṅgilaḥ| śuktiśaṅkhodrakummīraculukīmakarādayaḥ||40|| iti vāriśayāḥ proktā...|41|
śiśumāraḥ gotuṇḍanakraḥ| timiṅgilaḥ sāmudro mahāmatsyaḥ| śuktiḥ muktāprabhavo jantuḥ, ūdraḥ jalabiḍālaḥ, kumbhīraḥ ghaṭikāvān, culukī ‘śuśu’ iti khyātaḥ| śiśumārādīnāṃ matsyagrahaṇena grahaṇe prāpte viśeṣavyavahārārthaṃ punarabhidhānam||40||-
...vakṣyante vāricāriṇaḥ| haṃsaḥ krauñco balākā ca bakaḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ||41|| śarāriḥ puṣkarāhvaśca keśarī maṇituṇḍakaḥ 24| mṛṇālakaṇṭho madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ||42|| utkrośaḥ puṇḍarīkākṣo megharāvo'mbakukkuṭī| ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ sahacāriṇaḥ||43|| rohiṇī kāmakālī ca sāraso raktaśīrṣakaḥ| cakravākastathā'nye ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ||44||
haṃsaścaturvidho'pi rājahaṃsādirgrāhyaḥ| krauñcaḥ ‘koñca’ iti khyātaḥ| bakaḥ pāṇḍurapakṣaḥ| balākā śuklā| kāraṇḍavaḥ kākavaktraḥ| plavaḥ svanāmaprasiddhaḥ prasevagalaḥ| śarāriḥ ‘śarālī’ iti loke| madguḥ pānīyakākaḥ| kādambaḥ kalahaṃsaḥ| kākatuṇḍakaḥ śvetakāraṇḍavaḥ| utkrośaḥ ‘kurala’ iti khyātaḥ| puṇḍarīkākṣaḥ puṇḍaraḥ| megharāvaḥ meghanādaḥ; megharāvaścātaka ityanye, tanna tasya vāricaratvābhāvāt| ambukukkuṭī jalakukkuṭī| ārā svanāmakhyātā| nandīmukhī patrāṭī| sārasaḥ prasiddhaḥ| raktaśīrṣakaḥ sārasabhedo lohitaśirāḥ| ambucāriṇa iti jale plavanta ityarthaḥ||41-44||
pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ śvadaṃṣṭro mṛgamātṛkā| śaśoraṇau kuraṅgaśca gokarṇaḥ koṭṭakārakaḥ||45|| cāruṣko hariṇaiṇau ca śambaraḥ kālapucchakaḥ| ṛṣyaśca varapotaśca vijñeyā jāṅgalā mṛgāḥ||46||
pṛṣataḥ citrahariṇaḥ| śarabhaḥ aṣṭāpada uṣṭrapramāṇo mahāśṛṅgaḥ pṛṣṭhagatacatuṣpādaḥ kāśmīre prasiddhaḥ| rāmaḥ himālaye mahāmṛgaḥ| śvadaṃṣṭraḥ caturdaṃṣṭraḥ kārtikapure prasiddhaḥ| mṛgamātṛkā svalpā pṛthūdarā hariṇajātiḥ| kuraṅgaḥ hariṇabhedaḥ| gokarṇaḥ gomukhahariṇaviśeṣaḥ 25| hariṇaḥ tāmravarṇaḥ, eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ| ṛṣyaḥ nīlāṇḍo hariṇaḥ| cāruṣkādayo'pi hariṇabhedā eva| śaśastu suśrute bileśayeṣu paṭhitaḥ, tadadūrāntarārtham||45-46||
lāvo vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ| cakoraścopacakraśca kukkubho raktavartmakaḥ||47|| lāvādyā viṣkirāstvete vakṣyante vartakādayaḥ| vartako vartikā caiva barhī tittirikukkuṭau||48|| kaṅkaśārapadendrābhagonardagirivartakāḥ| krakaro'vakaraścaiva vāraḍaśceti 26 viṣkirāḥ||49||
lāvaḥ prasiddhaḥ| vartīraḥ kapiñjalabhedaḥ| kapiñjalaḥ gauratittiriḥ| vārtīkaḥ caṭakabhedaḥ saṅghātacārī| upacakraḥ cakorabhedaḥ| kukkubhaḥ prasiddhaḥ; raktavartmaka iti kukkubhaviśeṣaṇaṃ, tena sthūlakukkubho gṛhyate| vartakaḥ ‘vaṭṭahī’ iti khyātaḥ| vārtikā svalpapramāṇā jātyantarameva, kecittu vartakastriyaṃ vartikāṃ vadanti; asyāśca grahaṇaṃ strīliṅgabhede'pi viśeṣalāghavapratiṣedhārtham, anyathā strītvena vartikādvartikāyā lāghavaṃ syāt| barhī mayūraḥ| śārapadendrābhaḥ mallakaṅkaḥ| gonardo ‘ghoḍākaṅka’ iti khyātaḥ| krakaraḥ prasiddhaḥ| lāvādivartikādiviṣkiragaṇadvayakaraṇaṃ guṇabhedakathanārtham||47-49||
śatapatro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭirjīvajīvakaḥ| kairātaḥ kokilo'tyūho gopāputraḥ priyātmajaḥ||50|| laṭṭā laṭṭa(ṭū)ṣako babhrurvaṭahā ḍiṇḍimānakaḥ| jaṭī dundubhipākkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ 27||51|| kapotaśukaśāraṅgāściraṭīkaṅkuyaṣṭikāḥ| sārikā kalaviṅkaśca caṭako'ṅgāracūḍakaḥ||52|| pārāvataḥ pāṇḍa(na)vika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ|53|
śatapatraḥ kāṣṭhakukkuṭakaḥ| bhṛṅgarājaḥ prasiddho bhramaravarṇaḥ| koyaṣṭiḥ ‘koḍā’ iti khyātaḥ| jīvañjīvakaḥ viṣadarśanamṛtyuḥ| atyūhaḥ ḍāhukaḥ, ‘dātyūha’ iti vā pāṭhaḥ, sa ca prasiddhaḥ| laṭṭā pheñcāko raktapucchādhobhāgaḥ, laṭūṣako'pi tadbhedaḥ| ḍiṇḍimānakaḥ ḍiṇḍimavadutkaṭadhvaniḥ| kuliṅga iti vanacaṭakākāraḥ pītamastakaḥ ‘vāai’ iti loke| kalaviṅkaḥ grāmyacaṭakaḥ| caṭakastu devakulacaṭakaḥ svalpapramāṇaḥ| yānyatrānuktānyaprasiddhāni 28 tāni tadvidbhyo deśāntaribhyaśca jñeyāni||50-52||-
prasahya bhakṣayantīti prasahāstena sañjñitāḥ||53|| bhūśayā bilavāsitvādānūpānūpasaṃśrayāt 29| jale nivāsājjalajā jalecaryājjalecarāḥ||54|| sthalajā jāṅgalāḥ proktā mṛgā jāṅgalacāriṇaḥ| vikīrya viṣkirāśceti pratudya pratudāḥ smṛtāḥ||55|| yoniraṣṭavidhā tveṣā māṃsānāṃ parikīrtitā|56|
prasahādisañjñāniruktyā lakṣaṇamāha| prasahyeti haṭhāt| ānūpānūpasaṃśrayāditi pūrvatrāsiddhavidheranityatvenānūpā ityatra yalopasya siddhatvenaiva saṃhitā jñeyā| jalecaryāditi jalavāsināmeva haṃsādīnāṃ jale caraṇamātratvaṃ boddhavyam| ‘sthalajā’ ityukte gajādiṣvapi sthalajāteṣu prasaktiḥ syādityāha- jāṅgalacāriṇa iti| vikīryetyatra ‘bhakṣayanti’ iti śeṣaḥ; evaṃ pratudyetyatrāpi, pratudyeti bahudhā'bhihatya||53-55||-
prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ||56|| gurūṣṇasnigdhamadhurā balopacayavardhanāḥ| vṛṣyāḥ paraṃ vātaharāḥ kaphapittavivardhanāḥ||57|| hitā vyāyāmanityebhyo narā dīptāgnayaśca ye| prasahānāṃ viśeṣeṇa māṃsaṃ māṃsāśināṃ bhiṣak||58|| jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ prayojayet| lāvādyo vaiṣkiro vargaḥ pratudā jāṅgalā mṛgāḥ||59|| laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā hitā nṛṇām| pittottare vātamadhye sannipāte kaphānuge||60|| viṣkirā vartakādyāstu prasahālpāntarā guṇaiḥ|61|
prasahā dvividhā māṃsādā vyāghraśyenādayaḥ, tathā amāṃsādāśca gavādayaḥ; tena māṃsādānāṃ viśeṣamāha- prasahānāmityādi| jīrṇatvenārśaḥprabhṛtīnāṃ cirānubandhaṃ darśayati| pratudā ityatra tathā jāṅgalā ityatra cakāro luptanirdiṣṭaḥ| kaphānuge iti cchedaḥ||56-60||-
nātiśītagurusnigdhaṃ 30 māṃsamājamadoṣalam||61|| śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇam| māṃsaṃ madhuraśītatvādguru bṛṃhaṇamāvikam||62|| yonāvajāvike 31 miśragocaratvādaniścite|63|
śarīradhātusāmānyāditi manuṣyamāṃsasamānatvāt| etena śītagurusnigdhatvena yuktamapyājamāṃsaṃ śarīradhātusāmyāt kaphaṃ na karotītyuktaṃ bhavati| āvikaṃ māṃsaṃ madhuraśītatvena pittaharamapi boddhavyam, ata eva śaradvidhāvapyuktam- “urabhraśarabhān” (sū. 6) iti| raktapittanidāne (ni. 2) tu varāhamahiṣetyādinā dravyāntarasaṃyuktasyaivāvikamāṃsasya raktapittakartṛtvaṃ jñeyam| yonāviti prasahādyaṣṭavidhajātau| miśragocaratvāditi kadācidanūpasevanāt, kadāciddhanvasevanāt, kadācidubhayasevanādajāvyoraniścitayonitvamityarthaḥ| atra, ‘aniścite’ iti yoniviśeṣaṇaṃ, kiṃvā ajā ca avī ca ete aniścite| nanu yadyevaṃ tadā tittirirapi dhanvānūpasevanānna viṣkiragaṇe paṭhanīyaḥ| naivaṃ, tittirijātiviśeṣasya dhanvānūpayorniyamena niṣevaṇādguṇaniyamaḥ pāryate kartum; avyajayostu niyamo'yaṃ nāsti, yataḥ kecidajāvī dhanvamātracare, keciccānūpamātracare, keciccobhayāmātracare; tena tayorniyamacarakṛto yonibhedaḥ kartuṃ na pāryate||61-62||-
sāmānyenopadiṣṭānāṃ māṃsānāṃ svaguṇaiḥ pṛthak||63|| keṣāñcidguṇavaiśeṣyādviśeṣa upadekṣyate| darśanaśrotramedhāgnivayovarṇasvarāyuṣām||64|| barhī hitatamo balyo vātaghno māṃsaśukralaḥ| gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ svaravarṇabalapradāḥ||65|| bṛṃhaṇāḥ śukralāścoktā haṃsā mārutanāśanāḥ| snigdhāścoṣṇāśca vṛṣyāśca bṛṃhaṇāḥ svarabodhanāḥ||66|| balyāḥ paraṃ vātaharāḥ svedanāścaraṇāyudhāḥ| gurūṣṇo madhuro nātidhanvānūpaniṣevaṇāt||67|| tittiriḥ sañjayecchīghraṃ trīn doṣānanilolbaṇān| pittaśleṣmavikāreṣu sarakteṣu kapiñjalāḥ||68|| mandavāteṣu śasyante śaityamādhuryalāghavāt| lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavo'gnivivardhanāḥ||69|| sannipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ| godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā rase||70|| vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī| śallako madhurāmlaśca vipāke kaṭukaḥ smṛtaḥ||71|| vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā| kaṣāyaviśadāḥ 32 śītā raktapittanibarhaṇāḥ||72|| vipāke madhurāścaiva kapotā gṛhavāsinaḥ| tebhyo laghutarāḥ kiñcit kapotā vanavāsinaḥ 33||73|| śītāḥ saṅgrāhiṇaścaiva svalpamūtrakarāśca te| śukamāṃsaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke rūkṣaśītalam||74|| śoṣakāsakṣayahitaṃ saṅgrāhi laghu dīpanam| caṭakā madhurāḥ snigdhā balaśukravivardhanāḥ||75|| sannipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca| kaṣāyo viśado rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ||76|| śaśaḥ svāduḥ praśastaśca sannipāte'nilāvare| madhurā madhurāḥ pāke tridoṣaśamanāḥ śivāḥ||77|| laghavo baddhaviṇmūtrāḥ śītāścaiṇāḥ prakīrtitāḥ| snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śramaghnamanilāpaham||78|| varāhapiśitaṃ balyaṃ rocanaṃ svedanaṃ guru| gavyaṃ kevalavāteṣu pīnase viṣamajvare||79|| śuṣkakāsaśramātyagnimāṃsakṣayahitaṃ ca tat| snigdhoṣṇaṃ madhuraṃ vṛṣyaṃ māhiṣaṃ guru tarpaṇam||80|| dārḍhyaṃ bṛhattvamutsāhaṃ svapnaṃ ca janayatyapi| gurūṣṇā madhurā balyā bṛṃhaṇāḥ pavanāpahāḥ||81|| matsyāḥ snigdhāśca vṛṣyāśca bahudoṣāḥ prakīrtitāḥ| śaivālaśaṣpabhojitvātsvapnasya ca vivarjanāt||82|| rohito dīpanīyaśca laghupāko mahābalaḥ| varṇyo vātaharo vṛṣyaścakṣuṣyo balavardhanaḥ||83|| medhāsmṛtikaraḥ pathyaḥ śoṣaghnaḥ kūrma ucyate| khaṅgamāṃsamabhiṣyandi balakṛnmadhuraṃ smṛtam||84|| snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ varṇyaṃ śramaghnamanilāpaham| dhārtarāṣṭracakorāṇāṃ dakṣāṇāṃ śikhināmapi||85|| caṭakānāṃ ca yāni syuraṇḍāni ca hitāni ca| kṣīṇaretaḥsu kāseṣu hṛdrogeṣu kṣateṣu ca||86|| madhurāṇyavidāhīni sadyobalakarāṇi ca| śarīrabṛṃhaṇe nānyat khādyaṃ māṃsādviśiṣyate||87|| iti vargastṛtīyo'yaṃ māṃsānāṃ parikīrtitaḥ| iti māṃsavargastṛtīyaḥ|
keṣāñciditi vakṣyamāṇamayūrādīnām| guṇavaiśeṣyāditi viśiṣṭaguṇaśālitvāt| mayūrasya gurutvasnigdhatvaṃ vartakādigaṇapaṭhitatvenaiva labdhaṃ sat punarucyate viśeṣārtham| evamanyatrāpi gaṇoktaguṇakathanena labdhasya punaḥ kathane vyākhyeyam| caraṇāyudhaḥ kukkuṭaḥ| dhanvānūpaniṣevaṇāditi hetukathanena ya eva dhanvānūpaniṣevī tittiriḥ sa eva yathoktaguṇa iti jñeyam| evamanye'pi ye gavādayo dhanvānūpaniṣeviṇaste'pi tittirisamānaguṇā bhavanti, tittiristu viśeṣeṇeti tittiriḥ sākṣāduktaḥ| kiṃvā, tittirereva evaṅguṇatve dhanvānūpaniṣevaṇaṃ hetuḥ, nānyatra gavāderanūpadeśāderiti jñeyam| kapotā gṛhavāsina iti pārāvatāḥ| caṭakā madhurā ityādi kecit paṭhantyeva, ye tu na paṭhanti teṣāṃ mate caṭakasya pratudasāmānyaguṇalabdhaṃ vṛṣyatvaṃ “tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yo'nupibet payaḥ” (ci. 2) ityādivṛṣyaprayogādeva labhyate| mayūrādīnāṃ tu bahavo guṇā gaṇoktaguṇādhikā iti pṛthak pāṭhaḥ kṛtaḥ| “māṃsaṃ bṛṃhaṇānām” (sū. 25) ityanenaivāgryādhikāravacanena māṃsasya bṛṃhaṇatve labdhe ‘śarīrabṛṃhaṇe nānyat’ ityādivacanaṃ prakaraṇaprāptatvena tathā tasyaivārthasya dārḍhyārthaṃ ca jñeyam||63-87||-
atha śākavargaḥ- pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṃ vāstukaṃ suniṣaṇṇākam||88|| vidyādgrāhi tridoṣaghnaṃ bhinnavarcastu vāstukam| tridoṣaśamanī vṛṣyā kākamācī rasāyanī||89|| nātyuṣṇaśītavīryā ca bhedinī kuṣṭhanāśinī| rājakṣavakaśākaṃ tu tridoṣaśamanaṃ laghu||90|| grāhi śastaṃ viśeṣeṇa grahaṇyarśovikāriṇām| kālaśākaṃ tu kaṭukaṃ dīpanaṃ garaśophajit||91|| laghūṣṇaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kālāyaṃ 34 śākamucyate| dīpanī coṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārute||92|| praśasyate'mlacāṅgerī grahaṇyarśohitā ca sā| madhurā madhurā pāke bhedinī śleṣmavardhanī||93|| vṛṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupodikā| rūkṣo madaviṣaghnaśca praśasto raktapittinām||94|| madhuro madhuraḥ pāke śītalastaṇḍulīyakaḥ| maṇḍūkaparṇī vetrāgraṃ kucelā vanatiktakam||95|| karkoṭakāvalgujakau paṭolaṃ śakulādanī| vṛṣapuṣpāṇi śārṅgeṣṭā kembūkaṃ sakaṭhillakam||96|| nāḍī kalāyaṃ gojihvā vārtākaṃ tilaparṇikā| kaulakaṃ kārkaśaṃ naimbaṃ śākaṃ pārpaṭakaṃ ca yat||97|| kaphapittaharaṃ tiktaṃ śītaṃ kaṭu vipacyate|98|
śākānāmapi vyañjanatvenānantaramupadeśaḥ| śuṣā kāsamardaḥ| śaṭī svanāmaprasiddhā| vāstukaṃ ṭaṅkavāstukam| nātyuṣṇaśītavīryeti noṣṇatvaṃ prakarṣaprāptamasyā nāpi śītatvamityarthaḥ| yattu suśrute “tiktā kākamācī vātaṃ śamayati, uṣṇavīryatvāt” (su. sū. 40) ityuktaṃ tadvīryavādimatena, ata eva dravyaguṇe suśrute'pi “nātyuṣṇaśītā” (su. sū. 46) ityevameva paṭhitam| rājakṣavakaḥ dugdhikā| kālaśākaṃ ‘kāliyā’ iti khyātaṃ, kālākhyamiti kālaśākamevocyate punaḥ; anye tu ‘kālāyaṃ’ iti paṭhanti| maṇḍūkaparṇī maṇimaṇīti 35 khyātā| kucelā akarṇaviddhakābhedaḥ| vanatiktakaṃ pathyasundaram| avalgujo vālgujī| śakulādanī kaṭurohiṇī| śārṅgeṣṭā kākatiktā| kaṭhillakaḥ punarnavā| nāḍī nāḍīcaḥ| kalāyo vartulakalāyaḥ| tilaparṇikā hulahulikā| gojihvā dārvipatrikā| kulakaḥ kāravellakaḥ, kecittu kulakaṃ paṭolabhedamāhuḥ| karkaśaḥ svalpakarkoṭakaḥ||88-97||-
sarvāṇi sūpyaśākāni phañjī cillī kutumbakaḥ||98|| ālukāni ca sarvāṇi sapatrāṇi kuṭiñjaram 36| śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā||99|| niṣpāvaḥ kovidāraśca patturaścuccuparṇikā| kumārajīvo loṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣastathā||100|| kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavṛkadhūmakau| lakṣmaṇā ca prapunnāḍo nalinīkā kuṭherakaḥ||101|| loṇikā yavaśākaṃ ca kūṣmāṇḍakamavalgujam| yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā||102|| śākaṃ guru ca rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭabhya jīryati| madhuraṃ śītavīryaṃ ca purīṣasya ca bhedanam||103|| svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ tat praśasyate| śaṇasya kovidārasya karbudārasya śālmaleḥ||104|| puṣpaṃ grāhi praśastaṃ ca raktapitte viśeṣataḥ| nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ||105|| kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām| vāyuṃ vatsādanī hanyāt kaphaṃ gaṇḍīracitrakau||106|| śreyasī bilvaparṇī ca bilvapatraṃ tu vātanut| bhaṇḍī śatāvarīśākaṃ balā jīvantikaṃ ca yat||107|| parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṃ smṛtam| laghu bhinnaśakṛttiktaṃ lāṅgalakyurubūkayoḥ||108|| tilavetasaśākaṃ ca śākaṃ pañcāṅgulasya ca| vātalaṃ kaṭutiktāmlamadhomārgapravartanam||109|| rūkṣāmlamuṣṇaṃ kausumbhaṃ kaphaghnaṃ pittavardhanam| trapusairvārukaṃ svādu guru viṣṭambhi śītalam||110|| mukhapriyaṃ ca rūkṣaṃ ca mūtralaṃ trapusaṃ tvati| ervārukaṃ ca sampakvaṃ dāhatṛṣṇāklamārtinut||111|| varcobhedīnyalābūni 37 rūkṣaśītagurūṇi ca| cirbhaṭairvāruke tadvadvarcobhedahite tu te||112|| sakṣāraṃ 38 pakvakūṣmāṇḍaṃ madhurāmlaṃ tathā laghu| sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca sarvadoṣanibarhaṇam||113||
sūpyaśākāni māṣaparṇyādīni| phañjī brāhmaṇayaṣṭikā| cillī gauḍavāstukaḥ| kutumbakaḥ droṇapuṣpikā| ālukāni piṇḍālukādīni| karbudāraḥ kāñcanaḥ| suvarcalā sūryabhaktikā, kecit phappukamāhuḥ| pattūraḥ śāliñcaḥ| cuccuparṇikā nāḍīcabhedaḥ| kumārajīvaḥ jīvaśākam| loṭṭākaḥ loṭṭāmāriṣaḥ| nālikā gonāḍīcaḥ| āsurī rājikā maṇḍako vā| vṛkadhūmakaḥ bhūmiśirīṣaḥ| lakṣmaṇā svanāmakhyātā| nalinī padmamṛṇālaṃ, nīlinītipāṭhapakṣe buhnā| yavaśākaṃ kṣetravāstukam| kūṣmāṇḍaḥ sarpacchatram| avalgujamiti avalgujabhedaḥ| yātukaḥ śuklā śālaparṇī| śālakalyāṇī śāliñcabhedaḥ| triparṇī haṃsapādikā| pīluparṇī moraṭakaḥ| gaṇḍīraḥ śamaṭhaḥ| bilvaparṇī bilvārjakam| bhaṇḍī svanāmakhyātā| parvaṇī parvaśākam| parvapuṣpī kukkuṭī| pañcāṅgulaḥ citrairaṇḍaḥ| ervārukaṃ rājakarkaṭī| kūṣmāṇḍakaṃ suśrute bālyādyavasthābhedena paṭhitaṃ tadapyaviruddhabheva, yato bālamadhyayostatra pittaharatvaṃ kaphakaratvaṃ coktaṃ, tadapīha pittottare kaphottare sannipāte boddhavyam||98-113||
kelūṭaṃ ca kadambaṃ ca nadīmāṣakamaindukam| viśadaṃ guru śītaṃ ca samabhiṣyandi cocyate||114|| utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca| tathā tālapralambaṃ syāduraḥkṣatarujāpaham||115|| kharjūraṃ tālaśasyaṃ ca raktapittakṣayāpaham| tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśerukam||116|| śṛṅgāṭakāṅkaloḍyaṃ ca guru viṣṭambhi śītalam| kumudotpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smṛtāḥ||117|| śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakopanāḥ| kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṃ smṛtam||118|| pauṣkaraṃ tu bhavedbījaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| balyaḥ śīto guruḥ snigdhastarpaṇo bṛṃhaṇātmakaḥ||119|| vātapittaharaḥ svādurvṛṣyo muñjātakaḥ param| jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śasto rasāyane||120|| vidārikando balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ| amlikāyāḥ smṛtaḥ kando grahaṇyarśohito laghuḥ||121|| nātyuṣṇaḥ kaphavātaghno grāhī śasto madātyaye| tridoṣaṃ baddhaviṇmūtraṃ sārṣapaṃ śākamucyate||122|| (tadvat 39 syādraktanālasya rūkṣamamlaṃ viśeṣataḥ|) tadvat piṇḍālukaṃ vidyāt kandatvācca mukhapriyam| sarpacchatrakavarjyāstu bahvyo'nyāśchatrajātayaḥ||123|| śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya eva ca| caturthaḥ śākavargo'yaṃ patrakandaphalāśrayaḥ||124|| iti śākavargaścaturthaḥ|
keluṭe hārītavacanaṃ- “keluṭaṃ svādu viṭapaṃ tatkandaḥ svāduśītalaḥ” iti| kadambaṃ kadambikāṃ vadanti, kecittu svalpakadambakamāhuḥ| nadīmāṣakaḥ ‘udīmānaka’ iti khyātaḥ| aindukaṃ nikṣāraḥ| tālapralambaḥ tālāṅkuraḥ| śasyaśabdeneha mastakamajjā gṛhyate| taruṭaḥ kahlārakandaḥ| krauñcādanaṃ dhiñculikā| kaśerukaśabdena ciñcoḍakā rājakaśerukaśca gṛhyate| aṅkāloḍyaṃ hrasvotpalakandaḥ| muñjātaka auttarāpathikakandaḥ| amlikā svalpaviṭapā prāyaḥ kāmarūpādau bhavati| sarpacchatraṃ sarpaphaṇākāraṃ chatrakam| anyāśchatrajātayaḥ karīṣapalālādijā bahulā 40 jñeyāḥ| patrakandaphalāśraya iti prādhānyena, tena puṣpādyāśrayatvamapi śākavargasya jñeyam||114-124||
atha phalavargaḥ- tṛṣṇādāhajvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān| vātapittamudāvartaṃ svarabhedaṃ madātyayam||125|| tiktāsyatāmāsyaśoṣaṃ kāsaṃ cāśu vyapohati| mṛdvīkā bṛṃhaṇī vṛṣyā madhurā snigdhaśītalā||126|| madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ kharjūraṃ guru śītalam| kṣaye'bhighāte dāhe ca vātapitte ca taddhitam||127|| tarpaṇaṃ bṛṃhaṇaṃ phalgu guru viṣṭambhi śītalam| parūṣakaṃ madhūkaṃ ca vātapitte ca śasyate||128|| madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ balyamāmrātaṃ tarpaṇaṃ guru| sasnehaṃ śleṣmalaṃ śītaṃ vṛṣyaṃ viṣṭabhya jīryati||129|| tālaśasyāni siddhāni nārikelaphalāni ca| bṛṃhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca||130|| madhurāmlakaṣāyaṃ ca viṣṭambhi guru śītalam| pittaśleṣmakaraṃ bhavyaṃ grāhi vakraviśodhanam||131|| amlaṃ parūṣakaṃ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaśleṣmaprakopīṇi karkandhunikucānyapi||132|| nātyuṣṇaṃ guru sampakvaṃ svāduprāyaṃ mukhapriyam| bṛṃhaṇaṃ jīryati kṣipraṃ nātidoṣalamārukam||133|| dvividhaṃ śītamuṣṇaṃ ca madhuraṃ cāmlameva ca| guru pārāvataṃ jñeyamarucyatyagnināśanam||134|| bhavyādalpāntaraguṇaṃ kāśmaryaphalamucyate| tathaivālpāntaraguṇaṃ tūdamamlaṃ parūṣakāt||135|| kaṣāyamadhuraṃ ṭaṅkaṃ vātalaṃ guru śītalam| kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi vātalam 41||136|| madhurāmlakaṣāyatvāt saugandhyācca rucipradam| paripakvaṃ 42 ca doṣaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi gurvapi||137|| bilvaṃ tu durjaraṃ pakvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam| snigdhoṣṇatīkṣṇaṃ tadbālaṃ dīpanaṃ kaphavātajit||138|| raktapittakaraṃ bālamāpūrṇaṃ pittavardhanam| pakvamāmraṃ jayedvāyuṃ māṃsaśukrabalapradam||139|| kaṣāyamadhuraprāyaṃ guru viṣṭambhi śītalam| jāmbavaṃ kaphapittaghnaṃ grāhi vātakaraṃ param||140|| badaraṃ madhuraṃ snigdhaṃ bhedanaṃ vātapittajit| tacchuṣkaṃ kaphavātaghnaṃ pitte na ca virudhyate||141|| kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi simbi(ñci)tikāphalam| gāṅgerukī karīraṃ ca bimbī todanadhanvanam||142|| madhuraṃ sakaṣāyaṃ ca śītaṃ pittakaphāpaham| sampakvaṃ panasaṃ mocaṃ rājādanaphalāni ca||143|| svādūni sakaṣāyāṇi snigdhaśītagurūṇi ca| kaṣāyaviśadatvācca saugandhyācca rucipradam||144|| avadaṃśakṣamaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam| nīpaṃ śatāhvakaṃ 43 pīlu tṛṇaśūnyaṃ vikaṅkatam||145|| prācīnāmalakaṃ caiva doṣaghnaṃ garahāri ca| aiṅgudaṃ tiktamadhuraṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit||146|| tindukaṃ kaphapittaghnaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu| vidyādāmalake sarvān rasāṃllavaṇavarjitān||147|| rūkṣaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ kaphapittaharaṃ param| rasāsṛṅmāṃsamedojāndoṣān hanti bibhītakam||148|| svarabhedakaphotkledapittarogavināśanam| amlaṃ kaṣāyamadhuraṃ vātaghnaṃ grāhi dīpanam||149|| snigdhoṣṇaṃ dāḍimaṃ hṛdyaṃ kaphapittāvirodhi ca| rūkṣāmlaṃ dāḍimaṃ yattu tat pittānilakopanam||150|| madhuraṃ pittanutteṣāṃ pūrvaṃ dāḍimamuttamam| vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ vātaśleṣmaṇi śasyate||151|| amlikāyāḥ phalaṃ pakvaṃ tasmādalpāntaraṃ guṇaiḥ| guṇaistaireva saṃyuktaṃ bhedanaṃ tvamlavetasam||152|| śūle'rucau vibandhe ca mande'gnau madyaviplave 44| hikkāśvāse ca kāse ca vamyāṃ varcogadeṣu ca||153|| vātaśleṣmasamuttheṣu sarveṣvevopadiśyate| kesaraṃ mātuluṅgasya laghu śeṣamato'nyathā||154|| rocano dīpano hṛdyaḥ sugandhistvagvivarjitaḥ| karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṃ hitaḥ||155|| madhuraṃ kiñcidamlaṃ ca hṛdyaṃ bhaktaprarocanam| durjaraṃ vātaśamanaṃ nāgaraṅgaphalaṃ guru 45||156|| vātāmābhiṣukākṣoṭamukūlakanikocakāḥ| gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ sorumāṇā balapradāḥ||157|| vātaghnā bṛṃhaṇā vṛṣyāḥ kaphapittābhivardhanāḥ| priyālameṣāṃ sadṛśaṃ vidyādauṣṇyaṃ vinā guṇaiḥ||158|| śleṣmalaṃ madhuraṃ śītaṃ śleṣmātakaphalaṃ guru| śleṣmalaṃ guru viṣṭambhi cāṅkoṭaphalamagnijit||159|| gurūṣṇaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ keśaghnaṃ ca śamīphalam| viṣṭambhayati kārañjaṃ vātaśleṣmāvirodhi ca||160|| āmrātakaṃ dantaśaṭhamamlaṃ sakaramardakam| raktapittakaraṃ vidyādairāvatakameva ca||161|| vātaghnaṃ dīpanaṃ caiva vārtākaṃ kaṭu tiktakam| vātalaṃ kaphapittaghnaṃ vidyāt parpaṭakīphalam||162|| pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣikīphalam| madhurāṇyamlapākīni pittaśleṣmaharāṇi ca||163|| aśvatthodumbaraplakṣanyagrodhānāṃ phalāni ca| kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca||164|| bhallātakāsthyagnisamaṃ tanmāṃsaṃ svādu śītalam| pañcamaḥ phalavargo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ||165|| iti phalavargaḥ|
phalānāmapi keṣāñcicchākavadupayogāt phalavargamāha| mṛdvīkā'gre'bhidhīyate śreṣṭhaguṇatvāt| phalgu audumbaram| madhūkaśabdena samānaguṇatvāt phalaṃ kusumaṃ ca jñeyam| parūṣakaṃ 46 ceha madhuraparūṣakaṃ jñeyam| āmrātam ‘āmaḍā’ iti khyātamāmraphalasadṛśamiti candrikā; etacca dvividhaṃ madhuramamlaṃ ca; atra madhurasyaiva guṇaḥ, amlasya vakṣyamāṇatvāt| tālaśasyānīti tālaphalāni, yathā “harītakīnāṃ śasyāni” (ci. 1) ityatra phalameva śasyamucyate| siddhāni pakvāni; tena pakvatālasya grahaṇam| bhavyaṃ karmaraṅgaphalaṃ; kecittvaksaṃhatimātraphalaṃ vadanti| ārukaṃ kārtikeyapure prasiddham| karkandhūḥ śṛgālabadarī, karkandhūnikucayorvicchidya pāṭhena nityaṃ pittaśleṣmakartṛtvaṃ tayordarśayati| parūṣakādīnāṃ tu madhurāmlabhedena dvirūpāṇāṃ ya eva parūṣakādayo'mlāsta eva pittaśleṣmakarā iti| pārāvataḥ kāmarūpaprasiddhaḥ| atra yo madhuraḥ sa śītaḥ, yaścāmlaḥ sa uṣṇa iti jñeyam| evaṃ rasanirdeśenaiva vīrye labdhe'pi punarvīryākhyānamamlasyāmalakasya śītatādarśanādboddhavyam| ṭaṅkaṃ kāśmīraprasiddham| siddhamiti kālavaśāt pakvam| kapitthabilvāmrāṇāmavasthābhedena guṇakathanaṃ sarvāvasthāsu teṣāmupayojyatvāt| badaraṃ madhyapramāṇaṃ; taddhi madhurameva bhavati| gāṅgerukaṃ nāgabalāphalam| karīro marujo drumaḥ| todanaṃ dhanvanabhedaḥ| rājādanaṃ kṣīrī| avadaṃśakṣamamiti lavalīphalaṃ prāśya dravyāntare rucirbhavati| nīpaṃ kadambakam| śatāhvakaphalaṃ ‘seha’ iti khyātam| pīlu auttarāpathikam| tṛṇaśūnyaṃ ketakīphalam| prācīnāmalakaṃ pānīyāmalakam| tindukaṃ kenduḥ| dāḍimaguṇe kaphapittāvirodhīti amladāḍimaṃ pittāvirodhi, madhuraṃ tu kaphāvirodhi, evaṃ ca tridoṣaharatvamasyopapannaṃ; yaduktaṃ suśrute- “dvividhaṃ tattu vijñeyaṃ madhuraṃ cāmlameva ca| tridoṣaghnaṃ tu madhuramamlaṃ vātakaphāpaham” (su. sū. 46) iti| vṛkṣāmlaṃ mahārdrakam| amlikā tintiḍī| śeṣamiti tvaṅmāṃsam, ato'nyatheti guru; kiṃvā, śūle'rucāvityādyuktakeśaraguṇaviparītam| vātāmādaya auttarāpathikāḥ| priyālo'yaṃ magadhaprasiddhaḥ| dantaśaṭhaḥ jambīraḥ; kecidamloṭaṃ vadanti| ihāmrātakamamlaṃ grāhyaṃ, pūrvaṃ tu madhuramāmrātakamuktam| karamardaṃ dvividhaṃ grāmajaṃ vanajaṃ ca| airāvatam amlātakaṃ; kiṃvā nāgaraṅgam| vārtākaṃ dakṣiṇāpathe phalavat khādyate yadgoṣṭhavārtākasañjñakaṃ, tasyeha guṇaḥ; kiṃvā phalavadasiddhasyaiva vārtākasyopayojyasyāyaṃ guṇaḥ| ākṣikī latā tasyāḥ phalamākṣikam| anupāki ‘anuyā’ iti khyātā| agnisamamiti sphoṭādijanakatvāt||125-165||
