athāto daśaprāṇāyatanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātreyaḥ||2||
sampratyadhyāyadvaye'vaśiṣṭe vaktavye pūrvādhyāye ‘prāṇāyatanasamutthaḥ’ iti prāṇāyatanaśabdakīrtanāddaśaprāṇāyatanīya ucyate; kiṃvā, ayaṃ daśaprāṇāyatanīyaḥ sūtrasthānopasaṅgrahaḥ, śeṣādhyāyastu sarvatantrasaṅgraha iti paścāducyate| iyamapyarthaparā sañjñā, na śabdānukāriṇī| āyatanānīva āyatanāni, tadupaghāte prāṇopaghātāt, tannāśe ca prāṇanāśādityarthaḥ| na prāṇasya jīvitākhyasya śarīrendriyasattvātmasaṃyogarūpasya śaṅkhādaya eva paramāśayāḥ, tasya kṛtsnaśarīrādyāśrayatvāt||1-2||
daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu pratiṣṭhitāḥ 1| śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam||3|| tānīndriyāṇi vijñānaṃ cetanāhetumāmayān| jānīte yaḥ sa vai vidvān prāṇābhisara ucyate||4||
marmatrayamiti hṛdayabastiśirāṃsi| tānīti śaṅkhādīni| vijñānaṃ buddhiḥ 2| cetanāhetuḥ ātmā, cetanāsamavāyikāraṇatvāt; kiṃvā cetanāśabdenātmā, hetuśabdena tu vyādhīnāṃ janako heturnidānarūpastathā śamako heturbheṣajarūpa ucyate; āmayaśabdena ca liṅgamucyate| tena, ādhyātmikānīndriyādīni bāhyāni ca hetuliṅgauṣadhāni yo jānīta ityuktaṃ bhavati; etāvaccaitacchāstraṃ yat- ādhyātmikānīndriyāṇi tathā hetuliṅgauṣadhāni ca| prāṇābhisarā mahācatuṣpāde uktāḥ||3-4||
dvividhāstu 3 khalu bhiṣajo bhavantyagniveśa! prāṇānāmeke'bhisarā hantāro rogāṇāṃ, rogāṇāmeke'bhisarā hantāraḥ prāṇānāmiti||5||
sarvacikitsāyā vaidyādhīnatvena yādṛśo vaidya upādeyo yādṛśaścānupādeyastaddarśanakauśalāt sūtrasthānārthasaṅgrahaṃ darśayati- dvividhā ityādi| rogāṇāmabhisarā iti rogāṇāmānetāraḥ||5||
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- bhagavaṃste kathamasmābhirveditavyā bhaveyuriti||6|| bhagavānuvāca- ya ime kulīnāḥ paryavadātaśrutāḥ paridṛṣṭakarmāṇo dakṣāḥ śucayo jitahastā jitātmānaḥ sarvopakaraṇavantaḥ sarvendriyopapannāḥ prakṛtijñāḥ 4 pratipattijñāśca te jñeyāḥ prāṇānāmabhisarā hantāro rogāṇāṃ; tathāvidhā hi kevale śarīrajñāne śarīrābhinirvṛttijñāne prakṛtivikārajñāne ca niḥsaṃśayāḥ, sukhasādhyakṛcchrasādhyayāpyapratyākhyeyānāṃ ca rogāṇāṃ samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣajñāne vyapagatasandehāḥ, trividhasyāyurvedasūtrasya sasaṅgrahavyākaraṇasya satrividhauṣadhagrāmasya pravaktāraḥ 5, pañcatriṃśato mūlaphalānāṃ caturṇāṃ ca snehānāṃ pañcānāṃ ca lavaṇānāmaṣṭānāṃ ca mūtrāṇāmaṣṭānāṃ ca kṣīrāṇāṃ kṣīratvagvṛkṣāṇāṃ ca ṣaṇṇāṃ śirovirecanādeśca pañcakarmāśrayasyauṣadhagaṇasyāṣṭāviṃśateśca yavāgūnāṃ dvātriṃśataścūrṇapradehānāṃ ṣaṇṇaṃ ca virecanaśatānāṃ pañcānāṃ ca kaṣāyaśatānāṃ prayoktāraḥ, svasthavṛttavihitabhojanapānaniyamasthānacaṅkramaṇaśayanāsanamātrādravyāñjanadhūmanāvanābhyañjana- parimārjanavegāvidhāraṇavidhāraṇavyāyāmasātmyendriyaparīkṣopakramaṇasadvṛttakuśalāḥ 6, catuṣpādopagṛhīte ca bheṣaje ṣoḍaśakale saviniścaye satriparyeṣaṇe savātakalākalajñāne vyapagatasandehāḥ, caturvidhasya ca snehasya caturviṃśatyupanayasyopakalpanīyasya 7 catuḥṣaṣṭiparyantasya 8 ca vyavasthāpayitāraḥ, bahuvidhavidhānayuktānāṃ ca snehyasvedyavamyavirecyavividhauṣadhopacārāṇāṃ ca kuśalāḥ, śirorogāderdoṣāṃśavikalpajasya ca vyādhisaṅgrahasya sakṣayapiḍakāvidradhestrayāṇāṃ ca śophānāṃ bahuvidhaśophānubandhānāmaṣṭacatvāriṃśataśca rogādhikaraṇānāṃ catvāriṃśaduttarasya ca nānātmajasya vyādhiśatasya tathā vigarhitātisthūlātikṛśānāṃ sahetulakṣaṇopakramāṇāṃ svapnasya ca hitāhitasyāsvapnātisvapnasya ca sahetūpakramasya ṣaṇṇāṃ ca laṅghanādīnāmupakramāṇāṃ santarpaṇāpatarpaṇajānāṃ ca rogāṇāṃ sarūpapraśamanānāṃ śoṇitajānāṃ ca vyādhīnāṃ madamūrcchāyasannyāsānāṃ ca sakāraṇarūpauṣadhopacārāṇāṃ kuśalāḥ, kuśalāścāhāravidhiviniścayasya prakṛtyā hitāhitānāmāhāravikārāṇāmagryasaṅgrahasyāsavānāṃ ca caturaśīterdravyaguṇakarmaviniścayasya rasānurasasaṃśrayasya savikalpavairodhikasya dvādaśavargāśrayasya cānnapānasya saguṇaprabhāvasya sānupānaguṇasya navavidhasyārthasaṅgrahasyāhāragateśca hitāhitopayogaviśeṣātmakasya ca śubhāśubhaviśeṣasya dhātvāśrayāṇāṃ ca rogāṇāṃ sauṣadhasaṅgrahāṇāṃ daśānāṃ ca prāṇāyatanānāṃ yaṃ ca vakṣyāmyarthedaśamahāmūlīye triṃśattamādhyāye tatra ca kṛtsnasya tantroddeśalakṣaṇasya tantrasya ca grahaṇadhāraṇavijñānaprayogakarmakāryakālakartṛkaraṇakuśalāḥ 9, kuśalāśca smṛtimatiśāstrayuktijñānasyātmanaḥ śīlaguṇairavisaṃvādanena ca sampādanena sarvaprāṇiṣu cetaso maitrasya mātāpitṛbhrātṛbandhuvat, evaṃyuktā 10 bhavantyagniveśa! prāṇānāmabhisarā hantāro rogāṇāmiti||7||
pratipattijñā iti tadātve kartavyajñāḥ| śarīrābhinirvṛttijñānaṃ yathā śarīraṃ śukraśoṇitasaṃyogādibhya upajāyate, tathā jñānam| prakṛtivikārajñānaṃ sāṅkhyanayena śārīre vakṣyamāṇam| trividhasyāyurvedasūtrasyeti “hetuliṅgauṣadhajñānaṃ” (sū. 1) ityasya| itaḥ prabhṛti ca tantroddeśalakṣaṇasyetyantena sūtrasthānārthasaṅgraho yathākramamanusāraṇīyaḥ| sasaṅgrahavyākaraṇasyeti “sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca” (sū. 1) ityādinā dīrghañjīvitīye saṅgrahaḥ, vyākaraṇaṃ ca 11 “sāmānyamekatvakaraṃ” (sū. 1) ityādi| satriparyeṣaṇa iti