atha haritavargaḥ- rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyamārdrakaṃ viśvabheṣajam| vātaśleṣmavibandheṣu rasastasyopadiśyate||166|| rocano dīpanastīkṣṇaḥ sugandhirmukhaśodhanaḥ| jambīraḥ kaphavātaghnaḥ krimighno bhaktapācanaḥ||167|| bālaṃ doṣaharaṃ, vṛddhaṃ tridoṣaṃ, mārutāpaham| snigdhasiddhaṃ, viśuṣkaṃ tu mūlakaṃ kaphavātajit||168|| hikkākāsaviṣaśvāsapārśvaśūlavināśanaḥ| pittakṛt kaphavātaghnaḥ surasaḥ pūtigandhahā||169|| yavānī cārjakaścaiva śigruśāleyamṛṣṭakam| hṛdyānyāsvādanīyāni pittamutkleśayanti ca||170|| gaṇḍīro jalapippalyastumbaruḥ śṛṅgaverikā| tīkṣṇoṣṇakaṭurūkṣāṇi kaphavātaharāṇi ca||171|| puṃstvaghnaḥ kaṭurūkṣoṣṇo bhūstṛṇo vakraśodhanaḥ| kharāhvā kaphavātaghnī bastirogarujāpahā||171|| dhānyakaṃ cājagandhā ca sumukhaśceti rocanāḥ| sugandhā nātikaṭukā doṣānutkleśayanti ca||173|| grāhī gṛñjanakastīkṣṇo vātaśleṣmārśasāṃ hitaḥ| svedane'bhyavahāre ca yojayettamapittinām||174|| śleṣmalo mārutaghnaśca palāṇḍurna ca pittanut 47| āhārayogī balyaśca gururvṛṣyo'tha rocanaḥ||175|| krimikuṣṭhakilāsaghno vātaghno gulmanāśanaḥ| snigdhaścoṣṇaśca vṛṣyaśca laśunaḥ kaṭuko guruḥ||176|| śuṣkāṇi kaphavātaghnānyetānyeṣāṃ phalāni ca| haritānāmayaṃ caiṣa ṣaṣṭho vargaḥ samāpyate||177|| iti haritavargaḥ|
haritānāmapyārdrakādīnāṃ phalavadagnipākamantareṇa bhojanasya prāk paścāccopayogāt phalamanu haritakathanaṃ, phalebhyastu paścādabhidhānaṃ haritasya tṛptyanādhāyakatvāt| ārdrakamiti viśeṣaṇaṃ śuṇṭhīvyavṛttyarthaṃ, śuṇṭhīguṇaścāhārasaṃyogivarge bhaviṣyati| jambīraḥ parṇāsabhedaḥ, jambīraphalaṃ sugandhi| bālaṃ doṣaharamiti taruṇāvasthāyāmavyaktarasāyāṃ tridoṣaharam| tantrāntaravacanaṃ hi- “yāvaddhi cāvyaktarasānvitāni navaprarūḍhāni ca mūlakāni| bhavanti tāvallaghudīpanāni pittānilaśleṣmaharāṇi caiva”| vṛddhaṃ tridoṣamiti tadeva pravṛddham, enāmeva mūlakāvasthāmabhipretya coktaṃ- “mūlakaṃ kandānāmapathyatve prakṛṣṭatamam” (sū. 25) iti| mārutāpahaṃ snigdhasiddhamiti sāmānyena bālaṃ vṛddhaṃ ca| ‘śuṣkāṇi kaphavātaghnānyetāni’ iti vakṣyamāṇagranthenaiva śuṣkamūlakasya kaphavātahantṛtve labdhe punarvacanaṃ prakarṣaprāptyartham| pūtigandhaheti śarīrasya tathā vyañjanārthaṃ māṃsasya ca pūtigandhatāṃ hanti| arjakaḥ śvetaparṇāsaḥ| śigruḥ viṭapaśobhāñjanaḥ; śāleyaścāṇakyamūlaṃ marau prasiddhaṃ, kiṃvā śāleyamiti misteyaṃ pāṭakaprasiddhaṃ, vacanaṃ hi- “cāṇakyamūlamisteye śāleyābhikhyayā jaguḥ” iti; mṛṣṭakaṃ rājikā| gaṇḍīro dvividho raktaḥ śuklaśca; tatra yo raktaḥ sa hi kaṭutvena haritavarge paṭhyate, yastu śuklo jalajaḥ sa śākavarge paṭhita iti naikasya vargadvaye pāṭhaḥ| jalapippalī jale pippalyākārā bhavati| śṛṅgaverī gojihvikā, kiṃvā ārdrakākṛtiḥ śṛṅgaverī; yaduktaṃ- “śṛṅgaveravadākṛtyā śṛṅgaverīti bhāṣitā| kustumburusamākṛtyā tumburūṇi vadanti ca” iti| bhūstṛṇo gandhatṛṇaḥ| kharāhvā kṛṣṇajīrakam| ajagandhā vanayavānī| sumukhaḥ parṇāsabhedaḥ| ayaṃ ca dhānyakādīnāmārdrāṇāṃ guṇaḥ, śuṣkāṇāṃ tvāhārayogigaṇe “kāravī kuñcikā” ityādinā guṇaṃ nirdekṣyati| gṛñjanakaḥ svalpanālapatraḥ palāṇḍureva| etānīti haritavargoktāni| śuṣkāṇītyādinā yadyapi śuṣkāṇāmapi śuṇṭhīprabhṛtīnāṃ guṇa ukto bhavati, tathā'pi viśeṣaguṇāntarakathanārthaṃ punastadabhidhānamāhārasaṃyogivarge bhaviṣyatīti na paunaruktyam||166-177||
atha madyavargaḥ- prakṛtyā madyamamloṣṇamamlaṃ coktaṃ vipākataḥ| sarvaṃ sāmānyatastasya viśeṣa upadekṣyate||178||
annamabhidhāya pānaṃ vaktavyaṃ, tatrāpi pānapradhānamapi pānīyamullaṅghya harṣādikartṛtvājjanānāṃ 48 mukhyapeyatvācca madyamāha| prakṛtyeti svabhāvāt| yadyapi ca madye pīyamāne nāmlarasatā pratīyate vyaktā, tathā'pi dantaharṣamukhasrāvādyamlakāryakartṛtvādamlameva| vacanaṃ hi- “madhurāṇi madhuraprabhāvāṇi madhurāṇyeva kṛtvopadekṣyāmaḥ, tathetarāṇyapi” (vi. 8) iti| tena, amlaprabhāvasya madyasyāmlarasatvameva; ata evoktaṃ- “sarveṣāṃ madyamamlānāmuparyupari vartate” (ci. 24) iti| vipākata iti tṛtīyāyāṃ tasiḥ||178||
kṛśānāṃ saktamūtrāṇāṃ grahaṇyarśovikāriṇām| surā praśastā vātaghnī stanyaraktakṣayeṣu ca||179|| hikkāśvāsapratiśyāyakāsavarcograhārucau| vamyānāhavibandheṣu vātaghnī madirā hitā||180|| śūlapravāhikāṭopakaphavātārśasāṃ hitaḥ| jagalo grāhirūkṣoṣṇaḥ śophaghno bhaktapācanaḥ||181|| śoṣārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogārucijvarān| hantyariṣṭaḥ kaphakṛtān rogānrocanadīpanaḥ 49||182|| mukhapriyaḥ sukhamadaḥ sugandhirbastiroganut 50| jaraṇīyaḥ pariṇato hṛdyo varṇyaśca śārkaraḥ||183|| rocano dīpano hṛdyaḥ śoṣaśophārśasāṃ hitaḥ| snehaśleṣmavikāraghno varṇyaḥ pakvaraso mataḥ||184|| jaraṇīyo vibandhaghnaḥ svaravarṇaviśodhanaḥ| lekhanaḥ śītarasiko hitaḥ śophodarārśasām||185|| sṛṣṭabhinnaśakṛdvāto gauḍastarpaṇadīpanaḥ| pāṇḍurogavraṇahitā dīpanī cākṣikī matā 51||186|| surāsavastīvramado vātaghno vadanapriyaḥ| chedī madhvāsavastīkṣṇo maireyo madhuro guruḥ||187|| dhātakyā'bhiṣuto hṛdyo 52 rūkṣo rocanadīpanaḥ| mādhvīkavanna 53 cātyuṣṇo mṛdvīkekṣurasāsavaḥ||188|| rocanaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ balyaṃ pittāvirodhi ca| vibandhaghnaṃ kaphaghnaṃ ca madhu laghvalpamārutam||189|| surā samaṇḍā rūkṣoṣṇā yavānāṃ vātapittalā| gurvī jīryati viṣṭabhya śleṣmalā tu madhūlikā||190|| dīpanaṃ jaraṇīyaṃ ca hṛtpāṇḍukrimiroganut| grahaṇyarśohita bhedi sauvīrakatuṣodakam||191|| dāhajvarāpahaṃ sparśāt pānādvātakaphāpaham| vibandhaghnamavasraṃsi dīpanaṃ cāmlakāñjikam||192|| prāyaśo'bhinavaṃ madyaṃ gurudoṣasamīraṇam| srotasāṃ śodhanaṃ jīrṇaṃ dīpanaṃ laghu rocanam||193|| harṣaṇaṃ prīṇanaṃ madyaṃ bhayaśokaśramāpaham| prāgalbhyavīryapratibhātuṣṭipuṣṭibalapradam||194|| sāttvikairvidhivadyuktyā pītaṃ syādamṛtaṃ yathā| vargo'yaṃ saptamo madyamadhikṛtya prakīrtitaḥ||195|| iti madyavargaḥ saptamaḥ|
surā anuddhṛtamaṇḍā| madirā tu surāmaṇḍaḥ| jagalaḥ bhaktakiṇvakṛtā surā| ariṣṭa auṣadhakvāthamadhvādisampādito vakṣyamāṇo dantyabhayāriṣṭādiḥ| śārkaraḥ śarkarāprakṛtika āsavaḥ| pakvarasaḥ yaḥ kvathitenekṣurasena kriyate| śītarasikastu śītekṣurasakṛtaḥ| gauḍaḥ guḍaprakṛtikaḥ| surāsavaḥ yatra surayaiva toyakāryaṃ kriyate| madhūkapuṣpakṛto madhvāsavaḥ| maireyalakṣaṇaṃ yathā- “āsavasya surāyāśca dvayorekatra bhājane| sandhānaṃ tadvijānīyānmaireyamubhayāśrayam” iti| dhātakyā'bhiṣuto dhātakīphalāsavaḥ| mādhvīkaṃ madhupradhānaṃ ‘rocanaṃ dīpanaṃ’ ityādinā vakṣyamāṇaṃ; tadvanmṛdvīkekṣurasābhyāṃ militābhyāṃ kṛta āsavo jñeyaḥ| madhviti madhupradhāna āsavaḥ| surā samaṇḍeti yavataṇḍulakṛtā boddhavyā| viṣṭabhyeti vicchedaḥ| madhūlakaḥ godhūmabhedaḥ, tatkṛtaṃ madyaṃ madhūlakam; anye tu medakamāhuḥ| dīpanamityādi sauvīratuṣodakaguṇaḥ| amlakāñjikamiti kāñjikamevāmlaguṇam||179-195||
atha jalavargaḥ- jalamekavidhaṃ sarvaṃ patatyaindraṃ nabhastalāt|196|
samprati pānapradhānasya jalasya guṇamāha- jalamityādi| sarvamiti suśrutapratipāditadhārakārahaimatauṣāramapi| ekavidhamiti “śivāḥ khalvāpaḥ” (sū. 26) ityādinoktaguṇaṃ, tathā ‘śītaṃ śuci’ ityādivakṣyamāṇaguṇam| aindramiti prāṇyadṛṣṭavaśenendrapreritam|196|-
tat 54 patat patitaṃ caiva deśakālāvapekṣate||196||
ekavidhatve'pi tasya bhedahetumāha- tat patadityādi| patad deśamākāśagatabhūtarūpaṃ, kālaṃ ca śītoṣṇādirūpaṃ; tathapatitaṃ ca bhūmiviśeṣarūpaṃ deśaṃ, kālaṃ ca tathaivāpekṣate; ‘guṇadoṣā sambandhe 55 ’ iti śeṣaḥ||196||
khāt 56 patat somavāyvarkaiḥ spṛṣṭaṃ kālānuvartibhiḥ| śītoṣṇasnigdharūkṣādyairyathāsannaṃ mahīguṇaiḥ||197||
enameva deśakālasambandhamāha- khādityādi| somagrahaṇena saumyatvāt pṛthivyā api gaganagatadhūlīrūpāyāstathā meghasahacaritalūtādiviṣādirūpāyāśca grahaṇaṃ vaktavyaṃ; kiṃvā vāyugrahaṇādeva vāyunā nīyamānāyāḥ pṛthivyā grahaṇam| spṛṣṭaṃ ‘bhavati’ itiśeṣaḥ| kālānuvartibhiriti kālaparādhīnaiḥ; etena kālakṛta eva somādisambandhaviśeṣo jale viśeṣaṃ karoti, tena na kālasyākiñcitkaratā| patitajalasya deśakālasambandhamāha- śītoṣṇetyādi| yathāsannamiti yasmin kāle yasyāṃ mahyāṃ ye guṇāḥ śītādaya udriktā bhavanti, taiḥ spṛṣṭaṃ jalaṃ bhavati| etena suśrute pratipāditagāṅgasāmudrabhedo guṇadoṣasambandhamātrakṛta eva divyajalasyeti darśayati| tena, yadviṣādijuṣṭaṃ tat sāmudrasamānaguṇatvāt sāmudraṃ, yaddhūlyādinā viṣādinā ca rahitaṃ tattadguṇatvādgāṅgamityuktaṃ suśrute| āśvine tu māsi divyajalasya dhūlīviṣādisambandho na bhavatyeva, kālamahimnā bhavannapi vā na jalaṃ tathā dūṣayati; ata uktaṃ sūśrute- “sāmudraṃ tanna pātavyaṃ māsādāśvayujādvinā” (su. sū. 45) iti| atra hārītavacanāt kārtikāgrahāyaṇayorapyāntarīkṣaṃ jalaṃ grāhyameva bhavati; yadāha- “pravṛttāyāṃ śaradyasmāt paścādvāte pravāti ca| hemante cāpi gṛhnīyāttajjalaṃ mṛnmayairghaṭaiḥ” iti| tena ‘āśvayujādvinā’ iti vacanaṃ āśvayujāt prabhṛti jalopādeyatopadarśanārthaṃ, na tvāśvina evopādeyatopadarśanaparam| anye tvāhuḥ- āśvina eva paramāntarīkṣaṃ grāhyamiti| jatūkarṇavacanaṃ hi- “varṣāsu caranti ghanaiḥ sahoragā viyati kīṭalūtāśca| tadviṣajuṣṭamapeyaṃ khajalamagastyodayāt pūrvam” iti||197||
śītaṃ śuci śivaṃ mṛṣṭaṃ vimalaṃ laghu ṣaḍguṇam| prakṛtyā divyamudakaṃ,...|198|
divyajalasya prākṛtaguṇamāha- śītamityādi| śivamiti kalyāṇakaratvena| mṛṣṭamiti vadanapriyatvena|198|-
...bhraṣṭaṃ pātramapekṣate||198|| śvete kaṣāyaṃ bhavati pāṇḍare syāttu tiktakam| kapile kṣārasaṃsṛṣṭamūṣare lavaṇānvitam||199|| kaṭu parvatavistāre 57 madhuraṃ kṛṣṇamṛttike| etat ṣāḍguṇyamākhyātaṃ mahīsthasya jalasya hi| tathā'vyaktarasaṃ vidyādaindraṃ kāraṃ himaṃ ca yat||200|| yadantarīkṣāt patatīndrasṛṣṭaṃ coktaiśca pātraiḥ parigṛhyate'mbhaḥ| tadaindramityeva vadanti dhīrā narendrapeyaṃ salilaṃ pradhānam 58||201|| īṣatkaṣāyamadhuraṃ susūkṣmaṃ viśadaṃ laghu| arūkṣamanabhiṣyandi sarvaṃ pānīyamuttamam||202|| gurvabhiṣyandi pānīyaṃ vārṣikaṃ madhuraṃ navam| tanu laghvanabhiṣyandi prāyaḥ śaradi varṣati||203|| tattu ye sukumārāḥ syuḥ snigdhabhūyiṣṭhabhojanāḥ| teṣāṃ bhojye ca bhakṣye ca lehye peye ca śasyate||204|| hemante salilaṃ snigdhaṃ vṛṣyaṃ balahitaṃ guru| kiñcittato laghutaraṃ śiśire kaphavātajit||205|| kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ vidyādvāsantikaṃ jalam| graiṣmikaṃ tvanabhiṣyandi jalamityeva niścayaḥ| ṛtāvṛtāvihākhyātāḥ sarva evāmbhaso guṇāḥ||206|| vibhrānteṣu tu kāleṣu yat prayacchanti toyadāḥ| salilaṃ tattu doṣāya yujyate nātra saṃśayaḥ||207|| rājabhī rājamātraiśca sukumāraiśca mānavaiḥ| sugṛhītāḥ śaradyāpaḥ prayoktavyā viśeṣataḥ||208||
vakṣyamāṇaguṇaviśeṣahetumāha- bhraṣṭamityādi| pātramapekṣata iti nadyādipātraviśeṣasambandhamapekṣya guṇaviśeṣavadbhavati| etacca yadyāpi ‘deśakālāvapekṣata’ ityanena pūrvamevoktaṃ, tathā'pi kālāpekṣayā deśaviśeṣasya prakarṣeṇa guṇaviśeṣe hetutāpradarśanārthaṃ punaruktam| kecittu “śvete kaṣāyaṃ bhavati” ityādigranthaṃ paṭhanti, sa tu nātiprasiddhaḥ||198-208||
nadyaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhābhihatodakāḥ 59| himavatprabhavāḥ pathyāḥ puṇyā devarṣisevitāḥ||209|| nadyaḥ pāṣāṇasikatāvāhinyo vimalodakāḥ| malayaprabhavā yāśca jalaṃ tāsvamṛtopamam||210|| paścimābhimukhā yāśca pathyāstā nirmalodakāḥ| prāyo mṛduvahā gurvyo yāśca pūrvasamudragāḥ||211|| pāriyātrabhavā yāśca vindhyasahyabhavāśca yāḥ| śirohṛdrogakuṣṭhānāṃ tā hetuḥ ślīpadasya ca||212||
ādhāraviśeṣe guṇaviśeṣamāha- nadya ityādi| pāṣāṇairvicchinnaṃ vikṣubdhamabhihataṃ codakaṃ yāsāṃ tāstathā; etena, adhityakāprabhavā eva himālaye nadyaḥ pathyā uktā bhavanti nopatyakāprabhavāḥ, yato'dhityakāprabhavāsveva pāṣāṇavicchinnatvādi; ataśca suśrute yaduktaṃ- “himavatprabhavā hṛdrogādīn janayanti” (su. sū. 45) iti, tadupatyakāprabhavābhiprāyeṇeti na virodhaḥ| yattu tatroktaṃ “malayaprabhavāḥ krimīñjanayanti” (su. sū. 45) tadapāṣāṇasikatāvāhinadyabhiprāyeṇa, iha pāṣāṇasikatāvāhinadīṣvamṛtopamiti na virodhaḥ| yattu, pāriyātrabhavānāṃ śirorogādikartṛtvaṃ, tat pāriyātradarībhavanadījalābhiprāyeṇa, suśrute tu pāriyātrataḍāgabhavanadījalābhiprāyeṇoktaṃ- “pāriyātrabhavāḥ pathyāḥ” (su. sū. 45) iti| taduktaṃ viśvāmitreṇa- “taḍāgajaṃ darījaṃ ca taḍāgādyat sarijjalam| balārogyakaraṃ tat syāddarījaṃ doṣalaṃ matam” iti| prāyograhaṇāt pūrvasamudragamane'pi gāṅgaṃ pathyaṃ bhavati; kiṃvā yathoktalakṣaṇahimālayabhavatvādeva gāṅgaṃ jalaṃ pathyam| pāriyātrādayaḥ parvatāḥ svanāmaprasiddhāḥ||209-212||
vasudhākīṭasarpākhumalasandūṣitodakāḥ| varṣājalavahā nadyaḥ sarvadoṣasamīraṇāḥ||213|| vāpīkūpataḍāgotsasaraḥprasravaṇādiṣu| ānūpaśailadhanvānāṃ guṇadoṣairvibhāvayet||214|| picchilaṃ krimilaṃ klinnaṃ parṇaśaivālakardamaiḥ| vivarṇaṃ virasaṃ sāndraṃ durgandhaṃ na hitaṃ jalam||215|| visraṃ tridoṣaṃ lavaṇamambu yadvaruṇālayam| ityambuvargaḥ prokto'yamaṣṭamaḥ suviniścitaḥ||216|| iti jalavargo'ṣṭamaḥ|