eṣaṇātrayayukte| navavidhasyeti “caraḥ śarīrāvayavāḥ” (sū. 27) ityādeḥ| āhāragateriti “vividhamaśitaṃ pītaṃ” (sū. 28) ityādinā| tantroddeśalakṣaṇasyeti tatra tantroddeśaḥ “aṣṭau sthānāni” (sū. 30) ityādinā, tantralakṣaṇaṃ tu āyuṣo vedasya ca yanniruktau lakṣaṇaṃ vakṣyati| atra sthānārthajñānekauśalamabhidhāyānyathāpyāha- tantrasyetyādi| gṛhītasyottarakālasmaraṇaṃ dhāraṇaṃ, vijñānam arthato jñānaṃ, prayogaḥ cikitsāprayogaḥ, karma anekadhā cikitsākaraṇaṃ, kāryaṃ dhātusāmyaṃ, kālaḥ kriyākālaḥ, karteha bhiṣak, karaṇaṃ bheṣajam| śāstrayuktiḥ śāstrayojanā| yuktijñānasyeti kuśalayogāt karaṇe ṣaṣṭhī| ātmana ityādi|- ātmanaḥ śīlaguṇaiḥ karaṇabhūtaiḥ mātṛpitṛbandhuvat sarvaprāṇiṣu cetaso maitrasya sampādanena tathā avisaṃvādanena ca kuśalā iti granthasambandho boddhavyaḥ||6-7||
ato viparītā rogāṇāmabhisarā hantāraḥ prāṇānāṃ, bhiṣakchadmapraticchannāḥ 12 kaṇṭakabhūtā lokasya pratirūpakasadharmāṇo rājñāṃ pramādāccaranti rāṣṭrāṇi||8|| teṣāmidaṃ viśeṣavijñānaṃ bhavati- atyarthaṃ vaidyaveśena ślāghamānā viśikhāntaramanucaranti karmalobhāt, śrutvā ca kasyacidāturyamabhitaḥ paripatanti, saṃśravaṇe cāsyātmano vaidyaguṇānuccairvadanti, yaścāsya vaidyaḥ pratikarma karoti tasya ca doṣānmuhurmuhurudāharanti, āturamitrāṇi ca praharṣaṇopajāpopasevādibhiricchantyātmīkartuṃ, svalpecchutāṃ cātmanaḥ khyāpayanti, karma cāsādya muhurmuhuravalokayanti dākṣyeṇājñānamātmanaḥ pracchādayitukāmāḥ, vyādhiṃ cāpāvartayitumaśaknuvato vyādhitamevānupakaraṇamaparicārakamanātmavantamupadiśanti 13, antagataṃ cainamabhisamīkṣyānyamāśrayanti deśamapadeśamātmanaḥ kṛtvā, prākṛtajanasannipāte cātmanaḥ kauśalamakuśalavadvarṇayanti, adhīravacca dhairyamapavadanti dhīrāṇāṃ, vidvajjanasannipātaṃ (cābhisamīkṣya) pratibhayamiva kāntāramadhvagāḥ pariharanti dūrāt, yaścaiṣāṃ kaścit sūtrāvayavo bhavatyupayuktastamaprakṛte prakṛtāntare vā satatamudāharanti, na cānuyogamicchantyanuyoktuṃ vā, mṛtyoriva cānuyogādudvijante, na caiṣāmācāryaḥ śiṣyaḥ sabrahmacārī vaivādiko vā kaścit prajñāyata iti||9||
bhiṣakchadmacaro vañcanārthakṛtabhiṣagveśaḥ| pratirūpakaḥ anyathārūpakārī drohakāraka (?) ityucyate loke 14| rājñāṃ pramādāditi rājñā hi te kuvaidyāḥ śāsanīyāḥ| viśikhā rathyā, kiṃvā karmamārgaḥ| saṃśravaṇe cāsyeti āturasya śravaṇayogye pradeśe| antagatamiti mumūrṣum| apadeśaṃ vyājam| akuśalavaditi yathā akuśalāḥ parasparaviruddhamātmakauśalaṃ varṇayanti tathetyarthaḥ| adhīravaditi uccāṭaravāḥ santaḥ| upayukta iti jñātaḥ| anuyogaṃ pṛcchām||8-9||
bhavanti cātra- bhiṣakchadma praviśyaivaṃ vyādhitāṃstarkayanti ye| vītaṃsamiva saṃśritya vane śākuntikā dvijān||10|| śrutadṛṣṭakriyākālamātrājñānabahiṣkṛtāḥ| varjanīyā hi te mṛtyoścarantyanucarā bhuvi||11|| vṛttihetorbhiṣaṅmānapūrṇān mūrkhaviśāradān| varjayedāturo vidvān sarpāste pītamārutāḥ||12|| ye tu śāstravido dakṣāḥ śucayaḥ karmakovidāḥ| jitahastā jitātmānastebhyo nityaṃ kṛtaṃ namaḥ||13|| tatra ślokaḥ- daśaprāṇāyatanike ślokasthānārthasaṅgrahaḥ| dvividhā bhiṣajaścoktāḥ prāṇasyāyatanāni ca||14||
vītaṃsaḥ pakṣibandhanam| śrutaṃ śāstre śravaṇam| dṛṣṭaṃ karmadarśanam| kriyā cikitsājñānaṃ, jñānaṃ śāstrajanyaṃ, śrutaṃ tu śravaṇamātram| tebhyo nityaṃ kṛtaṃ nama ityanena prāṇābhisaraṃ stauti||10-14||
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne daśaprāṇāyatanīyo nāmonatriṃśo'dhyāyaḥ||29||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ sūtrasthāne daśaprāṇāyatanīyo nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ||29||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘pratiṣṭhitā niyatāḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 2 ‘vijñāyate'neneti vijñānaṃ nidānapūrvarūpopaśayasamprāptirūpam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 3 ‘samprati sūtrasthānārthasaṅgrahaṃ darśayituṃ bhūmikāṃ racayati- dvividhā ityādi| abhisarāḥ pratyāvartakāḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 4 ‘śrutaṃ śāstraṃ jñānaṃ vā, jitahastā laghuhastāḥ, jitātmāna iti jitendriyāḥ, prakṛtiḥ kāraṇam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 5 ‘satrividhauṣadhagrāmasyeti grāmaśabdaḥ samūhavacanaḥ, pravaktāra ityasya sarvaiḥ ṣaṣṭhyantaiḥ pratyekamanvayaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 6 ‘svasthavṛttāvapi ca bhojana...’ iti pā. ↩
- 7 ‘caturviṃśatyupanayasyeti upanayo vicāraṇāḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 8 ‘catuḥṣaṣṭiparyantasyeti rasabhedena catuḥṣaṣṭisaṅkhyāparyanto'vadhiryasya, catuḥṣaṣṭisaṅkhyākarasasyetyarthaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 9 ‘śravaṇagrahaṇavijñāna...’ iti pā. ↩
- 10 ‘evamuktāḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘saṅgrahaḥ saṅkalayya kathanaṃ, vyākaraṇaṃ ca vivaraṇam’ iti śivadāsasenaḥ ↩
- 12 ‘bhiṣakchadmasu praticchannāḥ kaṇṭakabhūtā lokasya pratirūpeṇa, ityuktadharmāṇo rājñāṃ pramādādeva caranti rāṣṭrāṇi’ iti pā. ↩
- 13 ‘apacārikaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘pratirūpeṇa brahmacāryādiveśena carantīti pratirūpakā dharmadhvajinaḥ’ iti śivadāsasenaḥ ↩