varṣāsu jalaṃ vahantīti varṣājalavahāḥ; yaduktamagryādhikāre “varṣānādeyamudakānām” (sū. 25) iti, tasyehāpathyatve upapattivarṇanamiti na paunaruktyam| prasravaṇādiṣvityatra ‘jalaṃ’ iti śeṣaḥ| vāpyādayo'nūpadeśe dhanvani himāliyādiparvateṣu ca bhaveyuḥ, tataścānūpādijalaguṇaireva tadguṇanirdeśaḥ kartavyaḥ; paścimābhimukhanadījalapūrvābhimukhanadījalānūpajalakhadhanvajalaparvatajalaguṇāścoktā eva, tena tadguṇātideśo vāpyādiṣu boddhavyaḥ| uktaṃ ca hārītena- “anūpadeśe yadvāri guru tacchleṣmavardhanam| viparītamato mukhyaṃ jāṅgalaṃ laghu cocyate” iti| suśrute'pi vāpyādīnāṃ pṛthageva guṇa uktaḥ; sa ceha kūpādīnāṃ sakṣāratvādiḥ 60 pratyakṣadṛṣṭo granthavistarabhayānnokta iti mantavyam| vāpī iṣṭakādibaddhatīrthā dīrghikā; kūpaḥ prasiddhaḥ; taṭādāgo gatiryasya sa taḍāgaḥ, sa punaruccadeśādāgacchajjalabandhanādbhavati, anye tu puṣkarīṇīṃ taḍāgamāhuḥ; utsā nimnāduttiṣṭhajjalasthānaṃ; saro divyakhātaṃ puruṣavyāpāraṃ vinā, tatpunaḥ pampādi; prasravaṇaḥ nirjharaḥ| anye tu ‘hradadhārājalādiṣu’ iti paṭhanti; tatra hradaḥ nadīsthajalapradeśo gambhīro jalāśayaḥ, dhārā tu parvatādeva jaladhārārūpā patantī; ādigrahaṇāt kedāracuṇḍādīnāṃ grahaṇam| klinnaṃ parṇādibhiryutaṃ sadityarthaḥ| varuṇālaye samudre| visram āmagandhi| suviniścita iti sarvajalaguṇakathanāt||213-216||
atha gorasavargaḥ- svādu śītaṃ mṛdu snigdhaṃ bahalaṃ ślakṣṇapicchilam| guru mandaṃ prasannaṃ ca gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ||217|| tadevaṅguṇamevaujaḥ sāmānyādabhivardhayet| pravaraṃ jīvanīyānāṃ kṣīramuktaṃ rasāyanam||218|| mahiṣīṇāṃ gurutaraṃ gavyācchītataraṃ payaḥ| snehānyūnamanidrāya hitamatyagnaye ca tat||219|| rūkṣoṣṇaṃ kṣīramuṣṭrīṇāmīṣatsalavaṇaṃ laghu| śastaṃ vātakaphānāhakrimiśophodarārśasām||220|| balyaṃ sthairyakaraṃ sarvamuṣṇaṃ caikaśaphaṃ payaḥ| sāmlaṃ salavaṇaṃ rūkṣaṃ śākhāvātaharaṃ laghu||221|| chāgaṃ kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi payo laghu| raktapittātisāraghnaṃ kṣayakāsajvarāpaham||222|| hikkāśvāsakaraṃ tūṣṇaṃ pittaśleṣmalamāvikam| hastinīnāṃ payo balyaṃ guru sthairyakaraṃ param||223|| jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ sātmyaṃ snehanaṃ mānuṣaṃ payaḥ| nāvanaṃ raktapitte ca tarpaṇaṃ cākṣiśūlinām||224||
jīvanīyasāmānyājjalamanu kṣīramucyate 61, kṣīrajatvāddadhyādayaścocyante| prasannamiti nirdoṣaṃ, nirdoṣatā tu praśastatvena guṇa ityucyate; kiṃvā guṇānāmasaṅkhyeyatvena prasannatvaṃ gurvādyapaṭhitamapi guṇa eveti jñeyam| evaṅguṇameveti svādvādidaśaguṇam| sāmānyāditi samānatvāt| mahiṣīkṣīraguṇe snehādūnamiti mahiṣīkṣīraṃ gavyakṣīrāt snehonaṃ, gauravaśaityābhyāṃ tu tadadhikamiti kecidbruvate; tanna, pratyakṣameva hi mahiṣīkṣīrādadhikameva ghṛtaṃ dṛśyate; tathā jatūkarṇe'pyuktaṃ- “guru śītaṃ snigdhataraṃ māhiṣamatibalyaṃ bṛṃhaṇaṃ cāgryam” iti, suśrute'pyuktaṃ- “gavyāt snigdhataraṃ” (sū. 45) iti; tasmāt ‘snehānyūnaṃ’ iti pāṭhaḥ; tena snehādadhikamityarthaḥ; kiṃvā snehānyūnamiti snehapūrṇamityarthaḥ| uṣṭrīkṣīrādīnāṃ salavaṇatvādi madhurānurasatvena boddhavyaṃ; madhurastu rasaḥ pradhāna eva, dīrghañjīvitīye ‘prāyaśo madhuraṃ’ (sū. 1) ityuktaṃ, na tu sarvathā madhurameva| aikaśaphamiti vaḍavāyāḥ 62| kecittu sarvaśabdena kharavegasarayorapi kṣīrasyāyaṃ guṇa iti vadanti| uṣṇamiti kṣīrāntarāpekṣayā, tena sāmānyaguṇe śītatvamuktamaviruddhaṃ bhavati, yato laghūttamāttiktarasādgururapi kaṭu laghurevocyate madhurādyapekṣayā, evaṃ śītatamāditarakṣīrāduṣṇamapi vaḍavāyāḥ kṣīraṃ śītameva mūtramadhvādyapekṣayā bhavati; evaṃ rūkṣamityetadapi vyākhyeyam| yadyapi ca hastinīkṣīrādīni śāstre prayogeṣu noktāni, tathā'pi kathitaguṇaṃ buddhvā tatra tatra prayojyāni||217-224||
rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ snehanaṃ balavardhanam| pāke'mlamuṣṇaṃ vātaghnaṃ maṅgalyaṃ bṛṃhaṇaṃ dadhi||225|| pīnase cātisāre ca śītake viṣamajvare| arucau mūtrakṛcchre ca kārśye ca dadhi śasyate||226|| śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam| raktapittakaphottheṣu vikāreṣvahitaṃ ca tat||227||
dadhiguṇamāha- rocanamityādi| atra rocanamityuktvā'pi arucāviti vacanamarucirogaharatvena, rocanatā tūpayogakāla eva dravyāntararucikaratvenoktā| bṛṃhaṇamiti rogādikṛśasya bṛṃhaṇaṃ, kārśye ceti sahaje kārśye śasyata iti boddhavyaṃ; tena na paunaruktyam| pīnase caturvidhe'pi prabhāvāddhitaṃ; kiṃvā pīnasapācakatvāt sarvatra hitam| yacca vṛṣyaśītakahitatvādi dadhiguṇaparyālocanayā'nupapadyamānamiha 63 dṛśyate, tat prabhāvādboddhavyam| yacca guṇāntarādevāmlatvoṣṇatvasnigdhatvāllabhyamānamapi vātaghnatvaṃ punarucyate tat prakarṣārthaṃ, tathā amlatvādiyuktasyāpi vātahantṛtādivyabhicāradarśanāditi boddhavyam| vyabhicārodāharaṇāni ca mandakamandajātamadyādīnyanusartavyāni| nyāyaścāyaṃ sarvānnapānaguṇakathane yathāsambhavaṃ varṇanīyaḥ, granthapracurataratābhītyā sarvaṃ vastu vayamatra nodbhāvayāmaḥ| prāyaśa iti vacanāt kālāntare'pi garhitatvaṃ śaradādāvapi ca prakṛtyādivaśāddhitatvaṃ darśayati||225-227||
tridoṣaṃ 64 mandakaṃ, jātaṃ vātaghnaṃ dadhi, śukralaḥ| saraḥ, śleṣmānilaghnastu maṇḍaḥ srotoviśodhanaḥ||228||
mandakaṃ yadā kṣīraṃ vikriyāmāpannaṃ ghanatvaṃ na yāti tadā tanmandakam| jātaṃ vātaghnamiti yadā tu mandakāvasthāmutsṛjya ghanatayā jātaṃ sanmadhuramīṣadamlaṃ ca bhavati, tadā vātaghnaṃ viśeṣeṇa bhavatītyarthaḥ| pūrve tu dadhiguṇāḥ sujātasya vyaktāmlasya boddhavyāḥ| śukralaḥ sara iti cchedaḥ| saro dadhyuparisnehaḥ, śukralaḥ śukrasrutivṛddhikaraḥ; ata eva suśrute saraguṇe “vṛṣyaḥ śukravivardhanaḥ” (su. sū. 45) iti padadvayopādānaṃ kṛtam| maṇḍa iti prakaraṇāddadhimaṇḍo mastvityarthaḥ||228||
śophārśograhaṇīdoṣamūtragrahodarārucau| snehavyāpadi pāṇḍutve takraṃ dadyādgareṣu ca||229||
śophetyādinā takraguṇaḥ| mūtragraho mūtrakṛcchrādi| garo'tra kṛtrimaviṣam||229||
saṅgrāhi dīpanaṃ hṛdyaṃ navanītaṃ navoddhṛtam| grahaṇyarśovikāraghnamarditārucināśanam||230||
saṅgrāhītyādi navanītaguṇaḥ| navoddhṛtaṃ sadyaskaṃ; navoddhṛtamiti vacanādabhinavasyaiva navanītasya yathoktaguṇāḥ prakarṣavanto bhavanti, purāṇasya tu naite balavanto guṇā bhavantīti||230||
smṛtibuddhyagniśukraujaḥkaphamedovivardhanam| vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham 65||231|| sarvasnehottamaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| sahasravīryaṃ vidhibhirghṛtaṃ karmasahasrakṛt||232|| madāpasmāramūrcchāyaśoṣonmādagarajvarān| yonikarṇaśiraḥśūlaṃ ghṛtaṃ jīrṇamapohati||233|| sarpīṃṣyajāvimahiṣīkṣīravat svāni nirdiśet|234|
utpādakramāgatasya ghṛtasya guṇamāha- smṛtītyādi| sahasravīryamiti bhūriśaktikam| kathaṃ sahasravīryamityāha- vidhivaditi| vidhivad vidhiyuktaṃ sadityarthaḥ, vidhiśca nānākarmakāribhirdravyaiḥ saṃskāraḥ saṃyogaśca, ata evoktaṃ- “nānyaḥ snehastathā kaścit saṃskāramanuvartate” (ni. 1) iti, tathā tantrāntare “ghṛtaṃ yogavāhi” iti; tasmāt sahasravīryataḥ karmasahasrakṛditi yojyam| yattu suśrutaṭīkākṛtaḥ suśrutoktaghṛtaguṇeṣu “tridoṣāpakarṣaṇaṃ” iti paṭhanti, tat saṃskāreṇa kaphaharaṇāditi jñeyam| madetyādi| jīrṇaṃ tu daśavarṣātītaṃ; vacanaṃ hi- “purāṇaṃ daśavarṣaṃ syāt prapurāṇamataḥ param” iti| yathā yathā ca jīrṇatvaprakarṣastathā tathā guṇotkarṣo jñeyaḥ| uktaṃ hi hārīte- “yathā yathā jarāṃ yāti guṇavat syāttathā tathā” iti| anuktasarpirguṇānatidiśati- sarpīṃṣītyādi| sarpīṃṣi svānīti sambandhaḥ; tena, ajākṣīravadajāsarpirnirdiśediti| evaṃ śeṣayorapi vācyam| anena ca nyāyena hastinyādisarpirapi boddhavyaṃ, hastinyādisarpirvyavahārābhāvāt sākṣānnoktam||231-233||-
pīyūṣo moraṭaṃ caiva kilāṭā vividhāśca ye||234|| dīptāgnīnāmanidrāṇāṃ sarva eva sukhapradāḥ| guravastarpaṇā vṛṣyā bṛṃhaṇāḥ pavanāpahāḥ||235|| viśadā guravo rūkṣā grāhiṇastakrapiṇḍakāḥ| gorasānāmayaṃ vargo navamaḥ parikīrtitaḥ||236|| iti gorasavargo navamaḥ|
pīyūṣaḥ sadyaḥprasūtāyāḥ kṣīram| tadeva yāvanna parataḥ prasannatāṃ yāti tāvat ‘moraṭa’ ityucyate| kilāṭo naṣṭakṣīrabhāgaḥ, yaṃ lokāḥ kṣīrasāmityāhuḥ| viśada ityādistakrapiṇḍakaguṇaḥ, takrapiṇḍaḥ takrakūrcikāyā eva srutadravo ghano bhāgaḥ| gorasānāmityatra ādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena mahiṣīkṣīrādīnāmapi grahaṇaṃ; kiṃvā prādhānyādgorasanirdeśaḥ; gorasabhāṣayā gorasaniṣpannāḥ sarva eva kṣīradadhitakrādayo gṛhyante; loke hi sarveṣvevaiṣu gorasasañjñā||234-236||
athekṣuvargaḥ- vṛṣyaḥ śītaḥ saraḥ snigdho bṛṃhaṇo madhuro rasaḥ| śleṣmalo bhakṣitasyekṣoryāntrikastu 66 vidahyate||237|| śaityāt prasādānmādhuryāt pauṇḍrakādvaṃśako varaḥ|238|
mādhuryasāmānyādikṣuvikṛtiprāyo varga ucyate| bhakṣitasyeti dantapīḍitasya| yāntrika iti yantrapīḍitaḥ| vidāhaścāsya prāyaśastvaggranthiyuktasya yantreṇa pīḍanāt, tathā kālāntarāvasthānācca| vacanaṃ hi- “mūlatvaggranthisaṃyogādyāntrikastu vidahyate”; uktaṃ ca hārīte- “vyāpitvāt sukumāro hi raso yantranipīḍitaḥ| saukṣmyāt spṛṣṭo'nilārkābhyāṃ bhṛśaṃ kāye vidahyate” iti| atra vyāpitvāditi tvagādiyuktekṣukāṇḍabhavatvāt| yaducyate- vidāhitve yāntrikasya raktapittahantṛtvamuktaṃ virudhyate, yathā “madhūdakasyekṣurasasya caiva pānācchamaṃ gacchati raktapittam” (ci.a.4) iti; tanna, yato dantaniṣpīḍitasyaivāvidāhino raktapitte grahaṇaṃ bhaviṣyati, kiṃvā yāntrike'pi vidāhakārakatvagādisaṃyogasya tathā kālāntarāvasthānasya ca tyāgaṃ kṛtvopayogaḥ kartavyaḥ; ‘yāntrikastu vidahyate’ iti vacanaṃ prāyovādamāśritya bodhyam| anye tvetaddoṣabhayādvidahyata iti śīghraṃ pacyata iti vyākhyānayanti||237||-
prabhūtakrimimajjāsṛṅmedomāṃsakaro guḍaḥ||238|| kṣudro guḍaścaturbhāgatribhāgārdhāvaśeṣitaḥ| raso gururyathāpūrvaṃ dhautaḥ svalpamalo guḍaḥ||239|| tato matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalāḥ param| yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ bhavecchaityaṃ tathā tathā||240|| vṛṣyā kṣīṇakṣatahitā sasnehā guḍaśarkarā| kaṣāyamadhurā śītā satiktā yāsaśarkarā||241|| rūkṣā vamyatisāraghnī cchedanī madhuśarkarā| tṛṣṇāsṛkpittadāheṣu praśastāḥ sarvaśarkarāḥ||242||
prabhūtakrimyādikāraṇatvāt prabhūtakrimyādikaro guḍa ucyate| kṣudraguḍastathā caturbhāgatribhāgārdhāvaśeṣito rasa ityatra cakāralopo draṣṭavyaḥ; tena kṣudraguḍaścaturbhāgāvaśeṣitādrasādguruḥ, tathā tribhāgāccaturbhāgāvaśeṣito gururityādi jñeyam| kṣudraguḍo'sitaguḍa ityucyate| phāṇitaṃ ca tantulībhāvādbhavati| dhautaḥ svalpamala iti malāvasekena 67 dhauto'lpamalo bhavati, tenālpakrimyādirbhavatīti bhāvaḥ| tata iti dhautaguḍāt| matsyaṇḍikā khaṇḍamadhye pākādghanībhūtā matsyāṇḍanibhā bhavati| vimalāḥ paramityuttarottaraṃ vimalāḥ| bhavecchaityaṃ 68 tathā tatheti matsyaṇḍikāyāśca khaṇḍaḥ śītataraḥ, tataśca śarkarā śītatametyarthaḥ| guḍaśarkareti yāsamadhuśarkarayorvyavacchedārtham| yāsaśarkarā durālabhākvāthakṛtā śarkarā| madhuśarkarā tu madhubhāṇḍeṣu śarkarākārā bhavati||238-242||
mākṣikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ pauttikaṃ madhujātayaḥ| mākṣikaṃ pravaraṃ teṣāṃ viśeṣādbhrāmaraṃ guru||243|| mākṣikaṃ tailavarṇaṃ syādghṛtavarṇaṃ tu pauttikam| kṣaudraṃ kapilavarṇaṃ syācchvetaṃ bhrāmaramucyate||244|| vātalaṃ guru śītaṃ ca raktapittakaphāpaham| sandhātṛ cchedanaṃ rūkṣaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ madhu 69||245|| hanyānmadhūṣṇamuṣṇārtamathavā saviṣānvayāt| gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṃ hitaṃ madhu||246||
madhuśarkarāprasaṅgena madhvabhidhānam| makṣikāḥ piṅgalāḥ, tadbhavaṃ mākṣikam| bhramaraḥ prasiddhaḥ| kṣudramakṣikābhavaṃ kṣaudram| piṅgalā makṣikā mahatyaḥ puttikāḥ, tadbhavaṃ pauttikam| chatrādayaścāpare catvāro madhubhedāḥ suśrutoktāḥ sāmānyamadhuguṇā eva jñeyāḥ; kiṃvā apraśastatvādiha noktāḥ| kecit ‘mākṣikaṃ tailavarṇaṃ syāt’ ityādiślokaṃ paṭhanti| uṣṇārtamathaveti bhāṣayā, yathā uṣṇaṃ madhu hanyānna tathā uṣṇārtamiti sūcayati| tatraiva hetumāha- saviṣānvayāditi|- saviṣāṇi nānāpuṣpāṇi, kiṃvā saviṣā eva makṣikādayaḥ, anvayā utpattisthānāni yasya tat saviṣānvayaṃ madhu; tena viṣānugatasyoṣṇavirodhitvasyaiva madhuno'nugamo bhavati, na tu saviṣatvasya; tathā satyuṣṇamapi mārakaṃ syāt; kiṃvā athaveti saviṣānvayādityanena sambadhyate, tena saviṣānvayādanyataśca śaityāt saukumāryāccoṣṇena madhu virudhyata ityartho bhavati| uktaṃ hi hārīte- “nānāpuṣpaprakārāṇāṃ rasasārātmakaṃ madhu| tacchaityāt saukumāryācca sarvairuṣṇairvirudhyate” iti; suśrute'pyuktaṃ- “tat saukumāryācca tathaiva śaityāt” (su. sū. 45) ityādi| alpasya madhuno hitatve hetumāha- gurvityādi| gurutvānmadhvāmakārakaṃ bhavati, rūkṣaṃ kaṣāyaśītaṃ tu mahātyayavātakaramiti bhāvaḥ||243-246||
nātaḥ kaṣṭatamaṃ kiñcinmadhvāmāttaddhi mānavam| upakramavirodhitvāt sadyo hanyādyathā viṣam||247|| āme soṣṇā kriyā kāryā sā madhvāme virudhyate| madhvāmaṃ dāruṇaṃ tasmāt sadyo hanyādyathā viṣam||248||
madhvāmasya mahātyayatāmāha- nāta ityādi| upakramavirodhitvaṃ madhvāme yathā- āme tūṣṇaṃ pathyaṃ, tanmadhuni viruddhaṃ; yattu madhuhitaṃ śītaṃ, tadāme viruddham||247-248||
nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu| itīkṣuvikṛtiprāyo vargo'yaṃ daśamo mataḥ||249|| itīkṣuvargo daśamaḥ|
madhuno yogavāhitvamāha- nānetyādi| yasmānnānārasavīryādibhyaḥ puṣpebhya utpannaṃ tanmadhu, tenānabhivyaktanānāśaktikameva| tataśca yena dravyeṇa vāmanīyena vā''sthāpanīyena vā vṛṣyeṇa kāryāntarakārakeṇa vā yujyate tasyaiva karma karoti, samānānukāridravyaprabodhitaśaktitvāditi bhāvaḥ| cakāro'tra hetvantarasamuccaye, tena prabhāvācceti boddhavyam| tena satyapi nānauṣadhisambhavatve prabhāvānna kṣīramadyādayo yogavāhinaḥ; tathā, anānātmakā api śilājatutailādayo yogavāhino bhavanti| yogavāhitve'pi madhu snehane na prayujyate vāte, rūkṣādiguṇayuktatvāt| nānādravyātmakatve'pi madhu rūkṣakaṣāyatvābhyāmevāvirbhūtaṃ bhavati, prāyeṇa rūkṣakaṣāyaguṇādhike eva puṣpe madhumakṣikāṇāṃ caraṇāditi boddhavyam| anena ca nyāyena nānādravyātmakatvena sarvaguṇatāprasaṅgo madhuno nirasto bhavati| suśrute'pyevameva yogavāhitvaṃ “tacca nānā” (su.sū.a.45) ityādinā granthena madhuna uktam| ikṣuvikṛtiprāya iti ikṣuvikṛtipradhānaḥ, tena yāsaśarkarādikathanamapyatrāviruddhamiti bhāvaḥ||249||
atha kṛtānnavargaḥ- kṣuttṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā| svedāgnijananī peyā vātavarconulomanī||250|| tarpaṇī grāhiṇī laghvī hṛdyā cāpi vilepikā| maṇḍastu dīpayatyagniṃ vātaṃ cāpyanulomayet||251|| mṛdūkaroti srotāṃsi svedaṃ sañjanayatyapi| laṅghitānāṃ viriktānāṃ jīrṇe snehe ca tṛṣyatām||252|| dīpanatvāllaghutvācca maṇḍaḥ syāt prāṇadhāraṇaḥ| lājapeyā śramaghnī tu kṣāmakaṇṭhasya dehinaḥ||253|| tṛṣṇātīsāraśamano dhātusāmyakaraḥ śivaḥ| lājamaṇḍo'gnijanano dāhamūrcchānivāraṇaḥ 70||254|| mandāgniviṣamāgnīnāṃ bālasthavirayoṣitām| deyaśca sukumārāṇāṃ lājamaṇḍaḥ susaṃskṛtaḥ||255|| kṣutpipāsāpahaḥ pathyaḥ śuddhānāṃ ca malāpahaḥ| śṛtaḥ pippaliśuṇṭhībhyāṃ yukto 71 lājāmladāḍimaiḥ||256|| kaṣāyamadhurāḥ śītā laghavo lājasaktavaḥ|257|
samprati śūkadhānyādivargauryathāsambhavaṃ sampāditasya kṛtānnasya peyāderguṇān vaktuṃ kṛtānnavarga ucyate 72| te ca peyādīnāṃ guṇāḥ kecit saṃskārasaṃyogādijāḥ, kecit prākṛtā api jñeyāḥ| na ca vācyaṃ- peyādīnāmeva guṇena bādhitatvācchūkadhānyādīnāṃ pṛthagguṇo na vācya iti; yataḥ peyādayo hi prakṛtiguṇānuvidhāyinaḥ santaḥ svaguṇamāvahanti, tena kṛtānnasya yo guṇa ucyate sa yadi raktaśālyādiprakṛtāvapi bhavati tadā balavān bhavati, atha prakṛtau viparīto guṇo bhavati tadā kṛtānnaguṇasyālpatvaṃ bhavatīti mantavyam| atra svasthāturahitatvenādau peyocyate; peyā bahudravā yavāgūḥ, vilepī viraladravā yavāgūḥ| peyādikrameṇānne vaktavye annāt prathamotpadyamānatvena maṇḍaguṇakathanam| dīpanalaghutvābhyāmagniṃ yasmāt karoti, tasmāllaṅghitādīnāṃ prāṇadhāraṇa iti jñeyam| susaṃskṛta iti dhānyakapippalyādisusaṃskṛtaḥ| śuddhānāṃ malāpaha iti samyakśuddhānāmapi koṣṭhopalepakadoṣāpaharatvena; yaducyate- śuddhānāmiti īṣacchuddhānāṃ; tena, īṣacchuddhyā śeṣadoṣasambandhānmalāpaha ityupapannaṃ, suśrute'pi (su.sū.a.46) “lājamaṇḍo'viśuddhānāṃ” ityakārapraśleṣādīṣadviśuddhānāmiti bodhyam| tanna sat, īṣadviśuddhe peyā niṣiddhaiva, vacanaṃ hi- “kaphapitte viśuddhe'lpe madyape vātapaittike| tarpaṇādikramaḥ kāryaḥ peyā'bhiṣyandayeddhi tān” (si.a.6) iti||250-256||-
sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ santaptaścaudano laghuḥ||257|| bhṛṣṭataṇḍulamicchanti garaśleṣmāmayeṣvapi| adhauto'prasruto'svinnaḥ śītaścāpyodano guruḥ||258|| māṃsaśākavasātailaghṛtamajjaphalaudanāḥ| balyāḥ santarpaṇā hṛdyā guravo bṛṃhayanti ca||259|| tadvanmāṣatilakṣīramudgasaṃyogasādhitāḥ|260|
svinna ityutsvinnadhānyataṇḍulakṛtaḥ, kiṃvā samyaksvinnatvena mṛdubhūtaḥ| santapta iti sahajenoṣmaṇā, na tu punastāpanena; vacanaṃ hi- “vivarjayet sthiraṃ śītamannamuṣṇīkṛtaṃ punaḥ” iti| bhṛṣṭataṇḍulakṛta odano bhṛṣṭataṇḍulaḥ| adhātaḥ adhautataṇḍulakṛtaḥ| atra sudhautatvādiguṇaviśiṣṭasyādanasya laghutvaṃvacanena tadviparītānāmadhautādīnāṃ gurutvamarthataḥ siddhamapi yat punarucyate tat spaṣṭārtham| santarpaṇā iti tadātve'pi balakarāḥ| māṃsādisaṃyogasādhitāścaudanā eva boddhavyāḥ| atra rūkṣābhyāṃ śākamudgābhyāmapi saṃyuktasyaudanasya balyatvādi saṃyogamahimnā tathā ghṛtādisaṃskārācca lokavyavahārakriyamāṇatvādboddhavyam 73||257-259||-
kulmāṣā guravo rūkṣā vātalā bhinnavarcasaḥ||260|| svinnabhakṣyāstu ye kicit saupyagaudhūmayāvikāḥ| bhiṣak teṣāṃ yathādravyamādiśedgurulāghavam||261||
yavapiṣṭamuṣṇodakasiktamīṣatsvinnamapūpīkṛtaṃ kulmāṣamāhuḥ| svinnabhakṣyā ityutsvedanamātrakṛtā haṇḍarikādayaḥ| yathādravyamiti vadatā nātra prakṛtiguṇopamardena lājādāviva guṇāntarodaya iti darśayati||260-261||
akṛtaṃ kṛtayūṣaṃ ca tanuṃ sāṃskārikaṃ rasam| sūpamamlamanamlaṃ ca guruṃ vidyādyathottaram||262||
akṛtakṛtayūṣalakṣaṇam- “asnehalavaṇaṃ sarvamakṛtaṃ kaṭukairvinā| vijñeyaṃ lavaṇasnehakaṭukaiḥ saṃskṛtaṃ kṛtam” (su. sū. 46) iti| tanumiti svalpamāṃsatvenāghanaṃ, sāṃskārikamiti bahumāṃsasnehādisaṃskṛtatvādghanam||262||
saktavo vātalā rūkṣā bahuvarconulominaḥ| tarpayanti naraṃ sadyaḥ pītāḥ sadyobalāśca te||263|| madhurā laghavaḥ śītāḥ saktavaḥ śālisambhavāḥ| grāhiṇo raktapittaghnāstṛṣṇācchardijvarāpahāḥ||264||
saktūnāṃ rūkṣatve'pi vātalatvābhidhānaṃ takrasya rūkṣasyāpi vātahāritvadarśanāt| pītā ityanena saktūnāṃ piṇḍopayoge niṣedhaṃ 74 darśayati| tarpayanti tṛptiṃ janayanti| sadyobalāḥ tadātvenaiva vājīkaraṇavadbalakarāḥ; etena pariṇāme balāpahatvamapyuktaṃ bhavati||263-264||
hanyādvyādhīn yavāpūpo yāvako vāṭya eva ca| udāvartapratiśyāyakāsamehagalagrahān||265|| dhānāsañjñāstu ye bhakṣyāḥ prāyaste lekhanātmakāḥ| śuṣkatvāttarpaṇāścaiva viṣṭambhitvācca durjarāḥ||266|| virūḍhadhānā śaṣkulyo madhukroḍāḥ sapiṇḍakāḥ| pūpāḥ pūpalikādyāśca guravaḥ paiṣṭikāḥ param||267||
yavakṛto vāṭyo yāvako vāṭyaḥ, vāṭyaśca bhṛṣṭayavaudanaḥ| dhānā bhṛṣṭayavāḥ| aṅkuritasya yavasya dhānā virūḍhadhānāḥ| śaṣkulyaḥ śālipiṣṭaiḥ satilaistailapakvāḥ kriyante| madhukroḍāḥ pākaghanībhūtamadhugarbhāḥ| sapiṇḍakā iti madhukroḍā eva sapiṣṭakapiṇḍāḥ; nalastvāha- “vimardya samitācūrṇaṃ mṛdupākaṃ guḍānvitam| ghṛtāvagāhe guḍikāṃ vṛttāṃ pakvāṃ sakeśarām|| saugandhikādhivāsāṃ ca kuryāt pūpalikāṃ budhaḥ| sa eva khaṇḍasaṃyāvaḥ sitāmrātakapūritaḥ|| mātuluṅgatvacā caiva veṣṭito madhuśīrṣakaḥ” iti| madhuśīrṣaka eva madhukroḍaḥ| pūpāḥ piṣṭikāḥ| pūpalikā cāpaḍiketi khyātā||265-267||
phalamāṃsavasāśākapalalakṣaudrasaṃskṛtāḥ| bhakṣyā vṛṣyāśca balyāśca guravo bṛṃhaṇātmakāḥ||268|| veśavāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ| guravastarpaṇā vṛṣyāḥ kṣīrekṣurasapūpakāḥ 75||269|| saguḍāḥ satilāścaiva sakṣīrakṣaudraśarkarāḥ| bhakṣyā vṛṣyāśca balyāśca paraṃ tu guravaḥ smṛtāḥ||270||
palalaṃ tilacūrṇam| veśavāraḥ sūdaśāstre- “māṃsaṃ nirasthi susvinnaṃ punardṛṣadi peṣitam| pippalīśuṇṭhimaricaguḍasarpiḥsamanvitam|| aikadhyaṃ vipacet samyagveśavāra iti smṛtaḥ”| kṣīrapradhānāḥ pūpāḥ kṣīrapūpāḥ| saguḍā ityādau ‘sakṣīrāḥ’ iti kṣīrayogamātraṃ, na kṣīrapradhānateti na paunaruktyam||268-270||
sasnehāḥ snehasiddhāśca bhakṣyā vividhalakṣaṇāḥ| guravastarpaṇā vṛṣyā hṛdyā gaudhūmikā matāḥ||271|| saṃskārāllaghavaḥ santi bhakṣyā gaudhūmapaiṣṭikāḥ| dhānāparpaṭapūpādyāstān buddhvā nirdiśettathā||272||
sasnehā iti piṣṭāvasthāyāmeva snehayogāt| gurutvenoktānāmapi bhūryagnisaṃyogādinā saṃskārāllāghavaṃ bhavatītyāha- saṃskārāllaghava ityādi| buddhvā nirdiśediti saṃskāraguṇaṃ tathā prakṛtiguṇaṃ ca buddhvā yathocitaṃ guṇaṃ nirdiśet||271-272||
pṛthukā guravo bhṛṣṭān 76 bhakṣayedalpaśastu tān| yāvā viṣṭabhya jīryanti sarasā bhinnavarcasaḥ||273||
pṛthukāḥ cipiṭāḥ| yāvā iti yavacipiṭāḥ, anye tu gāndhāradeśaprasiddhān sampiṣṭasañjñānāhuḥ 77| sarasā abhṛṣṭāḥ||273||
sūpyānnavikṛtā bhakṣyā vātalā rūkṣaśītalāḥ| sakaṭusnehalavaṇānalpaśo bhakṣayettu tān||274||
sūpyavikṛtā iti mudramāṣādivikārāḥ||274||
mṛdupākāśca ye bhakṣyāḥ sthūlāśca kaṭhināśca ye| guravaste vyatikrāntapākāḥ puṣṭibalapradāḥ||275||
mṛdupākāḥ stokāgnisaṃyogasādhyāḥ| vyatikrāntapākā iti cireṇa jarāṃ gacchanti||275||
dravyasaṃyogasaṃskāraṃ dravyamānaṃ pṛthak tathā| bhakṣyāṇāmādiśedbuddhvā yathāsvaṃ gurulāghavam||276||
anuktabhakṣyaguṇātideśārthamāha- dravyasaṃyogetyādi 78| dravyamānaṃ pṛthagiti bhakṣyakaraṇe saṃyuktānāṃ dravyāṇāṃ madhye 79 kasya kiyanmānamiti buddhvā| yathāsvamiti yasya dravyasya gauravaṃ lāghavaṃ vā balavadbhavati taṃ nirdiśet||276||
(nānādravyaiḥ 80 samāyuktaḥ pakvāmaklinnabharjitaiḥ| vimardako gururhṛdyo vṛṣyo balavatāṃ hitaḥ)||277|| rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balyā rucipradā| snehanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ vātaghnaṃ saguḍaṃ dadhi||278||
rasālālakṣaṇaṃ- “sacaturjātakājāji sasitārdrakanāgaram| rasālā syācchikhariṇī saṅghṛṣṭaṃ sasaraṃ dadhi” iti| rasālāprasaṅgena saguḍadadhiguṇamāha- snehanamityādi||277-278||
drākṣākharjūrakolānāṃ guru viṣṭambhi pānakam| parūṣakāṇāṃ kṣaudrasya yaccekṣuvikṛtiṃ prati||279|| teṣāṃ kaṭvamlasaṃyogān 81 pānakānāṃ pṛthak pṛthak| dravyaṃ mānaṃ ca vijñāya guṇakarmāṇi cādiśet||280|| kaṭvamlasvādulavaṇā laghavo rāgaṣāḍavāḥ| mukhapriyāśca hṛdyāśca dīpanā bhaktarocanāḥ||281|| āmrāmalakalehāśca bṛṃhaṇā balavardhanāḥ| rocanāstarpaṇāścoktāḥ snehamādhuryagauravāt||282|| buddhvā saṃyogasaṃskāraṃ dravyamānaṃ ca tacchritam| guṇakarmāṇi lehānāṃ teṣāṃ teṣāṃ tathā vadet||283||
pānakānāmapi kṛtānnabhedatvāttadguṇamāha- drākṣetyādi| yaccekṣuvikṛtiṃ prati pānakamiti sambandhaḥ| rāgaṣāḍavaṃ kecidevaṃ vadanti- “kvathitaṃ tu guḍopetaṃ sahakāraphalaṃ navam| tailanāgarasaṃyuktaṃ vijñeyo rāgaṣāḍavaḥ” iti; kiṃvā 82, “sitārucakasindhūtthaiḥ 83 savṛkṣāmlaparūṣakaiḥ| jambūphalarasairyukto rāgo rājikayā'nvitaḥ” iti| ṣāḍavastu madhurāmladravyakṛtaḥ| āmrāmalakalehāstu tayoḥ pṛthakkvāthena saśarkareṇa ghanāḥ kriyante| anuktapānakaguṇātideśārthamāha- buddhvetyādi| asya dravyasaṃyogetyādivadvyākhyānam||279-283||
raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam| kandamūlaphalādyaṃ ca tadvadvidyāttadāsutam||284|| śiṇḍākī cāsutaṃ cānyat kālāmlaṃ rocanaṃ laghu| vidyādvargaṃ kṛtānnānāmekādaśatamaṃ bhiṣak||285|| iti kṛtānnavarga ekādaśaḥ|
śuktalakṣaṇaṃ- “yanmastvādi śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam| dhānyarāśau trirātrasthaṃ śukraṃ cukraṃ taducyate” iti| tadāsutamiti śuktamadhyasthitaṃ mūlakakūṣmāṇḍādi| śiṇḍākī svanāmaprasiddhā tīrabhuktau| āsutaṃ cānyaditi sandhānāntaram| kālāmlamiti cirakālāvasthānādamlaṃ, natvamladravyasaṃyogāt| kṛtānnānāmiti karaṇaniṣpāditamaṇḍapeyādīnām||284-285||
kaṣāyānurasaṃ 84 svādu sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca| pittalaṃ baddhaviṇmūtraṃ na ca śleṣmābhivardhanam||286|| vātaghneṣūttamaṃ balyaṃ tvacyaṃ medhāgnivardhanam| tailaṃ saṃyogasaṃskārāt sarvarogāpahaṃ matam||287|| tailaprayogādajarā nirvikārā jitaśramāḥ| āsannatibalāḥ saṅkhye daityādhipatayaḥ purā||288|| airaṇḍatailaṃ madhuraṃ guru śleṣmābhivardhanam| vātāsṛggulmahṛdrogajīrṇajvaraharaṃ param||289|| kaṭūṣṇaṃ sārṣapaṃ tailaṃ raktapittapradūṣaṇam| kaphaśukrānilaharaṃ kaṇḍūkoṭhavināśanam 85||290|| priyālatailaṃ madhuraṃ guru śleṣmābhivardhanam| hitamicchanti nātyauṣṇyātsaṃyoge vātapittayoḥ||291|| ātasyaṃ madhurāmlaṃ tu vipāke kaṭukaṃ tathā| uṣṇavīryaṃ hitaṃ vāte raktapittaprakopaṇam||292|| kusumbhatailamuṣṇaṃ ca vipāke kaṭukaṃ guru| vidāhi ca viśeṣeṇa sarvadoṣaprakopaṇam||293|| phalānāṃ yāni cānyāni tailānyāhārasaṃvidhau 86| yujyante guṇakarmabhyāṃ tāni brūyādyathāphalam||294||
āhāramabhidhāya tadyogidravyaṃ brūte| tatra sarpiṣa uktatvāttailamevānnasaṃskārakapradhānatvādāha- kaṣāyetyādi| saṃyogācca saṃskārācceti saṃyogasaṃskārāt; saṃskārastailasya bheṣajaiḥ pākaḥ, saṃyogastvavacāraṇāyāṃ jñeyaḥ| saṅkhye yuddhe| ātasyam umātailam| anuktatailaguṇanirdeśārthamāha- phalānāmityādi| phalānāmityupalakṣaṇaṃ; tena sārasnehā api suśrutoktā boddhavyāḥ| yathāphalamiti yādṛśaguṇaṃ phalaṃ tādṛśa eva tatsneho'pītyarthaḥ||286-294||
madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyo balyo majjā tathā vasā| yathāsattvaṃ tu śaityoṣṇe vasāmajjñorvinirdiśet||295||
yathāsattvamiti yaḥ prāṇī ānūpādiruṣṇastasyoṣṇaḥ, yastu prāṇī jāṅgalādiḥ śītastasya śīta ityarthaḥ| sāmānyatastu vasāmajjñoranuṣṇāśītatvaṃ yathā bhavati tathā snehādhyāye eva proktam||295||
sasnehaṃ dīpanaṃ vṛṣyamuṣṇaṃ vātakaphāpaham| vipāke madhuraṃ hṛdyaṃ rocanaṃ viśvabheṣajam||296|| śleṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī| sā śuṣkā kaphavātaghnī kaṭūṣṇā vṛṣyasammatā 87||297|| nātyarthamuṣṇaṃ maricamavṛṣyaṃ laghu rocanam| cheditvācchoṣaṇatvācca dīpanaṃ kaphavātajit 88||298|| vātaśleṣmavibandhaghnaṃ kaṭūṣṇaṃ dīpanaṃ laghu| hiṅgu śūlapraśamanaṃ vidyāt pācanarocanam||299|| rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyamavidāhi ca| tridoṣaghnaṃ samadhuraṃ 89 saindhavaṃ lavaṇottamam||300|| saukṣmyādauṣṇyāllaghutvācca saugandhyācca rucipradam| sauvarcalaṃ vibandhaghnaṃ hṛdyamudgāraśodhi ca||301|| taikṣṇyādauṣṇyādvyavāyitvāddīpanaṃ śūlanāśanam| ūrdhvaṃ cādhaśca vātānāmānulomyakaraṃ biḍam||302|| satiktakaṭu sakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam| na kālalavaṇe gandhaḥ sauvarcalaguṇāśca te||303|| sāmudrakaṃ samadhuraṃ, satiktaṃ kaṭu pāṃśujam| rocanaṃ lavaṇaṃ sarvaṃ pāki sraṃsyanilāpaham||304||
saukṣmyādityādinā sauvarcalaguṇaḥ| taikṣṇyādityādinā biḍaguṇaḥ| audbhidam utkārikālavaṇam 90| kālalavaṇaṃ sauvarcalamevāgandham| dakṣiṇasamudrasamīpe bhavatīti sāmudraṃ karakacam| pāṃśujaṃ pūrvasamudrajam||296-304||
hṛtpāṇḍugrahaṇīrogaplīhānāhagalagrahān| kāsaṃ kaphajamarśāṃsi yāvaśūko vyapohati||305|| tīkṣṇoṣṇo laghurūkṣaśca kledī paktā 91 vidāraṇaḥ| dāhano dīpanaśchettā sarvaḥ kṣāro'gnisannibhaḥ 92||306||
kṣārāṇāmapi lavaṇasattvāt kṣāraguṇamāha- hṛdityādi| yavakṣāraguṇaḥ| sarvaḥ kṣāra iti svarjikākṣāraṭaṅkanakṣārādiḥ||305-306||
kāravī kuñcikā'jājī yavānī dhānyatumburu| rocanaṃ dīpanaṃ vātakaphadaurgandhyanāśanam||307||
kāravī kṛṣṇajīrakam| kuñcikā sthūlajīrakam| ajājī jīrakam||307||
āhārayogināṃ bhaktiniścayo na tu vidyate| samāpto 93 dvādaśaścāyaṃ varga āhārayoginām||308|| ityāhārayogivargo dvādaśaḥ|
uktāttailāderanyadapyāhārasaṃskārakatvenāhārayogi bhavatītyāha- āhāretyādi| bhaktiḥ vibhāga iyatteti yāvat; kiṃvā bhaktiḥ icchā; tena puruṣecchānāmaniyamāduktamapi kiñcit prāya āhārayogi na bhavati, tathā anuktamapi rasonāmrapeṣikādyāhārasaṃyogi bhavatītyuktaṃ bhavati||308||
śūkadhānyaṃ śamīdhānyaṃ samātītaṃ praśasyate| purāṇaṃ prāyaśo rūkṣaṃ prāyeṇābhinavaṃ guru 94||309|| yadyadāgacchati 95 kṣipraṃ tattallaghutaraṃ smṛtam| nistuṣaṃ yuktibhṛṣṭaṃ ca sūpyaṃ laghu vipacyate||310||
sampratyuktānāṃ śūkadhānyādīnāṃ yadanuktaguṇaṃ tadvaktumāha- śūkadhānyamityādi| samātītamiti ekavarṣātītam| praśasyata iti lāghavāt; hemante navadhānyavidhānaṃ tvapavādaḥ| āgacchati kṣipramiti uptaṃ sacchīghraṃ bhavati; tena ṣaṣṭikāḥ sarvadhānyeṣu laghavaḥ, te hi ṣaṣṭirātreṇa bhavanti| asmiṃśca vyākhyāne, vrīheḥ śāradasya ca haimantaṃ śāliṃ pratyalpakālatvena laghutvaṃ prāpnoti, tasmāt sajātīya eva śīghragamanaṃ lāghavaheturiti vācyam| kiṃvā, āgacchati kṣipramiti bhuktaṃ sat kṣipraṃ pacyate| yuktibhṛṣṭam īṣadbhṛṣṭamiti yāvat| sūpyaṃ sūpāya yogyaṃ mudgamāṣādi||309-310||
mṛtaṃ kṛśaṃ cātimedyaṃ vṛddhaṃ bālaṃ viṣairhatam| agocarabhṛtaṃ vyālasūditaṃ māṃsamutsṛjet||311|| ato'nyathā hitaṃ māṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam|312|
mṛtamiti svayaṃ mṛtam| medyaṃ meduram| kṛśagrahaṇena śuṣkamapi grāhyam| agocarabhṛtaṃ 96 yathā- ānūpaṃ dhanvadeśe puṣṭam| vyālā vyāghrādayaḥ; kiṃvā vyālaḥ sarpaḥ| viṣahataṃ tu viṣadigdhaśastraviddham||311||-
prīṇanaḥ sarvabhūtānāṃ hṛdyo māṃsarasaḥ param||312|| śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ kṛśānāṃ kṣīṇaretasām| balavarṇārthināṃ caiva rasaṃ vidyādyathāmṛtam||313|| sarvarogapraśamanaṃ yathāsvaṃ vihitaṃ rasam| vidyāt svaryaṃ balakaraṃ vayobuddhīndriyāyuṣām||314|| vyāyāmanityāḥ strīnityā madyanityāśca ye narāḥ| nityaṃ māṃsarasāhārā nāturāḥ syurna durbalāḥ||315||
māṃsarasaguṇāḥ- prīṇana ityādi| sarvarogapraśamanamiti 97 sarvaśabdo bhūrivacanaḥ; etena unmādādau māṃsaniṣedho na virodhavān bhavati; uktaṃ hi unmāde- “nivṛttāmiṣamadyo yaḥ” (ci. 9) ityādi| yathāsvamiti yasya vyādheryo vihitaḥ, tādṛśaṃ rasam||312-315||
krimivātātapahataṃ śuṣkaṃ jīrṇamanārtavam| śākaṃ niḥsnehasiddhaṃ ca varjyaṃ yaccāparisrutam||316|| purāṇamāmaṃ saṅkliṣṭaṃ krimivyālahimātapaiḥ| adeśakālajaṃ klinnaṃ yatsyātphalamasādhu tat||317|| haritānāṃ 98 yathāśākaṃ nirdeśaḥ sādhanādṛte| madyāmbugorasādīnāṃ sve sve varge viniścayaḥ||318||
snehena vinā siddhaṃ niḥsnehasiddham| āmamiti apakvam; etacca bilvādīn vihāya boddhavyam| adeśajamiti anucitadeśabhavam| akālajam anārtavam| sādhanādṛta iti haritānāmārdrakapalāṇḍuprabhṛtīnāṃ niḥsnehasiddhānāmapi tathā aparisrutānāmapi nirdoṣatvamityarthaḥ| viniścayaḥ ‘kṛta’ iti śeṣaḥ; tathāca madyānāṃ ‘prāyaśo'bhinavam’ ityādinā guṇadoṣakathanaṃ kṛtameva, evaṃ jale'pi ‘picchilaṃ krimilam’ ityādinā, gorasakṛtānnāhārayogivargeṣu tu yathoktakartṛguṇavadviparīte viparītaguṇamanumeyamiti bhāvaḥ||316-318||
yadāhāraguṇaiḥ 99 pānaṃ viparītaṃ tadiṣyate| annānupānaṃ dhātūnāṃ dṛṣṭaṃ yanna virodhi ca||319|| āsavānāṃ samuddiṣṭāmaśītiṃ caturuttarām| jalaṃ peyamapeyaṃ ca parīkṣyānupibeddhitam||320|| snigdhoṣṇaṃ 100 mārute śastaṃ pitte madhuraśītalam| kaphe'nupānaṃ rūkṣoṣṇaṃ kṣaye māṃsarasaḥ param||321|| upavāsādhvabhāṣyastrīmārutātapakarmabhiḥ| klāntānāmanupānārthaṃ payaḥ pathyaṃ yathā'mṛtam||322|| surā kṛśānāṃ puṣṭyarthamanupānaṃ vidhīyate| kārśyārthaṃ sthūladehānāmanu śastaṃ madhūdakam||323|| alpāgnīnāmanidrāṇāṃ tandrāśokabhayaklamaiḥ| madyamāṃsocitānāṃ ca madyamevānuśasyate||324||
samprati yeṣāṃ yadanupānaṃ kartavyaṃ tadevāha- yadityādi| āhāraguṇairiti śītasnehamadhurādibhiḥ; viparītamiti viparītaguṇamanupeyam| evaṃ ca dadhno'mlasya madhuraṃ kṣīraṃ tathā pāyasasya kāñjikānupānaṃ syādityāha- dhātūnāṃ yanna virodhi ceti| evaṃ cāmle payo'nupīyamānaṃ viruddhatvāddhātuvirodhena pratyuktaṃ bhavati, evamanyadapi viruddhaṃ boddhavyam| samuddiṣṭamiti yajjaḥpuruṣīye (sū. 25)| peyamapeyaṃ ceti sahajaguṇadoṣavattvāt tathopayuktabhojanāpekṣayā| snigdhoṣṇamityādinā doṣabhedenāpyanupānamāha| anuśastamiti anupānaṃ śastam||319-324||
athānupānakarmaguṇān 101 pravakṣyāmaḥ- anupānaṃ tarpayati, prīṇayati, ūrjayati, bṛṃhayati, paryāptimabhinirvartayati, bhuktamavasādayati, annasaṅghātaṃ bhinatti, mārdavamāpādayati, kledayati, jarayati, sukhapariṇāmitāmāśuvyavāyitāṃ cāhārasyopajanayatīti||325|| bhavati cātra- anupānaṃ hitaṃ yuktaṃ tarpayatyāśu mānavam| sukhaṃ pacati cāhāramāyuṣe ca balāya ca||326||
anupānaguṇānāha- athetyādi| paryāptiḥ tṛptiḥ| ||325-326||
nordhvāṅgamārutāviṣṭā na hikkāśvāsakāsinaḥ| na gītabhāṣyādhyayanaprasaktā norasi kṣatāḥ||327|| pibeyurudakaṃ bhuktvā taddhi kaṇṭhorasi sthitam| snehamāhārajaṃ hatvā 102 bhūyo doṣāya kalpate||328||
yairanupānaṃ na kartavyaṃ tānāha- nordhvāṅgetyādi| kaṇṭhorasi sthitamiti anenordhvāṅgamārutādīnāmanupānaṃ kaṇṭhorasi sthitameva bhavati, nādho yātīti darśayati| snehamāhārajaṃ hatveti āhārajātaṃ snehamabhibhūya bhūyo doṣāya kalpate, vātalakṣaṇaṃ doṣaṃ karotītyarthaḥ| āhārasnehena yo vātapraśamaḥ kartavyastaṃ śaityaprakarṣāt pānīyamabhibhavatītyarthaḥ| etena yaducyate- apāṃ snigdhatvena snehanamupapannamiti, tanna bhavati| ye tu bruvate- ‘hana’ hiṃsāgatyoriti vacanāt snehaṃ hatveti snehaṃ gatvetyarthaḥ; tadapi na bhavati, yataḥ snehayuktatvenordhvāṅgamārutādihananameva yuktaṃ, na tu karaṇam| kiṃvā snehamiti sāraṃ, yathā- “dehaḥ snehaparikṣayāt” (ci. 8) iti dehasāraparikṣayādityarthaḥ, sārahananaṃ ca jalenāhārasnehaṃ gṛhītvā kaṇṭhorasyavasthānādapākāt kriyate 103||327-328||
annapānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ| dravyāṇi na hi nirdeṣṭuṃ śakyaṃ kārtsnyena nāmabhiḥ||329|| yathā nānauṣadhaṃ kiñciddeśajānāṃ vaco yathā| dravyaṃ tattattathā vācyamanuktamiha yadbhavet||330||
annapānadravyaikadeśakathanaṃ sahetukamāha- annetyādi| annapānaikadeśaḥ prāyopayogika iti bāhulyena yadupayujyate; etena yadbāhulyenopayujyate tasya śṛṅgagrāhikayā kathanaṃ, prāyo'nupayujyamānānāṃ śṛṅgagrāhikayā'kathanamalpadoṣamiti darśayati; tathā alpadoṣasyāpi parihārārthaṃ tadapi kimiti nocyata ityāha- dravyāṇītyādi| dravyāṇi kārtsnyeneti sākalyena nirdeṣṭuṃ; nāmabhiriti nāmabhirapi na śakyaṃ, ‘kenacit’ iti śeṣaḥ; hiśabdo yasmādarthe, etena yasmāt sarvāṇi dravyāṇi nāmamātreṇāpi vaktuṃ kaścinna pārayatyatibahutvāt, tat kā kathā aśeṣānnapānadravyasya śṛṅgagrāhikayā guṇakathanaṃ pratīti bhāvaḥ| kiṃvā, nāmabhirnirdiṣṭāni kārtsnyena nirdeṣṭumiti guṇataḥ kathayituṃ na śakyaṃ kenaciditi yojanā| atha kathaṃ hyatrākīrtitānnapānasya tarhi guṇā nirdeṣṭavyā ityāha- yathetyādi| yathā yena prakāreṇa “nānauṣadhaṃ kiñcit” (sū. 26) iti pūrvādhyāye proktaṃ tathā tena prakāreṇānuktaṃ dravyaṃ vācyaṃ; ‘guṇataḥ’ iti śeṣaḥ| pūrvādhyāye hi “tatra dravyāṇi gurukhara” (sū. 26) ityādinā granthena pārthivādibhedena viśiṣṭena ca karmaṇā proktāni dravyāṇi, tataścānuktaṃ dravyaṃ tenaiva gurukharādinā guṇena pārthivatvādi pratipādya yathoktopacayādikarmakartṛkatayā vyapadeṣṭavyamityarthaḥ| tadevānirdiṣṭadravyasya gurukharatvādi kathaṃ jñeyamityāha- deśajānāṃ vaco yatheti; deśajā deśāntarīyāḥ, taddeśīyavacanātte te gurukharatvādayo jñeyā ityarthaḥ; kiṃvā, deśajā yathā tattaddravyaṃ vyavaharanti 104 ‘idaṃ madhuram, idamamlam’ ityādi, tat pratipādya madhuratvāmlatvādipratipannapṛthivyādyasya kāraṇamiti pṛthivyādīnāṃ gurvādiguṇagaṇena karmaṇā ca rasoktena tadvaktavyamityarthaḥ||329-330||
caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā| liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate||331||
aparamapyanuktānnapānaguṇajñānakāraṇamāha- cara ityādi| caryata 105 iti caro deśaḥ bhakṣyaśca sāmānyena gṛhyate| kriyā vyāpāraḥ| pramāṇaṃ mānam| atreti annapānaguṇādhikaraṇe||331||
caro'nūpajalākāśadhanvādyo bhakṣyasaṃvidhiḥ| jalajānūpajāścaiva jalānūpacarāśca ye||332|| gurubhakṣyāśca ye sattvāḥ sarve te guravaḥ smṛtāḥ| laghubhakṣyāstu laghavo dhanvajā dhanvacāriṇaḥ||333||
caraṃ vivṛṇoti- caro'nūpetyādi| bhakṣyasya saṃvidhiḥ bhakṣyabhakṣaṇam| tatrānūpajalākāśadhanvādya ityanena gatirūpaścara ucyate, bhakṣyasaṃvidhivacanena ca bhakṣyarūpaścara ucyate| atraivodāharaṇamāha- jalajetyādi| atra jalajatvenānūpajatvena ca jale vā'nūpe vā gatireva dṛśyate, na hi jalādau ye jātāste prāyo'nyatrāvatiṣṭhante; ye tvanyatra jātā apyanyatra tiṣṭhante prāyaḥ kākamadguprabhṛtayastadgrahaṇārthamāha- jalānūpacarāśca ye iti| etena sāmānyena jale prāyo'vasthānādiha jalacaratvam; evamanūpacaratvādyapi jñeyam| bhakṣyarūpacarakṛtaṃ guṇamāha- gurubhakṣyā ityādi| dhanvajā dhanvacāriṇa ityatra cakāro luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ; tena, ākāśacāriṇāmapi śyenādīnāmanuktamapi lāghavaṃ svajātiprasahāntarāpekṣayā boddhavyam, ākāśasya laghutvāt| ye tu bruvate- ākāśacāriṇāṃ gauravalāghavāniyamādakathanamiti; tanna, tathā satyākāśasyāprayojakatvena ‘caro'nūpajalākāśadhanvādyaḥ’ ityatrākāśakathanaṃ niṣprayojanaṃ syāt||332-333||
śarīrāvayavāḥ sakthiśiraḥskandhādayastathā| sakthimāṃsādguruḥ 106 skandhastataḥ kroḍastataḥ śiraḥ||334|| vṛṣaṇau carma meḍhraṃ ca śroṇī vṛkkau yakṛdgudam| māṃsādgurutaraṃ vidyādyathāsvaṃ madhyamasthi ca||335||
māṃsādgurutaraṃ vidyāditi gurutvena pratipāditasakthyādimāṃsādvṛṣaṇādi gurutaraṃ vidyāditi| yathāsvamiti ekaśarīrasakthyādīnāmevaitadgauravādi, natvanyaśarīrāpekṣayā| madhyamiti antarādhiḥ| asthi iti asthisthitaṃ māṃsam| anye tu madhyamiti asthimadhyagataṃ majjānaṃ bruvate; tannātisundaraṃ, tasyottarottaradhātugauravakathanenaiva labdhatvāt||334-335||
svabhāvāllaghavo mudgāstathā lāvakapiñjalāḥ| svabhāvādguravo māṣā varāhamahiṣāstathā||336|| dhātūnāṃ śoṇitādīnāṃ guruṃ vidyādyathottaram| alasebhyo viśiṣyante prāṇino ye bahukriyāḥ||337||
svabhāvāditi prakṛtyā| kriyodāharaṇam- alasebhya ityādi; alasebhya iti alpakriyebhyaḥ| viśiṣyanta iti viśiṣṭā bhavanti, laghavo bhavantītyarthaḥ||336-337||
gauravaṃ liṅgasāmānye puṃsāṃ strīṇāṃ tu lāghavam| mahāpramāṇā guravaḥ svajātau laghavo'nyathā||338||
liṅgyante jñāyante gavādayo'neneti liṅgaṃ jātiḥ, tena liṅgasāmānye jātisāmānye; etacca catuṣpādābhiprāyeṇa boddhavyaṃ, pakṣiṣu viparyayaḥ; yadāha hārītaḥ- “catuṣpādeṣu laghvī strī vihageṣu laghuḥ pumān” iti, atrāpyuktaṃ- “striyaścatuṣpātsu pumān vihageṣu laghuḥ” iti| puṃsāṃ ca gaurave atyarthaguroḥ śukrasyārambhakasya bhūyastvaṃ hetuṃ bruvate; kintu svabhāvastatra heturapavāda iti paśyāmaḥ, vihaṅgeṣu viparyayadarśanāditi||338||
gurūṇāṃ lāghavaṃ vidyāt saṃskārāt saviparyayam| vrīherlājā yathā ca syuḥ saktūnāṃ siddhapiṇḍikāḥ||339||
saviparyayamiti saṃskārāllaghūnāmapi gauravaṃ vidyādityarthaḥ| tadeva saṃskārajanyaṃ lāghavaṃ gauravaṃ cāha- vrīherityādi| gurorapi vrīheḥ saṃskārāllājā laghava ityarthaḥ| saktūnāṃ ca laghūnāṃ siddhapiṇḍikā gurvyaḥ, siddhapiṇḍikā agnipācitāḥ piṇḍāḥ||339||
alpādāne gurūṇāṃ ca laghūnāṃ cātisevane| mātrā kāraṇamuddiṣṭaṃ dravyāṇāṃ gurulāghave||340|| gurūṇāmalpamādeyaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate| mātrāṃ dravyāṇyapekṣante 107 mātrā cāgnimapekṣate||341||
alpādāna ityādi| gurūṇāṃ dravyāṇāmalpasya stokamātrasyādāne yallāghavaṃ, tasmin lāghave mātrā kāraṇaṃ; na dravyaṃ, tasya gurutvāt| evaṃ laghūnāmatisevane gauravaṃ mātrākṛtam| uddiṣṭamiti mātrāśitīye (sū. 5), asmābhirapi ca tatraivaitat saprapañcaṃ vyākhyātam; prakaraṇāgatatvena abhyarhitatvācca punaruktam 108| dravyāṇi mātrāmapekṣante iti yathocitamātrāvanti sukhaṃ pacyanta ityarthaḥ| mātrā cāgnimapekṣata iti pratipuruṣaṃ pratidinaṃ cāgnibhedamapekṣya mātrā mahatī svalpā vā bhavati, na pratiniyatā mātrā vidyata iti bhāvaḥ||340-341||
balamārogyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ| annapānendhanaiścāgnirjvalati vyeti cānyathā 109||342||
kutaḥ punaragnyapekṣā mātrā kriyata ityāha- balamityādi| agnimapekṣya mātrayā prayuktayā'gnyanāśādvalādayo bhavantīti bhāvaḥ| agnau pratiṣṭhitā iti agnyadhīnāḥ; yathā- rājāśritāḥ prajā iti| prāṇā iti vāyavaḥ; kiṃvā, prāṇāśrayāḥ śaṅkhādayo daśa prāṇāḥ| indhanaṃ kāṣṭham, indhanamivendhanaṃ, taiḥ; kiṃvā agnidāhyamindhanamucyate| anyatheti anindhanam||342||
gurulāghavacinteyaṃ prāyeṇālpabalān prati| mandakriyānanārogyān sukumārānsukhocitān||343||
iyaṃ carādikṛtā gurulāghavacintā'lpāgniṃ prati prāya iti darśayannāha- gurvityādi| atrāpyabalatvena mandakādyairapi vahnimāndyameva lakṣaṇīyam||343||
dīptāgnayaḥ kharāhārāḥ karmanityā mahodarāḥ| ye narāḥ prati tāṃścintyaṃ nāvaśyaṃ gurulāghavam||344||
kharāhārā iti kaṭhināhārasātmyāḥ| mahodaratvenāpi medovarodhānmahāgnitvaṃ darśayati| nāvaśyaṃ cintyamiti anena dīptāgnīnāmapi prati stokaprayojanā gurulāghavacintā vidyata eveti darśayati| yato dīptāgnyādīnāmapi gurudravyamagneḥ pratipakṣamāvahatyeva, svabhāvato'gniviruddhatvāt||344||
hitābhirjuhuyānnityamantaragniṃ samāhitaḥ| annapānasamidbhirnā mātrākālau vicārayan||345|| āhitāgniḥ sadā pathyānyantaragnau juhoti yaḥ| divase divase brahma japatyatha dadāti ca||346|| naraṃ niḥśreyase yuktaṃ sātmyajñaṃ pānabhojane| bhajante nāmayāḥ kecidbhāvino'pyantarādṛte||347||
annaṃ samidha iva samidhaḥ| āhitāgniriti sātmyena vyavasthāpitāgniḥ; kiṃvā āhitāgnirivāhitāgniḥ; tena āhitāgniryathā prātaḥ sāyaṃ juhoti, tathā'yamapi prātaḥ sāyaṃ ca pathyānyantaragnau juhoti| brahma japatīti praṇavādimantramāvartayati| dadāti ceti yathāśakti dānamācarati| taṃ naraṃ niḥśreyase kalyāṇe yuktamāmayā na bhajante| bhāvino'pīti janmāntare'pi; iha janmani pathyāśitvānna bhavanti gadāḥ, janmāntare'pi brahmajapadānābhyāmarjitadharmaprabhāvādeva na bhavanti| ata evāha- antarādṛta iti; antarāditi kāraṇāt, ṛte vinā; apathyasya tathā adharmasya rogakaraṇasyābhāvādgadā na bhavantīti bhāvaḥ||345-347||
ṣaḍtriṃśataṃ sahasrāṇi rātrīṇāṃ hitabhojanaḥ| jīvatyanāturo janturjitātmā sammataḥ satām||348||
varṣaśatāyuṣṭvamapi hitādbhojanādbhavatītyāha- ṣaṭtriṃśatamityādi| etāvatībhī rātribhirvarṣaśatameva bhavati| jitātmā jitendriyaḥ| sammataḥ pūjitaḥ||348||
prāṇāḥ prāṇabhṛtāmannamannaṃ loko'bhidhāvati| varṇaḥ prasādaḥ sausvaryaṃ jīvitaṃ pratibhā sukham||349|| tuṣṭiḥ puṣṭirbalaṃ medhā sarvamanne pratiṣṭhitam| laukikaṃ karma yadvṛttau svargatau yacca vaidikam||350|| karmāpavarge yaccoktaṃ taccāpyanne pratiṣṭhitam|351|
kimarthamannapānavidhāvetat parīkṣyamityāha- prāṇā ityādi| abhidhāvatīti prārthayati| pratibhā prajñā| medhā dhāraṇāvatī dhīḥ| laukikamiti aparīkṣakaloke bhavam; aparīkṣakā eva hi vartamānamātre pravartante, parīkṣakāstu janmāntaropakāriṇyeva| karma yadvṛttāviti vartamāne sādhye yat karma kṛṣyādi| svargatāviti svargagamane| vaidikamiti yajñādi| apavarga iti mokṣe| etāśca nimittasaptamyaḥ| yaccoktamiti mokṣaśāstre satyabrahmacaryādi| anne pratiṣṭhitamiti nirannasya dehasthityabhāvena sarvārambhābhāvāt| yasmādannaṃ sarvatra kāraṇaṃ, tatastatrāvadhātavyamiti||349-350||-
tatra ślokaḥ- annapānaguṇāḥ sāgryā vargā dvādaśa niścitāḥ||351|| saguṇānyanupānāni gurulāghavasaṅgrahaḥ| annapānavidhāvuktaṃ tat parīkṣyaṃ 110 viśeṣataḥ||352||
saṅgrahe'nnapānaguṇā iti ‘iṣṭavarṇa’ ityādinoktāḥ| sāgryā iti udakaṃ kledayati ityādinā; udakādayo hi kledanādiṣu agryāḥ śreṣṭhā ityarthaḥ||351-352||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne'nnapānavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyavyākhyāyāmāyurvedadīpikāyāmannapānacatuṣke'nnapānavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ||27||
pāṭhāntarāḥ
- 1 'annapānakathane upapattimabhidhātuṃ tatsvarūpamāha- iṣṭavarṇetyādi' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 'prāṇahetutve hetumāha- pratyakṣaphaladarśanāditi| anvayavyatirekasahakṛtena pratyakṣeṇa vidhivihitāhārasya prāṇarūpaphaladarśanāt prāṇahetutvamityarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 3 'vidhimiti tattadviśiṣṭakarmanibandhanaṃ prakāram' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 4 'jarjarīkarotīti māṃsādi śithilīkarotītyarthaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 5 'vargasaṃśrayeṇa' iti pā. ↩
- 6 'śakunā''hṛtaḥ uttarakurubhyo haṃsairānītaḥ, avantyāṃ vakranāmnā prasiddhaḥ, magadhadeśe tu pāśaka iti| vṛddhavaidyāstu- “dvīpāntarāt samānīto garuḍena mahātmanā| śakunā''hṛtaḥ sa śāliḥ syādgaruḍāparanāmakaḥ” ityāhuḥ' iti suśrutaṭīkāyāṃ ḍallaṇaḥ| aruṇadattastu aṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ “śakunāhṛto yo magadheṣu buddhotpādakāle uttarakurubhyo haṃsairānīto mṛgārimātrā viśākhākhyayā vāpito vistāraṃ gataḥ, ata eva śakunāhṛta ityanvarthā'sya sañjñā” ityāha ↩
- 7 'cūrṇakaḥ' iti pā. ↩
- 8 'tṛṣṇāghnaśca malāpahaḥ' iti pā. ↩
- 9 'pāṃśubāṣpanaiṣadhakādayaḥ' iti pā. ↩
- 10 'avantyāṃ' iti pā. ↩
- 11 'nanu, śālyādīnāmupayogastaṇḍulabhaktapeyādiprakāreṇa paraṃ bhavati, te ca prakārāḥ pṛthageva guṇato nirdeṣṭavyāḥ, prakṛtiguṇasahitā eva vikṛtiguṇāḥ kāryakarāḥ, yatastaṇḍulabhaktapeyādayo raktaśālyādiprakṛtiguṇānugatā eva, nahi raktaśālibhaktapeyālājādayo yathā laghvādiguṇāstathā vrīhikṛtabhaktapeyādayaḥ, kintu prakṛtiguṇānugataraktaśālikṛtabhaktādyapekṣayā gurava eva| tena yatra prakṛtisamāno vikṛtiguṇastatra guṇotkarṣaḥ, yatra prakṛtiguṇaviparīto vikṛtiguṇastatra guṇāpakarṣaḥ| yathā vrīhergurorlaghavo lājāḥ,atra lājakaraṇenālpameva laghutvaṃ kriyate| yatra tu prakṛtiguṇairna samāno nāpi viparīto vikṛterguṇaḥ, yathā dadhno'mlatvaṃ maṇḍasya vā dīpanatvaṃ, tatra dvayorapi prakṛtivikṛtiguṇayoḥ pṛthageva kāryakāritvamutsargataḥ| kvacittu yadvikṛterbalīyastvena prakṛtiguṇābhibhavakatvaṃ, yathā śuktāsutārdrakakarīrādiṣu, tat 'tadvattadāsutaṃ' iti viśeṣāgamādeva pratīyate| tena tatra prakṛtiguṇānāṃ durbalatvam| yadapi prakṛtiguṇopamardena tadviruddhakāryakartṛtvaṃ vikṛteḥ, yathā kāṃsyabhājane daśarātrasthitasya sarpiṣo mārakatvamityādi, tadapavādarūpāgamavedyameva| tena yatrotsargabhūtaśāstrārthāpavādastatropadeśaṃ karotyeva śāstrakāra iti prakṛtivikṛtipṛthagabhidhānaṃ yuktameva, ayaṃ ca nyāya evañjātīyeṣu sarvatra māṃsādiṣu jñeyaḥ' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 12 'gandhalāḥ' iti pā. ↩
- 13 aṇuścīnaḥ, 'cinā' iti loke| 'lauhityāmbhaḥ priyaṅgavaḥ' iti pā. ↩
- 14 'jhiṇṭiramukhaḥ' iti pā. ↩
- 15 tīrabhuktau videhadeśe 'tirahut' iti prasiddhe maṇḍale ↩
- 16 'sakaṣāyaśceti kaṣāyasya svādutvāpekṣayā hīnatā'vabodhārthamupasarjanārthaṃ sahaśabdaḥ prayukta iti jñeyam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 17 'kiṃvā, suśrute yavo laghuḥ paṭhitaḥ| tena, atrāpyakārapraśleṣeṇa 'aguruḥ' iti pāṭho mantavyaḥ| gurutvapratijñānārthamīṣadarthe nañ praśleṣayanti, ata eva laghurityasandigdhamapi na paṭhitam| anye tu guruguṇasyāpi yavasya kaṭuvipākitvaṃ dravyaprabhāvādeva samarthanīyamityāhuḥ| sakaṣāya īṣatkaṣāyaḥ| balyatvaṃ ca srotoviśuddhikaratvena samyagrasasañcāreṇeṣṭaṃ, na tu dehasyopacayakārakatvena raukṣyādidharmayogādyavasya' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 18 'śleṣmapittapraśamano' iti pā. ↩
- 19 'rūkṣaścaiva kaṣāyaśca vātalaḥ śleṣmapittahā| viṣṭambhī cāpyavṛṣyaśca rājamāṣaḥ prakīrtitaḥ' iti pāṭhāntaram| 'rājamāṣaguṇamāha- rājamāṣa ityādi'| sarati jalakṣiptatailavadāśayaṃ vyāpnotīti saraḥ, saratvaṃ hi sthiraviparītaguṇaḥ, ayaṃ ca guṇo jalabahulasyaiva dravyasya bhavati| taduktaṃ- “śītasnigdhamṛdustimitasarapicchilamāpyam” iti| tatsvāduriti tayo rasapākayoḥ svāduḥ| uktaṃ hi suśrute- “kaṣāyabhāvānna purīṣabhedī na mūtralo naiva kaphasya kartā| svādurvipāke madhuro'mlasāndraḥ santarpaṇaḥ stanyarucipradaśca” (su.sū.a.46)| alasāndro rājamāṣa iti cakrādayaḥ| asya ca vipāke madhurasyāpi prabhāvādeva baddhaviṇmūtravattvaṃ kaphahāritvamavṛṣyatvaṃ ceti gayadāsaḥ| anye tu tatsvāduriti māṣavatsvādurityāhuḥ| ye tu sara ityasya varcobhedārthatvaṃ varṇayanti, tanmate suśrutavirodho'parihāryaḥ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 20 'asya ca kaṣāyarūkṣatvādinā kiñcidvātakopakatvaṃ jñeyam| ata eva vāgbhaṭe'pi “mudgo'lpacalaḥ” (vā. sū. 6) ityuktam, alpacalo'lpavāta ityarthaḥ, suśrute'pi 'nātyarthaṃ vātala' (su. sū. 46) ityuktam' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 21 'snigdha ityādinā tilaguṇāḥ| madhura iti rasena pākena ca jñeyaḥ| uktaṃ hi- “īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ saṅgrāhakaḥ pittakarastathoṣṇaḥ| tilo vipāke madhuro baliṣṭhaḥ snigdho vraṇālepana eva pathyaḥ” (su. sū. 46) iti| yadyapi tantrāntare “sa mādhuryāttathaivauṣṇyāt snehāccānilanāśanaḥ| kaṣāyabhāvānmādhuryātiktatvāccāpi pittanut|| auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca kaphe hitaḥ” (su. ci. 1) ityanena tilasya tridoṣaharatvamevoktaṃ, tathā'pi vraṇaviṣayapralepābhiprāyeṇa tadvacanaṃ vyākhyeyam| ata eva suśrute “vraṇālepana eva pathyaḥ” ityatra evakāreṇa vraṇe tilānāmālepana eva pathyatvam, abhyavahāre punaḥ kaphapittakaratvenāpathyatvameveti bodhayati| ata eva tatra vraṇaviruddhavarge navadhānyādau tilaḥ paṭhitaḥ| seyaṃ svabhāvopajanitaivādhāraśaktirasya| yaduktaṃ suśrute- “yatra kurvanti tadadhikaraṇam” (su. sū.41) iti, dhānyāmlasya bahirantaḥprayoge dāhaharaṇakaraṇatvavat' iti śivadāsasenaḥ ↩
- 22 ‘śūkaśimbīsadṛśaśimbaḥ kākāṇḍaḥ śūkaraśimbīti loke, umā atasī, ātmaguptā śūkaśimbī, anye tu “phalāni māṣavadvidyāt kākāḍolātmaguptayoḥ” (vā. sū. 6) iti vāgabhaṭe dvivacanaṃ dṛṣṭvā kākāṇḍolā kaṭabhīti vyācakṣate’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 23 'kānanacaṭakaḥ' iti pā. ↩
- 24 'mānatuṇḍakaḥ' iti pā. ↩
- 25 'gālguhariṇaḥ' iti pā. ↩
- 26 'vāraṭāśceti' iti pā. ↩
- 27 '...dhāṅkora...' iti pā. ↩
- 28 'yānyatroktānyaprasiddhāni' iti pā. ↩
- 29 'bilaśāyitvādānūpo'nūpasaṃśrayāt' iti pā. ↩
- 30 ‘nātiśītetyādi| adoṣalamiti yadyapi suśrute “atiśītagurusnigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ| chāgalastvanabhiṣyandī teṣāṃ pīnasanāśanaḥ” (su. sū. 46) iti kathitaḥ, tathā'pyavyapadeśyapittakaphajanakatvādadoṣalamityuktam| yattu hārīte “tridoṣanuddehadhātusāmānyācchāgalaṃ laghu” ityuktaṃ, tadapi grāmyatvena kaphajananayogyasyāpi chāgalasya tadajanakatvāt samādheyaṃ, yathā madhurasya dāḍimasya madhuradravyāntaravatkaphājanakatvena tridoṣaharatvaṃ,yathā vā sahakāratailasya rūkṣatvaṃ sajātīyāpekṣayā tathāvidhasnehanākartṛtvāt, yathā vā “caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tu toyaṃ kaphaharaṃ smṛtam” ityatra kaphaṃ pratītarapānīyavadajanakatvena kaphaharatvamucyate| anyatrāpyevañjātīye pratudaviṣkiravasāmajjādau śleṣmaharatvādi vyākhyeyam| śarīrasāmānyāditi manuṣyamāṃsasyāpi nātiśītagurusnigdhatvādityarthaḥ| ayaṃ ca bṛṃhaṇatve hetuḥ| etena, yadyapi māṃsāntaramapi māṃsatvena śarīramāṃsatulyaṃ, tathā'pi tatra guṇasāmānyābhāvādajamāṃsavannasarvarūpeṇa bṛṃhaṇamityarthaḥ| etena, bhaṅgyā nṛmāṃsasyāpi guṇā ācāryeṇoktā ityavadheyam| anye tu, śarīradhātusāmānyādityanabhiṣyandatve hetumāhuḥ| tanna, aprayojakatvāt| svamate tu grāmyasya bṛṃhaṇasyāpyajāmāṃsasyānabhiṣyanditvaṃ prabhāvādeva vaktavyam| yadeva hi dravyaguṇadvārā nopapadyate, tatraiva prabhāvakalpanasyocitatvāt’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 31 ‘yoniṣvajāvī vyāmiśragocaratvādaniścite’ iti pā. ↩
- 32 ‘kaṣāyamadhurāḥ’ iti pā. ↩
- 33 ‘kapotā vanavāsina iti vanavāsino pārāvatā ityarthaḥ| na tu vanavāsipāṇḍukapotāḥ, teṣāṃ kāṇakapotatvenāpathyatvāt’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 34 ‘kālākhyaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘mānavatī iti thānakunī’ iti ca pā. ↩
- 36 ‘kuṭiñjaraṃ tāmramūlakam’ iti aruṇadattaḥ| ‘kaṭhiñjaraṃ’ iti pā. ↩
- 37 bhinnavarcāṃsyalābūni’ iti pā. ↩
- 38 ‘sakṣāramityādi pakvakūṣmāṇḍaguṇaḥ, bālamadhyayoḥ kṣāratvābhāvāt| ata eva tantrāntare “pittaghnaṃ teṣu kūṣmāṇḍaṃ bālaṃ madhyaṃ kaphāvaham| pakvaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanam|| sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ cetovikāriṇām” (su. sū. 46)’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 39 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhyate ↩
- 40 ‘vartulā’ iti pā. ↩
- 41 ‘śītalam’ iti pā. ↩
- 42 ‘tadeva siddhaṃ’ iti pā. ↩
- 43 ‘sabhārgakaṃ’ iti pā. ↩
- 44 ‘madyaviplavo madātyayaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 45 ‘sugandhi madhuraṃ sāmlaṃ viśadaṃ bhaktarocanam| guru vātapraśamanaṃ vidyānnāriṅgajaṃ phalam’ iti pā. ↩
- 46 parūṣakamiha pakvam, āmasya pittajanakatvāt| uktaṃ ca vāgbhaṭe- “vātaghnaṃ pittajananamāmaṃ vidyāt parūṣakam| tadeva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanibarhaṇam” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 47 ‘naca pittanuditi nātipittalaḥ, kiñcitpittaṃ karotyeva,’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 48 ‘jalādatyarthaṃ priyatvācca madyamāha-’ iti pā. ↩
- 49 ‘...pācanaḥ’ iti pā. ↩
- 50 ‘bastidoṣanut’ iti pā. ↩
- 51 ‘ākṣikī vibhītakakṛtā surā’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 52 ‘jīrṇaḥ’ iti pā. ↩
- 53 ‘mārdvīkavat’ iti pā. ↩
- 54 ‘nanu ekavidhatve kiñcijjalaṃ sadoṣaṃ kiñcicca saguṇamiti yo bheda upalabhyate tasya kā gatirityāha- tat patadityādi’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 55 ‘guṇadoṣotpādeṣu’ iti pā. ↩
- 56 ‘enameva deśakālasambandhaviśeṣaṃ darśayati- khāt patadityādi| somavāyvarkairityupalakṣaṇaṃ, tena vāyunīyamānānāṃ gaganagatadhūlīnāṃ tathā meghasahacaritalūtādīnāṃ ca grahaṇaṃ bodhyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 57 ‘parvatavisrāve’ iti pā. ↩
- 58 ‘salilapradhānam’ iti pā. ↩
- 59 ‘...vikṣubdhavimalodakāḥ’ iti pā. ↩
- 60 ‘parvatādekajaladhārārūpā’ iti pā. ↩
- 61 ‘payaḥkṣīrasañjñāsāmānyāt payasa iva jīvanīyādiguṇayogācca toyavargānantaraṃ kṣīravargaḥ prastūyate| tatra śreṣṭhatvāt prathamaṃ gavyakṣīraguṇamāha- svādvityādi’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 62 ‘ekaḥ śaphaḥ khuro yāsāṃ tā ekaśaphāḥ| atrāśvāyā iti vaktavye yadaikaśaphamiti sāmānyaśabdaprayogaṃ karoti, tadvegasaraprabhṛtīnāmapyekaśaphānāṃ grahaṇārtham| śākhāvātaharamityatra kecicchākhāśabdena bāhū sakthinī cāhuḥ, anye tu raktādīnāhuḥ| dhānyāmlasyaivobhayatrādhāraśaktiprabhāveṇa parasparaviruddhakāryadvayaṃ bhavati, tadyathā- bahiḥ pittaharatvamantaḥpittakaratvam| evaṃ śākhāgatavātaharatvaṃ, kukṣigatavātakaratvaṃ cāsyādhāraśaktiprabhāveṇa mantavyamityāhuḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 63 ‘... miva’ iti pā. ↩
- 64 ‘tridoṣaṃ mandakamiti kṣīrāvasthāmatikramya samprāptadadhyavasthaṃ mandakamucyate, tat punastridoṣaṃ doṣakopakaṃ| jātaṃ vātaghnamiti yadā tu tadeva mandakaṃ mandakāvasthāmutsṛjya kālavaśād ghanatayā jātaṃ sanmadhuramīṣadamlaṃ bhavati tadā vātaghnaṃ viśeṣeṇa bhavatītyarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 65 ‘atra ghṛtasya smṛtyādikartṛtvaṃ tathā'lakṣmīpraśamakatvaṃ ca guṇaparyālocanayā'nupapadyamānaṃ prabhāvādeva jñeyam, evamanyatrāpi guṇadvārā'nupapadyamānakāryasya prabhāvajanakatvaṃ vyākhyeyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 66 ‘mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti yāntrikaḥ’ (vā. sū. 5) iti vāgbhaṭaḥ ↩
- 67 ‘malāvaśeṣeṇa’ iti pā. ↩
- 68 śaityamityupalakṣaṇaṃ, tena madhuratvādikamapi bodhyam, uktaṃ ca suśrute- “yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā| snehagauravaśaityāni rasyatvaṃ ca tathā bhavet” (su.sū.a.45) iti śivadāsasenaḥ ↩
- 69 ‘vātalamityādi madhusāmānyasya guṇaḥ| nanu suśrute madhunastridoṣaśamanatvaṃ laghutvaṃ coktam, atra ca vātalaṃ gurutvaṃ cocyata iti virodhaḥ? satyaṃ, suśrute tridoṣaśamanatvaṃ yadasyoktaṃ tat prabhāvānmilitatridoṣārabdhajvaraharatayā jñeyam, atra tu pṛthagvātajanakamuktamiti na virodhaḥ| tathā suśrute- yallaghutvamuktaṃ tat purāṇābhiprāyeṇa, atra purāṇādiviśeṣamanādṛtya gurutvamuktaṃ, cakrastu alaghviti vyākhyānena virodhaṃ pariharati’ iti śivadasasenaḥ ↩
- 70 ‘grāhī doṣavipācanaḥ’ iti pā. ↩
- 71 ‘lājamaṇḍo'mladāḍimaiḥ’ iti pā. ↩
- 72 ‘dhānyādīnāṃ saṃskāraviśeṣāhitaṃ guṇamabhidhātuṃ kṛtānnavarga ucyate’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 73 ‘lokavyavahārakriyamāṇavyavahāratvādboddhavyam’ iti pā. ↩
- 74 ‘piṇḍopayogaṃ niṣedhayati’ iti pā. ↩
- 75 ‘kṣīrekṣurasapūpakā iti kṣīre ikṣurase ca bhāvitāḥ pūpakā ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 76 ‘balyāḥ’ iti pā. ↩
- 77 ‘sapiṣṭakasañjñānāhuḥ’ iti pā. ↩
- 78 ‘anuktabhakṣyātideśārthamāha- dravyasaṃyogetyādi| yasmin bhakṣye gurudravyasaṃyogastatra gurutvamanyathā laghutvam| tathā yatrālpāgnisaṃyogādisaṃskārastatra gurutvamanyathā laghutvam| dravyamānamiti yatra bhakṣye laghugurubahudravyasaṃyogastatra kasya dravyasya kiyanmānamiti buddhvā, yasyādhikyaṃ tatkṛtaṃ gauravaṃ lāghavaṃ vā vinirdiśedityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 79 ‘saṃyuktadravyādeḥ’ iti pā. ↩
- 80 ‘nānādravyasamāyuktaḥ paktvā vahniṣu bharjitaḥ’ iti pā. ↩
- 81 ‘kaṭvamlasaṃyogāt iti pā. ↩
- 82 asyāgre ‘yathā''ha nalaḥ’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
- 83 ‘sitārucakasiddhārthaiḥ’ iti pā. ↩
- 84 ‘sūkṣmamiti sūkṣmasroto'nusāri| vyavāyīti apakvamevākhiladehavyāpakam| tvacyamiti abhyaṅgāt| yattu vāgbhaṭa tvagdoṣakaratvamuktaṃ tailasya, tadbhakṣaṇābhiprāyeṇeti na virodhaḥ| anye tu tatrāpi ‘tvagdoṣahṛt’ iti paṭhanti, tattu na ṭīkākṛdbhirvyākhyātam| tailamiti tilabhavasnehaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 85 ‘kaṇḍūkoṭhanivāraṇam’ iti pā. ↩
- 86 ‘nanu tailapadaṃ tailatvapravṛttinimittaṃ| tacca na tāvattilodbhavatvaṃ, sarṣapatailādāvavyāpteḥ| nāpi bījaprabhavatvaṃ, tadgatarūpādāvativyāpteḥ| nāpi bījaprabhavasnehatvaṃ sāratailādāvavyāpteḥ api ca bījaprabhavasnehatvaṃ na tāvat sneharūpaguṇavṛtti, tailaṃ gandhavaditi pratyayasya sarvajanasādhāraṇasya bhrāntitvāpatteḥ| nāpi snehāśrayadravyavṛtti, bījadravamātrasyaiva tailatvāpatteḥ| ityanupapattiṃ hṛdi nidhāya sarṣapādisneheṣvapi tailaśabdaṃ vyutpādayannāha- niṣpattestadguṇatvācca tailatvamitareṣvapi (su.sū.a.45) iti| niṣpatteriti tile yathā tailaṃ niṣpadyate cūrṇīkaraṇayantrādinā tathā sarṣapādāvapi snehāpakarṣaṇāt| bhavati ca samānaniṣpattikatayā tacchabdatā| yathā- vituṣe dhānye taṇḍulaśabdo vṛttaḥ, sa vituṣe viḍaṅge'pi vartate, yathā viḍaṅgataṇḍulā-iti| tadguṇatvena ca tacchabdatā, yathā- gaurvāhīka iti| tadguṇatvaṃ ca suśrutenoktaṃ yathā- “yāvantaḥ sthāvarāḥ snehāḥ samāsāt parikīrtitāḥ| sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāśanāḥ” (su.sū.a.45) iti| etena ‘tilasya vikārastailam’ iti yoge bādhakābhāvāttilaprabhavasneha eva tailapadaprayogāt snehatve'pi śakte tailapadaṃ yogarūḍhaṃ, sārṣapādau tailapadaprayogo bhākta iti bhāvaḥ| anye tu gandharasaviśeṣāṅgaṃ tailatvaṃ jātiḥ, ata eva ghṛtatailasaṃśaye gandhaviśeṣaniścayāttailatvaniścaya iti sārṣapasnehādīnāmapi tailatvamityāhuḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 87 ‘ārdrapippalīguṇe śleṣmaleti sajātīyadravyāntaravacchleṣmāṇaṃ na śamayatīti kṛtvaiva śleṣmalatvamasyā iti kecit| sā śuṣkā kaphavātaghnītyanena pittāvirodhitvamasyā iti bodhayati, ata eva suśrute “pittaprasādanī” (su. sū. 46) ityuktam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 88 ‘nātyarthamuṣṇamityādinā śuṣkamaricaguṇaḥ| ārdramaricaṃ tu kaphaprakopakam, uktaṃ ca suśrute- “svādupākyārdramaricaṃ guru śleṣmaprakopi ca” (su. sū. 46) iti’ śivadāsasenaḥ ↩
- 89 ‘saindhavaguṇe samadhuram īṣanmadhuram’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 90 ‘viḍaṃ kṛtrimaṃ svanāmakhyātam| uttaradeśabhavamutkārikālavaṇamaudbhidam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 91 ‘pākī’ iti pā. ↩
- 92 ‘svarjīkṣāro’ iti pā. ↩
- 93 ‘pūryate’ iti pā. ↩
- 94 ‘prāyaśo rūkṣamiti prāyaḥśabdo viśeṣārthaḥ, tena purāṇaṃ varṣadvayātītamatiśayena rūkṣaṃ bhavatīti tanna praśastamityarthaḥ| evaṃ prāyeṇābhinavaṃ gurvityapi vyākhyeyam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 95 ‘yajjarāṃ yāti śīghraṃ tu’ iti pā. ↩
- 96 ‘agocarabhṛtamiti gocaro deśaḥ, tena yasya varāhamahiṣāderyo deśo'nūpādistatra na puṣṭaṃ| kintu ānūpaṃ dhanvadeśe puṣṭaṃ, jāṅgalaṃ vā'nūpe puṣṭam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 97 sarvarogapraśamanamityatra sarvaśabdo bhūrivacanaḥ, tena kuṣṭhādau māṃsaniṣedho na virodhamāvahati, yathā “varjayedvaidalaṃ śūlī, kuṣṭhī māṃsaṃ, kṣayī striyam” iti śivadāsasenaḥ ↩
- 98 ‘haritānāmityādi| haritānāṃ palāṇḍuprabhṛtīnāṃ yathāśākaṃ nirdeśaḥ, tena haritā api krimivātādyupahatāstathā śuṣkajīrṇā anārtavāśca na grāhyaḥ| sādhanādṛta iti sādhanaṃ saṃskāraḥ, tena haritānāṃ niḥsnehasiddhānāmapi tathā aparisrutānāmapi nirdoṣatvamityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 99 ‘āhāramabhidhāya tasyaiva sukhapākārthamanupānamupayujyata ityanantaramanupānaṃ vācyaṃ, tatra samāsenānupānamāha- yadāhāretyādi’| iti śivadāsasenaḥ ↩
- 100 ‘sāmānyenānupānamabhidhāya viśeṣeṇānupāne'bhidhātavye doṣaviśeṣe'nupānamāha- snigdhoṣṇamityādi’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 101 ‘athetyādi| tarpayatīti cakṣurādiprasādaṃ janayati| prīṇayatīti manaḥprasādaṃ janayati| ūrjayatīti utsāhaṃ janayati| paryāptim alolupatām, abhinirvartayatīti janayati| bhuktamavasādayatīti āmāśayādadhobhāgaṃ nayati| annasya saṅghātaṃ kāṭhinyam| vyavāyitāṃ vyāpakatvam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 102 ‘gatvā’ iti pā. ↩
- 103 ‘āhārasnehena yo vātapraśamaḥ kartavyastaṃ śaityaprakarṣāt pānīyamabhibhavatītyartha iti kecit| tanna, yadi hi pānīyasya śaityaprakarṣa evāhārasnehahanane hetustadā kaṇṭhorasi sthitamiti viśeṣaṇaṃ vyarthaṃ, kaṇṭhorasyanavasthitasyāpi jalasya śaityaprakarṣeṇa snehopaghātakatvāt| tasmādayamarthaḥ- udakaṃ hi āhārasaṅgataṃ bhūtvaiva snigdhatvādāhārasnehaṃ janayati, tadyadi kaṇṭhorasi sthitaṃ bhavati tadā āhāreṇa sahāsambandhādāhārasnehaṃ na janayatīti kṛtvaiva snehopaghātakatvaṃ jalasyetyucyate| yathā- avagrahapratibandhāyā vṛṣṭeḥ samyagajanakatvenaiva śasyopaghātakatvam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 104 ‘vyāharanti’ iti pā. ↩
- 105 ‘caryata iti caro deśo bhakṣyaśca, cara gatibhakṣaṇayorityato niṣpannatvāt sāmānyena gṛhyate| kasmin deśe'yaṃ viharati dhanvanyanūpe jale viyati vā, kiṃ punarayamāharati guru laghu śītamuṣṇaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ vā, etadvihārādiguṇabhāvitaśarīradhātormṛgasya pakṣiṇo vā tattadguṇameva māṃsamiti pratipattavyamiti bhāvaḥ| śarīrāvayavāḥ sakthyādayaḥ| svabhāvaḥ tattaddravyapratibaddhaḥ svābhāviko dharmaḥ| dhātavaḥ śoṇitādayaḥ| kriyeti kriyā ceṣṭā| liṅgaṃ strītvādi| pramāṇaṃ mānam| saṃskāro guṇāntarādhānam| mātrā ceti cakāreṇa vahniranukto'pi mātrāyāḥ kāraṇabhūtaḥ samuccīyate| tena mātrāyā bhūyastvālpīyastvenāgnirapi parīkṣya ityarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 106 ‘sakthimāṃsādgurutaraṃ skandhakroḍaśiraspadām’ iti pā. ↩
- 107 ‘mātrāmapekṣate dravyaṃ’ iti pā. ↩
- 108 asyāgre ‘mātrāyā dravyāpekṣaṇīyatvaṃ mātrāyāścāpyupekṣitayuktatvamiti’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate hastalikhitapustake ↩
- 109 ‘dīpyate śāmyate'nyathā’ iti pā. ↩
- 110 ‘tat parīkṣya viśeṣataḥ’ iti pā. ↩